Rh.101 -...

Info iconThis preview shows page 1. Sign up to view the full content.

View Full Document Right Arrow Icon
This is the end of the preview. Sign up to access the rest of the document.

Unformatted text preview: ‫ﺟﻨﺒﺸﻬﺎیﺿﺪﻓﺌﻮداﻟﯽاﯾﺮاﻧﯿﺎ ن‬ ‫دراواﺋﻞﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳ ﯽ‬ ‫اﻣﯿﺮﺣﺴﯿﻦ ﺧﻨﺠﯽ ‪www.irantarikh.com‬‬ ‫ﮔﻔﺘﺎرﻧﺨﺴﺖ‬ ‫اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ، ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن، ﺣﻤﺰۀآذرک‬ ‫ﺑﺎﻓﺮوﭘﺎﺷﯽﺷﺎﻫﻨﺸﺎﻫﯽﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﯾﺮان ﮐﻪ درﺣﺎل ﮔﺬار از ﻣﺮﺣﻠﮥ‬ ‫ﻓﺌﻮداﻟﯽ و اﻧﺘﻘﺎل ﺑﻪﻣﺮﺣﻠﮥ ﺑﻮرژواﺋﯽ ﺑﻮد ﺑﺮاﻓﺘﺎد و ﻧﻈﺎﻣﯽ ﺷﺒﻪﺑﺮدهداری ﮐﻪ ﻋﺮﺑﻬﺎی‬ ‫ﺟﻬﺎدﮔﺮ از ژرﻓﺎی ﺑﯿﺎﺑﺎﻧﻬﺎی ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺑﺎ ﺧﻮد آورده ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺮﻗﺮار ﺷﺪ. در ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن‬ ‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﻫﻨﻮز ﻣﺴﺘﻠﺰﻣﺎت ﭘﯿﺪاﯾﺶ دوﻟﺖ ﭘﺪﯾﺪ ﻧﯿﺎﻣﺪه ﺑﻮد، ازﻧﻈﺮ ﺗﺎرﯾﺨﯽ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎی‬ ‫رﺷﺪ اﯾﻦ ﻧﻈﺎم وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ؛ وﻟﯽ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻓﺘﻮﺣﺎتِ ﻋﺮﺑﯽ و ﺗﺸﮑﯿﻞ دوﻟﺖِ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ‬ ‫اﺳﻼﻣﯽ ﻋﺮﺑﻬﺎ ﺑﺮآن ﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ اﯾ ﻦ ﻧﻈﺎم را ﮐﻪ ﻧﻈﺎم ﮐﻤﺎل ﻣﻄﻠﻮب ﻣﯽ ﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ در‬ ‫زﻣﯿﻨﻬﺎی ﻣﻔﺘﻮﺣﻪ ﺑﺮﻗﺮار ﮐﻨﻨﺪ. درﻧﺘﯿﺠﻪ ﻧﻈﺎمِ ﺑﺴﯿﺎر ﭘﯿﺸﺮﻓﺘﻪﺋﯽ ﮐﻪ در اﯾﺮان ﺑﺮﻗﺮار ﺑﻮد‬ ‫درﻫﻢ ﮐﻮﻓﺘﻪ ﺷﺪ، اﯾﺮان ﺑﻪ دورانِ ﻣﺎﻗﺒﻞِ ﻣﺎد ﺑﻪ ﻋﻘﺐ راﻧﺪه ﺷﺪ، و اﯾﻦ ﻧﻈﺎمِ ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪه‬ ‫اﻋﻤﺎل ﮔﺮدﯾﺪ. اﻣﺎ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐﻪ ﻋﺮب ﻣﯽ ﭘﻨﺪاﺷﺖ اﯾ ﻦ ﯾﮏ ﻧﻈﺎمِ ﮐﻤﺎلِ ﻣﻄﻠﻮب و ﻧﻈﺎمِ‬ ‫اﻟﻬﯽ اﺳﺖ، ازﻧﻈﺮ ﺗﺎرﯾﺨﯽ زﻣﺎن ﺑﻪ ﻧﻔﻊ آن ﻧﺒﻮد. ﺑﺎ اﻧﻘﻼب ﺑﺰرگ ﺷﺮق ﺑﻪ رﻫﺒﺮی‬ ‫2‬ ‫اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ و ﻓﺮوﭘﺎﺷﯽ دوﻟﺖ اﻣﻮی و ﺗﺸﮑﯿ ﻞ دوﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ، ﻧﻈﺎمِ ﺷﺒﻪِ ﺑﺮدهداریِ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ‬ ‫ﯾﮑﺒﺎره ﻓﺮورﯾﺨﺖ. ﺑﻪزودی ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪه از اﺷﺮاﻓﯿﺖ ﺳﺎﺑﻖ اﯾﺮاﻧﯽ زﻣﺎم اﻣﻮر ﮐﺸﻮر‬ ‫ﻋﺒﺎﺳﯽ را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺗﻼشِ ﺷﻤﺎﻟﯽ از آﻧﻬﺎ ﺑﺮای ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪنِ ﻧﻈﺎمِ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬ ‫اﯾﺮان ﺑﻪ دورانِ ﻓﺌﻮداﻟﯽِ ﻣﺎﻗﺒ ﻞ ﻣﺰدک و اﻧﻮﺷﻪروان ازﺳﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ. ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ‬ ‫ﺗﺸﮑﯿ ﻞ دوﺑﺎرۀ ﻧﻈﺎم ﻓﺌﻮداﻟﯽ ﺑﺎ ﻣﺼﺎدرۀ ﮔﺴﺘﺮدۀ زﻣﯿﻨﻬﺎی ﮐﺸﺎورزی و ﺑﻪ ﺗﺒﻊِ آن‬ ‫ﻣﺼﺎدرۀ روﺳﺘﺎﻫﺎ ﻫﻤﺮاه ﺷ ﻮد.‬ ‫ﺑﺎ وﺟﻮد ﭘﺎﮐﺴﺎزیﻫﺎﺋﯽ ﮐﻪ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ از ﻋﺮﺑﻬﺎ در اﯾﺮان ﺷﺮﻗﯽ و ﻣﺮﮐﺰی اﻧﺠﺎم‬ ‫داد، وﻟﯽ ﻫﻨﻮز ﺑﺨﺸﻬﺎی ﺑﺰرﮔﯽ از ﻗﺒﺎﯾﻞ ﻋﺮب، ازآﻧﻬﺎ ﮐﻪ در ﻗﯿﺎم ﺿﺪاﻣﻮیِ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ‬ ‫ﺷﺮﮐﺖ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ، در ﺧﺮاﺳﺎن و ﺳﯿﺴﺘﺎن و ری و ﻫﻤﺪان وآذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺟﺎﮔﯿﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫و ﻣﻤﺘﻠﮑﺎت وﺳﯿﻌﯽ دراﺧﺘﯿﺎر داﺷﺘﻨﺪ. رؤﺳﺎی ﻫﺮﮐﺪام از اﯾﻦ ﻗﺒﺎﯾﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ آﻧﮑﻪ در‬ ‫اﻧﻘﻼب ﺷﺮﮐﺖ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ »ﻗﺎﺋﺪ« )ﯾﻌﻨﯽ ﺳﺮﻫﻨﮓ( ﻧﺎﻣﯿﺪه ﻣﯿﺸﺪﻧﺪ؛ و ﺟﻤﻌﺸﺎن را‬ ‫»ﻗُ ﻮّاد« )ﺳﺮﻫﻨﮕﺎن( ﻣﯿﮕﻔﺘﻨﺪ. ﺮﮐﺪام ازاﯾﻦ »ﻗﺎﺋﺪ«ﻫﺎ ﯾﮏ ﻓﺌﻮدال ﻧﺴﺒﺘﺎ ﺑﺰرگ ﺑﻮد، و‬ ‫ﺗﺮور ﻧﺎﻓﺮﺟﺎم اﺑﻮﺳﻠﻤﻪ و اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ و دﯾﮕﺮ رﻫﺒﺮان اﯾﺮاﻧﯽ اﻧﻘﻼب ﻣﺎﻧﻊ ازآن ﺷﺪ ﮐﻪ اﯾﻨﻬﺎ‬ ‫ﻧﯿﺰ درﻓﺮﺻﺘﻬﺎی ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ ﺗﺼﻔﯿﻪ ﺷﻮﻧﺪ و اﻧﻘﻼب اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ ﺑﻪ ﻫﺪف ﻧﻬﺎﺋﯽاش دﺳﺖ ﯾﺎﺑﺪ.‬ ‫اﻧﻘﻼب اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ اﻣﯿﺪﻫﺎی ﺑﺴﯿﺎری را درﺟﻮاﻣﻊ اﯾﺮاﻧﯽ ﭘﺪﯾﺪ آورده اﻧﺘﻈﺎراﺗﯽ را‬ ‫ﭘﺮورش داده ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺘﻄﻠﺒﺎتِ ﺟﺎﻣﻌﮥ ﻓﺌﻮداﻟﯽ ﻫﻤﺨﻮاﻧﯽ ﻧﺪاﺷﺖ. ﺗﻼﺷﻬﺎﺋﯽ ﻫ ﻢ ﮐﻪ‬ ‫ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﺮﻣﮏ ﺑﺮای رﺳﺎﻧﺪن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﮥ ﺑﻮرژواﺋﯽ ﺑﻪﻋﻤﻞ آوردﻧﺪ ﺑﺎ ﻧﺎﺑﻮد‬ ‫ﺷﺪﻧﺸﺎن - ﺑﻪ ﺗﻮﻃﺌﮥ ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ - ﻧﺎﮐﺎم ﻣﺎﻧﺪ، و ﭘﺲ ازآﻧﻬﺎ ﻧﻈﺎم ﻓﺌﻮداﻟﯽ ﺑﺎ ﺷﺘﺎب‬ ‫ﻓﺮاوان ﺗﻮﺳﻌﻪ ﯾﺎﻓﺖ. اﯾﻦ اﻣﺮ ﺳﺒﺐ ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﯽ ﮔﺴﺘﺮدۀ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎنِ اﯾﺮاﻧﯽ از ﻧﻈﺎم ﻧﻮﯾﻦ‬ ‫ﻣﯿﺸﺪ، وآﻧﻬﺎ را درراه دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺣﻘﻮﻗﯽ ﮐﻪ ﭘﯿﺸﺘﺮ دراﻧﻘﻼبِ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺟﺴﺘﺠ ﻮ ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ‬ ‫ﺑﻪ ﺗﻼش واﻣﯿﺪاﺷﺖ. اﯾﻦ ﺗﻼش در ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺟﻨﺒﺶ روﺳﺘﺎﺋﯽ ﻧﻤﻮد ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﮕﯽ ﺑﺎ‬ ‫ﺷﮑﺴﺖ ﻣ ﻮاﺟﻪ ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ.‬ ‫3‬ ‫ﻗﯿﺎم اﺳﺘﺎدﺳﯿ ﺲ و ﯾﻮﺳﻒ ﺑُﺮم درﺧﺮاﺳﺎن‬ ‫ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺗﻼش درﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻧﻈﺎم ﻓﺌﻮداﻟﯽ ﻧﻮﯾﻦ، ﻧﻬﻀﺘﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ رﻫﺒﺮی دو‬ ‫ﺑﺰرﮔﻤﺮد اﯾﺮاﻧﯽ، ﯾﮑﯽ اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ از ﺧﺮاﺳﺎن و دﯾﮕﺮی ﺣﺮﯾﺶ از ﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﻪ راه اﻓﺘﺎد.‬ ‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﮔﺰارﺷﻬﺎ اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ درﺳﺎل 241خ در ﺑﺎدﻏﯿﺲ )اﮐﻨﻮن درﻣﺮﮐﺰ اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن( ﺑﻪ ﭘﺎ‬ ‫ﺧﺎﺳﺖ.1 ﻣﺮدم ﻫﺮات و ﺑﺎدﻏﯿﺲ و ﺳﯿﺴﺘﺎن و ﺳﺮاﺳﺮ ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺎ او ﺑﻮدﻧﺪ. او ﺑﻪ ﻣﺮورود‬ ‫ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺮده »اﺟﺸ ﻢ ﻣﺮورودی« را ﮐﺸﺖ و ﻣﺮدم ﻣﺮورود )ﯾﻌﻨﯽ ﻋﺮﺑﻬﺎ( را ﮐﺸﺘﺎر ﮐﺮد.‬ ‫اﻓﺴﺮاﻧﯽ ﭼﻮن ﻣﻌﺎذ اﺑﻦ ﻣﺴﻠ ﻢ و ﺟﺒﺮﺋﯿ ﻞ اﺑ ﻦ ﯾﺤﯿﺎ و ﺣﻤﺎد اﺑ ﻦ ﻋﻤﺮو و اﺑﻮاﻟﻨﺠ ﻢ ﺳﯿﺴﺘﺎﻧﯽ‬ ‫و داوود اﺑ ﻦ ﮐﺮاز را ﺷﮑﺴﺖ داد. اﻣﺮ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ را ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻪ‬ ‫ﺧﺎزم اﺑ ﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ )از ﺳﺮﻫﻨﮕﺎن ﻋﺮب ارﺗﺶ ﻋﺒﺎﺳﯽ( ﺳﭙﺮد، و ﺑﻪ ﭘﺴﺮ ووﻟﯿﻌﻬﺪش ﻣﻬﺪی‬ ‫ﮐﻪ درآن ﻫﻨﮕﺎم در ﻧﯿﺸﺎﺑﻮر ﺑﻮد ﻧﯿﺰ دﺳﺘﻮر ﻓﺮﺳﺘﺎد ﮐﻪ ﻫﻤﻪﮔ ﻮﻧﻪ ﻫﻤﮑﺎری را ﺑﺎ ﺧﺎزم‬ ‫اﺑ ﻦ ﺧُﺰَﯾﻤﻪ ﺑﻪ ﻋﻤ ﻞ آورَد. ﯾﮏ ﻧﯿﺮوی 82 ﻫﺰار ﻧﻔﺮی ﻫﻤﺮاه ﺧﺎزم ﺑﻮدﻧﺪ. ﺗﺮارﺧﺪاه از‬ ‫ﺷﺎﻫﺰادﮔﺎن ﺷﺮق ﺳُﻐﺪ ﻧﯿﺰ ﻫﻤﺮاه ﺧﺎزم ﺑﻮد. ﺳﻼح ﻣﺮدان اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ ﺑﯿ ﻞ و ﺗﺒﺮ و ﺗﯿﺸﻪ و‬ ‫2‬ ‫ﭼﻮﺑﺪﺳﺘﯽ ﺑﻮد.‬ ‫ﻣﻮرﺧﺎنِ ﻋﺮب ﮐﻪ ﻋﻼﻗﻪ ﺑﻪ ﺷﺮح ﭘﯿﺮوزﯾﻬﺎی ﭘﯿﺎﭘﯽِ ﺳﭙﺎه اﺳﻼم دارﻧﺪ، درﺑﺎرۀ‬ ‫ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﻣﺒﺎرزات اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ و ﺷﻌﺎرﻫﺎ و اﻫﺪاف او ﺳﺨﻨﯽ ﺑﻪ ﻣﯿﺎن ﻧﯿﺎوردهاﻧﺪ. اﯾﻦ‬ ‫ﺷﯿﻮهﺋﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﮥ ﻗﯿﺎﻣﻬﺎ و ﻣﺒﺎرزات اﯾﺮاﻧﯿﺎن اززﻣﺎن ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‬ ‫درﻫﻤﮥ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯿﺨﻮرَد. ﮔﺰارش ﻧﺒﺮد ﺑﺎ اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ ﺷﺮح‬ ‫رﺷﺎدﺗﻬﺎی ﺟﻨﮕﻨﺪﮔﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن را درﺑﺮ ﻣﯿﮕﯿﺮد، و درﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﻪآﻧﺠﺎ ﻣﯿﺮﺳﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از‬ ‫ﻗﺮﯾﺐ ﺳﻪ ﺳﺎل، و ﮐﺸﺘﺎر ﺑﯿﺶ از ﻫﻔﺘﺎد ﻫﺰار ﺗﻦ از روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﺷﻮرﺷﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﺧﺎزم اﺑﻦ‬ ‫ﺧﺰﯾﻤﻪ و اﺳﺎرت ﺑﯿﺶ از ﺑﯿﺴﺖ ﻫﺰار ﺗﻦ، اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ ﺑﻪ ﻣﺤﺎﺻﺮۀ ﺧﺎزم اﺑ ﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ‬ ‫درآﻣﺪ و درﺧﻮاﺳﺖ ﻣﺬاﮐﺮه ﺑﺮای دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺻﻠﺢ ﮐﺮد. اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ ﺑﻪ ﺧﺎزم اﺑﻦ‬ ‫ﺧﺰﯾﻤﻪ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮد ﮐﻪ اﺑﻮﻋﻮن ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ را ﺑﻪ داوری ﻣﯽ ﭘﺬﯾﺮد وﻫﺮﭼﻪ ﻧﻈﺮ او ﺑﺎﺷﺪ را‬ ‫اﺟﺮا ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد. او دراﯾ ﻦ ﻣﺬاﮐﺮات از ﺧﺎزم ﺗﻌﻬﺪ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﺑﻘﺎﯾﺎی اﻓﺮاد او ﮐﻪ‬ ‫4‬ ‫ﺳﯽﻫﺰار ﺗﻦ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﺸﺘﻪ ﯾﺎ اﺳﯿﺮ ﻧﺸﻮﻧﺪ. ﮔﺰارﺷﻬﺎ ﻣﯿﮕﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﺎزم ﺑﻘﺎﯾﺎی ﺷﻮرﺷﯿﺎن را‬ ‫ﺑﺨﺸﻮد و ﺑﻪ ﻫﺮﮐﺪاﻣﺸﺎن دوﺟﺎﻣﻪ داده آزادﺷﺎن ﮔﺬاﺷﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ روﺳﺘﺎﻫﺎﯾﺸﺎن ﺑﺮﮔﺮدﻧﺪ.‬ ‫اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ را ﺧﺎزم ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﻓﺮﺳﺘﺎد، و درآﻧﺠﺎ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻪ ﺗﯿﻎ ﺳﭙﺮده ﺷﺪ‬ ‫3‬ ‫)ﺳﺎل 641خ(.‬ ‫ﺑﻌﺪ از اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﺳُﻐﺪ )ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬﺮ( ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﺮدی ﺑﻪ ﻧﺎم ﯾﻮﺳﻒ ﺑُﺮم‬ ‫ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ، ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﮥ ﯾﻌﻘﻮﺑﯽ از ﻣﻮاﻟﯽ ﺛﻘﯿﻒ ﺑﻮد؛4 ﯾﻌﻨﯽ ازﺧﺎﻧﺪاﻧﻬﺎی اﯾﺮاﻧﯽ ﺑﻮد‬ ‫ﮐﻪ در زﻣﺎن ﺣﺠﺎج ﺛﻘﻔﯽ زﯾﺮ ﻗﯿﻤﻮﻣﺖ ﻋﺮب ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺪ. او در ﺑﺨﺎرا‬ ‫ﻗﯿﺎم ﮐﺮد. ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎ ﺑﺎ ﯾﮏ اﺷﺎرۀ ﮐﻮﺗﺎه ازﮐﻨﺎر اﯾ ﻦ ﺷﻮرش ﮔﺬﺷﺘﻪاﻧﺪ، و ﻣﺎ ﭼﯿﺰی درﺑﺎرۀ‬ ‫ﻣﻄﺎﻟﺒﺎت ﺷﻮرﺷﯿﺎن و ﻧﺘﺎﯾﺞ آﻧﺮا ﻧﻤﯿﺪاﻧﯿ ﻢ. وﻟﯽ داﻣﻨﮥ ﺷﻮرش »ﺑﺮم« را ازآﻧﺠﺎ ﻣﯿﺘﻮان‬ ‫درک ﮐﺮد ﮐﻪ ﯾﮑﯽ ازﺑﺮادران ﻫَﺮ ﺛَﻤﻪ اﺑ ﻦ اَﻋﯿَﻦ )از ﺳﺮﻫﻨﮕﺎنِ ردۀ ﺑﺎﻻی ارﺗﺶ ﻋﺒﺎﺳﯽ(‬ ‫در ﺷﻮرش او ﮐﺸﺘﻪ ﮔﺮدﯾﺪ.5 ﻓﺮﺟﺎم اﯾ ﻦ ﻗﯿﺎم ﻧﯿﺰ ﻣﺜﻞ ﻫﺮ ﻗﯿﺎم روﺳﺘﺎﺋﯽ، ﺷﮑﺴﺖِ ﻫﻤﺮاه‬ ‫ﺑﺎ ﮐﺸﺘﺎر روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﺑﻮد. ﯾﻮﺳﻒ ﺑﺮم در 651خ ﭘﺲ از ﻣﺬاﮐﺮاﺗﯽ ﺗ ﻦ ﺑﻪ ﺗﺴﻠﯿ ﻢ داد. اورا‬ ‫ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ، و در ﺑﻐﺪاد دﺳﺘﻬﺎ و ﭘﺎﻫﺎﯾﺶ را ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺮﯾﺪﻧﺪ و ﺳﭙﺲ‬ ‫6‬ ‫ﺑﺮدارش زدﻧﺪ.‬ ‫ﺟﻨﺒ ﺶ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن در ﺳﻐﺪ‬ ‫ﻣﻘﺎﺑﻠﮥ ﺑﺰرگ ﺟﻮاﻣﻊ روﺳﺘﺎﺋﯽ ﺧﺮاﺳﺎن و ﺳُﻐﺪ ﺑﺎ ﻧﻈﺎمِ ﻧﻮﯾﻦِ ﻓﺌﻮداﻟﯽ ﭘﺲ از‬ ‫اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﺮم ﺑﺼﻮرت ﺟﻨﺒﺶ داﻣﻨﻪدار دﯾﮕﺮی درﭘﺸﺖِ ﺳﺮ ﺑﺰرﮔﻤﺮدی ﮐﻪ‬ ‫وﯾﺮا ﺑﺎ ﻟﻘﺐِ ﻣُﻘَﻨﱠﻊ )ﻧﻘﺎب ﭘﻮش( ﻣﯿﺸﻨﺎﺳﯿﻢ و از ﻧﺎم و ﻧﺴﺒﺶ اﻃﻼﻋﯽ ﻧﺪارﯾﻢ ازﺳﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫ﺷﺪ. ﮔﺰارﺷﻬﺎ ﻧﻤﯿﮕﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻘﻨﻊ درﺟﺮﯾﺎن ﺷﻮرش اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ ﭼﻪ وﺿﻌﯿﺘﯽ داﺷﺘﻪ وآﯾﺎ‬ ‫دراﯾ ﻦ ﺟﻨﺒﺶ ﺑﻮده اﺳﺖ ﯾﺎ ﻧﻪ ! وﻟﯽ آﻧﭽﻪ ازﮔﺰارﺷﻬﺎ ﻣﯿﺘﻮان ﺑﻪ دﺳﺖ آورد آﻧﮑﻪ ﭼﻨﺪی‬ ‫از ﺳﺮﮐﻮب ﺷﻮرش اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ ﻧﮕﺬﺷﺘﻪ، و ﺷﺎﯾﺪ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﺷﻮرش ﯾﻮﺳﻒ ﺑﺮم، ﻣﻘﻨﻊ‬ ‫در ﻣﺮو ﺑﻪ ﭘﺎ ﺧﺎﺳﺖ؛ زﯾﺮا ﯾﻌﻘﻮﺑﯽ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ذﮐﺮ ﺷﻮرش ﯾﻮﺳﻒ ﺑﺮم ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ‬ ‫5‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن را آﺷﻮب ﻓﺮاﮔﺮﻓﺖ و ﺳُﻐﺪ و ﻓﺮﻏﺎﻧﻪ )اﮐﻨﻮن ﺟﻨﻮب ازﺑﮑﺴﺘﺎن و ﺷﻤﺎل‬ ‫7‬ ‫ﺗﺎﺟﯿﮑﺴﺘﺎن( ﻧﯿﺰ آﺷﻔﺘﻪ ﮔﺮدﯾﺪ.‬ ‫ﺑﻬﺮﺣﺎل ﻗﯿﺎم ﻋﺪاﻟﺖ ﻃﻠﺒﺎﻧﻪ و ﻓﺮاﮔﯿﺮِ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎنِ اﯾﺮاﻧﯽ در ﺧﺮاﺳﺎن و ﺳﻐﺪ در‬ ‫ﺳﺎﻟﻬﺎی 351 - 261خ را ﻣﻮرﺧﺎنِ ﻣﺎ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﺷﻮرش ﻣُﻘَﻨﱠﻊ ذﮐﺮ ﮐﺮده و ﺑﺎ اﺧﺘﺼﺎر‬ ‫ازﮐﻨﺎر آن ﮔﺬﺷﺘﻪاﻧﺪ، و ﻫﻤﮥ ﺗﻼﺷﺸﺎن آﻧﺴﺖ ﺗﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﺮﮐﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﺎ‬ ‫ﺣﮑﻮﻣﺖ اﻟﻬﯽ دراﻓﺘﺪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺘﯽ ﺟﺰ ﻧﺎﺑﻮدی در اﻧﺘﻈﺎرش ﻧﺨ ﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. ازآﻧﺠﺎ ﮐﻪ رﻫﺒﺮ‬ ‫اﯾﻦ ﺷﻮرش ﺑﺰودی ﺑﻪ ﯾﮏ اﺳﻄﻮره ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪ و درﺑﺎرهاش اﻓﺴﺎﻧﻪﻫﺎی ﺑﺴﯿﺎری ﺑﺮﺳﺮِ‬ ‫زﺑﺎﻧﻬﺎ اﻓﺘﺎد، ﺑﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻣﯿﺘﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺟﻨﺒﺶ او ﯾﮏ ﺟﻨﺒﺶ ﺳﺮاﺳﺮی و ﻣﺮدﻣﯽ در‬ ‫ﺳُﻐﺪ ﺑﻮده، ﻫﺪف ﺣﺼﻮلِ ﻗﺪرت ﺳﯿﺎﺳﯽ را درﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﻧﺪاﺷﺘﻪ، وﺗﻼﺷﯽ ﻫﻤﻪﺟﺎﻧﺒﻪ ﺑﺮای‬ ‫دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ وﻋﺪهﻫﺎﺋﯽ ﺑﻮده ﮐﻪ اﻧﻘﻼبِ اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ ﺑﻪ اﯾﺮاﻧﯿﺎن داده ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺷﻌﺎر ﻣﻘﻨﻊ،‬ ‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮﮔﺰارﺷﯽ ﮐﻪ اززﺑﺎنِ ﻓﻀ ﻞ ﺳﺮﺧﺴﯽ )وزﯾﺮِ آزاداﻧﺪﯾﺶ و اﻧﺴﺎندوﺳﺖِ ﻣﺄﻣﻮن‬ ‫8‬ ‫ﻋﺒﺎﺳﯽ( ذﮐﺮ ﺷﺪه، ﻗﺼﺎص از ﮐﺸﻨﺪﮔﺎنِ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺑﻮد.‬ ‫ﻃﺒﺮی ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ ﻣﻘﻨﻊ اﻫ ﻞ ﯾﮑﯽ از روﺳﺘﺎﻫﺎی ﻣﺮو ﺑﻮد و در‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻪ ﭘﺎ ﺧﺎﺳﺖ؛ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﺗﻨﺎﺳﺦ ارواح ﺑﻮد و اﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه را ﺑﻪ ﺧﻮدش ﺳﺮاﯾﺖ‬ ‫ﻣﯿﺪاد؛ ﺧﻠﻖ ﺑﺴﯿﺎری را ﮔﻤﺮاه ﮐﺮد و ﻧﯿﺮو ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬﺮ رﻓﺖ؛ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻬﺪی‬ ‫ﭼﻨﺪ ﺗ ﻦ از اﻓﺴﺮاﻧﺶ از ﺟﻤﻠﻪ ﻣُﻌﺎذ اﺑ ﻦ ﻣﺴﻠ ﻢ ﮐﻪ درآن روزﮔﺎر ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﻧﯿﺮوﻫﺎی‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن را دردﺳﺖ داﺷﺖ را ﺑﻪ ﺳﻮی او ﮔﺴﯿﻞ ﮐﺮد. ﻣﻘﻨﻊ در دژ ﮐَﺶ )اﯾﻨﮏ در‬ ‫ﺟﻨﻮب ﺷﺮق ازﺑﮑﺴﺘﺎن( ﻣﻮﺿﻊ ﮔﺮﻓﺖ و ﺧﻮارﺑﺎر ﺑﺴﯿﺎری را ﺑﺮای ﺧﻮدش ﺗﻬﯿﻪ دﯾﺪ و‬ ‫آﻣﺎدۀ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﮔﺮدﯾﺪ؛ ﺳﭙﺲ درﺳﺎل 851خ ﺳﻌﯿﺪ ﺣﺮﺷﯽ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎنِ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻬﺪی ﺑﻪ‬ ‫ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬﺮ ﮔﺴﯿﻞ ﺷﺪ؛ او ﻣﻘﻨﻊ را درﺷﻬﺮ ﮐﺶ ﺑﻪ ﻣﺤﺎﺻﺮه ﮔﺮﻓﺖ، و ﻣﻘﻨﻊ وﻗﺘﯽ‬ ‫اﺣﺴﺎس ﮐﺮد ﮐﻪ ﻣﺮﮔﺶ ﺣﺘﻤﯽ اﺳﺖ، زﻫﺮ ﺑﻪ زﻧﺎن و اﻓﺮادش داد و ﺧﻮدش ﻧﯿﺰ زﻫﺮ‬ ‫ﻧﻮﺷﯿﺪ و ﻫﻤﻪﺷﺎن ﺑﺎﻫﻢ ﻣﺮدﻧﺪ؛ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن وارد دژ ﺷﺪﻧﺪ و ﺳﺮ ﻣﻘﻨﻊ را ازﺗﻦ ﺟﺪا ﮐﺮده‬ ‫9‬ ‫ﺑﺮای ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻬﺪی ﮐﻪ درآن ﻫﻨﮕﺎم درﺷﻬﺮ ﺣﻠﺐ ﺑﻮد ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ.‬ ‫6‬ ‫ﻃﺒﺮی ﭘﺲ ازآن ﺿﻤ ﻦ رﺧﺪادﻫﺎی ﺳﻪ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﻣﯿﻨ ﻮﯾﺴﻨﺪ ﮐﻪ در اﯾﻨﺴﺎل ﺧﺮاﺳﺎن‬ ‫را آﺷﻮب ﻓﺮاﮔﺮﻓﺖ، و ﻣُﺴَﯿِّﺐ اﺑ ﻦ زُﻫَﯿﺮ را ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻬﺪی از وﻻﯾﺖ ﺧﺮاﺳﺎن ﻋﺰل ﮐﺮد،‬ ‫01‬ ‫و اﻣﺮ ﺧﺮاﺳﺎن و ﺳﯿﺴﺘﺎن را ﺑﻪ ﻓﻀﻞ اﺑ ﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿ ﻞ ﻃﻮﺳﯽ ﺳﭙﺮد.‬ ‫درﻣﯿﺎنِ ﻫﻤﮥ ﻣﻮرﺧﺎن، ﺗﻨﻬﺎ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا ﻧﻬﻀﺖِ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن را ﺑﻪ‬ ‫ﺗﻔﺼﯿﻠﯽ ﻧﺴﺒﯽ - اﻣﺎ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺑﺮﺧﯽ اﻓﺴﺎﻧﻪﻫﺎ - آورده اﺳﺖ. ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﮥ او، ﻣﻘﻨﻊ ازﻣﺮدم‬ ‫ﺑﻠﺦ و از ﺳﺮﻫﻨﮕﺎن اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ ﺑﻮد؛ و ﭼﻮن ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎرِ ازدی درزﻣﺎنِ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاری‬ ‫11‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن رﺳﯿﺪ، او وزراتِ وﯾﺮا ﻋﻬﺪهدار ﺷﺪ.‬ ‫ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ اﺳﺖ اﺑﺘﺪا ﺗﻮﺿﯿﺤﯽ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر ازدی ﺑﺪﻫ ﻢ و ﺑﻌﺪ وارد اﺻﻞ‬ ‫ﻣﻄﻠﺐ ﺷﻮﯾﻢ. وﻗﺘﯽ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﺒﺎﺳﯽ درﺳﺎل 231خ ﺗﻮﻃﺌﻪﻫﺎی ﮔﺴﺘﺮدۀ ﺧﻮﯾﺶ‬ ‫ﺑﺮای ﺗﻀﻌﯿﻒ و ﺣﺬف اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ را ﻃﺮح ﻣﯿﮑﺮد، ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﻪ ﻗﺎﺻﺪی ﺑﻪ ﻧﺰد اﺑﻮداوود ﻧﻘﯿﺐ‬ ‫ﻓﺮﺳﺘﺎد ﮐﻪ ﻋﺮب و ﻣﻮردِ اﻋﺘﻤﺎدِ اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ ﺑﻮد و در ﺧﺮاﺳﺎن ﺳِﻤَﺖِ ﻧﯿﺎﺑﺖِ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ را‬ ‫داﺷﺖ. ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﻪ ﺑﻪ اﺑﻮداوود وﻋﺪه داد ﮐﻪ اﮔﺮ اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ درﻣﯿﺎن ﻧﺒﺎﺷﺪ ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن را ﺑﺮای ﻣﺎداماﻟﻌﻤﺮ ﺑﻪ او ﺗﻔﻮﯾﺾ ﺧ ﻮاﻫﺪ ﮐﺮد. اﯾﻦ ﻣﺮد ﭘﺲ از ﺗﺮورﺷﺪن‬ ‫اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاری ﺧﺮاﺳﺎن رﺳﯿﺪ و ﺑﻪ ﺗﻼش اﻓﺘﺎد ﮐﻪ ﻗﺪرتِ ﻋﺮب را درﺧﺮاﺳﺎن‬ ‫اﺣﯿﺎ ﮐﻨﺪ. وﻟﯽ ﭼﻨﺪان زﻧﺪه ﻧﻤﺎﻧﺪ و ﻃﯽ ﺗﻮﻃﺌﻪﺋﯽ ﮐﻪ ﮔﺮوﻫﯽ از اﻓﺴﺮانِ ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ‬ ‫ﭼﯿﺪﻧﺪ ﺷﺒﯽ ازﻓﺮاز ﺑﺎمِ ﮐﺎﺧﺶ ﻓﺮواﻓﺘﺎد وﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ. ﭘﺲ ازاو ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮر ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاری‬ ‫21‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن را ﺑﻪ ﯾﮏ ﻋﺮب دﯾﮕﺮ از ﻗﺒﺎﯾﻞ اَزُد ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر داد.‬ ‫اﯾ ﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر ﺷﺪﯾﺪا ﻋﺮﺑﮕﺮا ﺑﻮد، و ﺣﺘﯽ ﭼﻮن دوﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ را آﻟﺖِ دﺳﺖ‬ ‫اﯾﺮاﻧﯿﺎن ﻣﯿﺪﯾﺪ ﺑﺮآن ﺷﺪ ﮐﻪ ﻧﻔﺲ زﮐﯿﻪ )ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﻧﻮادۀ اﻣﺎم ﺣﺴﻦ( را ازﻣﺪﯾﻨﻪ‬ ‫ﺑﻪ ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺮده ﺧﻠﯿﻔﻪ ﮐﻨﺪ،31 و ﺑﺎ ﺗﺸﮑﯿﻞ دادنِ دوﻟﺖِ ﻋﻠﻮی آب را ﺑﻪ ﺟﻮی ﻋﺮﺑﻬﺎ‬ ‫ﺑﺮﮔﺮداﻧَﺪ. اﯾﺮاﻧﯿﺎنِ ﺧﺮاﺳﺎن ﮐﻪ ازﻧ ﻮاﯾﺎی او آﮔﺎﻫﯽ داﺷﺘﻨﺪ ﺑﺮﺿﺪ او ﺗﻮﻃﺌﻪ ﭼﯿﺪﻧﺪ و‬ ‫ﻣﻨﺼﻮر را ازاو ﺑﺪﺑﯿﻦ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ، و ﻫﻤﭽﻨﯿ ﻦ در ﻣﺮو - ﻣﺮﮐﺰ ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر ازدی -‬ ‫ﺷﺎﯾﻊ ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻨﺼﻮر از ﺑﺮﺧﯽ ﮐﺎرﻫﺎی ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر ازﺟﻤﻠﻪ اﻗﺪام او ﺑﻪ ﮐﺸﺘ ﻦ ﭼﻨﺪ ﺗﻦ‬ ‫7‬ ‫از ﻣﺮدانِ اﻧﻘﻼبِ ﺧﺮاﺳﺎن درﺧﺸﻢ اﺳﺖ و ﺑﻪزودی اورا ﺑﺮﮐﻨﺎر ﺧ ﻮاﻫﺪ ﮐﺮد. ﺗﻮﻃﺌﻪﻫﺎی‬ ‫ﺑﺴﯿﺎر ﭘﯿﭽﯿﺪهﺋﯽ ﺑﺮای ﺣﺬف ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر ﭼﯿﺪه ﺷﺪه ﺑﻮد. ﻣﻨﺼﻮر ﻃﯽ ﻧﺎﻣﻪﺋﯽ ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر‬ ‫دﺳﺘﻮر ﻓﺮﺳﺘﺎد ﮐﻪ ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺑﺮود. او ﮐﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﯿﮑﺮد ﻣﻨﺼﻮر ﻣﯿﺨﻮاﻫﺪ وﯾﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫درﺑﻨﺪ ﮐﻨﺪ درﭘﺎﺳﺦ ﻣﻨﺼﻮر ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ ﮐﺎر ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻪﺳﺎﻣﺎن ﻧﯿﺴﺖ و اﮔﺮ ﺧﺮاﺳﺎن را‬ ‫رﻫﺎ ﮐﻨﺪ ﺑﯿ ﻢ دارد ﮐﻪ ﻣﺸﮑﻼﺗﯽ ﺑﺮوز ﮐﻨﺪ. دردرﺑﺎر ﻣﻨﺼﻮر ﺷﺎﯾﻊ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر در‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻘﺎﯾﺎی ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪانِ ﻋﺮب را ﭘﯿﺮاﻣﻮنِ ﺧﻮدش ﮔﺮد آورده وﺧﯿﺎل دارد درﻓﺮﺻﺖ‬ ‫ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ ﺑﺸﻮرد. ﺧﺎزم اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ ﺑﺮای ﺗﺤﻘﯿﻖ دراﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻪ ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪ.‬ ‫ﭘﯿﺶ ازآﻧﮑﻪ ﺧﺎزم ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺮﺳﺪ، اﯾﺮاﻧﯿﺎنِ ﻣﺮورود ﺑﺮ ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر ﺷﻮرﯾﺪﻧﺪ. ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر‬ ‫ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ دﺳﺘﮕﯿﺮ ﺷﺪ، و وﻗﺘﯽ ﺧﺎزم وارد ﻣﺮو ﺷﺪ وﯾﺮا ﺑﻪ او ﺗﺤﻮﯾﻞ دادﻧﺪ وﮔﻔﺘﻨﺪ‬ ‫ﮐﻪ ﻗﺼﺪ ﺷﻮرش داﺷﺘﻪ و ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﺧﺎزم وﯾﺮا ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺑﺮد، و ﻣﻨﺼﻮر‬ ‫41‬ ‫دﺳﺘﻮر داد دﺳﺘﻬﺎ و ﭘﺎﻫﺎﯾﺶ را ﺑﺮﯾﺪﻧﺪ وﺳﺮش را ازﺗ ﻦ ﺟﺪا ﮐﺮدﻧﺪ )ﺳﺎل 731خ(.‬ ‫رﻫﺒﺮِ آﯾﻨﺪۀ ﺟﻨﺒﺶ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن درﻣﺎﻫﻬﺎی ﺣﺎﮐﻤﯿﺖِ ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر ﺳِﻤَﺖِ ﻣﺸﺎورِ‬ ‫اورا ) ﺑﻪ ﺑﯿﺎنِ ﻣﻮرﺧﺎنِ ﺳﻨﺘﯽ: وزﯾﺮِ اورا( داﺷﺖ، و ﻣﯿﺘﻮان ﻗﺒﻮل ﮐﺮد ﮐﻪ درﻫﻤﮥ ﺗﻮﻃﺌﻪﻫﺎ‬ ‫ﺑﺮای ﻧﺎﺑﻮدﺳﺎزی ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر و رﯾﺸﻪﮐ ﻦ ﮐﺮدن ﻧﻬﺎﯾﯽ ﻗﺪرتِ درﺣﺎلِ اﺣﺘﻀﺎرِ ﻋﺮب در‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن ﺷﺮﮐﺖ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ. اﯾ ﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﭘﯿﺸﯿﻨﻪﺋﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎ از ﻣﻘﻨﻊ ﻣﯿﺪاﻧﯿﻢ.‬ ‫وﻗﺘﯽ ﮔﺰارﺷﻬﺎی راﺟﻊ ﺑﻪﻋﻘﺎﯾﺪ ﻣﻘﻨﻊ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﯿﮑﻨﯿ ﻢ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﯿﺸﻮﯾ ﻢ ﮐﻪ او‬ ‫ﻣﺎﻧﻮی ﺑﻮده و اﺻﻮل ﻋﻘﯿﺪهاش را »ﺗﻨﺎﺳﺦ« ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯿﺪاده، و ﻣﯿﮕﻔﺘﻪ ﮐﻪ روح اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ‬ ‫در او ﺣﻠﻮل ﮐﺮده اﺳﺖ.51 وﻟﯽ او - اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺜ ﻞ ﺑﺴﯿﺎری دﯾﮕﺮ از ﺷﺨﺼﯿﺘﻬﺎی اﯾﺮاﻧﯽ -‬ ‫ﺗﻈﺎﻫﺮ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﻣﯿﮑﺮده اﺳﺖ. ﭘﺲ ﻣﯿﺘﻮان ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ ﮐﻪ او از ﯾﮏ ﺧﺎﻧﺪانِ ﻣﺎﻧﻮی‬ ‫اﯾﺮاﻧﯿﺎنِ ﺳُﻐﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ.‬ ‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮﻧﻮﺷﺘﮥ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا، ﻣﻘﻨﻊ ﮐﻪ ﻧﺎﻣﺶ ﻫﺎﺷ ﻢ اﺑﻦ ﺣﮑﯿ ﻢ ﺑﻮد درآﻏﺎز ﮔﺎزری‬ ‫ﻣﯿﮑﺮد، و ﺑﻌﺪ ازآن ﺑﻪ ﻋﻠ ﻢ آﻣﻮﺧﺘ ﻦ ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪ، و از ﻫﺮﻋﻠﻤﯽ ﭼﯿﺰی ﻓﺮاﮔﺮﻓﺖ و ﻋﻠﻮم‬ ‫ﺷﻌﺒﺪه و ﻃﻠﺴﻤﺎت و ﻧﯿﺮﻧﮓ آﻣﻮﺧﺖ. ﻋﻠﺖ آﻧﮑﻪ وﯾﺮا »ﻣﻘﻨﻊ« ﮔﻔﺘﻨﺪ آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ‬ ‫8‬ ‫ﻣﻘﻨﻌﮥ ﺳﺒﺰرﻧﮓ ﺑﺮﺳﺮ و روﯾﺶ داﺷﺖ، زﯾﺮا ﺑﻐﺎﯾﺖ زﺷﺖ ﺑﻮد و ﺳﺮش ﮐ ﻞ ﺑﻮد و ﯾﮏ‬ ‫ﭼﺸﻤﺶ ﮐ ﻮر ﺑﻮد. او درﺧﻼﻓﺖِ ﻣﻨﺼﻮر درﻣﺮو ﻣﺘﻬ ﻢ ﺷﺪ ﮐﻪ ادﻋﺎی ﻧﺒﻮت ﻣﯿﮑﻨﺪ و‬ ‫ﻣﺮدم را ﺑﻪ آﺋﯿﻦ ﺧﻮد ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪه ازاﺳﻼم دور ﻣﯿﮑﻨﺪ. وﯾﺮا ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮر‬ ‫ﺑﺎزداﺷﺖ ﮐﺮده ﺑﻪ ﻋﺮاق ﺑﺮدﻧﺪ و درﻋﺮاق ﺑﻪ زﻧﺪان اﻓﺘﺎد. ﭘﺲ ازﻣﺪﺗﯽ اززﻧﺪان آزاد‬ ‫ﺷﺪه ﺑﻪ ﻣﺮو ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﻣﺮدم را ﮔﺮد آورده ادﻋﺎی ﺧﺪاﺋﯽ ﮐﺮد وﮔﻔﺖ ﮐﻪ اﺑﺘﺪا‬ ‫ﺑﺼﻮرتِ آدم و ﺳﭙﺲ ﺑﺼﻮرت ﻧﻮح و اﺑﺮاﻫﯿ ﻢ و ﻣﻮﺳﺎ و ﻋﯿﺴﺎ و ﻣﺤﻤﺪ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪه و‬ ‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم درﺻﻮرت اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ ﻇﻬﻮر ﯾﺎﻓﺘﻪ و اﮐﻨﻮن ﺑﻪ اﯾﻦ ﺻﻮرت درآﻣﺪه اﺳﺖ؛ و‬ ‫ﻣﯿﮕﻔﺖ ﮐﻪ دراو ﭼﻨﺎن ﻧﯿﺮوﺋﯽ ﻫﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﯿﺘﻮاﻧﺪ ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﻫﺮﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ‬ ‫61‬ ‫ﺑﻨﻤﺎﯾﺎﻧﺪ. او ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﻪﺟﺎ ﭘﺮاﮐﻨﺪ و درآن ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺧﻮد ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ.‬ ‫اﺑ ﻦ ﺧَﻠﱠﮑﺎن ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ ﻣﻘﻨﻊ ﻧﺎﻣﺶ ﻋﻄﺎء ﺑﻮد وﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ ﻧﺎﻣﺶ ﺣﮑﯿ ﻢ ﺑﻮد؛ و‬ ‫ﻧﺎم ﭘﺪرش ﻣﻌﻠﻮم ﻧﯿﺴﺖ. اوﮐﻪ ﭘﯿﺸﮥ ﮔﺎزری داﺷﺖ ﭼﯿﺰی از ﺟﺎدوﮔﺮی و ﻧﯿﺮﻧﮕﺒﺎزی‬ ‫آﻣﻮﺧﺘﻪ ﺑﻮد و ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﺗﻨﺎﺳﺦ ﺷﺪ و ادﻋﺎی اﻟﻮﻫﯿﺖ ﮐﺮده ﻣﯿﮕﻔﺖ ﮐﻪ ﺧﺪای ﺗﻌﺎﻟﯽ‬ ‫اﺑﺘﺪا ﺑﺼﻮرت آدم درآﻣﺪ و ﺑﻬﻤﯿ ﻦ ﺟﻬﺖ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﮔﻔﺖ ﺑﻪ آدم ﺳﺠﺪه‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ. ﺑﻌﺪ ﺑﺼﻮرﺗﻬﺎی ﻧﻮح و دﯾﮕﺮ اﻧﺒﯿﺎ ء و ﺣﮑﯿﻤﺎن درآﻣﺪ ﺗﺎ درﺻﻮرت اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﻇﺎﻫﺮ‬ ‫ﺷﺪ؛ و آﻧﮕﺎه ﺑﻪ اﯾ ﻦ ﺻﻮرت درآﻣﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ اواﺳﺖ. او ﺑﺎ ﺟﺎدو وﻃﻠﺴ ﻢ و ﻧﯿﺮﻧﮓ‬ ‫ﺑﺮﻣﺮدم ﻣﺴﻠﻂ ﮔﺮدﯾﺪ و ﺧﻠﻖ ﺑﺴﯿﺎری را ﺑﻪ ﺗﺒﻌﯿﺖ ﺧﻮﯾﺶ درآورد. ازﺟﻤﻠﻪ ﺻﻮرت ﻣﺎه‬ ‫را ﺑﯿﺮون ﻣﯽآورد، و ﻣﺮدم از ﻣﺴﺎﻓﺘﻬﺎی دور آنرا ﺑﻪﭼﺸﻢ ﻣﯿﺪﯾﺪﻧﺪ و ﺑﻪ او اﻋﺘﻘﺎد‬ ‫71‬ ‫ﻣﯽﯾﺎﻓﺘﻨﺪ.‬ ‫ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ ﭼﻮن ﮐﺎر ﻣﻘﻨﻊ درﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺎﻻ ﮔﺮﻓﺖ، ﺣﻤﯿﺪ‬ ‫اﺑ ﻦ ﻗﺤﻄﺒﻪ )ﯾﮑﯽ از از ﺳﺮﻫﻨﮕﺎنِ ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻧﻘﻼب ﺿﺪ اﻣﻮی( در ﺻﺪد دﺳﺘﮕﯿﺮی و‬ ‫ﺣﺒﺲ او ﺑﺮآﻣﺪ، و او ﻣﺘﻮاری ﮔﺮدﯾﺪ و ﺑﺮآن ﺷﺪ ﮐﻪ از ﺟﯿﺤﻮن ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﺳُﻐﺪ ﺑﺮود؛‬ ‫زﯾﺮا ﮐﻪ »اورا ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ وﻻﯾﺖِ ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬﺮ ﺧﻠﻘﯽ ﻋﻈﯿﻢ ﺑﻪ دﯾﻦ او ﮔﺮد‬ ‫آﻣﺪهاﻧﺪ«. ﺣﻤﯿﺪ اﺑﻦ ﻗﺤﻄﺒﻪ دﺳﺘﻪﺟﺎت ﻣﺴﻠﺢ ﺑﺮ ﻫﻤﮥ ﺟﺎدهﻫﺎ ﮔﻤﺎﺷﺖ و ﮔﺬرﮔﺎﻫﻬﺎی‬ ‫9‬ ‫ﺟﯿﺤﻮن را ﺗﺤﺖ ﻧﻈﺎرت ﺷﺪﯾﺪ ﻗﺮار داد ﺗﺎ ﻣﮕﺮ ﺑﺮاو دﺳﺖ ﯾﺎﺑﺪ. وﻟﯽ ﻣﻘﻨﻊ ﺑﺎ 63 ﺗﻦ از‬ ‫ﻣﺮداﻧﺶ ازﺟﯿﺤﻮن ﮔﺬﺷﺘﻪ وارد ﺳﻐﺪ ﺷﺪ.‬ ‫ﺑﻘﯿﮥ داﺳﺘﺎن را ازروی ﮐﺘﺎبِ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا ﻣﯿﺨﻮاﻧﯿﻢ:‬ ‫ازﺟﯿﺤﻮن ﺑﮕﺬﺷﺖ و ﺑﻪوﻻﯾﺖِ ﮐﺶ رﻓﺖ وآن وﻻﯾﺖْ ویرا ﻣُﺴَﻠﱠ ﻢ ﺷﺪ، و‬ ‫ﺧﻠﻖ ﺑﺮاو رﻏﺒﺖ ﮐﺮدﻧﺪ. و ﺑﺮﮐﻮه ﺳﺎم ﺣﺼﺎری ﺑﻮد ﺑﻐﺎﯾﺖ اﺳﺘﻮار، و اﻧﺪر وی‬ ‫آب روان و درﺧﺘﺎن وﮐﺸﺎورزان. و ﺣﺼﺎری دﯾﮕﺮ ازاﯾﻦ اﺳﺘﻮارﺗﺮ. آنرا‬ ‫ﻓﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﻋﻤﺎرت ﮐﺮدﻧﺪ، و ﻣﺎل ﺑﺴﯿﺎر و ﻧﻌﻤﺖ ﺑﯿﺸﻤﺎر آﻧﺠﺎ ﺟﻤﻊ ﮐﺮد و‬ ‫ﻧﮕﺎﻫﺒﺎﻧﺎن ﻧﺸﺎﻧﺪ و ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن ﺑﺴﯿﺎر ﺷﺪﻧﺪ، و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻧﺪر ﮐﺎر اﯾﺸﺎن‬ ‫ﻋﺎﺟﺰ ﺷﺪﻧﺪ. ﻓﺮﯾﺎدﺧﻮاﻫﯽ ﺑﻪﺑﻐﺪاد رﺳﯿﺪ. ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻬﺪی ﺑﻮد اﻧﺪر آن روزﮔﺎر؛‬ ‫ﺗﻨﮕﺪل ﺷﺪ و ﺑﺴﯿﺎر ﻟﺸﮑﺮﻫﺎ ﺑﻪﺟﻨﮓ او ﻓﺮﺳﺘﺎد. و ﺑﻪآﺧﺮ ﺧﻮد آﻣﺪ ﺑﻪﻧﯿﺸﺎﺑﻮر‬ ‫ﺑﻪدﻓﻊِ آن ﻓﺘﻨﻪ. و ﻣﯿﺘﺮﺳﯿﺪ و ﺑﯿ ﻢِ آن ﺑﻮد ﮐﻪ اﺳﻼم ﺧﺮاب ﺷﻮد و دﯾﻦ ﻣﻘﻨﻊ‬ ‫81‬ ‫ﻫﻤﮥ ﺟﻬﺎن ﺑﮕﯿﺮد.‬ ‫ﻣﻘﻨﻊ ﺗﺮﮐﺎن را ﺑﺨﻮاﻧﺪ و ﺧﻮن و ﻣﺎل ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮاﯾﺸﺎن ﻣﺒﺎح ﮔﺮداﻧﯿﺪ. و‬ ‫ازﺗﺮﮐﺴﺘﺎن ﻟﺸﮑﺮﻫﺎی ﺑﺴﯿﺎر ﺑﻪ ﻃﻤﻊِ ﻏﺎرت ﺑﯿﺎﻣﺪﻧﺪ و وﻻﯾﺘﻬﺎ ﻏﺎرت ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ و‬ ‫زﻧﺎن و ﻓﺮزﻧﺪانِ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﯿﺮ ﻣﯽﺑﺮدﻧﺪ و ﻣﯿﮑﺸﺘﻨﺪ. و ﺑﻪﺑﺨﺎرا ﻧﺨﺴﺘﯿﻦﺑﺎر‬ ‫ﭘﺪﯾﺪ آﻣﺪﻧﺪ ﮔﺮوه ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن ﮐﻪ از ﺑﯿﻌﺖﮐﺮدۀ ﻣﻘﻨﻊ ﺑﻮدﻧﺪ، و ﺑﻪدﯾﻬﯽ‬ ‫رﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ آنرا ﺑُﻦﺟَﮕـَﺖ ﺧ ﻮاﻧﻨﺪ و ﺑﻪﺷﺐ ﺑﻪﻣﺴﺠﺪ اﻧﺪر آﻣﺪﻧﺪ و ﻣﺆذن را ﺑﺎ‬ ‫51 ﺗﻦ ﺑﮑﺸﺘﻨﺪ و ﻫﻤﮥ اﻫ ﻞ دﯾﻪ را ﺑﮑﺸﺘﻨﺪ و اﯾ ﻦ درﺳﺎل 951 )زﻣﺴﺘﺎن 451خ(‬ ‫ﺑﻮد. و اﻣﯿﺮِ ﺑﺨﺎرا ﺣﺴﯿ ﻦ اﺑ ﻦ ﻣﻌﺎذ ﺑﻮد. و از ﻣﻬﺘﺮانِ ﻃﺎﯾﻔﮥ ﻣﻘﻨﻊ ﻣﺮدی ﺑﻮد اﻫﻞ‬ ‫ﺑﺨﺎرا ﻧﺎم او ﺣﮑﯿ ﻢ اﺣﻤﺪ، و ﺑﺎ وی ﺳﻪ ﺳﺮﻫﻨﮓ دﯾﮕﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﺎم ﯾﮑﯽ ﺧﺸﻮی‬ ‫و دوم ﺑﺎﻏﯽ و اﯾﻦ ﻫﺮدو از ﮐﻮﺷﮏِ ﻓُﻀَﯿ ﻞ ﺑﻮدﻧﺪ و ﻧﺎم ﺳﻮم ﮐﺮدک ﺑﻮد از‬ ‫ده ﻏﺠﺪوان. و اﯾﻦ ﻫﺮﺳﻪ ﻣﺮد ﻣﺒﺎرز و ﻋﯿﺎر و روﻧﺪه و ﻃﺮار ﺑﻮدﻧﺪ. ﭼﻮن اﻫﻞ‬ ‫دﯾﻪ را ﺑﮑﺸﺘﻨﺪ و ﺧﺒﺮ ﺑﻪﺷﻬﺮ رﺳﯿﺪ، اﻫﻞ ﺑﺨﺎرا ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﻪﻧﺰدﯾﮏ اﻣﯿﺮ‬ ‫01‬ ‫رﻓﺘﻨﺪ وﮔﻔﺘﻨﺪ ﻫﺮآﯾﻨﻪ ﻣﺎ را ﺑﺎ اﯾ ﻦ ﺳﭙﯿﺪﺎﻣﮕﺎن ﺟﻨﮓ ﻣﯽﺑﺎﯾﺪ ﮐﺮدن.‬ ‫ﺣﺴﯿ ﻦ اﺑ ﻦ ﻣﻌﺎذ ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮ ﺧﻮﯾﺶ و ﻗﺎﺿﯽ ﺑﺨﺎرا ﻋﺎﻣﺮ اﺑ ﻦ ﻋﻤﺮان ﺑﺎ اﻫ ﻞ ﺑﺨﺎرا‬ ‫ﺑﯿﺮون آﻣﺪﻧﺪ. درﻣﺎه رﺟﺐ ﺳﺎل ﺑﺮ 951 )اردﯾﺒﻬﺸﺖ 551خ( رﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪدﯾﻪ‬ ‫ﻧﺮﺷﺦ ودر ﻣﻘﺎﺑﻠﮥ اﯾﺸﺎن ﻟﺸﮑﺮﮔﺎه زدﻧﺪ. ﻗﺎﺿﯽ ﺑﺨﺎرا ﮔﻔﺖ: ﻣﺎ اﯾﺸﺎن را ﺑﻪدﯾﻦِ‬ ‫ﺣﻖ ﺧﻮاﻧﯿﻢ. ﻣﺎ را ﺑﺎ اﯾﺸﺎن ﺟﻨﮓ ﻧﺸﺎﯾﺪ ﮐﺮدن. ﭘﺲ ﻗﺎﺿﯽ ﺑﺎ اﻫﻞ ﺻﻼح‬ ‫ﺑﻪدﯾﻪ اﻧﺪر آﻣﺪﻧﺪ ﺗﺎ اﯾﺸﺎن را ﺑﻪدﯾﻦ ﺣﻖ ﺧﻮاﻧﻨﺪ. اﯾﺸﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ: ﻣﺎ اﯾﻨﻬﺎ ﮐﻪ ﺷﻤﺎ‬ ‫ﮔﻮﯾﯿﺪ ﻧﺪاﻧﯿﻢ. ﻫﺮروز ﮐﻔﺮ زﯾﺎدت ﮐﺮدﻧﺪ و ﻧﺼﯿﺤﺖ ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ. آﻧﮕﺎه ﺟﻨﮓ‬ ‫اﻧﺪرﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ. ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﮐﺴﯽﮐﻪ ﺑﺎ اﯾﺸﺎن ﺟﻨﮓ ﮐﺮد ﻣﺮدی ﺑﻮد ازﻋﺮب ﻧﺎم او‬ ‫ﻧﻌﯿﻢ اﺑ ﻦ ﺳﻬﻞ؛ ﺑﺴﯿﺎر ﺟﻨﮓ ﮐﺮد و ﭼﻨﺪﯾ ﻦ ﮐﺲ را ﺑﮑﺸﺖ و ﺑﻪآﺧﺮ ﮐﺸﺘﻪ‬ ‫ﺷﺪ؛ و ﺷﮑﺴﺖ ﺑﺮ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن اﻓﺘﺎد و 007 ﻣﺮد از اﯾﺸﺎن ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ.‬ ‫دﯾﮕﺮان ﺑﮕﺮﯾﺨﺘﻨﺪ و آنروز ﺑﻪآﺧﺮ رﺳﯿﺪ. ﭼﻮن ﺑﺎﻣﺪاد ﺷﺪ رﺳﻮل ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و‬ ‫اﻣﺎن ﺧ ﻮاﺳﺘﻨﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ: ﻣﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪﯾﻢ. ﺑﺎ اﯾﺸﺎن ﺻﻠﺢ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺻﻠﺢﻧﺎﻣﻪ‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ و ﺷﺮﻃﻬﺎ ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﯿﺶ راه ﻧﺰﻧﻨﺪ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﻧﮑﺸﻨﺪ و‬ ‫ﺑﻪروﺳﺘﺎﻫﺎی ﺧﻮﯾﺶ ﭘﺮاﮐﻨﺪه ﺷﻮﻧﺪ، و اﻣﯿﺮ ﺧﻮﯾﺶ را اﻃﺎﻋﺖ دارﻧﺪ. و‬ ‫ﻋﻬﺪﻫﺎی ﺧﺪا و رﺳﻮل ﺧﺪا اﺳﺘﻮار ﮐﺮدﻧﺪ و ﻫﻤﻪ اﻋﯿﺎن ﺷﻬﺮ ﺑﺮآن ﺻﻠﺢﻧﺎﻣﻪ‬ ‫ﺧﻄﻬﺎ ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ. ﭼﻮن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ، اﯾﺸﺎن ﻧﯿﺰ ازآن ﻋﻬﺪ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ و ﺑﺎز‬ ‫ﺑﻪراهزدن ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪﻧﺪ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﻣﯽﮐﺸﺘﻨﺪ وﮐِﺸﺖﻫﺎی ﺳﺒﺰِ ﺳﺮﮐﺸﯿﺪه‬ ‫را ﺑﻪﺣﺼﺎر ﻧﺮﺷﺦ اﻧﺪر ﻣﯽآوردﻧﺪ، وﮐﺎر ﺑﺮﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺳﺨﺖ ﺷﺪ. ﻣﻬﺪی ﮐﻪ‬ ‫ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻮد، وزﯾﺮ ﺧﻮد ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ اﺑﻦ ﯾﺤﯿﺎ را ﺑﻪﺟﻨﮓِ ﻣﻘﻨﻊ ﻓﺮﺳﺘﺎد و او ﺑﻪﺑﺨﺎرا‬ ‫آﻣﺪ و ﺑﻪدروازۀ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ ﻟﺸﮑﺮﮔﺎه زد ﺗﺎ ﺑﻪﺟﻨﮓِ ﻣﻘﻨﻊ رود. ﺣﺴﯿ ﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﺎذ‬ ‫ﻧﺰدﯾﮏ او رﻓﺖ وﮔﻔﺖ: ﺗ ﻮ ﻣﺮا ﺑﻪﺟﻨﮓِ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن ﯾﺎری ده ﺗﺎ ﭼﻮن‬ ‫ازاﯾﻦﮐﺎر ﻓﺎرغ ﮔﺮدﯾ ﻢ ﺑﺎ ﺗﻮ ﺑﻪﺟﻨﮓِ ﻣﻘﻨﻊ روﯾ ﻢ. ﺟﺒﺮﺋﯿ ﻞ اﺟﺎﺑﺖ ﮐﺮد و ﻟﺸﮑﺮ‬ ‫ﺑﺮداﺷﺖ و ﺑﺮﻓﺖ ﺗﺎ ﺑﻪدِهِ ﻧﺮﺷﺦ، و ﺑﻔﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﺑﺮﮔﺮد دِه ﺧﻨﺪق ﮐﻨﺪﻧﺪ و اﻧﺪرونِ‬ ‫11‬ ‫ﺧﻨﺪق ﻟﺸﮑﺮﮔﺎه زدﻧﺪ، و ﺑﻔﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﻟﺸﮑﺮ ﺑﻪﻫﻮش ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن‬ ‫ﺑﯿﺮون ﻧﯿﺎﯾﻨﺪ و ﺑﺮﻣﺎ ﺷﺒﯿﺨﻮن ﻧﺰﻧﻨﺪ. و ﻫﻤﭽﻨﺎن آﻣﺪ ﮐﻪ او ﮔﻔﺖ. ﺷﺐِ ﻧﺨﺴﺖ‬ ‫ﺑﯿﺮون آﻣﺪﻧﺪ و ﺑﺮ اﯾﺸﺎن ﺷﺒﯿﺨﻮن زدﻧﺪ و ﺑﺴﯿﺎر وﯾﺮاﻧﯽ ﮐﺮدﻧﺪ. ﭼﻮن ﺣﺴﯿﻦ‬ ‫اﺑ ﻦ ﻣﻌﺎذ ﮐﻪ اﻣﯿﺮ ﺑﺨﺎرا ﺑﻮد ﭼﻨﺎن ﺑﺪﯾﺪ ﺟﺒﺮﺋﯿ ﻞ را ﻣﻮرد ﻧﻮازش ﻗﺮار داد؛ و‬ ‫ﮔﻔﺖ ﺗﺎ وﻗﺘﯽﮐﻪ ﮐﺎرِ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺎن ﻧﺮﺳﯿﺪه ﺑﺎﺷﺪ درﺑﺨﺎرا ﺑﻤﺎﻧَﺪ.‬ ‫ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ ﺑﻪﺟﻨﮓ اداﻣﻪ داد و ﭼﻬﺎرﻣﺎه ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﺎﻣﺪاد و ﺷﺒﺎﻧﮕﺎه ﺟﻨﮓ ﻣﯿﮑﺮد.‬ ‫و ﻫﯿﭻ روز ﻧﺒﻮد ﻣﮕﺮ ﮐﻪ ﭘﯿﺮوزی ﺑﺎ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن ﺑﻮد. ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﯿﭽﺎره ﺷﺪﻧﺪ.‬ ‫ﺗﺪﺑﯿﺮ ﺟﺴﺘﻨﺪ. ﻣﺎﻟﮏ اﺑ ﻦ ﻓﺎرم ﮔﻔﺖ: ﻣ ﻦ ﺗﺪﺑﯿﺮ ﺑﮕﻮﯾﻢ. ﺑﻔﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﺟﻮﺋﯽ ﮐﻨﺪﻧﺪ‬ ‫از ﻟﺸﮑﺮﮔﺎه ﺗﺎ ﺑﻪدﯾ ﻮار ﺣﺼﺎر. ﻣﺮدﻣﺎن ﺑﺎ ﺳﻼح ﺑﻪآﻧﺠﺎ اﻧﺪر ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺑﻔﺮﻣﻮد‬ ‫ﺗﺎ ﻫﺮﭼﻪ ﻣﯽﮐﻨﺪﻧﺪ ﺑﻪﭼﻮب و ﻧﯽ و ﺧﺎک اﺳﺘﻮار ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﯽ ﭘﻮﺷﺎﻧﯿﺪﻧﺪ‬ ‫ﺗﺎ ﺑﻪزﯾﺮِ دﯾﻮارِ ﺣﺼﺎر ﺑﺮﺳﯿﺪﻧﺪ، و ﻣﻘﺪار ﭘﻨﺠﺎه ﮔﺰ ﺳﻮراخ ﮐﺮدﻧﺪ، و ﺑﺎ ﺳﺘ ﻮﻧﻬﺎ‬ ‫اﺳﺘ ﻮار ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ. ﭼﻮن ﭘﻨﺠﺎه ﮔﺰ ﺟﺎی ﺑﺮﮐﻨﺪه ﺷﺪ، آنرا ﭘﺮﻫﯿﺰم ﮐﺮدﻧﺪ و‬ ‫ﻧﻔﻂ ﺑﺰدﻧﺪ و آﺗﺶ اﻧﺪر زدﻧﺪ ﺗﺎ آن ﺳﺘ ﻮﻧﻬﺎ ﺑﺴﻮزد و دﯾﻮارِ ﺣﺼﺎر ﺑﯿﻔﺘﺪ. آﺗﺶ‬ ‫ﻋﻤ ﻞ ﻧﮑﺮد، از ﺑﻬﺮ آﻧﮑﻪ آﺗﺶ را ﺑﺎد ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺎ ﻋﻤ ﻞ ﮐﻨﺪ، و اﻧﺪر ﺣﺼﺎرِ آﻧﺠﺎ ﺑﺎد‬ ‫را راه ﻧﺒﻮد. ﻣﻨﺠﻨﯿﻖﻫﺎ ﺑﻨﻬﺎدﻧﺪ و راﺳﺖ ﮐﺮدﻧﺪ ﺑﺮآن ﺑﺮج ﮐﻪ زﯾﺮِ او آﮐﻨﺪه‬ ‫ﺑﻮد. ﺳﻨﮕﻬﺎ اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ، ﺣﻔﺮه ﺷﺪ و ﺑﺎد راه ﯾﺎﻓﺖ و آﺗﺶ ﮐﺎر ﮐﺮد و آن ﺳﺘ ﻮﻧﻬﺎ‬ ‫ﺑﺴﻮﺧﺖ و ﻣﻘﺪار ﭘﻨﺠﺎه ﮔﺰ ﺑﯿﻔﺘﺎد. و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﻤﺸﯿﺮ اﻧﺪر ﻧﻬﺎدﻧﺪ و ﺑﺴﯿﺎر‬ ‫ﮐﺲ را ﺑﮑﺸﺘﻨﺪ و ﺑﺎﻗﯽ اﻣﺎن ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ و ﺑﺎز ﻋﻬﺪ ﮐﺮدﻧﺪ ﺑﺮ ﻫﻤﺎنﺟﻤﻠﻪ ﮐﻪ اول‬ ‫ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﻧﺮﻧﺠﺎﻧﻨﺪ و ﺑﻪروﺳﺘﺎﻫﺎی ﺧﻮﯾﺶ ﺑﺎز روﻧﺪ و‬ ‫ﻣﻬﺘﺮانِ اﯾﺸﺎن را ﺑﻪﻧﺰدﯾﮏ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻓﺮﺳﺘﻨﺪ و ﺳﻼح ﺑﺎ ﺧﻮد ﻧﺪارﻧﺪ. ﺑﻪاﯾ ﻦ ﺷﺮﻃﻬﺎ‬ ‫ﻋﻬﺪ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﯿﺮون آﻣﺪﻧﺪ و از ﺧﻨﺪق ﺑﮕﺬﺷﺘﻨﺪ و ﻧﻬﺎن ﺳﻼح ﺑﺎ ﺧﻮد‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ. و ﻣﻬﺘﺮِ اﯾﺸﺎن ﺣﮑﯿﻢ را ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ ﺑﻪﻋﺒﺎس ﭘﺴﺮ ﺧﻮد ﺳﭙﺮد وﮔﻔﺖ ﮐﻪ‬ ‫ویرا ﺑﻪﺳﺮاﭘﺮده ﺑﻨﺸﺎن و ﭘﻨﻬﺎن ویرا ﺑﮑﺶ. و اﯾﺸﺎن اﻣﺘﺜﺎل اﻣﺮ او ﮐﺮدﻧﺪ و‬ ‫21‬ ‫ﺑﻪﺳﺮاﭘﺮده ﺑﺮدﻧﺪ و اﯾﺸﺎن از دور اﯾﺴﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ. ﺟﺒﺮﺋﯿ ﻞ ﺑﻪﺳﺮاﭘﺮده رﻓﺖ.‬ ‫ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن، ﺧﺸﻮی را ﮐﻪ ﯾﺎر ﺣﮑﯿﻢ ﺑﻮد ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ را ﮔﻔﺘﻨﺪ: ﻣﺎ‬ ‫ﺑﯽﺣﮑﯿ ﻢ ﻧﺮوﯾﻢ. ﺧﺸﻮی ﮐﻔﺸﻬﺎی ﻧ ﻮ ﭘﻮﺷﯿﺪه ﺑﻮد و اﯾﻦ ﺳﺨ ﻦ ﻣﯿﮕﻔﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﻋﺒﺎس ﭘﺴﺮ ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ آﻣﺪ وﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺣﮑﯿﻢ را ﮐﺸﺘﻢ. ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ ﻓﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﺧﺸﻮی‬ ‫را از اﺳﺐ ﻓﺮو ﮐﺸﯿﺪﻧﺪ و درﺣﺎل ﺑﮑﺸﺘﻨﺪ. ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن ﺑﺎﻧﮓ ﺑﺮآوردﻧﺪ و‬ ‫ﺳﻼح ﺑﯿﺮون ﮐﺮدﻧﺪ و ﺟﻨﮓ ﺷﺪ. ﺟﺒﺮﺋﯿ ﻞ ﺑﻔﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﻟﺸﮑﺮﻫﺎ ﻫﻤﻪ ﺳﻮار ﺷﺪﻧﺪ‬ ‫و ﺟﻨﮓ اﻧﺪر ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ ازآن ﻗﻮیﺗﺮ ﮐﻪ ﺑﻮد. ﺟﻨﮕﻬﺎی ﺳﺨﺖ ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ‬ ‫دﯾﮕﺮﺑﺎر ﺑﻪﻫﺰﯾﻤﺖ ﺷﺪﻧﺪ و ﺧﻠﻘﯽ ﺑﺴﯿﺎر از اﯾﺸﺎن ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ وآﻧﮑﻪ ﻣﺎﻧﺪ‬ ‫ﺑﮕﺮﯾﺨﺖ.‬ ‫ﺧﺪاوﻧﺪِ دِهِ ﻧﺮﺷﺦ زﻧﯽ ﺑﻮد، ﺷﻮی اورا ﺷﺮف ﻧﺎم ﺑﻮد و او ﺳﺮﻫﻨﮓ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ‬ ‫ﺑﻮد و اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ اورا ﮐﺸﺘﻪ ﺑﻮد. اﯾ ﻦ زن را ﺑﻪﻧﺰدﯾﮏ ﺟﺒﺮﺋﯿ ﻞ آوردﻧﺪ و ﺑﺎ او‬ ‫ﯾﮑﯽ ﭘﺴﺮﻋﻢ ﻧﺎﺑﯿﻨﺎ ﺑﻮد ﺑﻐﺎﯾﺖ ﭘﻠﯿﺪ و ﺑﺪﮐﺎر. ﺟﺒﺮﺋﯿ ﻞ آن زن را ﮔﻔﺖ ﮐﻪ‬ ‫اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ را ﺑِﺤِ ﻞ ﮐ ﻦ )ﻋﻔ ﻮ ﮐﻦ(. او ﮔﻔﺖ: اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﭘﺪرِ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﮔﻮﯾﻨﺪ و‬ ‫او ﭘﺪر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺷﻮﻫﺮِ ﻣﺮا ﮐﺸﺘﻪ اﺳﺖ. ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ ﻓﺮﻣﻮد ﺗﺎ آن زن را‬ ‫ازﻣﯿﺎن ﺑﻪدوﻧﯿﻢ زدﻧﺪ. ﭘﺴﺮﻋﻢ اورا ﻧﯿﺰ ﮐﺸﺘﻨﺪ. وﮐﺮدک ﺑﻪﻧﺰدﯾﮏ ﻣﻘﻨﻊ رﻓﺖ.‬ ‫و »ﺑﺎﻏﯽ« ﻫﻢ ﮐﻪ ازاﯾﺸﺎن ﺑﻮد درﺣﺮب ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ. و ﺟﺒﺮﺋﯿ ﻞ ﺳﺮﻫﺎی اﯾﺸﺎن‬ ‫ﺑﻪﺳﻐﺪ ﺑﺮد ﺗﺎ دلِ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن ﺳﻐﺪ ﺑﺸﮑﻨﺪ.‬ ‫اﻫﻞِ ﺳﻐﺪ را اﻣﯿﺮی ﺑﻮد از ﻧﻘﯿﺒﺎن ﻣﻘﻨﻊ، ﻧﺎم او ﺳﻐﺪﯾﺎن. اﻫ ﻞ ﺳﻐﺪ ﺑﺎ او اﺗﻔﺎق‬ ‫ﮐﺮدﻧﺪ و ﺟﺒﺮﺋﯿ ﻞ را ﺑﺎ اﻫ ﻞ ﺳﻐﺪ ﺟﻨﮕﻬﺎی ﺑﺴﯿﺎر اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد، و ﺑﻪآﺧﺮ ﻣﺮدی از‬ ‫اﻫﻞ ﺑﺨﺎرا اﯾ ﻦ »ﺳﻐﺪﯾﺎن« را ﺑﮑﺸﺖ و آن ﻗﻮم ﭘﺮاﮐﻨﺪه ﺷﺪﻧﺪ. و ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ‬ ‫ازآﻧﺠﺎ ﺑﻪﺳﻤﺮﻗﻨﺪ رﻓﺖ و ﺑﺎ ﺗﺮﮐﺎن و ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن، اورا ﺟﻨﮕﻬﺎی ﺑﺴﯿﺎر‬ ‫اﻓﺘﺎد … … و ﻣﻌﺎذ اﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻪﺳﻐﺪ و ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ رﻓﺖ و دوﺳﺎل ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﺑﺎ‬ ‫ﺗﺮﮐﺎن و ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن درﺟﻨﮓ ﺑﻮد. ﮔﺎه ﻇﻔﺮ اورا ﺑﻮد و ﮔﺎه ﺧﺼ ﻢ را. و ﺑﻌﺪ‬ ‫31‬ ‫از دوﺳﺎل ﻋﻔﻮ ﺧﻮاﺳﺖ؛ و ﻣُﺴَﯿِّﺐ اﺑﻦ زُﻫَﯿﺮ ﺿَﺒّﯽ )از ﻗﺒﯿﻠﮥ ﺑﻨﯽﺿَﺒّﻪ( اﻣﯿﺮ‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن ﺷﺪ ﺑﻪﻣﺮو در ﺟﻤﺎدی اﻻول ﺳﺎل ﺑﺮ 361 )ﺑﻬﻤﻦ ﻣﺎه 851خ(. درﻣﺎه‬ ‫رﺟﺐ ﺑﻪﺑﺨﺎرا آﻣﺪ و اﻣﯿﺮ ﺑﺨﺎرا ﺟﻨﯿﺪ اﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻮد. اورا اﻣﯿﺮ ﺧﺮاﺳﺎن‬ ‫ﺑﻪﺧﻮارزم ﻓﺮﺳﺘﺎد‬ ‫……‬ ‫ﺳﻌﯿﺪ، ﺷﺨﺼﯽ را ﮐﻪ اﻣﯿﺮ ﻫﺮات ﺑﻮد ﺑﻪدرِ ﺣﺼﺎر ﻓﺮﺳﺘﺎد. وی ﺑﻨﺸﺴﺖ ﺑﺎ‬ ‫ﻟﺸﮑﺮِ ﺑﺴﯿﺎر. و ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ و ﮔﺮﻣﺎﺑﻪﻫﺎ ﺑﻨﺎ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن و زﻣﺴﺘﺎن آﻧﺠﺎ‬ ‫ﺑﺎﺷﯿﺪﻧﺪ. اﻧﺪرﺣﺼﺎر ﭼﺸﻤﮥ آب ﺑﻮد و درﺧﺘﺎن وﮐﺸﺎورزی. و ﺧﺎﺻﮕﺎنِ وی‬ ‫اﻧﺪر ﺣﺼﺎر ﺑﻮدﻧﺪی، و ﺳﭙﻬﺴﺎﻻران ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮی ﻗﻮی. و اﻧﺪر ﺣﺼﺎر ﺣﺼﺎری‬ ‫دﯾﮕﺮ ﺑﻮد ﺑﺮﺳﺮِ ﮐﻮه. و ﻫﯿﭻﮐﺲ را ﺑﺪان ﺣﺼﺎر راه ﻧﺒﻮدی. وی ﺑﺎ آن زﻧﺎن‬ ‫در ﺣﺼﺎر ﻣﯽﺑﻮد. و ﻋﺎدت وی آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻫﺮروزی ﺑﺎ آن زﻧﺎن ﻃﻌﺎم‬ ‫ﺑﺨﻮردی و ﺑﻪﺷﺮاب ﻧﺸﺴﺘﯽ و ﺑﺎ اﯾﺸﺎن ﺷﺮاب ﺧﻮردی. و ﭼﺎرده ﺳﺎل ﺑﺮاﯾﻦ‬ ‫ﮐﺎرِ وی ﺑﺮآﻣﺪ. ﭼﻮن اﻣﯿﺮِ ﻫﺮات ﮐﺎر ﺑﺮ وی ﺗﻨﮓ ﮐﺮد، و ﻟﺸﮑﺮﻫﺎی وی‬ ‫ﭘﺮاﮐﻨﺪه ﺷﺪ، اﯾﻦ ﺳﭙﻬﺴﺎﻻر ﮐﻪ در ﺣﺼﺎر ﺑﻮد درِ ﺣﺼﺎر ﺑﮕﺸﺎد و ﺑﻪ ﻃﺎﻋﺖ‬ ‫ﺑﯿﺮون آﻣﺪ و اﺳﻼم ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ. ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎنْ ﺣﺼﺎر ﺑﮕﺮﻓﺘﻨﺪ. ﻣﻘﻨﻊ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﺣﺼﺎرِ اﻧﺪرون را ﻧﺘﻮاﻧﺪ داﺷﺘﻦ.‬ ‫ﻣﺤﻤﺪ اﺑ ﻦ ﺟﻌﻔﺮ )ﻣ ﺆﻟﻒ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا( رواﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ از اﺑﻮﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ‬ ‫اﺑ ﻦ ﻫﺎرون ﮐﻪ از دﻫﮑﺎﻧﺎن ﮐﺶ ﺑﻮد، وﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺟﺪۀ ﻣ ﻦ ازﺟﻤﻠﮥ ﺧﺎﺗﻮﻧﺎن‬ ‫ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻘﻨﻊ از ﺑﻬﺮ ﺧ ﻮﯾﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد و در ﺣﺼﺎر ﻣﯽداﺷﺖ. و‬ ‫ﻣﯽﮔﻔﺖ: ﻣﻘﻨﻊ روزی زﻧﺎن را ﺑﻨﺸﺎﻧﺪ ﺑﻪ ﻃﻌﺎم و ﺷﺮاب ﺑﺮﻋﺎدتِ ﺧﻮﯾﺶ. و اﻧﺪر‬ ‫ﺷﺮاب زﻫﺮ ﮐﺮد و ﻫﺮ زﻧﯽ را ﯾﮏ ﻗﺪحِ ﺧﺎص ﻓﺮﻣﻮد وﮔﻔﺖ: ﭼﻮن ﻣ ﻦ ﻗﺪحِ‬ ‫ﺧﻮﯾﺶ ﺑﺨﻮرم ﺷﻤﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﮐﻪ ﺟﻤﻠﻪ ﻗﺪح ﺧﻮﯾﺶ ﺑﺨﻮرﯾﺪ. ﭘﺲ ﻫﻤﻪ ﺧﻮردﻧﺪ و‬ ‫ﻣ ﻦ ﻧﺨﻮردم و درﮔﺮﯾﺒﺎنِ ﺧﻮد رﯾﺨﺘﻢ و وی ﻧﺪاﻧﺴﺖ. ﻫﻤﮥ زﻧﺎن ﺑﯿﻔﺘﺎدﻧﺪ و‬ ‫41‬ ‫ﺑﻤﺮدﻧﺪ. ﻣ ﻦ ﻧﯿﺰ ﺧﻮﯾﺸﺘﻦ در ﻣﯿﺎنِ اﯾﺸﺎن اﻧﺪاﺧﺘ ﻢ و ﺧﻮﯾﺸﺘ ﻦ را ﻣﺮده ﺳﺎﺧﺘﻢ و‬ ‫وی ازﺣﺎلِ ﻣ ﻦ ﻧﺪاﻧﺴﺖ. ﭘﺲ ﻣﻘﻨﻊ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﻧﮕﺎه ﮐﺮد و ﻫﻤﮥ زﻧﺎن را ﻣﺮده‬ ‫دﯾﺪ. ﻧﺰدﯾﮏ ﻏﻼم ﺧﻮد رﻓﺖ و ﺷﻤﺸﯿﺮ ﺑﺰد و ﺳﺮ ویرا ﺑﺮداﺷﺖ. و ﻓﺮﻣﻮده‬ ‫ﺑﻮد ﺗﺎ ﺳﻪ روز ﺑﺎز ﺗﻨﻮر ﺗﻔﺘﺎﻧﯿﺪه ﺑﻮدﻧﺪ. ﺑﻪﻧﺰدﯾﮏ آن ﺗﻨﻮر رﻓﺖ و ﺟﺎﻣﻪ ﺑﯿﺮون‬ ‫ﮐﺮد و ﺧﻮﯾﺸﺘ ﻦ را درﺗﻨﻮر اﻧﺪاﺧﺖ و دودی ﺑﺮآﻣﺪ. ﻣﻦ ﺑﻪﻧﺰدﯾﮏ آن ﺗﻨﻮر‬ ‫رﻓﺘﻢ. از او ﻫﯿﭻ اﺛﺮی ﻧﺪﯾﺪم و ﻫﯿﭻﮐﺲ درﺣﺼﺎر زﻧﺪه ﻧﺒﻮد.‬ ‫ازﻣﻄﺎﻟﻌﮥ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎراودﯾﮕﺮﻧﺒﺸﺘﻪﻫﺎیﻣﻮرﺧﺎنِ ﻋﺮﺑﯽﻧﮕﺎر ﭼﻨﯿﻦ درﻣﯽﯾﺎﺑﯿﻢﮐﻪ‬ ‫ﺟﻨﺒﺶ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن ﭼﻨﺪ ﺳﺎلِ آﺧﺮِ ﺧﻼﻓﺖِ ﻣﻨﺼﻮر و ﭼﻨﺪﺳﺎل ازﺧﻼﻓﺖِ ﻣﻬﺪی، ازﺣﺪِّ‬ ‫ﻧﯿﺸﺎﺑﻮر و ﻣﺮو ﺗﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﺣﺪود ﺳُﻐﺪ )ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬﺮ( و ﻧﺎﺣﯿﮥ ﺳﯿﺤﻮن ﺗﺎ ﺧﻮارزم درﻧﻮاﺣﯽ‬ ‫ﺟﻨﻮﺑﯽ درﯾﺎﭼﮥ آرال ﮔﺴﺘﺮده ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺻﺎﺣﺐِ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ ﮐﺎرِ ﻣﻘﻨﻊ‬ ‫41 ﺳﺎل اداﻣﻪ داﺷﺖ. ﻃﺒﺮی و دﯾﮕﺮ ﻣﻮرﺧﺎنْ ﭘﺎﯾﺎنِ ﮐﺎر ﻣﻘﻨﻊ را ﺳﺎل 361ق )951خ(‬ ‫ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ، وﻟﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا ﺳﺮﮐﻮب ﻧﻬﺎﯾﯽ ﺟﻨﺒﺶ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن را ﺳﺎل‬ ‫761ق )261خ( ذﮐﺮ ﻣﯿﮑﻨﺪ؛ ﮐﻪ اﯾﻦ دوﻣﯽ ﻣﯿﺘﻮاﻧﺪ درﺳﺖﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ؛ زﯾﺮا ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا‬ ‫ﻧﮕﺎرش ﮐﺴﯽ از اﻫﺎﻟﯽ ﻣﺤﻞ ﺑﻮده ﮐﻪ در ﺗﻼش ﺑزﺷﻨﺎﺳﯽ وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻐﺪ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه‬ ‫اﺳﺖ. ﺑﻪﻋﻼوه ﻣﯿﺘﻮان ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ ﮐﻪ او دﺳﺖِﮐ ﻢ درﺑﺎرۀ وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻐﺪ ﺑﻪﻣﻨﺎﺑﻊ ﺧﺒﺮی ﻣﺤﻠﯽ‬ ‫دﺳﺘﺮﺳﯽ داﺷﺘﻪ و ﻟﺬا ﮔﺰارﺷﻬﺎﯾﺶ ﻣﯿﺘﻮاﻧﺪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ. اﮔﺮ ﮔﺰارش ﺻﺎﺣﺐ‬ ‫ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا را ﺑﭙﺬﯾﺮﯾﻢ، ﺑﻪاﯾ ﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯿﺮﺳﯿ ﻢ ﮐﻪ ﺟﻨﺒﺶ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن درﺳﺎل 941خ،‬ ‫ﯾﻌﻨﯽ اﻧﺪکزﻣﺎﻧﯽ ﭘﺲ از ﺳﺮﮐﻮب ﻗﯿﺎمِ اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ در ﻣﺮو ﺑﻪراه اﻓﺘﺎد، وﻟﯽ رﻫﺒﺮی‬ ‫ﺟﻨﺒﺶ ﺑﺎزداﺷﺖ ﺷﺪه ﺑﻪﺑﻐﺪاد ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪ و ﺑﻪﻓﺮﻣﺎنِ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪزﻧﺪان اﻓﺘﺎد. ﭘﺲ ازﻣﺮگ‬ ‫ﻣﻨﺼﻮر و ﻋﻔ ﻮ ﻋﻤﻮﻣﯽِ زﻧﺪاﻧﯿﺎن ﺗﻮﺳﻂ ﺧﻠﯿﻔﮥ ﺟﺪﯾﺪ - ﮐﻪ ﯾﮏ رﺳ ﻢِ ﺗﮑﺮاری ﺑﻮد و ﺑﺎرﻫﺎ‬ ‫اﺗﻔﺎق ﻣﯽاﻓﺘﺎد - ﻣﻘﻨﻊ ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎﯾﺶ را ازﺳﺮ ﮔﺮﻓﺖ و درﻣﺪتِ‬ ‫ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ ﻣﺮدمِ ﺳُﻐﺪ و ﺣﺘﯽ ﺗﺮﮐﺎنِ ﻧﻮاﺣﯽ ﺳﯿﺤﻮن ﻧﯿﺰ ﺑﻪﺟﻨﺒﺶ ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ. ﻋﻠﺖ ﭘﯿﻮﺳﺘﻦ‬ ‫ﺗﺮﮐﺎن ﺑﻪﺟﻨﺒﺶ ﻧﯿﺰ آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﻘﻨﻊ ﺗﺮوﯾﺞﮔﺮِ ﺷﮑﻠﯽ از آﺋﯿﻦِ ﭘﯿﺮﭘﺮﺳﺘﯽ ﺑﻮد و‬ ‫51‬ ‫ﺷﺨﺼﯿﺖ او ﺑﺮای ﺗﺮﮐﺎن ﺷﮑ ﻞ ﯾﮏ ﺗﻮﺗ ﻢ را ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد و اورا ﺗﺎ ﺳﺮﺣﺪ ﺧﺪاﯾﯽ‬ ‫ﻣﯽ ﭘﺮﺳﺘﯿﺪﻧﺪ. ﻣﻨﺘﻬﯽ اﯾﻦ ﯾﮏ ﺟﻨﺒﺶ روﺳﺘﺎﯾﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎوﺟﻮد ﻫﻤﮥ ﮔﺴﺘﺮدﮔﯿﺶ، ﻣﺜﻞ‬ ‫ﻫﻤﮥ ﺟﻨﺒﺸﻬﺎی دﯾﮕﺮِ روﺳﺘﺎﯾﯽ، ﻧﻪ ﻫﺪفِ دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪﻗﺪرت ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺒﺎﺗﯽ داﺷﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺮای دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪآﻧﻬﺎ ﺗﻼش ﻣﯿﮑﺮد. داﺳﺘﺎنِ ﮔﺮﻓﺘ ﻦ و ﮐﺸﺘ ﻦِ »ﺣﮑﯿﻢ« و »ﺧَﺸَﻮی« ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺎﻻﺗﺮ ﺧﻮاﻧﺪﯾ ﻢ ﻧﯿﺰ داﺳﺘﺎن ﯾﮏ ﻏﺪاری اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﺳﭙﺎه ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﺎ رﻫﺒﺮان‬ ‫ﺷﻮرش روﺳﺘﺎﯾﯽ ﺳُﻐﺪ رﻓﺖ. اﯾ ﻦ داﺳﺘﺎن - ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺧﻮاﻧﺪﯾﻢ - ﺻﺮاﺣﺖ دارد ﮐﻪ رﻫﺒﺮان‬ ‫ﺷﻮرش ﺑﺮای ﻣﺬاﮐﺮه ﺑﻪاردوﮔﺎه ﺳﭙﺎه ﻋﺒﺎﺳﯽ دﻋﻮت ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و آﻧﺠﺎ ﺗﺮور ﺷﺪﻧﺪ.‬ ‫ﺣﮑﺎﯾﺎتِ اﻓﺴﺎﻧﻪآﻣﯿﺰی ﮐﻪ درﺑﺎرۀ ﻓﺮﺟﺎمِ ﻣﻘﻨﻊ ﺑﺮﺳﺮ زﺑﺎﻧﻬﺎ اﻓﺘﺎد و ﺳﭙﺲ وارد‬ ‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎی ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﺷﺪ ﻋﻤﻮﻣﺎ داﺳﺘﺎﻧﻬﺎی ﺗﮑﺮاری اﺳﺖ ﮐﻪ درﺑﺎرۀ ﺑﺴﯿﺎری ازﺟﻨﺒﺸﻬﺎی‬ ‫ﻧﺎﮐﺎم ﯾﺎ ﺷﮑﺴﺖﺧﻮردۀ ﺗﻮدهﺋﯽ ﺷﻨﯿﺪهاﯾ ﻢ وﻣﯿﺸﻨﻮﯾﻢ؛ و ﻧﻤﯿﺘﻮان ﺑﻪآﻧﻬﺎ اﻋﺘﻤﺎد ﮐﺮد.‬ ‫آﻧﭽﻪ ﻣﯿﺘﻮان درﺑﺎرۀ ﻓﺮﺟﺎم ﺟﻨﺒﺶ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﮐﺮد آﻧﮑﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن دوﻟﺖِ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺳﺮاﻧﺠﺎم‬ ‫ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻄﺎﻟﺒﺎتِ ﺟﻨﺒﺶ را ﺑﺮآورده ﺳﺎزﻧﺪ؛ و درﭘﯽ آن ﺟﻨﺒﺶ ﻓﺮوﮐﺶ‬ ‫ﮐﺮد و ﻣﺮدم ﺑﻪروﺳﺘﺎﻫﺎﯾﺸﺎن ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ. ﺟﺎی ﺟﺪال ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ آن دوﺗﻨﯽ ﮐﻪ ﻏﺪاراﻧﻪ در‬ ‫ﺣﯿ ﻦ ﻣﺬاﮐﺮه دﺳﺘﮕﯿﺮ وﮐﺸﺘﻪ ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ رﻫﺒﺮان ﺟﻨﺒﺶ ﺑﻮدﻧﺪ؛ ﯾﻌﻨﯽ ﯾﮑﯽﺷﺎن ﺷﺨﺺ‬ ‫ﻣﻘﻨﻊ ﺑﻮد. ﺑﻌﺪ از او ﺑﻘﺎﯾﺎی ﯾﺎراﻧﺶ ﺑﺎ زﻧﺎن و دﺧﺘﺮانِ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎنِ ﺑﻪ ﭘﺎﺧﺎﺳﺘﻪ در درون‬ ‫دژی ﻣﻮﺿﻊ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﻣﺪﺗﯽ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ورزﯾﺪﻧﺪ ﺗﺎ - ﺳﺮاﻧﺠﺎم - ﻣﺮداﻧﺸﺎن ﺗﻮﺳﻂ ﻧﯿﺮوﻫﺎی‬ ‫ﻋﺒﺎﺳﯽ ﮐﺸﺘﺎر ﺷﺪﻧﺪ، و زﻧﺎن و دﺧﺘﺮان دﺳﺖ ﺑﻪ ﺧﻮدﮐﺸﯽ زدﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪدﺳﺖ دﺷﻤﻦ‬ ‫ﻧﯿﻔﺘﻨﺪ. اﻓﺴﺎﻧﮥ دﻟﭙﺬﯾﺮی ﮐﻪ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ درﺑﺎرۀ ﻓﺮﺟﺎم ﻣﻘﻨﻊ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ و ﺑﺮﺳﺮ‬ ‫زﺑﺎﻧﻬﺎ اﻓﺘﺎد ﻧﻤﯿﺘﻮاﻧﺪ اﺳﺎﺳﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.‬ ‫درﺑﺎرۀ اﯾﻨﮑﻪ ﻣﻘﻨﻊ ﻣﺎه را ﺑﻪﻣﺮدم ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪاده اﺳﺖ و اﻓﺴﺎﻧﻪﻫﺎﺋﯽ ازاﯾﻦ ﻗﺒﯿﻞ ﮐﻪ‬ ‫ﭘﺲ از او ﺑﺴﯿﺎر ﺑﺮﺳﺮ زﺑﺎﻧﻬﺎی ﻋ ﻮام اﻓﺘﺎد، و ﺣﺘﯽ ﮐﺴﺎﻧﯽ از ﭘﺎرﺳﯽﻧﮕﺎران ﻧﯿﺰ ﺑﻌﺪﻫﺎ‬ ‫ﮐﻮﺷﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ آنرا ﺗﻮﺟﯿﻪ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﮕﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺜﻼ ﭼﺎﻫﯽ داﺷﺘﻪ و ﺟﯿﻮه درﭼﺎه رﯾﺨﺘﻪ‬ ‫ﺑﻮده و ﺳﺨﻨﺎﻧﯽ ازاﯾﻦ ﻗﺒﯿﻞ، در ﮔﺰارﺷﻬﺎی ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﺳﺨﻨﯽ ﺑﻪﻣﯿﺎن ﻧﯿﺎﻣﺪه ﺟﺰ آﻧﮑﻪ او‬ ‫61‬ ‫ﻣﺎﻫﯽ را ﺑﺮآورد و ﻣﺮدم از ﻣﺴﺎﻓﺘﻬﺎی دور آنرا دﯾﺪﻧﺪ. ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺨﺎرا ﯾﮏ‬ ‫داﺳﺘﺎﻧﯽ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﮐﻪ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻣﺮﯾﺪانِ ﺗُﺮکِ ﻣﻘﻨﻊ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ، و ﻣﯿﺘﻮاﻧﺪ‬ ‫اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎده ﺑﺎﺷﺪ. اﯾﻦ داﺳﺘﺎن ﮐﻪ ﺣﮑﺎﯾﺖ واﻗﻌﯽِ »ﻣﺎه ﻧﺨﺸﺐ« اﺳﺖ، ﭼﻨﯿ ﻦ اﺳﺖ:‬ ‫ﭘﻨﺠﺎه ﻫﺰارﺗﻦ از ﻟﺸﮑﺮ ﻣﻘﻨﻊ از اﻫ ﻞ ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬﺮ از ﺗﺮک و ﻏﯿﺮه ﺑﻪدر ﺣﺼﺎر‬ ‫ﻣﻘﻨﻊ ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ و ﺳﺠﺪه و زاری ﮐﺮدﻧﺪ و از او دﯾﺪار ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ. ﻫﯿﭻ ﺟﻮاب‬ ‫ﻧﯿﺎﻓﺘﻨﺪ. اﻟﺤﺎح ﮐﺮدﻧﺪ وﮔﻔﺘﻨﺪ ﺗﺎ دﯾﺪارِ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻮﯾﺶ را ﻧﺒﯿﻨﯿﻢ ﺑﺎز ﻧﮕﺮدﯾﻢ.‬ ‫ﻏﻼﻣﯽ ﺑﻮد اورا ﺣﺎﺟﺐ ﻧﺎم. ﻣﻘﻨﻊ اورا ﮔﻔﺖ: ﺑﮕﻮی ﺑﻨﺪﮔﺎنِ ﻣﺮا ﮐﻪ ﻣﻮﺳﺎ از‬ ‫ﻣﻦ دﯾﺪار ﺧ ﻮاﺳﺖ ﻧﻨﻤﻮدم ﮐﻪ ﻃﺎﻗﺖ ﻧﺪاﺷﺖ. و ﻫﺮﮐﻪ ﻣﺮا ﺑﯿﻨﺪ ﻃﺎﻗﺖ ﻧﯿﺎورد و‬ ‫درﺣﺎل ﺑﻤﯿﺮد. اﯾﺸﺎن ﺗﻀﺮع و ﺧ ﻮاﻫﺶ زﯾﺎدت ﮐﺮدﻧﺪ وﮔﻔﺘﻨﺪ: ﻣﺎ دﯾﺪار‬ ‫ﺧ ﻮاﻫﯿﻢ، اﮔﺮ ﺑﻤﯿﺮﯾ ﻢ روا ﺑﺎﺷﺪ. اﯾﺸﺎن را وﻋﺪه ﮐﺮد ﮐﻪ ﻓﻼنروز ﺑﯿﺎﯾﯿﺪ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ‬ ‫را دﯾﺪار ﻧﻤﺎﯾﻢ. ﭘﺲ ﺑﻔﺮﻣﻮد ﺗﺎ آن زﻧﺎن ﮐﻪ ﺑﺎ او در ﺣﺼﺎر ﺑﻮدﻧﺪ، ﺻﺪ زن از‬ ‫دﺧﺘﺮانِ دﻫﮑﺎﻧﺎن ﺳُﻐﺪ و ﮐﺶ و ﻧﺨﺸﺐ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺧﻮد ﻣﯿﺪاﺷﺖ؛ و اورا ﻋﺎدت‬ ‫آن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻫﺮﮐﺠﺎ زﻧﯽ ﺑﺎﺟﻤﺎل ﺑﻮد اورا ﻧﺸﺎن دادﻧﺪی؛ وی آنرا ﺑﯿﺎوردی و‬ ‫ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﺪاﺷﺘﯽ و در ﺣﺼﺎر ﺑﺎ وی ﻫﯿﭻﮐﺲ ﻧﺒﻮدی ﻣﮕﺮ اﯾ ﻦ زﻧﺎن و اﯾﻦ ﻏﻼمِ‬ ‫ﺧﺎص وآﻧﭽﻪ ﺣﺎﺟﺖِ اﯾﺎن ﺑﻮدی ازﺧﻮردﻧﯽ. ﻫﺮروز ﯾﮏﺑﺎر درِﺣﺼﺎر‬ ‫ﺑﮕﺸﺎدی و از ﺑﯿﺮونﺳﻮ وﮐﯿﻠﯽ ﺑﻮدی آﻧﭽﻪ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ آﻣﺎده ﮐﺮدی، و ﻏﻼم‬ ‫ازوی ﺑﺨﻮاﺳﺘﯽ و ﺑﻪﺣﺼﺎر اﻧﺪر آوردی، ﺑﺎز درِ ﺣﺼﺎر ﺑﺮﺑﺴﺘﯽ ﺗﺎ ﺑﻪروزِ‬ ‫دﯾﮕﺮ. ﻫﯿﭻﮐﺲ روی زﺷﺖِ او ﻧﺪﯾﺪی، ازآﻧﮑﻪ ﻣﻘﻨﻌﮥ ﺳﺒﺰی ﺑﺮروی ﺧﻮﯾﺶ‬ ‫داﺷﺘﯽ. ﭘﺲ وی آن زﻧﺎن را ﺑﻔﺮﻣﻮد ﺗﺎ ﻫﺮ زﻧﯽ آﺋﯿﻨﻪﺋﯽ ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ و ﺑﻪﺑﺎمِ ﺣﺼﺎر‬ ‫ﺑﺮآﯾﻨﺪ و ﺑﺪانوﻗﺖ ﮐﻪ ﻧﻮرِ آﻓﺘﺎب ﺑﻪزﻣﯿ ﻦ اﻓﺘﺎده ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاﺑﺮِ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻣﯽدارﻧﺪ،‬ ‫و ﺟﻤﻠﮥ آﺋﯿﻨﻪﻫﺎ ﺑﻪدﺳﺖ ﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺑﺮاﺑﺮ دارﻧﺪ. ﺧﻠﻖ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ. ﭼﻮن‬ ‫آﻓﺘﺎب ﺑﺮآن آﺋﯿﻨﻪﻫﺎ ﺑﺘﺎﻓﺖ، از ﺷﻌﺎعِ آن آﺋﯿﻨﻪﻫﺎ آن ﺣﻮاﻟﯽ ﭘﺮﻧﻮر ﺷﺪ. آﻧﮕﺎه‬ ‫آن ﻏﻼم را ﮔﻔﺖ: ﺑﮕﻮی ﻣﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎنِ ﻣﺮا ﮐﻪ ﺧﺪا روی ﺧﻮﯾﺶ ﺑﻪﺷﻤﺎ‬ ‫71‬ ‫ﻣﯿﻨﻤﺎﯾﺪ، ﺑﻨﮕﺮﯾﺪ. ﭼﻮن ﺑﺪﯾﺪﻧﺪ، ﻫﻤﮥ ﺟﻬﺎن را ﭘﺮﻧﻮر دﯾﺪﻧﺪ، ﺑﺘﺮﺳﯿﺪﻧﺪ و ﻫﻤﻪ‬ ‫ﺑﻪﯾﮏﺑﺎر ﺳﺠﺪه ﮐﺮدﻧﺪ وﮔﻔﺘﻨﺪ: ﺧﺪاوﻧﺪا ! اﯾﻦ ﻗﺪرت و ﻋﻈﻤﺖ ﮐﻪ دﯾﺪﯾﻢ‬ ‫ﺑﺲ ﺑﺎﺷﺪ. اﮔﺮ زﯾﺎدت ازاﯾﻦ ﺑﺒﯿﻨﯿﻢ زﻫﺮهﻫﺎی ﻣﺎ ﺑﺪرد. و ﻫﻤﭽﻨﺎن درﺳﺠﺪه‬ ‫ﻣﯽﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﻘﻨﻊ ﻓﺮﻣﻮد آن ﻏﻼم را ﮐﻪ ﺑﮕﻮی ﺑﻨﺪﮔﺎنِ ﻣﺮا ﺗﺎ ﺳﺮﻫﺎ ازﺳﺠﺪه‬ ‫ﺑﺮدارﻧﺪ ﮐﻪ ﺧﺪا ازﺷﻤﺎ ﺧﺸﻨﻮد اﺳﺖ و ﮔﻨﺎﻫﺎنِ ﺷﻤﺎ را آﻣﺮزﯾﺪ. آن ﻗﻮم ﺑﺎ‬ ‫ﺗﺮس و ﺑﯿﻢ ﺳﺮ ازﺳﺠﺪه ﺑﺮداﺷﺘﻨﺪ. آﻧﮕﺎه ﮔﻔﺖ ﻫﻤﮥ وﻻﯾﺘﻬﺎ ﺑﺮﺷﻤﺎ ﻣﺒﺎح ﮐﺮدم‬ ‫و ﻫﺮﮐﻪ ﺑﻪﻣﻦ ﻧﮕﺮود ﺧﻮن وﻣﺎل و ﻓﺮزﻧﺪان او ﺑﺮﺷﻤﺎ ﺣﻼل اﺳﺖ.‬ ‫اﯾﻨﮑﻪ زﻧﺎن در آن دژ ﺑﻮدهاﻧﺪ، ﻣﯿﺘﻮاﻧﺪ درﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ. زﯾﺮا ﻣﯿﺘﻮان ﭘﻨﺪاﺷﺖ ﮐﻪ‬ ‫رﻫﺒﺮانِ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪۀ ﺷﻮرش از ﺗﺮس آﻧﮑﻪ زن و ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺸﺎن ﺑﻪاﺳﺎرت اﻓﺘﻨﺪ، آﻧﻬﺎ را‬ ‫ﺑﻪدژ ﺑﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ از دﺳﺘﺮس ﻧﯿﺮوﻫﺎی ﻋﺒﺎﺳﯽ در اﻣﺎن ﺑﻮده ﺑﺎﺷﻨﺪ. ﺑﻘﯿﮥ ﺳﺨﻨﺎﻧﯽ ﭼﻮن‬ ‫آﻧﮑﻪ ﻣﻘﻨﻊ زﻧﻬﺎی زﯾﺒﺎ را ﺑﺮای ﺧﻮدش ﺑﺮﻣﯿﺪاﺷﺖ و ﺑﻪدژ ﻣﯽﺑﺮد ﻧﻤﯿﺘﻮاﻧﺪ درﺑﺎرۀ رﻫﺒﺮ‬ ‫ﯾﮏ ﺟﻨﺒﺶ ﮔﺴﺘﺮدۀ ﻣﺮدﻣﯽ ﺻﺎدق ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ؛ و ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﭘﺮداﺧﺘﮥ ﻋﻮاﻣ ﻞ دوﻟﺖ‬ ‫ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﺮای ﻟﮑﻪدار ﮐﺮدن رﻫﺒﺮان ﺟﻨﺒﺶ ﺑﻮده اﺳﺖ.‬ ‫ﺷﻮرش ﺣﻤﺰه آذرک ﺳﯿﺴﺘﺎﻧﯽ‬ ‫ﺑﺎﻻﺗﺮ اﺷﺎره ﺷﺪ ﮐﻪ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﺷﻮرش اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ ﻣﺮدی ﺑﻪ ﻧﺎم ﺣﺮﯾﺶ در‬ ‫ﺳﯿﺴﺘﺎن ﻣﺮدم را ﺷﻮراﻧﺪ. از ﺗﻔﺼﯿﻞ ﺷﻮرش ﺣﺮﯾﺶ ﮔﺰارﺷﯽ دردﺳﺖ ﻧﯿﺴﺖ. ﺑﻪ رﻏﻢِ‬ ‫وﻋﺪهﻫﺎﺋﯽ ﮐﻪ دوﻟﺖﻣﺮدانِ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﻫﺮﺑﺎر ﺑﻪ ﺷﻮرﺷﯿﺎنِ روﺳﺘﺎﺋﯽ ﻣﯿﺪادﻧﺪ و ازآﻧﻬﺎ‬ ‫ﻣﯿﺨﻮاﺳﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ روﺳﺘﺎﻫﺎﯾﺸﺎن ﺮﮔﺸﺘﻪ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﯽ ﻋﺎدی اداﻣﻪ دﻫﻨﺪ؛ وﻟﯽ ﺿﺮورت‬ ‫اﺣﯿﺎی ﻧﻈﺎم ﻓﺌﻮداﻟﯽ دراﯾﺮان ﻣﺼﺎدرۀ ﻣﻤﺘﻠﮑﺎت و ﺳﻠﺐِ ﺣﻘﻮق روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن را اﯾﺠﺎب‬ ‫ﻣﯿﮑﺮد، و اﯾ ﻦ اﻣﺮ ﻃﺒﯿﻌﺘﺎ ﻧﺎرﺿﺎﯾﺘﯽ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻣﯿ‪Ĥ‬ورد وآﻧﻬﺎ را واﻣﯿﺪاﺷﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺮای اﻋﺎدۀ ﺣﻘﻮﻗﺸﺎن دﺳﺖ ﺑﻪ اﻗﺪام ﺑﺰﻧﻨﺪ. ﺟﻨﺒﺶ روﺳﺘﺎﺋﯽِ ﺧﺮاﺳﺎن و ﺳﯿﺴﺘﺎن درﺳﺎل‬ ‫471خ ﺑﻪ رﻫﺒﺮی ﻣﺮدی ﺑﻪ ﻧﺎم ﺣﻤﺰه ﭘﺴﺮ آذرک ﺑﻪ راه اﻓﺘﺎد،91 و ﺳﺎﻟﻬﺎ اداﻣﻪ ﯾﺎﻓﺖ.‬ ‫81‬ ‫آﻧﭽﻪ درﺑﺎرۀ ﺷﻮرش ﺣﻤﺰۀ آذرک ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ آﻧﮑﻪ ﺣﻤﺰه ﻣﺬﻫﺐ ﺧ ﻮارج‬ ‫داﺷﺖ، و ﻣﺴﻠﻤﺎنﺷﺪﮔﺎنِ ﺳﯿﺴﺘﺎن ﻧﯿﺰ - ﻣﺜ ﻞ ﻋﺮﺑﻬﺎﺋﯽ ﮐﻪ درﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﻮدﻧﺪ - ﻣﺬﻫﺐ‬ ‫ﺧ ﻮارج داﺷﺘﻨﺪ. ﺑﯿﺎﺑﺎﻧﻬﺎی دور از دﺳﺘﺮسِ ﺳﯿﺴﺘﺎن از ﻧﯿﻤﻪﻫﺎی ﻗﺮن اول ﻫﺠﺮی ﭘﻨﺎﻫﮕﺎهِ‬ ‫ﮔﺮﯾﺨﺘﮕﺎن ﺧﻮارج ﺑﻮد. ﭼ ﻮﻧﮑﻪ ﺧﻮارج ﻣﻨﺎدی ﻋﺪاﻟﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺮﺗﺮی‬ ‫ﻧﮋادی ﻋﺮب ﺑﻮدﻧﺪ، روﺳﺘﺎﺋﯿﺎنِ اﯾﺮان از دﺳﺘﻪﺟﺎتِ ﺧﻮارج در اﯾﺮان و ﻋﺮاق ﺣﻤﺎﯾﺖ‬ ‫ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ و ﻫﻤﻮاره درﮐﻨﺎر آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﮐﺎرﮔﺰارانِ دوﻟﺖِ ﻋﺮﺑﯽ ﺳﺘﯿﺰ ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ. اﯾﻨﻬﺎ در‬ ‫ﺳﯿﺴﺘﺎن اﻧﺪکاﻧﺪک درﻣﯿﺎن ﻣﺮدم ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ ﮐﺮدﻧﺪ، و ﭼﻨﺎن ﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ اواﺧﺮ ﻗﺮن‬ ‫دوم ﻫﺠﺮی ﺟﻤﺎﻋﺎت ﺑﺰرﮔﯽ از ﻣﺮدم ﺳﯿﺴﺘﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪه ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺧﻮارج درآﻣﺪه‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ )ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﯿﺪاﻧﯿ ﻢ ﯾﻌﻘﻮب ﻟﯿﺚ ﺻﻔﺎر و ﺧﺎﻧﻮادهاش ﻧﯿﺰ ﺑﺮﻣﺬﻫﺐ ﺧﻮارج ﺑﻮدﻧﺪ(.‬ ‫ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐﻪ ﺷﻮرش ﺣﻤﺰه درﺳﯿﺴﺘﺎن آﻏﺎز ﮔﺮدﯾﺪ وﻟﯽ ﺑﻪ زودی ﺑﺨﺶ اﻋﻈﻢ‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن را ﻓﺮاﮔﺮﻓﺖ. ﻃﺒﺮی ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ ﺣﻤﺰه درﺳﺎل 581ق )081خ( در ﺑﺎدﻏﯿﺲ‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن آﺷﻮب ﺑﻪ ﭘﺎ ﮐﺮد، و ﻋﯿﺴﺎ ﭘﺴﺮ ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻫﺎن )از ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎی ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ ﻣﺨﺎﻟﻒ‬ ‫ﺑﺮﻣﮑﯿﺎن، و ﺣﺎﮐﻢ وﻗﺖِ ﺧﺮاﺳﺎن از ﻃﺮف ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ( ﺑﻪ ﺟﻨﮓِ او ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و‬ ‫02‬ ‫ﯾﺎراﻧﺶ را ﺗﺎ ﮐﺎﺑﻞ و زاﺑ ﻞ و ﻗﻨﺪﻫﺎر دﻧﺒﺎل ﮐﺮده دهﻫﺰار ﺗﻦ ازآﻧﻬﺎ را ﮐﺸﺖ.‬ ‫ﭘﯿﺶ ازاﯾ ﻦ ﺣﻤﺰه ﻣﺪﺗﯽدرﺳﯿﺴﺘﺎن ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ داﺷﺖ، و ﭼﻮن ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻫﺎن ﺑﻪ‬ ‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاری ﺧﺮاﺳﺎن رﺳﯿﺪ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﺧﺮاﺳﺎن ﻧﯿﺰ ﺳﺮ ﺑﻪ ﺷﻮرش ﺑﺮداﺷﺘﻨﺪ، و ﺣﻤﺰه ﺑﺎ‬ ‫ﻣﺮداﻧﺶ ﺑﻪ ﺧﺮاﺳﺎن ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪ ﺗﺎ ازﺷﻮرش روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﻨﺪ. اﺑ ﻦ اﺛﯿﺮ ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ‬ ‫ﮐﻪ ﺣﻤﺰه درﺣﺎﮐﻤﯿﺖِ ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻫﺎن ﺑﻪ ﭘﻮﺷﻨﮓ آﻣﺪ. ﻋﻤﺮوﯾﻪ اﺑ ﻦ ﯾﺰﯾﺪ اَزُدی ﮐﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار‬ ‫ﻫﺮات ﺑﻮد در ﺳﯿﺼﺪ ﻣﺮد ﺟﻨﮕﯽ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﮥ او ﺷﺘﺎﻓﺖ. وﻟﯽ ازﺣﻤﺰه ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﮐﺸﺘﻪ‬ ‫ﮔﺮدﯾﺪ و ﺑﯿﺸﺘﺮ اﻓﺮادش ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ. ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻫﺎن ﭘﺴﺮش ﺣﺴﯿﻦ را در دهﻫﺰار ﻣﺮد ﺑﻪ‬ ‫ﺳﻮی ﺣﻤﺰه ﮔﺴﯿ ﻞ ﮐﺮد، و ﺣﻤﺰه اورا ﺷﮑﺴﺖ داده ﻧﯿﺸﺎﺑﻮر را ﮔﺮﻓﺖ. ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻫﺎن ﭘﺴﺮ‬ ‫دﯾﮕﺮش ﻋﯿﺴﺎ را ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺣﻤﺰه ﻓﺮﺳﺘﺎد و او ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﺑﺮﮔﺸﺖ. ﻣﺠﺪدا ﭘﺪرش‬ ‫وﯾﺮا ﺑﺎ ﻧﯿﺮوی ﺑﯿﺸﺘﺮی ﮔﺴﯿﻞ ﮐﺮد، و درﺟﻨﮓ ﺳﺨﺘﯽ ﮐﻪ ﻋﯿﺴﺎ درﮐﻨﺎر ﺑﺎﺧﺮز ﺑﺎ ﺣﻤﺰه‬ ‫91‬ ‫ﮐﺮد در ﺳﭙﺎه ﺣﻤﺰه ﺷﮑﺴﺖ اﻓﺘﺎد، ﺑﺴﯿﺎری از ﯾﺎرانِ ﺣﻤﺰه ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ و ﺣﻤﺰه ﺑﻪ‬ ‫ﮐﻬﺴﺘﺎن ﻋﻘﺐ ﻧﺸﺴﺖ. ﻋﯿﺴﺎ اﻓﺮادش را ﺑﻪ اوق و ﺟُﻮَﯾﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد وآﻧﻬﺎ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن‬ ‫ﺷﻮرﺷﯽ را ﮐﺸﺘﺎر ﮐﺮدﻧﺪ. ﻋﯿﺴﺎ ﺧﻮدش ﻗﺼﺪ روﺳﺘﺎﻫﺎﺋﯽ ﮐﺮد ﮐﻪ ﻫ ﻮاﺧﻮاه ﺣﻤﺰه‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ، و ﭼﻨﺪ روﺳﺘﺎ را ﺑﻪ آﺗﺶ ﮐﺸﯿﺪ و ﺳﯽﻫﺰار ﺗﻦ را ﮐﺸﺘﺎر ﮐﺮد. او ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺪاﷲ‬ ‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻧﺴﻔﯽ )از ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎی ﻧﺨﺸﺐ در ﺗﺎﺟﯿﮑﺴﺘﺎنِ اﻣﺮوزی( را در زرﻧﺞ ﮔﻤﺎﺷﺖ‬ ‫ﮐﻪ از ﻣﺮدم ﻣﺎﻟﯿﺎت ﺳﺘﺎﻧﺪ. ﺣﻤﺰه در اﺳﻔﺰار ﺳﯿﺴﺘﺎن )ﺑﻪ ﭘﺎرﺳﯽ: اﺳﭗزار( ﺑﺎ اﯾﻦ ﻣﺮد‬ ‫روﺑﺮو ﺷﺪ، و ﭘﺲ از ﺟﻨﮕﻬﺎی ﺳﺨﺘﯽ زﺧﻤﯽ ﺷﺪه ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺖ و ﺑﺴﯿﺎری از ﻣﺮداﻧﺶ‬ ‫ﺑﻪ ﮐﺸﺘ ﻦ رﻓﺘﻨﺪ. او و ﺑﻘﺎﯾﺎی ﯾﺎراﻧﺶ ﺑﻌﺪ ازآن در ﻣﺰارع ﭘﻨﻬﺎن ﺷﺪﻧﺪ. ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﯽ‬ ‫ﻣﺠﺪدا ﺷﻮرﯾﺪ و »ﺑﻪ ﻫﺮﮐﺲ ﻣﯿﺮﺳﯿﺪ ﻣﯿﮑﺸﺖ و ﻫﯿﭻﮐﺲ را زﻧﺪه ﻧﻤﯿﮕﺬاﺷﺖ« )ﯾﻌﻨﯽ‬ ‫12‬ ‫ﮐﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ را(.‬ ‫ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎی ﺣﻤﺰه آذرک، ﯾﮑﯽ از اﯾﺮاﻧﯿﺎن ﺑﻪ ﻧﺎم اﺑﻮاﻟﺨﺼﯿﺐ ﺑﻪ ﺳﺎل‬ ‫971خ در ﻧﺴﺎ )اﮐﻨﻮن ﺟﻨﻮب ﺗﺮﮐﻤﻨﺴﺘﺎن( ﺧﺮوج ﮐﺮد.22 ﻃﺒﺮی ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ او ﺳﺎل‬ ‫ﺑﻌﺪ از ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻫﺎن اﻣﺎن ﻃﻠﺒﯿﺪ و ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﺷﺪ، و ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻫﺎن در ﻣﺮو ﺑﺎ اﮐﺮام ازاو ﭘﺬﯾﺮاﺋﯽ‬ ‫ﮐﺮد. وﻟﯽ او ﺑﺎزﻫ ﻢ ﺑﻪ ﻧﺴﺎ ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﺷﻮرﯾﺪ و ﺑﺮﺷﻬﺮﻫﺎی ﻧﺴﺎ و اﺑﯿﻮرد وﺗﻮس وﻧﯿﺸﺎﺑﻮر‬ ‫دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺖ و ﺑﻪ ﻣﺮو ﻟﺸﮑﺮ ﮐﺸﯿﺪه آﻧﺸﻬﺮ را ﻣﺤﺎﺻﺮه ﮐﺮد، وﭼﻮن از دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﺮآن‬ ‫ﻋﺎﺟﺰ ﻣﺎﻧﺪ، ﺑﻪ ﺳﺮﺧﺲ رﻓﺖ وﮐﺎرش ﺑﺎﻻ ﮔﺮﻓﺖ. ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻫﺎن ﺑﺮای ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ او ﺑﻪ ﻧﺴﺎ‬ ‫رﻓﺖ و اورا ﺷﮑﺴﺖ داده ﮐﺸﺖ و زن و ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ را اﺳﯿﺮ ﮐﺮد، و ﭘﺲ ازآن - ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮥ‬ ‫32‬ ‫ﻃﺒﺮی - ﮐﺎرِ ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺴﺎﻣﺎن ﺷﺪ )ﺳﺎل 181خ(.‬ ‫داﺳﺘﺎن ﺷﻮرش ﺣﻤﺰه آذرک درﮐﺘﺎبِ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ‬ ‫ﺑﯿﺸﺘﺮی آﻣﺪه اﺳﺖ. ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺎرﯾﺦ ﺳﯿﺴﺘﺎن درﺑﺎرۀ اﯾ ﻦ ﺷﻮرش ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ )ﺑﺎ‬ ‫42‬ ‫اﻧﺪﮐﯽ ﺗﺼﺮف در واژﮔﺎن ﻧﺎﻣﺄﻣﻮن از ﺮف ﻣﻦ(:‬ ‫ﺣﻤﺰه اﺑ ﻦ ﻋﺒﺪاﷲ از ﻧﺴ ﻞ زَوّ ﻃﻬﻤﺎﺳﺐ ﺑﻮد و ﻣﺮدی ﺑﺰرگ ﺑﻮد وﺷﺠﺎع، و از‬ ‫»رون و ﭼﻮل« ﺑﻮد. ﯾﮑﯽ از ﮐﺎرﮔﺰارانِ دوﻟﺘﯽ آﻧﺠﺎ ﺑﯽادﺑﯿﻬﺎ ﮐﺮد. ﺣﻤﺰه ﻋﺎﻟِﻢ‬ ‫02‬ ‫ﺑﻮد و ﺑﺮاو اﻣﺮِ ﻣﻌﺮوف ﮐﺮد. آن ﮐﺎرﮔﺰار ﺧﻮاﺳﺖ ﮐﻪ اورا ﺗﺒﺎه ﮐﻨﺪ. آﺧﺮ،‬ ‫ﮐﺎرﮔﺰار ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ. ﺣﻤﺰه از ﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﺮﻓﺖ و ﺑﻪﺣﺞ ﺷﺪ و ازآﻧﺠﺎ ﺑﺎزآﻣﺪ و‬ ‫ﮔﺮوﻫﯽ از ﯾﺎرانِ ﻗَﻄَﺮی اﺑ ﻦ ﻓُﺠﺎﺋﻪ )ﺧﻮارجِ ﻋﺮب و اﯾﺮاﻧﯽ( ﺑﺎ او ﻫﻤﺮاه ﺑﻮدﻧﺪ.‬ ‫ﺧ ﻮارجِ ﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﺮﺿﺪِ ﺧَﻠَﻒِ ﺧﺎرﺟﯽ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ، و ﭘﻨﺠﻬﺰار ﺗ ﻦ از ﯾﺎرانِ‬ ‫ﺣُﺼَﯿ ﻦ و ﻣﺮدم دﯾﮕﺮ ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ. ﭼﻮن ﺣﻤﺰه ﺑﯿﺎﻣﺪ ﻫﻤﮕﺎن ﺑﺎ او ﺑﯿﻌﺖ‬ ‫ﮐﺮدﻧﺪ. و ﺑﻪ ﺑَﺴﮑَﺮ آﻣﺪ و اﯾﻨﺠﺎ ﺑﯿﺮون آﻣﺪ و آﺷﮑﺎرا ﺷﺪ.‬ ‫ﻋﯿﺴﺎ اﺑ ﻦ ﻋﻠﯽ اﺑ ﻦ ﻋﯿﺴﺎ ]اﺑ ﻦ ﻣﺎﻫﺎن[ ﺑﺎ ﺳﭙﺎه ﺑﻪﺟﻨﮓ او ﺷﺪ، و ﺣﻔ ﺺ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬ ‫اﺑﻦ ﺗَﺮﮐﻪ را در ﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﻪﺟﺎی ﺧﻮد ﮔﻤﺎﺷﺖ. و ﺳﯿﻒ اﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻃﺎراﺑﯽ و‬ ‫ﺣﺼﯿ ﻦ اﺑ ﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻮﺳﯽ و روق اﺑ ﻦ ﺣَﺮﯾﺶ ﺑﺎ ﻋﯿﺴﺎ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻪﺟﻨﮓ ﺷﺪﻧﺪ؛‬ ‫ﺟﻨﮕﻬﺎ ﺑﺴﯿﺎر ﺷﺪﯾﺪ ﺑﻮد، و ﺧﻮارجْ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺮدم از اﯾﺸﺎن ﺑﮑﺸﺘﻨﺪ، و ﻋﯿﺴﺎ اﺑﻦ‬ ‫ﻋﻠﯽ ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن ﮔﺮﯾﺨﺖ، و اﯾ ﻦ ﻣﻬﺘﺮان ازراه ﺑﯿﺎﺑﺎن ﺑﺎ او‬ ‫ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن رﻓﺘﻨﺪ.‬ ‫ﭼﻮن ﺣﺎل ﭼﻨﯿ ﻦ ﺑﻮد، ﺧﻮارج ﺑﯿﺎﻣﺪﻧﺪ ﺑﻪدرِ ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺳﯿﺴﺘﺎن، و ﺣﻔ ﺺ اﺑﻦ‬ ‫ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﺗَﺮﮐﻪ ﻣﺘﻮاری ﺷﺪ. ﺣﻤﺰه ﺑﺎﻣﺪادان ﭘﮕﺎه ﺑﻪدرِ ﺷﻬﺮ آﻣﺪه ﺑﻮد. ﺷﻨﯿﺪ‬ ‫ﮐﻪ ﻫﻤﮥ ﻣﺮدم ﺷﻬﺮ درﺣﺎل ﺑﺎﻧﮓ و ﺗﮑﺒﯿﺮ ﮔﻔﺘﻦاﻧﺪ؛ و در ﻋَﺠَﺐ ﻣﺎﻧﺪ. آﺧﺮ‬ ‫ﮔﻔﺖ: ﺑﺎزﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ ﺑﺮﺷﻬﺮی ﮐﻪ اﻧﺪرآن ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺗﮑﺒﯿﺮ و ﺗﻬﻠﯿ ﻞ ﺑﮕﻮﯾﻨﺪ‬ ‫ﺷﻤﺸﯿﺮ ﻧﺒﺎﯾﺪ ﮐﺸﯿﺪ. ﭘﺲ ﺑﻪ ﺣِﻠﻒآﺑﺎد ﻓﺮود آﻣﺪ و رﺳﻮل ﻓﺮﺳﺘﺎد ﮐﻪ ﻣﻦ ﺑﺎ‬ ‫ﻋﺎﻣﮥ ﻣﺮدم ﺷﻬﺮ ﺟﻨﮓ ﻧﺪارم. ﻧﻤﺎﯾﻨﺪۀ دوﻟﺖ را ﺑﮕﻮﯾﯿﺪ ﺑﯿﺮون آی ﺗﺎ ﺟﻨﮓ‬ ‫ﮐﻨﯿ ﻢ. ﻧﮕﺎه ﮐﺮدﻧﺪ و دﯾﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺣﻔﺺ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﺗﺮﮐﻪ ﻣﺘﻮاری ﺷﺪه اﺳﺖ و‬ ‫اورا ﻧﯿﺎﻓﺘﻨﺪ. ﭘﺲ ﺣﻤﺰه ﻫﻤﮥ ﻣﺮدم ﺳﯿﺴﺘﺎن )ﯾﻌﻨﯽ ﺳﺮان( را ﺑﺨﻮاﻧﺪ و ﮔﻔﺖ:‬ ‫ﯾﮏ درم ﺧﺮاج و ﻣﺎل ﺑﻪ ﮐﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ ﻣﺪﻫﯿﺪ؛ ﭼﻮن ﺷﻤﺎ را ﻧﮕﺎه ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ‬ ‫داﺷﺖ. و ﻣﻦ از ﺷﻤﺎ ﻫﯿﭻ ﻧﺨﻮاﻫ ﻢ و ﻧﺴﺘﺎﻧﻢ ﮐﻪ ﻣ ﻦ ﺑﺮ ﯾﮑﺠﺎی ﻧﺨﻮاﻫﻢ‬ ‫ﻧﺸﺴﺖ.‬ ‫12‬ ‫آﺧﺮ ﺑﺮآنﺟﻤﻠﻪ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد. و ﻣﺮدﻣﺎنِ ﺷﻬﺮ در اﻃﺎﻋﺖِ اﻣﯿﺮاﻟﻤ ﺆﻣﻨﯿﻦ رﺷﯿﺪ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ و ﺧﻄﺒﻪ ﻫﻤﯽ ﮐﺮدﻧﺪ. ﺑﺎز اﯾ ﻦ ﺑﺰرﮔﺎنِ ﺳﯿﺴﺘﺎن ﮐﻪ ﺑﺎ ﻋﯿﺴﺎ اﺑ ﻦ ﻋﻠﯽ ﺳﻮی‬ ‫] ﭘﺪرش[ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﺴﺎ اﺑﻦ ﻣﺎﻫﺎن رﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﻘﺎﺿﺎ ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺣﻔﺺ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬ ‫را ﺑﺮﮐﻨﺎر ﮐﺮد، ﮐﻪ او ﻋﺎﺟﺰ ﺑﻮد؛ و ﺳﯿﻒ اﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻃﺎراﺑﯽ را ﺑﺮای اﻣﺎﻣﺖ‬ ‫ﻧﻤﺎز و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﺳﭙﺎه ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺣﺼﯿﻦ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻮﺳﯽ را ﺑﺮای‬ ‫رﯾﺎﺳﺖ دﯾﻮانِ ﺧﺮاج. و اﻧﺪر آﻣﺪﻧﺪ اﻧﺪر ﻣﺤﺮم، و ﺣﻔ ﺺ اﺑ ﻦ ﻋﻤﺮ را ﺑﮕﺮﻓﺘﻨﺪ‬ ‫و ﺑﻨﺪ ﺑﺮﻧﻬﺎدﻧﺪ و ﯾﺎرانِ اورا ﺑﺎزداﺷﺘﻨﺪ و ﺣﺒﯿﺐ اﺑ ﻦ ﺗﺮﮐﻪ رﺋﯿﺲ ﺷﺮﻃﮥ )ﭘﻠﯿﺲِ(‬ ‫ﺣﻔ ﺺ ﺑﻮد و ﺑﻪدرِ ﻃﻌﺎم ﺑﻮد. ﮐﺲ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و ﺑﯿﺎوردﻧﺪ و ﺑﺎزداﺷﺘﻨﺪ و ﺣﻔﺺ‬ ‫را ﺑﺴﯿﺎر ﻋﺬاب ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ. ﺑﺎز ﻋﻠﯽ اﺑ ﻦ ﻋﯿﺴﺎ، ﺳﭙﻬﺴﺎﻻر ﺧﺮاﺳﺎن‬ ‫ﻋﺒﺪاﷲ اﺑ ﻦ ﻋﺒﺎس را ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد. و اﻧﺪر آﻣﺪ، ﻏُﺮﱠۀ رﺑﯿﻊاﻻول، و‬ ‫روزﮔﺎری اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺒﻮد.‬ ‫ﺣﻤﺰه ﺑﻪﻧﯿﺸﺎﺑﻮر ﺷﺪه ﺑﻪﺟﻨﮓ ﻋﻠﯽ اﺑ ﻦ ﻋﯿﺴﺎ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ. ﺗﺎ ﺣﻤﺰه ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن ﺷﺪ‬ ‫و ﺑﺎزآﻣﺪ، ﻋﺒﺪاﷲ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﻪﺑَﺴﮑَﺮ ﺑﯿﺮون ﺷﺪ و ﻏﺎرﺗﻬﺎی ﺑﺴﯿﺎر ﮐﺮد و ﺑﺎز‬ ‫ﺑﻪﺷﻬﺮ آﻣﺪ. ﺑﺎز ﻋﻠﯽ اﺑ ﻦ ﻋﯿﺴﺎ ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ ﺳﯿﺴﺘﺎن را ﺑﻪ ﭘﺴﺮش ﻋﯿﺴﺎ داد، و ﻋﯿﺴﺎ‬ ‫ﺗﺎ ﻓَﺮاه آﻣﺪ و ﺧﺮاجْ ازﻣﺮدم ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪاوق آﻣﺪ و ﻋﺎﻣﮥ ﻣﺮدﻣﺎن را ﺑﺴﯿﺎر آﻧﺠﺎ‬ ‫ﺑﮑﺸﺖ و ﺑﻪﺷﻬﺮ اﻧﺪر آﻣﺪ ﺑﻪدرِ ﮐَﺮﮐﻮی ﻓﺮود آﻣﺪ اﻧﺪر ﺷﻮال. ﺑﺎز ﺣﻤﺰه از‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﺮارﺳﯿﺪ و ﮐﺎرﮔﺰارانِ دوﻟﺖ را ﮐﻪ در ﺑَﺴﮑَﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﮑﺸﺖ، و ﺑﻪدرِ‬ ‫ﺷﻬﺮ آﻣﺪ. و ﻋﯿﺴﺎ اﺑ ﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻪﺟﻨﮓِ او ﺑﯿﺮون ﺷﺪ و ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺮدم ﺑﺎ اﯾﺸﺎن ﺑﻮدﻧﺪ،‬ ‫و ﻋﻔﺎن اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎ آن ﺳﭙﺎه ﺑﻮد. ﺟﻨﮕﯽ ﺳﺨﺖ ﮐﺮدﻧﺪ و ﻋﻔﺎن اﺑ ﻦ ﻣﺤﻤﺪ در‬ ‫اﯾﻦ ﺟﻨﮓ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ، و ﺑﻪﺷﻬﺮ اﻧﺪر آوردﻧﺪ و ﺑﻪﺟﺎﻧﺐِ ﻣﺴﺠﺪِ او ویرا دﻓﻦ‬ ‫ﮐﺮدﻧﺪ. و ﻋﻔﺎن از ﺑﺰرﮔﺎن و ﻋﻠﻤﺎ و ﻓﻘﻬﺎی زﻣﺎﻧﻪ ﺑﻮد. ﺑﺎز ﺣﻤﺰه ﺑﻪﺳﻮی‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن ﺷﺪ، ﭼﻮن داﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﯾﻨﺠﺎ ﻫﻨﻮز ﺑﺮآن ﮔﺮوه ﺑﺮﻧﯿﺎﯾﺪ. و ﻋﯿﺴﺎ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬ ‫ﺑﺮاﺛﺮِ وی ﺑﺎ ﺳﭙﺎه ﺑﺮﻓﺖ، روز ﭘﻨﺠﺸﻨﺒﻪ 31 روز ﮔﺬﺷﺘﻪ از ﺷﻮال. و اﻧﺪر اﯾﻦ‬ ‫22‬ ‫ﻣﯿﺎن، ﻋﯿﺴﺎ اﯾﻨﺠﺎ دوازده روز ﺑﻮد. و ﺣﻤﺰه ﺑﻪﻧﯿﺸﺎﺑﻮر ﺷﺪ و ﻋﯿﺴﺎ ﺑﺮاﺛﺮِ او. و‬ ‫ﺑﻪدرِ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮر ﻓﺮاﻫﻢ رﺳﯿﺪﻧﺪ و ﺟﻨﮕﯽ ﺳﺨﺖ ﮐﺮدﻧﺪ؛ و ﺣﻤﺰه ﺑﺎزﮔﺸﺖ‬ ‫ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن آﻣﺪ و ﻋﯿﺴﺎ ﺑﻪﻧﯿﺸﺎﺑﻮر ﻧﺰدﯾﮏِ ﭘﺪر ﺑﺒﻮد.‬ ‫ﻋﻠﯽ اﺑ ﻦ ﻋﯿﺴﺎ ﺳﯿﺴﺘﺎن را ﺑﻪ ﺣﺼﯿ ﻦ اﺑ ﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻮﺳﯽ داد و ﻋﻬﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎد و‬ ‫ﻧﺎﻣﻪ. و ﺣﺼﯿﻦ ﺑﻪ روﺳﺘﺎی ﻗﻮس ﺑﻮد، ﺳﻮی ﭘﺴﺮ ﻧﺎﻣﻪ ﮐﺮد ﺗﺎ ﺷﻬﺮ ﻓﺮﮔﺮﻓﺖ و‬ ‫ﺧﻮد اﻧﺪر ﻋﻘﺐ ﺑﻪﺷﻬﺮ اﻧﺪرآﻣﺪ؛ وﮐﺎرِ ﺷﻬﺮ ﻧﻈﺎم ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﺮدﻣﺎن آرام‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﺑﺎ او. و زﻟﺰﻟﻪ آﻣﺪ ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن. و ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﺴﺎ ﻧﺎﻣﻪ ﮐﺮد ﺳﻮی‬ ‫اﻣﯿﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ و آﮔﺎه ﮐﺮد ﮐﻪ ﻣﺮدی از ﺧ ﻮارجِ ﺳﯿﺴﺘﺎن‬ ‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن وﮐﺮﻣﺎن ﺗﺎﺧﺘﻦﻫﺎ ﻣﯿﮑﻨﺪ، و ﻫﻤﮥ ﮐﺎرﮔﺰارانِ اﯾﻦ‬ ‫ﺳﻪ ﻧﺎﺣﯿﻪ را ﻣﯽﮐﺸﺪ و درآﻣﺪ دوﻟﺖ از ﺳﯿﺴﺘﺎن ﻗﻄﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﯾﮏ درم و‬ ‫ﯾﮏ ﺣﺒﻪ از ﺧﺮاﺳﺎن و ﺳﯿﺴﺘﺎن وﮐﺮﻣﺎن ﺑﻪدﺳﺖ ﻧﻤﯽآﯾﺪ.‬ ‫ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ ﭼﻮن ﭘﺴﺮش ﻣ ﺄﻣﻮن را ﺑﻪوﻻﯾﺘﻌﻬﺪی ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ ﺧﻮد ﺑﻪﻧﻔﺲِ‬ ‫ﺧﻮﯾﺶ ﺑﯿﺎﻣﺪ ﺗﺎ ری ﮐﻪ ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن آﯾﺪ ﺑﻪﺟﻨﮓ ﺣﻤﺰه؛ زﯾﺮا ﺣﻤﺰه دراﯾﻦزﻣﺎن‬ ‫ﺑﺴﯿﺎر ﻧﯿﺮو ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد و ﺳﯽﻫﺰار ﺳﻮار ﺑﺎ او ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ، و او ﭘﺎﻧﺼﺪﮔﺎن‬ ‫ﭘﺎﻧﺼﺪﮔﺎن ﺑﻪﻧﺎﺣﯿﻪﻫﺎ ﻣﯽﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺑﻪﻫﯿﭻ ﺟﺎی ﯾﮏروز ﺑﯿﺶ ﻣﻘﺎم ﻧﻤﯿﮑﺮد.‬ ‫ﭼﻮن ﻫﺎرون ﺑﻪری رﺳﯿﺪ ﺧﺒﺮ ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ از روم ﺳﭙﺎه ﺑﯿﺮون آﻣﺪه اﺳﺖ. ازآﻧﺠﺎ‬ ‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ و ﺑﻪﺑﻐﺪاد ﺷﺪ.‬ ‫ﺣُﺼَﯿ ﻦ اﺑ ﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻮﺳﯽ ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن درﮔﺬﺷﺖ. و ﻣﺮدم ادارات دوﻟﺘﯽ را‬ ‫ﺑﻪآﺗﺶ ﮐﺸﯿﺪﻧﺪ و ﺧﺮاﺟﻬﺎ ﮐﻢ و ﺑﯿﺶ ﮐﺮدﻧﺪ. ﭘﺲ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻫﺎرون، ﻋﻠﯽ اﺑﻦ‬ ‫ﻋﯿﺴﺎ را ﻋﺰل ﮐﺮد از ﺧﺮاﺳﺎن، و ﻓﺮﻣﺎن داد ﮐﻪ ﻣﺎلِ او ﻫﻤﻪ ﺑﺮﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺑﺴﺘﺎﻧﻨﺪ،‬ ‫و ﺧﺮاﺳﺎن و ﺳﯿﺴﺘﺎن را ﺑﻪﻫﺮﺛﻤﻪ اﺑ ﻦ اَﻋﯿَ ﻦ داد. ﺳﯿﻒ اﺑ ﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻃﺎراﺑﯽ را‬ ‫ﻫﺮﺛﻤﻪ ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد. ﭼﻮن ﺳﯿﻒ اﺑ ﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن آﻣﺪ، ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ‬ ‫32‬ ‫ﺣﺼﯿ ﻦ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻮﺳﯽ ﺑﻪﺟﺎی ﭘﺪر ﺧﻮﯾﺶ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد وﻻﯾﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ؛ اورا‬ ‫اﻧﺪر ﺷﻬﺮ ﻧﮕﺬاﺷﺖ. ﭘﺲ او ﺑﻪدرِ ﺷﻬﺮ ﻓﺮود آﻣﺪ و ﺑﺰرﮔﺎن ﺷﻬﺮ ﺑﻪﻧﺰد او‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ وﮔﻔﺘﻨﺪ ﺻﻼح درآﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺗ ﻮ ﺑﺎزﮔﺮدی. و ﭼﻮن ﺣﻤﺰه در ﺳﯿﺴﺘﺎن‬ ‫ﺑﻮد او ﻧﺘ ﻮاﻧﺴﺖ در ﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﻤﺎﻧﺪ و ﺑﻪ ﻓَﺮاه ﺷﺪه ازآﻧﺠﺎ ﺑﻪ ﺑُﺴﺖ رﻓﺖ و ﺳﭙﺎه‬ ‫ﻓﺮاﻫﻢ ﮐﺮد و ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﺮﮔﺸﺖ. و ﺑﻮاﻟﻌُﺮﯾﺎن ﺑﺎ او ﺑﯿﺎﻣﺪ. و اﯾﻦ ﺑ ﻮاﻟﻌﺮﯾﺎن‬ ‫ﻣﺮدی ﻋﯿّﺎر ﺑﻮد از ﺳﯿﺴﺘﺎن و از ﺳﺮﻫﻨﮓﺷﻤﺎران ﺑﻮد و ﻏﻮﻏﺎ ﯾﺎرِ او ﺑﻮدﻧﺪ. ﭘﺲ‬ ‫ﺳﯿﻒ ﺑﻪﺳﺮِ ﻟﺸﮑﺮ اﻧﺪرﺳﺮای ﺧﻮﯾﺶ ﻓﺮود آﻣﺪ و ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﺼﯿﻦ ﺑﺎ او‬ ‫ﺟﻨﮕﯿﺪ و ﺳﯿﻒ ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺖ. ﻣﺤﻤﺪ اﺑ ﻦ ﺣﺼﯿﻦ ﺷﻬﺮ داﺷﺖ وﺧﻄﺒﻪ. و ﻫﯿﭻ‬ ‫ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﯽ از ﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﻪدوﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﻧﻤﯿﺮﺳﯿﺪ زﯾﺮا ﮐﻪ ﺧﻮارج ﻧﻤﯿﮕﺬاﺷﺘﻨﺪ‬ ‫ﻣﺄﻣﻮران ﻋﺒﺎﺳﯽ ﻣﺎﻟﯿﺎت از ﻣﺮدم ﺳﯿﺴﺎن ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ. ﺑﺎز ﻫﺮﺛﻤَﻪ اﺑ ﻦ اَﻋﯿَﻦ، ﺣَﮑَﻢ‬ ‫اﺑ ﻦ ﺳﻨﺎن را ﺳﻮی ﺳﯿﺴﺘﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد. و ﺻﺎﻟﺢ ﺣَﻤّﺎد ﺳﭙﺎﻫﺴﺎﻻرِ ﺣَﮑَ ﻢ ﺑﻮد. و‬ ‫ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﺼﯿﻦ ﺑﺎز اﯾﺸﺎن را ﻓﺮﻣﺎن ﻧﺪاﺷﺖ و ﺟﻨﮕﻬﺎ ﮐﺮدﻧﺪ، و آﺧﺮ ﺻﻠﺢ‬ ‫ﮐﺮدﻧﺪ، و ﺣﮑﻢ اﺑﻦ ﺳﻨﺎن ﺑﻪﺳﺮای ﺣﺼﯿﻦ اﺑﻦ ﺑِﺸﺮ اﺑﻦ ﻓَﺮﻗَﺪ ﻓﺮود آﻣﺪ و‬ ‫ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﺼﯿﻦ اﻧﺪر ﺳﺮای ﻣﺮدﻣﺎن ﻓﺮود آﻣﺪ. ﭘﺲ ﻣﺤﻤﺪ اﺑ ﻦ ﺣﺼﯿﻦ،‬ ‫ﺣَﮑَﻢ را ﮔﻔﺖ: اﮐﻨﻮن ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن اﻣﯿﺮی ﮐﺮدنْ ﺟﻨﮓ ﺧ ﻮارج اﺳﺖ؛ ﺧﻄﺒﻪ و‬ ‫ﻧﻤﺎز آﺳﺎن اﺳﺖ، زﯾﺮا ﮐﻪ ﻣﺮدﻣﯽ ﮐﻪ اﻧﺪر ﻗﺼﺒﻪاﻧﺪ ﺑﺮ اﻃﺎﻋﺖِ اﻣﯿﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦاﻧﺪ.‬ ‫اﮐﻨﻮن ﺣﺪﯾﺚ اﻧﺪر ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺧ ﻮارج اﺳﺖ. ﭘﺲ ﺣﮑﻢ، ﺻﺎﻟﺢ ﺣﻤﺎد را ﺑﺮﺳﭙﺎه‬ ‫ﺑﻪﺟﻨﮓ ﺧﻮارج ﺑﯿﺮون ﻓﺮﺳﺘﺎد. و ﺟﻨﮕﯽ ﺳﺨﺖ ﺑﮑﺮدﻧﺪ و ﺻﺎﻟﺢ ﺣﻤﺎد و‬ ‫ﯾﺎراﻧﺶ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ و اﻧﺪﮐﯽ ﺑﻪﻫﺰﯾﻤﺖ ﺑﻪﻗﺼﺒﻪ آﻣﺪﻧﺪ. و ﺳﯿﻒ اﺑ ﻦ ﻋﺜﻤﺎن‬ ‫ﻃﺎراﺑﯽ درﮔﺬﺷﺖ. و اﻣﯿﺮاﻟﻤ ﺆﻣﻨﯿ ﻦ ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ ﻫﻢ اﻧﺪراﯾﻦﺳﺎل ﻗﺼﺪ‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن ﮐﺮد ﺑﻪﺳﺒﺐ ﺧﻮارج؛ و ﺑﻪﮔﺮﮔﺎن ﻓﺮود آﻣﺪ و ﻧﺎﻣﻪ ﻧﺒﺸﺖ ﺳﻮی‬ ‫ﺣﻤﺰه. ﭘﺲ ﺣﻤﺰه رﺳﻮل اورا ﻧﯿﮑﻮﯾﯽ ﮐﺮد و ﻋﻬﺪﻧﺎﻣﻪ و ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪاو داد و‬ ‫ﺑﺎزﮔﺮداﻧﯿﺪ. ﭼﻮن رﺳﻮلِ اﻣﯿﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ رﺳﯿﺪ، از ﮔﺮﮔﺎن ﺑﻪﺗﻮس‬ ‫42‬ ‫آﻣﺪ، ﺑﻪ ﺟﺎﯾﮕﺎﻫﯽ ﮐﻪ آنرا ﺳﻨﺎﺑﺎد ﮔﻮﯾﻨﺪ، از ﻧﻮﻗﺎن. آﻧﺠﺎ درﮔﺬﺷﺖ.‬ ‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪۀ اﯾ ﻦ ﮔﺰارش دﻧﺒﺎل ﮐﺎر ﺣﻤﺰه را ﺑﻪاﻓﺴﺎﻧﻪ ﺧﺘ ﻢ ﻣﯿﮑﻨﺪ، و ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻤﯿﺪارد‬ ‫ﮐﻪ ﻓﺮﺟﺎم اﯾﻦ ﺷﻮرشِ داﻣﻨﻪدار ﺑﻪﮐﺠﺎ اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ و ﺣﻤﺰه را ﭼﻪ ﺷﺪ. وﻟﯽ ﻫﻤﯿﻦﻗﺪر ﮐﻪ‬ ‫اﺷﺎره ﻣﯿﮑﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﺎرون ﺑﻪﺣﻤﺰه ﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﻣ ﺄﻣﻮر ﺑﻪﻧﺰدش ﻓﺮﺳﺘﺎده، ﻣﯿﺘﻮان ﺣﺪس زد‬ ‫ﮐﻪ ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﺒﺎت ﺣﻤﺰه ﺗ ﻮاﻓﻖ ﮐﺮده و ﺑﻪاو وﻋﺪهﻫﺎﺋﯽ داده و ﺑﺨﺸﯽ از‬ ‫ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎﯾﺶ را ﮐﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪﺳﯿﺴﺘﺎن ﺑﻮده ﺑﺮآورده ﮐﺮده اﺳﺖ. ﯾﮏ ﺟﻤﻠﻪ از ﻧﻮﯾﺴﻨﺪۀ‬ ‫ﮐﺘﺎب، ﻫﻤﯿ ﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪﻫﺪ. او ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ ﭘﺲ از وﻓﺎتِ ﻫﺎرون، »ﺣﻤﺰه‬ ‫ﮔﻔﺖ: ﭼﻮن ﭼُﻨﯿﻦ ﺑُﻮَد، واﺟﺐ ﮔﺸﺖ ﺑﺮﻣﺎ ﮐﻪ ﺑﻪﻏَﺰوِ ﺑﺖ ﭘﺮﺳﺘﺎن روﯾﻢ ﺑﻪﺳِﻨﺪ و ﻫﻨﺪ و‬ ‫ﭼﯿ ﻦ و ﻣﺎﭼﯿ ﻦ و ﺗﺮک و روم و زﻧﮓ«. و اﯾ ﻦ ﻋﺒﺎرت ﺑﻪﻣﻌﻨﺎی اﻋﻼنِ ﭘﺎﯾﺎن ﺳﺘﯿﺰِ ﺣﻤﺰه‬ ‫ﺑﺎ دوﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ درﺳﺎل 781خ اﺳﺖ.‬ ‫ﮔﻔﺘﺎردوم‬ ‫ﺑﺎﺑﮏﺧﺮمدﯾﻦوﻣﺎهﯾَﺰدﯾﺎر‬ ‫ﺟﻨﺒ ﺶ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن درﻏﺮبِ اﯾﺮان‬ ‫ﺧَﺮﱠم در زﺑﺎن اﯾﺮاﻧﯽ ﻫﺮﭼﯿﺰی اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻮﺷﯽ و ﺷﺎدی را ﺑﺮای اﻧﺴﺎن ﺑﯿﺎورد.‬ ‫اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻬﺎر و ﺑﺎغ و ﺑﻮﺳﺘﺎن را »ﺧُﺮﱠم« ﮔﻮﯾﯿﻢ ﺑﻪاﯾﻦ دﻟﯿﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎﯾﮥ ﺷﺎدی و ﻧﺸﺎطاﻧﺪ.‬ ‫ﺧُﺮﱠمدﯾﻦ، و ﺑﻪﺻﻮرت اﻣﺮوزﯾﻨﺶ »دﯾﻦِ ﺧُﺮﱠم« دﯾﻨﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎﯾﮥ ﺷﺎدی و ﺧﻮﺷﯽ و‬ ‫ﻟﺬت اﺳﺖ. ﺗﻌﺮﯾﻒ دﯾﻦ ﺑﻪاﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم در ﺟﺎیﺟﺎی ﮔﺎﺗﺎی زرﺗﺸﺖ آﻣﺪه اﺳﺖ،52 و‬ ‫ﺳﭙﺲ ﻣﺰدک دﯾﻦ را ﺑﻪاﯾﻦ ﻧﺤ ﻮ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﮐﺮد ﮐﻪ دﯾ ﻦ ﺑﻪﺧﺎﻃﺮ ﮐﺎﻣﺠﻮﯾﯽ ﺑﺸﺮ در‬ ‫اﯾﻦﺟﻬﺎن و ﺟﻬﺎن دﯾﮕﺮ وﺿﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻣ ﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺪ ء واﻟﺘﺎرﯾﺦ ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ: ﭘﯿﺮوان‬ ‫زرﺗﺸﺖ ﻣﯿﮕﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ »ﻫﺮﭼﻪ اﻧﺴﺎن ﺧﺮﻣﯽِ ﺑﯿﺸﺘﺮی ﺑﻄﻠﺒﺪ اﻧﺪوه اﻫﺮﯾﻤﻦ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﯿﺸﻮد و‬ ‫اﻫﺮﯾﻤﻦ ﺑﯿﺸﺘﺮ درﺻﺪد ﺟﻨﮕﯿﺪن ﺑﺎ اﻧﺴﺎن ﺑﺮﻣﯽآﯾﺪ«؛ و در ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن ﻧﯿﺰ‬ ‫ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ »آﻧﻬﺎ ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺎدی و ﮐﺎﻣﯿﺎﺑﯽ ﺑﺎﺷﺪ و ﻃﺒﯿﻌﺖ اﻧﺴﺎن ﺑﻪآن ﻋﻼﻗﻪ داﺷﺘﻪ‬ ‫62‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ و زﯾﺎﻧﯽ ﺑﻪﮐﺴﯽ ﻧﺮﺳﺎﻧﺪ را ﻣﺒﺎح ﻣﯿﺪاﻧﻨﺪ«.‬ ‫ﻧﺨﺴﺘﯿﻦﮐﺲ ﮐﻪ درﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼم ﺑﻪﻋﻨﻮان رﻫﺒﺮِ ﻓﺮﻗﮥ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن از او ﯾﺎد ﺷﺪه‬ ‫اﺳﺖ، ﯾﮏ ﻣﺮد اﯾﺮاﻧﯽ ﺑﻪﻧﺎم ﻣﺴﺘﻌﺎر ﺧَﺪّاش ﺑﻮد. اﯾ ﻦ ﻣﺮد در اواﺋ ﻞ ﻗﺮن دوم ﻫﺠﺮی‬ ‫درﺣﯿﺮه ﮐﺎرﮔﺎه ﮐﻮزهﮔﺮی داﺷﺖ، و ﻧﺎم ﻋﺮﺑﯿﺶ ﻋَﻤّﺎر اﺑ ﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻮد. او ﺣﻮاﻟﯽ ﺳﺎل‬ ‫701خ ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن رﻓﺘﻪ ﺧﻮد را ﻧﻤﺎﯾﻨﺪۀ اﻣﺎمِ اﻫﻞﺑﯿﺖ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺮده اﯾﺮاﻧﯿﺎن و ﺑﺮﺧﯽ از‬ ‫ﻋﺮﺑﻬﺎی ﻧﺎراﺿﯽ از اﻣﻮیﻫﺎ را ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﮐﺮده ﻧﻬﻀﺖ زﯾﺮزﻣﯿﻨﯽ ﺿﺪ اﻣﻮی را ﮐﻪ‬ ‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ روی ﮐﺎر آﻣﺪن ﻋﻤﺮ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﯾﺰ در ﺧﺮاﺳﺎن آﻏﺎز ﺷﺪه ﺑﻮد رﻫﺒﺮی ﮐﺮد، و ﺑﺎ‬ ‫62‬ ‫72‬ ‫ﯾﺎراﻧﺶ ﺟﺎن ﺑﺮﺳﺮِ ﻣﺒﺎرزۀ ﺿﺪﻋﺮﺑﯽ ﻧﻬﺎدﻧﺪ.‬ ‫درﺑﺎرۀ آﻏﺎز و اﻫﺪاف ﺟﻨﺒﺶ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن در ﺧﻼﻓﺖِ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﮔﺰارﺷﻬﺎ اﺷﺎرهوار‬ ‫اﺳﺖ. ازﻫﻤﯿ ﻦ اﺷﺎرهﻫﺎ ﭼﻨﯿ ﻦ ﺑﺮﻣﯽآﯾﺪ ﮐﻪ اﯾ ﻦ ﺟﻨﺒﺶ ﮐﻪ ﻧﺎم دﯾﮕﺮش ﺟﻨﺒﺶِ‬ ‫ﺳﺮخ ﭘﺮﭼﻤﺎن )ﺑﻪ ﻋﺮﺑﯽ: ﻣُﺤَﻤِّﺮَه( ﺑﻮد ﻧﯿﺰ ﻣﺜﻞ ﺟﻨﺒﺶ ﺳﭙﯿﺪﺟﺎﻣﮕﺎن ﯾﮏ ﺟﻨﺒﺶ روﺳﺘﺎﯾﯽ‬ ‫ﺑﻮد و ازﺣﺪ ﮔﺮﮔﺎن ﺗﺎ ری و اﺳﭙﻬﺎن و ﻫﻤﺪان و ﻣﺮزﻫﺎی ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﮔﺴﺘﺮده ﺑﻮد. ﺑﻨﺎ ﺑﺮ‬ ‫ﯾﮏ اﺷﺎرۀ ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻃﺒﺮی، ﺳﺮخ ﭘﺮﭼﻤﺎن در ﺳﺎل 751خ در ﮔﺮﮔﺎن ﺑﻪرﻫﺒﺮی ﯾﮏ‬ ‫اﯾﺮاﻧﯽِ ﻣﺴﻠﻤﺎنﺷﺪه ﺑﻪﻧﺎم ﻋﺒﺪاﻟﻘﻬﺎر ﺑﻪ ﭘﺎ ﺧﺎﺳﺘﻪ ﺑﺮﮔﺮﮔﺎن دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ و ﮐﺎرﮔﺰاران‬ ‫دوﻟﺖ را ﮐﺸﺘﺎر ﮐﺮدﻧﺪ؛ و اﻓﺴﺮی ﺑﻪﻧﺎم ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﻋﻼ ء ﺑﻪﻓﺮﻣﺎنِ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪﺟﻨﮓ ﻋﺒﺪاﻟﻘﻬﺎر‬ ‫رﻓﺘﻪ ویرا ﮐﺸﺖ.82 در ﺳﺎﻟﻬﺎی 571 - 671 ﻣﺠﺪدا ﮐﺎر ﺳﺮخ ﭘﺮﭼﻤﺎن درﮔﺮﮔﺎن اوج‬ ‫ﮔﺮﻓﺖ. ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻫﺎن ﮐﻪ درآن ﻫﻨﮕﺎم ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻮد ﺑﻪﺧﻠﯿﻔﻪ ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﺮکِ‬ ‫اﯾﻨﻬﺎ ﻣﺮدی ﺑﻪﻧﺎم ﻋﻤﺮو اﺑ ﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻤﺮﮐﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دﯾﻦ زﻧﺪﯾﮕﺎن دارد. ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ‬ ‫ﻓﺮﻣﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد ﮐﻪ اورا ﺑﮑﺸﻨﺪ و او در ﻣﺮو ﺑﻪﻗﺘ ﻞ رﺳﯿﺪ.92 ﻃﺒﺮی درﺣ ﻮادث ﺳﺎل 781خ‬ ‫از ﺷﻮرش ﺧﺮمدﯾﻨﺎن در آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺧﺒﺮ ﻣﯿﺪﻫﺪ ﺑﺪون آﻧﮑﻪ ﺗﻮﺿﯿﺤﯽ ازاﯾﻦ ﺟﻨﺒﺶ‬ ‫ﺑﻪدﺳﺖ دﻫﺪ.03 ﮔﺰارﺷﻬﺎی ﺑﻌﺪی ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪﻫﺪ ﮐﻪ درﺟﺮﯾﺎن ﮔﺮﻓﺘﺎرﯾﻬﺎی دوﻟﺘﻤﺮدان‬ ‫ﻋﺒﺎﺳﯽ ﭘﺲ از درﮔﺬﺷﺖ ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ و درﺟﻨﮕﻬﺎی ﻣﺄﻣﻮن و اﻣﯿﻦ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎی‬ ‫ﻣﺴﺎﻋﺪی ﺑﺮای داﻣﻨﻪ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺟﻨﺒﺶ ﺳﺮخ ﭘﺮﭼﻤﺎن ﻓﺮاﻫﻢ آﻣﺪ.‬ ‫ﺑﺪاﯾﺎت ﺟﻨﺒﺶ ﮔﺴﺘﺮدۀ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن را ﮔﺰارﺷﻬﺎ ﺑﻪﯾﮏ اﯾﺮاﻧﯽ ﻣَﺰدﮐﯽ )ﺧُﺮّمدﯾﻦ(‬ ‫ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯿﺪﻫﻨﺪ ﮐﻪ از او ﺑﺎ ﻟﻘﺐ ﺟﺎوﯾﺪانﺑَﺪ ﯾﺎد ﮐﺮده و ﻧﺎم ﭘﺪرش را ﺷﻬﺮک ﻧﻮﺷﺘﻪ و از‬ ‫اﻫﺎﻟﯽ آذرﺑﺎﯾﺠﺎﻧﺶ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ؛13 وﻟﯽ از ﻋﻘﺎﯾﺪ و اﻗﺪاﻣﺎت و ﻣﻄﺎﻟﺒﺎتِ او ﮔﺰارﺷﯽ‬ ‫دردﺳﺖ ﻧﯿﺴﺖ.‬ ‫ﺑﺎ اﻓﺘﺎدن رﻫﺒﺮی ﺟﻨﺒﺶ ﺑﻪدﺳﺖ ﯾﮏ اﯾﺮاﻧﯽ ﻣﺰدﮐﯽ ﺑﻪﻧﺎم ﺑﺎﺑﮏ ﮐﻪ ﻧﺎم ﻋﺮﺑﯽاش‬ ‫ﺣﺴﻦ و اﻫ ﻞ آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺑﻮد، ﺟﻨﺒﺶ ﺳﺮخ ﭘﺮﭼﻤﺎن درﺳﺎل 491خ وارد ﻣﺮﺣﻠﮥ ﻧﻮﯾﻨﯽ‬ ‫ﺷﺪ، و رﺳﻤﺎ ﻋﻨﻮانِ ﺟﻨﺒﺶ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن ﺑﻪﺧﻮد ﮔﺮﻓﺖ، و ﯾﮏ اﯾﺪﺋﻮﻟﻮژی ﻣﺸﺨﺺ را‬ ‫72‬ ‫ﻣﻄﺮح ﮐﺮد ﮐﻪ ﮔﻮﯾﺎ ﻫﺪﻓﺶ ﺑﺮاﻧﺪازی دﯾﻦ و دوﻟﺖِ ﻋﺮﺑﯽ در اﯾﺮان ﺑﻮد. اﺑﻦ ﺣﺰم در‬ ‫اﺷﺎره ﺑﻪاﻫﺪاف ﺟﻨﺒﺶ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن ﭼﻨﯿﻦ ﯾﻨﻮﯾﺴﺪ:‬ ‫اﯾﺮاﻧﯿﺎن ازﻧﻈﺮ وﺳﻌﺖ ﻣﻤﺎﻟﮏ و ﻓﺰوﻧﯽ ﻧﯿﺮو ﺑﺮﻫﻤﮥ ﻣﻠﺘﻬﺎ ﺑﺮﺗﺮی داﺷﺘﻨﺪ، وﺧﻮد‬ ‫را ﺑﺮﺗﺮﯾﻦ ذات ﺑﺸﺮی ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪﺧﻮد ﻟﻘﺐِ آزادﮔﺎن داده ﺑﻮدﻧﺪ و اﻗ ﻮام‬ ‫دﯾﮕﺮ را ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮدﺷﺎن ﻣﯿﺸﻤُﺮدﻧﺪ. ﭼﻮن دوﻟﺘﺸﺎن ﺑﺮاﻓﺘﺎد و ﻋﺮب ﮐﻪ ﻧﺰد‬ ‫آﻧﻬﺎ دوﻧﭙﺎﯾﻪﺗﺮﯾﻦ ﻗﻮم ﺟﻬﺎن ﺑﻮد ﺑﺮآﻧﻬﺎ ﻣﺴﺘﻮﻟﯽ ﺷﺪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺮآﻧﻬﺎ ﮔﺮان آﻣﺪ‬ ‫و ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻣﺼﯿﺒﺘﯽ ﺗﺤﻤﻞﻧﺸﺪﻧﯽ روﺑﺮو ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ، و ﺑﺮآن ﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ راﻫﻬﺎی‬ ‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪﺟﻨﮓ اﺳﻼم ﺑﺮﺧﯿﺰﻧﺪ. وﻟﯽ ﻫﺮﺑﺎر ﺧﺪاﯾﺘﻌﺎﻟﯽ ﺣﻖ را ﻧﺼﺮت داد.‬ ‫رﻫﺒﺮان آﻧﻬﺎ ﺳﻨﺒﺎد، ﻣﻘﻨﻊ، اﺳﺘﺎدﺳﯿﺲ، ﺑﺎﺑﮏ و دﯾﮕﺮان ﻫﻤﻪ ﺑﺮ ﺷﯿﻮۀ ﻋَﻤّﺎر‬ ‫23‬ ‫ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪﺧﺪاش ﺑﻮدﻧﺪ.‬ ‫اﯾﻦ ﮔﺰارش، ﻧﻬﻀﺖ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن را ﺑﺎ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻧﻬﻀﺖِ زﯾﺮزﻣﯿﻨﯽ اﯾﺮاﻧﯿﺎن ﮐﻪ ﻣﻨﺠﺮ‬ ‫ﺑﻪاﻧﻘﻼبِ اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ ﺷﺪ ارﺗﺒﺎط ﻣﯿﺪﻫﺪ. ﻧﺎم ﺧﺮمدﯾ ﻦ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭘﺎﺧﺎﺳﺘﮕﺎنِ اﯾﺮاﻧﯽ ﺑﺮای اﯾﻦ‬ ‫ﺟﻨﺒﺶ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه ﺑﻮدهاﻧﺪ ﺑﻪروﺷﻨﯽ ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪﻫﺪ ﮐﻪ اﯾ ﻦ ﯾﮏ ﺟﻨﺒﺶ ﻣﺰدﮐﯽ ﺑﻮده وﻫﻤﮥ‬ ‫ﺷﻌﺎرﻫﺎ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎی ﻣﺴﺎوات ﻃﻠﺒﺎﻧﻪ و ﺿﺪ ﺑﻬﺮهﮐﺸﯽ ﻣﺰدک را دﻧﺒﺎل ﻣﯿﮑﺮده اﺳﺖ. اﺑﻦ‬ ‫33‬ ‫ﺣﺰم ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﯿﮑﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﺮمدﯾﻨﺎنِ ﭘﯿﺮو ﺑﺎﺑﮏ ﯾﮏ ﻓﺮﻗﻪ از ﻣﺰدﮐﯿﺎن ﺑﻮدﻧﺪ.‬ ‫اﺳﺎس ﺗﻌﺎﻟﯿ ﻢ ﻣﺰدک ﺑﺮآن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺮدم ﺑﺎﯾﺪ ﻫﻢ دراﯾ ﻦ دﻧﯿﺎ و ﻫﻢ دردﻧﯿﺎی دﯾﮕﺮ‬ ‫ﺑﻪﮐﺎم و ﻟﺬت دﺳﺖ ﯾﺎﺑﻨﺪ؛ ﯾﻌﻨﯽ ﻫﻢ دراﯾ ﻦ دﻧﯿﺎ ﺑﺎ ﮐﺴﺐ وﮐﺎر وﮐﺸﺎورزی و ﺻﻨﻌﺖْ‬ ‫ﺑﺮای ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺴﺎزﻧﺪ، و ﻫﻢ ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﮐﺎرﻫﺎی ﻧﯿﮑﻮ و ﺧﻮدداری ازﮐﺎرﻫﺎی ﺑﺪ‬ ‫رﺿﺎﯾﺖ ﺧﺪا را ﺣﺎﺻ ﻞ ﮐﻨﻨﺪ ﺗﺎ درآﺧﺮت ﺑﻪﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮوﻧﺪ. »ﻧﯿﮏ« در ﺗﻌﺎﻟﯿ ﻢ ﻣﺰدک‬ ‫ﻋﺒﺎرت ﺑﻮد ازﮔﻔﺘﺎر وﮐﺮداری ﮐﻪ ﺑﻪﺧﻮد ﯾﺎ دﯾﮕﺮی ﻣﻨﻔﻌﺘﯽ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ و ﺳﻌﺎدﺗﯽ ﻓﺮاﻫﻢ‬ ‫آورَد؛ و »ﺑﺪ« ﻋﺒﺎرت ﺑﻮد ازﮔﻔﺘﺎر ﯾﺎ ﮐﺮداری ﮐﻪ ﺑﻪﺧﻮد ﯾﺎ دﯾﮕﺮان آﺳﯿﺐ و ﮔﺰﻧﺪ وارد‬ ‫آورد ﯾﺎ ﺳﺒﺐ ﻣﺤﺮوﻣﯿﺖ ﺷﻮد.43 اﺑﻦ اﻟﻨﺪﯾ ﻢ در وﺻﻒ ﯾﮑﯽ از اﯾﺮاﻧﯿﺎن ﺑﻪﻧﺎم ﺧﺴﺮو‬ ‫ارزوﻣﮕﺎن )ﺑﻪ ﻋﺮﺑﯽ ارزوﻣﻘﺎن(، ﮐﻪ ویرا » ﭘﯿﺮو ﻣﺬﻫﺒﯽ ﺷﺒﯿﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن« ﻧﺎﻣﯿﺪه،‬ ‫82‬ ‫ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭘﯿﺮواﻧﺶ دﺳﺘﻮر ﻣﯿﺪاد ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻟﺒﺎﺳﻬﺎ ﺑﭙﻮﺷﻨﺪ، و ﺧﻮدش ﻧﯿﺰ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻟﺒﺎﺳﻬﺎ‬ ‫ﻣﯽ ﭘﻮﺷﯿﺪ و ﺑﻪآن اﻓﺘﺨﺎر ﻣﯿﮑﺮد.53 ﺑﻨﺎ ﺑﺮﮔﺰارﺷﻬﺎﺋﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرﺧﺎن ﻋﺮب ﻧﻘ ﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ،‬ ‫ﺗﻔﺎوﺗﯽ ﮐﻪ ﺧﺮمدﯾﻨﺎنِ ﭘﯿﺮو ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺎ درﺳﺖدﯾﻨﺎنِ ﻣﺰدﮐﯽ داﺷﺘﻨﺪ آن ﺑﻮد ﮐﻪ درﺗﻌﺎﻟﯿﻢ‬ ‫ﻣﺰدک ﻣﺒﺎرزۀ ﻣﻨﻔﯽ و ﻋﺪم ﺗﻮﺳ ﻞ ﺑﻪﺧﺸﻮﻧﺖْ ﻣﻘﺎمِ اﺳﺎﺳﯽ داﺷﺖ، وﺟﻨﮓ و ﺧﻮﻧﺮﯾﺰی‬ ‫ﻣﻨﻊ ﺷﺪه ﺑﻮد. وﻟﯽ ﺷﺮاﺋﻂ زﻣﺎنِ ﺑﺎﺑﮏ اﯾﺠﺎب ﮐﺮده ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻪزور ﻣﺘﻮﺳ ﻞ ﺷﻮد،‬ ‫63‬ ‫و دﺳﺖ ﺑﻪﻗﺘ ﻞ وﻏﺼﺐ ﺑﺰﻧﺪ، »و اﯾﻦ ﭼﯿﺰی ﺑﻮد ﮐﻪ ﻧﺰد ﺧﺮمدﯾﻨﺎنِ اوﻟﯿﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻧﺒﻮد«.‬ ‫ﺑﺎ اﯾﻦﺣﺎل، درﻫﯿﭻ ﺟﺎﺋﯽ ﺧﺒﺮ از ﮐﺸﺘﺎر و ﺗﺎراج ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎﺑﮏ و ﭘﯿﺮواﻧﺶ ﺑﻪدﺳﺖ داده‬ ‫ﻧﺸﺪه اﺳﺖ؛ و ﺑﻪﻧﻈﺮ ﻣﯿﺮﺳﺪ ﮐﻪ ﻣﻨﻈﻮر از ﻋﺒﺎرت »ﻗﺘ ﻞ و ﻏﺼﺐ« اﻗﺪاﻣﺎتِ ﺿﺪِ دوﻟﺘﯽ و‬ ‫اﺣﯿﺎﻧﺎ ﺗﺮور و ارﻋﺎب ﮐﺎرﮔﺰاران دوﻟﺖ و ﻣﺼﺎدرۀ اﻣﻼک ﻋﺮﺑﻬﺎی ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ‬ ‫ﮐﻪ ﭘﯿﺸﺘﺮﻫﺎ از دﺳﺖ اﯾﺮاﻧﯿﺎن ﺑﯿﺮون ﮐﺸﯿﺪه ﺑﻮدهاﻧﺪ.‬ ‫ﻣﺮﮐﺰ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﺑﺎﺑﮏ در آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ ﺟﻤﺎﻋﺎت ﺑﺰرﮔﯽ از ﻋﺮﺑﻬﺎ در ﺷﻬﺮﻫﺎ‬ ‫و روﺳﺘﺎﻫﺎﯾﺶ اﻗﺎﻣﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﺪ. ﻫﺪف او ازﻣﯿﺎن ﺑﺮدن ﺳﻠﻄﮥ ارﺑﺎﺑﺎنِ ﻋﺮب ﺑﻮد ﮐﻪ‬ ‫ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻪدوﻗﺮن ﻣﺮدم آذرﺑﺎﯾﺠﺎن را ﺗﺎراج ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ. ﻗﺒﺎﯾ ﻞ ﻋﺮب ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻓﺘﻮﺣﺎت‬ ‫ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪدرون آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺳﺮازﯾﺮ ﺷﺪﻧﺪ. ﮔﺰارش ﺑﻼذری ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ »ﺑﺴﯿﺎری از‬ ‫ﻋﺸﺎﯾﺮ ﻋﺮب از ﺑﺼﺮه وﮐﻮﻓﻪ و ﺷﺎم ﺑﻪآذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺳﺮازﯾﺮ ﺷﺪﻧﺪ و ﻫﺮﮔﺮوﻫﯽ ﺑﺮ ﻫﺮﭼﻪ‬ ‫از زﻣﯿﻦ ﺗﻮاﻧﺴﺖ دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺖ و ﻣﺼﺎدره ﮐﺮد، و ﺑﻌﻀﯽﺷﺎن زﻣﯿﻨﻬﺎﺋﯽ را از ﻋﺠﻤﻬﺎ‬ ‫ﺧﺮﯾﺪﻧﺪ و روﺳﺘﺎﻫﺎﺋﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﻪاﯾ ﻦ ﻋﺸﺎﯾﺮ واﮔﺬار ﺷﺪ، و ﻣﺮدم اﯾ ﻦ روﺳﺘﺎﻫﺎ ﺑﻪﻣُﺰارﻋﯿﻦِ‬ ‫اﯾﻨﻬﺎ ﺗﺒﺪﯾ ﻞ ﺷﺪﻧﺪ«.73 ﺑﺎ ﺧﺼﻮﺻﯿﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﺎ در ﺟﻬﺎدﮔﺮان ﻋﺮب ﺳﺮاغ دارﯾﻢ - وآﻧﻬﺎ را‬ ‫درﮐﺘﺎب ﺳﻮم دﯾﺪﯾﻢ - ﻣﯿﺘﻮاﻧﯿﻢ ﺣﺪس ﺑﺰﻧﯿﻢ ﮐﻪ ﭼﻪ ﻣﺼﯿﺒﺘﻬﺎﺋﯽ ﺑﺮﺳﺮ ﻣﺮدم آذرﺑﺎﯾﺠﺎن‬ ‫درﻣﯽآوردهاﻧﺪ. اﮔﺮ ﮐﺴﯽ در ﺟﺎﺋﯽ ﻓﺮﯾﺎدی ﺑﺮﻣﯽآورده، ﺧﻮد و ﺧﺎﻧﻮادهاش ﺑﻪﻧﺎﺑﻮدی‬ ‫ﺳﭙﺮده ﻣﯿﺸﺪهاﻧﺪ. و اﮔﺮ در روﺳﺘﺎﺋﯽ ﮐﺴﯽ ﮔﺰﻧﺪی ﺑﻪﯾﮏ ﻋﺮبِ ﻣﺘﺠﺎوز ﻣﯿﺮﺳﺎﻧﺪه ﻫﻤﮥ‬ ‫ﻣﺮدم روﺳﺘﺎ ﺑﻪﻗﺼﺎص او ﺑﻪﻗﺘ ﻞ ﻣﯿﺮﺳﯿﺪه و زﻧﺎن و دﺧﺘﺮاﻧﺸﺎن در ﺑﺎزارﻫﺎی ﺑﺮدهﻓﺮوﺷﯽ‬ ‫ﻟﯿﻼم ﻣﯿﺸﺪهاﻧﺪ. اﯾﻨﻬﺎ ﻣﺼﺎﺋﺒﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺟﺎیﺟﺎی ﮐﺘﺎﺑﻬﺎی ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻪآﻧﻬﺎ اﺷﺎره رﻓﺘﻪ‬ ‫92‬ ‫اﺳﺖ.‬ ‫ﭘﺲ از اﻧﻘﻼب اﺑﻮﻣﺴﻠ ﻢ ﻧﯿﺰ دروﺿﻊ ﻣﺮدم آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﭼﻨﺪان ﺗﻐﯿﯿﺮی اﯾﺠﺎد ﻧﺸﺪ؛‬ ‫زﯾﺮا ﮐﻪ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ و ﻣﺮداﻧﺶ ﻫﯿﭽﮕﺎه از آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﻧﮕﺬﺷﺘﻨﺪ و ﭘﺎﮐﺴﺎزیﻫﺎﺋﯽ ﮐﻪ در‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن وﮔﺮﮔﺎن و ری و اﺳﭙﻬﺎن و ﭘﺎرس و ﻫﻤﺪان ازﻋﺮﺑﻬﺎ ﺷﺪ، ﻫﯿﭽﮕﺎه درآذرﺑﺎﯾﺠﺎن‬ ‫ﺻﻮرت ﻧﮕﺮﻓﺖ؛ وﻋﺮﺑﻬﺎ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻗﺪرﺗﺸﺎن را ﺣﻔﻆ ﮐﺮدﻧﺪ. ﻧﻬﻀﺖِ ﺑﺎﺑﮏ ﺧﺮمدﯾﻦ‬ ‫درﺣﻘﯿﻘﺘﺶ ﺗﻼﺷﯽ ﺑﻮد ﺑﺮای ﮐﻮﺗﺎه ﮐﺮدن دﺳﺖِ ارﺑﺎﺑﺎنِ ﻋﺮب از اداﻣﮥ ﺳﺘﻤﻬﺎی ﺑﯽﺣﺪ‬ ‫و ﺣﺼﺮی ﮐﻪ ﺑﻪﻣﺮدم ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ. ﺑﻪﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ، ﻧﻬﻀﺖ او ﻗﯿﺎم ﺳﺮاﺳﺮی روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن‬ ‫آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺑﺮﺿﺪ ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎی ﺳﺘﻢ ﭘﯿﺸﻪﺋﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻫﻤﺎن ارﺑﺎبﺷﺪﮔﺎنِ ﻋﺮب ﺑﻮدﻧﺪ.‬ ‫آﻏﺎز ﮐﺎر ﺑﺎﺑﮏ را ﺳﺎل 491خ ذﮐﺮ ﮐﺮده و ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﻨﺪ ﮐﻪ دراﯾﻦﺳﺎل ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫رﻫﺒﺮی ﺟﺎوﯾﺪاﻧﯿﻪ )ﭘﯿﺮوانِ ﺟﺎوﯾﺪانﺑﺪ( را ﺑﻪدﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ادﻋﺎ ﮐﺮد ﮐﻪ روح‬ ‫» ﺟﺎوﯾﺪان« در او ﺣﻠﻮل ﮐﺮده اﺳﺖ.83 ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ درﮔﯿﺮی ﺳﭙﺎه ﻋﺒﺎﺳﯽ و ﺑﺎﺑﮏ درﺳﺎل‬ ‫891خ ﮔﺰارش ﺷﺪه، وﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ اﯾﻦ ﺳﭙﺎه ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ درﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎﺑﮏ ﮐﺎری اﻧﺠﺎم‬ ‫دﻫﺪ.93 ﺳﺎل دﯾﮕﺮ ﻣﺠﺪدا ﻟﺸﮑﺮی ﺑﻪآذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﮔﺴﯿ ﻞ ﺷﺪ؛ و اﯾ ﻦ ﻟﺸﮑﺮ درﺳﺎل 002خ‬ ‫ﺑﻪﮐﻠﯽ درﻫ ﻢ ﮐ ﻮﺑﯿﺪه ﺷﺪ.04 اﻋﺰام ﻧﯿﺮوﻫﺎی ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻪﺟﻨﮓ ﺑﺎﺑﮏ درﺳﺮاﺳﺮ ﺳﺎﻟﻬﺎی‬ ‫002 ﺗﺎ 802خ ﺗﮑﺮار ﺷﺪ و ﻫﺮﺑﺎر از ﺑﺎﺑﮏ ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ. در ﺳﺎل 302خ در دو ﻧﺒﺮد‬ ‫ﺑﺰرگ، دوﺗﻦ از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺑﺮﺟﺴﺘﮥ ﻣﺄﻣﻮن ﺑﻪﻗﺘﻞ رﺳﯿﺪﻧﺪ؛ و ﯾﮏ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﻧﯿﺰ‬ ‫ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﻓﺮار ﮐﺮد.14 در ﺳﺎل 602خ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﻃﻮﺳﯽ ﺑﺎ ﺳِﻤَﺖِ واﻟﯽ‬ ‫آذرﺑﺎﯾﺠﺎن اﻋﺰام ﺷﺪ و ﺳﭙﺎه ﺑﺰرﮔﯽ در اﺧﺘﯿﺎرش ﻧﻬﺎده ﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﻪﮐﺎر ﺑﺎﺑﮏ ﭘﺎﯾﺎن دﻫﺪ.‬ ‫ﻣﺤﻤﺪ اﺑ ﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻪدوﺳﺎل ﺑﺎ ﺑﺎﺑﮏ درﮔﯿﺮ ﺑﻮد. در ﺧﺮداد 802خ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ‬ ‫ﺣﻤﯿﺪ درﮐﻨﺎر روﺳﺘﺎی ﺑﻬﺸﺘﺎﺑﺎد ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ و ﺑﺨﺶ اﻋﻈﻢ ﺳﭙﺎﻫﺶ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﺷﺪﻧﺪ.24 در‬ ‫ﺳﺎﻟﻬﺎی آﯾﻨﺪه ﻣﺸﮑﻼﺗﯽ در ﺷﻤﺎل آﻓﺮﯾﻘﺎ و ﻣﺼﺮ ﺑﺮای دوﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﺮوز ﮐﺮد، و در‬ ‫آﺳﯿﺎی ﺻﻐﯿﺮ ﻧﯿﺰ روﻣﯽﻫﺎ آﺑﺎدﯾﻬﺎی ﻣﺴﻠﻤﺎنﻧﺸﯿﻦ ﮐﻪ ﺟﺰو ﻗﻠﻤﺮو ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮد را ﻣﻮرد‬ ‫ﺗﻌﺮض ﻗﺮار دادﻧﺪ.34 درﻧﺘﯿﺠﮥ اﯾﻦ ﭘﯿﺸﺎﻣﺪﻫﺎ ﻧﯿﺮوﻫﺎی دوﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﻣﺼﺮوف ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ‬ ‫03‬ ‫ﺧﻄﺮﻫﺎﺋﯽ ﺷﺪ ﮐﻪ در ﻏﺮب ﺑﺮوز ﮐﺮده ﺑﻮد؛ و ﮐﺎر ﺧﺮمدﯾﻨﺎن ﺑﺎﻻ ﮔﺮﻓﺖ. ﺑﻪ ﺗﻌﺒﯿﺮ‬ ‫ﻃﺒﺮی »روﺳﺘﺎﺋﯿﺎنِ ﻧ ﻮاﺣﯽ اﺳﭙﻬﺎن و ﻫﻤﺪان و ﻣﺎهﺳﭙﯿﺪان و ﻣﻬﺮﮔﺎنﮐﺪک ) ﺑﻪﻋﺮﺑﯽ:‬ ‫44‬ ‫ﻣﻬﺮﺟﺎﻧﻘﺬق( و ﺟﺰ اﯾﻨﻬﺎ ﺑﻪدﯾﻦ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن درآﻣﺪﻧﺪ؛ و در ﮐﻨﺎر ﻫﻤﺪان اردو زدﻧﺪ«.‬ ‫ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻌﺘﺼﻢ ﮐﻪ در اواﺳﻂ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن 212خ ﭘﺲ ازدرﮔﺬﺷﺖ ﻣ ﺄﻣﻮن ﺑﻪﺧﻼﻓﺖ‬ ‫ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد، ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻟﺸﮑﺮ ﺑﻪﻏﺮب اﯾﺮان ﻓﺮﺳﺘﺎد، و ﺑﻪﮔﺰارش ﻃﺒﺮی ﺷﺼﺖ ﻫﺰار ﺗﻦ از‬ ‫روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﻧﺎﺣﯿﮥ ﻫﻤﺪان را ﮐﺸﺘﺎر ﮐﺮدﻧﺪ.54 وﻟﯽ ﺑﺎ اﯾﻦﺣﺎل ﻫﻤﻮاره ﭘﯿﺮوزی ازآنِ ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﺑﻮد و ﺳﭙﺎﻫﯿﺎن ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﺑﻪﺑﻐﺪاد ﺑﺮﻣﯿﮕﺸﺘﻨﺪ. ﺧﻄﺮ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن ﺑﻪﺣﺪی ﮔﺴﺘﺮده‬ ‫ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﯾﮏ ﮔﺰارش ﻃﺒﺮی، ﺑﻐﺪاد را در ﻣﻌﺮض ﺧﻄﺮ ﺟﺪی ﻗﺮار داده ﺑﻮدﻧﺪ، و‬ ‫ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺗﺼﻤﯿ ﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ از ﺑﻐﺪاد ﺑﻪ ﻧﻘﻄﮥ اﻣﻨﯽ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﻮد ﺗﺎ اﮔﺮ ﺑﻐﺪاد ﺑﻪ دﺳﺖ‬ ‫ﺧﺮمدﯾﻨﺎن ﺑﯿﻔﺘﺪ او ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﮐﻨﺪ. ﺑﯿﺎن ﻃﺒﺮی در اﯾﻦﻣﻮرد ﭼﻨﯿ ﻦ اﺳﺖ: ﻣﻌﺘﺼﻢ‬ ‫ﺑﻪوزﯾﺮش اﺣﻤﺪ اﺑ ﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﮔﻔﺖ: »ﺑﯿ ﻢ آن دارم ﮐﻪ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن ﺑﻪﯾﮏﺑﺎره ﺧﺮوﺷﯽ‬ ‫ﺑﺮآورﻧﺪ و ﻏﻼﻣﺎﻧ ﻢ را ﮐﺸﺘﺎر ﮐﻨﻨﺪ. در ﻧﺎﺣﯿﮥ ﺳﺎﻣﺮا ﺑﺮاﯾ ﻢ ﻣﻮﺿﻌﯽ ﺧﺮﯾﺪاری ﮐ ﻦ ﺗﺎ‬ ‫ﺑﻪآﻧﺠﺎ ﺑﺮوم و درﺻﻮرﺗﯽﮐﻪ ﭼﻨﯿ ﻦ ﺣﺎدﺛﻪﺋﯽ ﭘﯿﺶ آﯾﺪ ﺑﺮآﻧﻬﺎ ﻣﺴﻠﻂ ﺑﺎﺷﻢ و ﺑﺘﻮاﻧﻢ‬ ‫ﺑﻪﻣﻮﻗﻊ از رودﺧﺎﻧﻪ و زﻣﯿ ﻦ ﺑﻪﺟﻨﮓ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن ﺑﺮﺧﯿﺰم و ﺷﮑﺴﺘﺸﺎن ﺑﺪﻫ ﻢ«.64 او درﺳﺎل‬ ‫412خ ﺑﻐﺪاد را ﺗﺮک ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻪ ﺳﺎﻣﺮا رﻓﺖ و دﺳﺘﮕﺎه دوﻟﺖ را ﺑﻪآﻧﺠﺎ ﻣﻨﺘﻘ ﻞ ﮐﺮد. )اﯾﻦ‬ ‫روﺳﺘﺎ ﺑﻪزودی ﺑﻪﺻﻮرت ﯾﮏ ﺷﻬﺮ درآﻣﺪ و ﺑﺮای ﭼﻬﺎر دﻫﮥ آﯾﻨﺪه ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ دوﻟﺖ‬ ‫ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻮد(‬ ‫دراﯾ ﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﻌﺘﺼ ﻢ ﺗﺼﻤﯿ ﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ اﻣﺮ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺧﻄﺮ ﺑﺎﺑﮏ را ﺑﻪﺷﺎﻫﺰادۀ‬ ‫اﺷﺮوﺳﻨﻪﺋﯽ )اﻫ ﻞ ﺗﺎﺟﯿﮑﺴﺘﺎن ﮐﻨﻮﻧﯽ( ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ اﻓﺸﯿ ﻦ واﮔﺬارد ﮐﻪ ﺧﻮد از ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎی‬ ‫ﺑﺰرگ ﺷﺮق اﯾﺮان ﺑﻮد. اﻓﺸﯿﻦ ﭼﻨﺪی ﭘﯿﺶ ﺑﺮای ﺳﺮﮐﻮب ﺷﻮرﺷﻬﺎی ﻣﺼﺮ اﻋﺰام ﺷﺪه‬ ‫ﺑﻮد و ﻣﺄﻣﻮرﯾﺘﺶ را ﺑﻪﻧﺤﻮی ﺑﺴﯿﺎر ﭘﺴﻨﺪﯾﺪه اﻧﺠﺎم داده ﺑﻮد و ﻫﻨﻮز در ﻣﺼﺮ ﺑﻮد. اورا‬ ‫ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪه ﺑﻪﻣﻘﺎﺑﻠﮥ ﺧﺮمدﯾﻨﺎن ﮔﺴﯿﻞ ﮐﺮد. ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐﻪ ﮔﺰارﺷﻬﺎ ﺧﺒﺮ ازآن دارﻧﺪ‬ ‫ﮐﻪ اﻓﺸﯿﻦ ﻫﻤﯿﻨﮑﻪ وارد اﯾﺮان ﺷﺪ ﺑﻪﺟﻨﮓ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ، وﻟﯽ ﺑﻪﻧﻈﺮ ﻣﯿﺮﺳﺪ ﮐﻪ اﻓﺸﯿﻦ‬ ‫13‬ ‫در ﻧﺎﺣﯿﮥ ﻫﻤﺪان ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﺪ و در ﻏﺮب اﯾﺮان - از آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺗﺎ اﺳﭙﻬﺎن و ری و ﻫﻤﺪان -‬ ‫ﺑﺎ ﺑﺰرﮔﺎن روﺳﺘﺎﻫﺎ ﻣﺬاﮐﺮاﺗﯽ اﻧﺠﺎم داد ﮐﻪ ﺑﺮآورﻧﺪۀ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎی روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﺑﻮد و‬ ‫روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن را ﺑﻪﻣﺮور زﻣﺎن ازﮔﺮد ﺑﺎﺑﮏ ﭘﺮاﮐﻨﺪ. ﯾﮏ ﮔﺰارش ﺣﮑﺎﯾﺖ ازآن دارد ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺮﺧﯽ از ﻓﻌﺎﻟﯿ ﻦ ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻪﺧﺪﻣﺖِ اﻓﺸﯿﻦ درآﻣﺪه ﺑﺮای او درﺑﺎرۀ ﺑﺎﺑﮏ ﺧﺒﺮرﺳﺎﻧﯽ‬ ‫ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ.74 و اﯾ ﻦ ﮔﺰارش ﺑﻪﻣﻔﻬﻮم ﻫﻤﮑﺎری ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﺮدم روﺳﺘﺎﻫﺎ ﺑﺎ اﻓﺸﯿﻦ ﺑﻮده ﮐﻪ‬ ‫ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ رﺿﺎﯾﺖ آﻧﻬﺎ از وﻋﺪهﻫﺎی اﻓﺸﯿﻦ اﺳﺖ.‬ ‫ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮﻗﺮار ﮐﺮدن اﻣﻨﯿﺖ و آراﻣﺶ درﺳﺮاﺳﺮ ﮐﺸﻮر ﻫﺪف اوﻟﯿﮥ‬ ‫ﮐﺎرﮔﺰاران اﯾﺮاﻧﯽ در دوﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﺎﺷﺪ، و اﯾﻦ ﻧﯿﺰ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺮای ﺑﺮﻗﺮار‬ ‫ﮐﺮدن اﯾ ﻦ اﻣﻨﯿﺖ و آراﻣﺶ ﻫﻤﮥ ﺗﻼﺷﺸﺎن را ﺑﻪﮐﺎر ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ. اﻓﺸﯿ ﻦ ﯾﮏ ﺷﺎﻫﺰادۀ اﯾﺮاﻧﯽ‬ ‫ﺑﻮد ﮐﻪ دﻟﺶ ﺑﺮای اﯾﺮان و اﯾﺮاﻧﯽ ﻣﯿﺴﻮﺧﺖ، و ﻣﯿﺪاﻧﺴﺖ ﮐﻪ آﺷﻮب و ﻧﺎﺑﺴﺎﻣﺎﻧﯽ ﻫﯿﭻ‬ ‫ﻧﺘﯿﺠﻪﺋﯽ ﺟﺰ ﻓﻠﺞ ﺷﺪن اﻗﺘﺼﺎد ﮐﺸﻮر و زﯾﺎن رﺳﯿﺪن ﺑﻪﻣﻠﺖ را درﺑﺮ ﻧﺪارد. ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎﺋﯽ را ﻣﻄﺮح ﻣﯿﮑﺮد ﮐﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﭼﻮن اﻓﺸﯿ ﻦ و اﻣﺜﺎل او ﺑﻪﺧﻮﺑﯽ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ‬ ‫درآن ﺑﺮﻫﻪ ﺑﺮآوردﻧﯽ ﻧﯿﺴﺖ. ﺧﻮدِ اﻓﺸﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﺑﻪﺣﮑﻢِ واﺑﺴﺘﮕﯽ ﻃﺒﻘﺎﺗﯿﺶ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﯾﮏ‬ ‫ﻓﺌﻮدال ﺳﻨﺘﯽ ﻧﻤﯿﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎ اﯾ ﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ ﻫﻤﺴﻮﯾﯽ ﻧﺸﺎن ﺑﺪﺪ؛ و ﺑﻬﺘﺮ آن ﻣﯿﺪﯾﺪ ﮐﻪ‬ ‫آﺷﻮب و ﻧﺎﺑﺴﺎﻣﺎﻧﯽ در ﻏﺮب ﮐﺸﻮر ازﻣﯿﺎن ﺑﺮود و ﻣﺮدم ﺑﻪﺳﺮ ﮐﺎرﻫﺎﯾﺸﺎن ﺑﺮﮔﺮدﻧﺪ و‬ ‫ﺑﻪﺗﻮﻟﯿﺪ و ﺳﺎزﻧﺪﮔﯽ ﻣﺸﻐﻮل ﺑﺎﺷﻨﺪ. اﻓﺸﯿﻦ ﺧﻮد ازﺟﻤﻠﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ درﻫﻤﺎن اواﺧﺮ‬ ‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪه ﺑﻮد، و ﯾﻘﯿﻨﺎ دﯾ ﻦ ﺧﻮدش را ﻧﮕﺎه داﺷﺘﻪ ﺑﻮد. اﮔﺮ ازاﯾ ﻦ دﯾﺪﮔﺎه ﺑﻨﮕﺮﯾﻢ، او‬ ‫ﺑﻪﺑﺎﺑﮏ ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮ ﻣﯿﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﻪﺧﻠﯿﻔﻪ. وﻟﯽ او ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﯿﺪاد ﮐﻪ ﺟﻨﺒﺶ ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﺳﺮﮐﻮب ﺷﻮد ﺗﺎ آراﻣﺶ ﺑﻪﮐﺸﻮر ﺑﺮﮔﺮدد. ازاﯾﻦ ﮔﺬﺷﺘﻪ اﻓﺸﯿﻦ ازﻧﻈﺮ ﻋﻘﺎﯾﺪ دﯾﻨﯽ‬ ‫ﻧﻤﯿﺘ ﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎ ﺑﺎﺑﮏ ﮐﻪ ﻣﺰدﮐﯽ ﺑﻮد ﻫﻤﺴﻮﯾﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. ﻣﺎ داﺳﺘﺎن ﮐﯿﻨﮥ ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎی‬ ‫اﯾﺮاﻧﯽ ﻋﻬﺪ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ ﺑﻪﻣﺰدﮐﯿﺎن را ﺑﻪﯾﺎد دارﯾﻢ. ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ اﯾ ﻦ ﮐﯿﻨﮥ رﯾﺸﻪﺋﯽ اﮐﻨﻮن‬ ‫ﻧﺰد اﻓﺸﯿﻦ ﺑﺮوز ﯾﺎﺑﺪ.‬ ‫اﻓﺸﯿﻦ ﭘﺲ ازآﻧﮑﻪ اوﺿﺎع ﻧﺎﺣﯿﮥ ﻫﻤﺪان را آرام ﮐﺮده ﺧﻄﺮ را از ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ دور‬ ‫23‬ ‫ﮐﺮد، ﺑﺎ ﺳﭙﺎه ﮔﺮاﻧﯽ ﺑﻪ ﺳﻮی آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺑﻪراه اﻓﺘﺎده و در ﮐﻨﺎر روﺳﺘﺎﺋﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺑَﺮزﻧﺪ‬ ‫ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﺪ، و ﯾﮏ اﻓﺴﺮ ﺗﺮکِ ﻓﺮﻏﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺑُﻐﺎ را ﺑﺎ ﻧﯿﺮوﺋﯽ ﺑﻪ اردﺑﯿ ﻞ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ درآﻧﺠﺎ‬ ‫ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﻮد. ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻋﺮﺑﻬﺎی ﻣﻘﯿﻢ آذرﺑﺎﯾﺠﺎن درراه ﻧﺎﺑﻮدﺳﺎزیِ ﺟﻨﺒﺶ ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﻫﻤﻪﮔﻮﻧﻪ ﻫﻤﮑﺎری ﺑﺎ اﻓﺸﯿ ﻦ ﺑﮑﻨﻨﺪ. اﻓﺸﯿ ﻦ ﭘﺲ از اﺳﺘﻘﺮار در ﺑﺮزﻧﺪ ﺑﺮای ﺑﻪدام اﻓﮑﻨﺪنِ‬ ‫ﺑﺎﺑﮏ ﻧﻘﺸﻪ ﭼﯿﺪ. او ﺑﺎ ﺑﻐﺎ ﻗﺮار ﮔﺬاﺷﺖ ﮐﻪ ﮐﺎروان ﺣﺎﻣﻞ اﻣﺪاد ﻣﺎﻟﯽ و ﻏﺬاﯾﯽ ﮐﻪ از‬ ‫ﺑﻐﺪاد ﺑﺮاﯾﺶ رﺳﯿﺪه ﺑﻮد را ﺑﻪدژی درﻧﺰدﯾﮑﯽ اردﺑﯿﻞ ﻣﻨﺘﻘ ﻞ ﮐﻨﺪ. ﺑﺎﺑﮏ را ﺟﺎﺳﻮﺳﺎﻧﺶ‬ ‫ازاﯾﻦ ﮐﺎروان ﻣﻄﻠﻊ ﮐﺮدﻧﺪ و او ﺗﺼﻤﯿ ﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ دژ را ﺑﮕﯿﺮد و اﻣﻮال را ﺗﺼﺎﺣﺐ‬ ‫ﮐﻨﺪ. اﻓﺸﯿ ﻦ و ﺑﻐﺎ آﻣﺎدﮔﯽ ﮐﺎﻣ ﻞ داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ را ﺑﻪدام اﻓﮑﻨﻨﺪ. آﻧﻬﺎ ﺷﺒﺎﻧﻪ ﺑﺪون‬ ‫ﺳﺮوﺻﺪا و ﺑﺪون ﻧ ﻮاﺧﺘ ﻦ ﮐﻮس و ﮐَﺮاﻧﺎی )ﺷﯿﭙﻮر ﺟﻨﮕﯽ(، در ﻧﺰدﯾﮑﯿﻬﺎی دژ ﻣﻮﺿﻊ‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ؛ زﯾﺮا ﯾﻘﯿﻦ داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺮای ﺗﺼﺮف دژ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ. ﻫﻤﺎﻧﮕ ﻮﻧﻪ ﮐﻪ آﻧﻬﺎ‬ ‫ﻧﻘﺸﻪ ﮐﺸﯿﺪه ﺑﻮدﻧﺪ، ﺑﺎﺑﮏ در آنﺷﺐ ﺑﻪراه اﻓﺘﺎد، ﯾﮏ ﻗﺮارﮔﺎه ﮐﻮﭼﮏ ﺳﺮراﻫﺶ را‬ ‫ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺮار داد و اﻓﺮادش را ﮐﺸﺖ، آﻧﮕﺎه ﺑﻪﮐﻨﺎر دژ رﻓﺘﻪ ﺑﻪاﻓﺮادش اﺳﺘﺮاﺣﺖ داد‬ ‫ﮐﻪ ﺑﺎﻣﺪادان ﺑﻪدژ ﺣﻤﻠﻪ ﮐﻨﻨﺪ. ﭼﻮن او و اﻓﺮادش ﺑﻪﺧﻮاب رﻓﺘﻨﺪ اﻓﺸﯿﻦ و ﺑﻐﺎ ﺑﺮاو‬ ‫ﺷﺒﯿﺨﻮن زدﻧﺪ. ﮔﻮﯾﺎ ﻫﻤﮥ اﻓﺮادی ﮐﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻮدﻧﺪ و ﻤﺎرﺷﺎن ﺑﻪﻫﺰارﺗﻦ ﻣﯿﺮﺳﯿﺪ‬ ‫ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ، وﻟﯽ ﺑﺎﺑﮏ ﮔﺮﯾﺨﺖ )زﻣﺴﺘﺎن ﺳﺎل 412خ(.84 ﭼﻮن زﻣﺴﺘﺎن ﺑﻮد و دﻧﺒﺎل‬ ‫ﮐﺮدن ﺑﺎﺑﮏ در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎن و ﺑﺮﻓﮕﯿﺮ ﮐﺎری دﺷ ﻮار و ﺧﻄﺮﻧﺎک ﺑﻮد، اﻓﺸﯿﻦ‬ ‫ﺑﻪﺑﺮزﻧﺪ ﺑﺮﮔﺸﺖ و آﻧﺠﺎ اردو زد ﺗﺎ ﺑﺎ اداﻣﻪ دادن ﺗﻤﺎس ﺑﺎ ﮐﻼﻧﺘﺮانِ روﺳﺘﺎﻫﺎ ﮐﺎر‬ ‫ﭘﺮاﮐﻨﺪه ﮐﺮدن ﺑﻘﺎﯾﺎی ﻫ ﻮاداران روﺳﺘﺎﯾﯽ ﺑﺎﺑﮏ را دﻧﺒﺎل ﮐﻨﺪ.‬ ‫از اواﺋﻞ ﺳﺎل 512خ ﻣﻨﻄﻘﮥ ﻧﻔﻮذ ﺑﺎﺑﮏ از ﺣﺪ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﻫﺸﺘﺎدﺳﺮ در‬ ‫آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﻓﺮاﺗﺮ ﻧﻤﯿﺮﻓﺖ، و ﺑﻘﯿﮥ آذرﺑﺎﯾﺠﺎن دردﺳﺖ اﻓﺸﯿﻦ و ﻧﯿﺮوﻫﺎﯾﺶ ﺑﻮد. اﻓﺸﯿﻦ‬ ‫ﭘﺲ از ﺑﺮﮔﺰاری ﻣﺮاﺳ ﻢ ﻧﻮروز و ﺳﯿﺰده ﺑﻪدر ﺑﺮای ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪﺑﺎﺑﮏ آﻣﺎده ﺷﺪ. او ﺑُﻐﺎ را ﺑﺎ‬ ‫ﯾﮏ ﻟﺸﮑﺮی ﺑﻪﻫﺸﺘﺎدﺳﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد. وﻟﯽ ﺑﻐﺎ ﺑﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﺑﺮﮔﺸﺖ. ﭘﺲ ازآن در ﺳﺮاﺳﺮ‬ ‫ﻣﺎﻫﻬﺎی اﯾﻦﺳﺎل ﭼﻨﺪﯾ ﻦ ﺣﻤﻠﮥ ﻣﺸﺘﺮک اﻓﺸﯿ ﻦ و ﺑﻐﺎ و ﻓﻀﻞ )ﺑﺮادرِ ﻧﻮﻣﺴﻠﻤﺎنِ اﻓﺸﯿﻦ(‬ ‫33‬ ‫ﺑﻪﺑﺎﺑﮏ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻫﯿﭻﮐﺪام ﺑﻪﻧﺘﯿﺠﮥ ﻗﻄﻌﯽ ﻧﺮﺳﯿﺪ و ﺑﻪﻧﻈﺮ ﻣﯿﺮﺳﺪ ﮐﻪ ﻫﺮﺑﺎر‬ ‫ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ. داﺳﺘﺎن اﯾﻦ ﻧﺒﺮدﻫﺎ را ﻃﺒﺮی ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از آرﺷﯿﻮ ﮔﺰارﺷﻬﺎی ﮐﺘﺒﯽ‬ ‫94‬ ‫ﺑﻪﺗﻔﺼﯿ ﻞ دﻗﯿﻘﯽ در ﺣﺠﻢ ﺣﺪود 03 ﺻﻔﺤﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ.‬ ‫درﺑﻬﺎر ﺳﺎل 612خ ﺳﭙﺎه اﻣﺪادی ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﯾﮏ اﻓﺴﺮ ﺗُﺮک ﺑﻨﺎم اﯾﺘﺎخ ﺑﺎ‬ ‫ﺳﯽ ﻣﯿﻠﯿﻮن درﻫ ﻢ ﺑﻪﺑَﺮزَﻧﺪ رﺳﯿﺪ؛ و اﻓﺸﯿ ﻦ ﺣﻤﻼﺗﺶ ﺑﻪﺑﺎﺑﮏ را ازﺳﺮ ﮔﺮﻓﺖ. اﻓﺸﯿﻦ‬ ‫اﺑﺘﺪا ﺑﻪﮐﻼنرود ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪه درآﻧﺠﺎ اردو زد و ﺑﺮﮔﺮد ﺧﻮﯾﺶ ﺧﻨﺪق ﮐﺸﯿﺪ. ﺑﻪزودی‬ ‫ﯾﮏ ﻟﺸﮑﺮ ﺑﺎﺑﮏ ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎن آذﯾﻦ ﺑﻪﺳﻮی ﮐﻼنرود ﺣﺮﮐﺖ ﮐﺮد. ﻧﺒﺮد ﺳﭙﺎﻫﯿﺎن‬ ‫اﻓﺸﯿﻦ و ﺑﺎﺑﮏ درﯾﮑﯽ ازدرهﻫﺎی ﺗﻨﮓ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ درﮔﺮﻓﺖ، ﮐﻪ ﺗﻔﺎﺻﯿﻞ آنرا ﻃﺒﺮی‬ ‫ذﮐﺮ ﮐﺮده وﻟﯽ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻤﯿﺪارد ﮐﻪ ﮐﺪاﻣﯿﮏ ازدو ﻃﺮف ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدهاﻧﺪ. آذﯾﻦ را‬ ‫در ﻧﺒﺮدﻫﺎی ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﯾﮑﯽ از ﻟﺸﮑﺮﻫﺎی ﺑﺎﺑﮏ ﻣﯽﯾﺎﺑﯿﻢ.05 ازآﻧﺠﺎ ﮐﻪ‬ ‫اﯾﻦ ﺗﻔﺎﺻﯿﻞ از روی ﺳﻨﺪ ﮐﺘﺒﯽ ﮔﺰارش اﻓﺸﯿﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه، ﻣﯿﺘﻮان ﭘﺬﯾﺮﻓﺖ ﮐﻪ اﻓﺸﯿﻦ‬ ‫اﯾﻦﺑﺎر ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﻣ ﻮاﺟﻪ ﺷﺪه وﻟﯽ ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮد را در ﻧﺎﻣﻪاش ﻣﻨﻌﮑﺲ ﻧﮑﺮده ﺑﺎﺷﺪ.‬ ‫دراﯾ ﻦ ﻣﯿﺎن ﻟﺸﮑﺮﻫﺎی اﻣﺪادی ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ از ﺑﻐﺪاد ﻣﯿﺮﺳﯿﺪ. اﻓﺸﯿﻦ ﭘﯿﺸﺮوی آﻫﺴﺘﻪ در‬ ‫ﮔﺬرﮔﺎﻫﻬﺎی ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﺑﻪﺳﻮی ﻗﺮارﮔﺎه ﺑﺎﺑﮏ را اداﻣﻪ داد. او ﺑﺮ ﻫﺮﮐﺪام از‬ ‫ﮔﺬرﮔﺎﻫﻬﺎی اﺳﺘﺮاﺗﮋﯾﮏ دﺳﺖ ﻣﯽﯾﺎﻓ دژی ﺑﻨﺎ ﻣﯿﮑﺮد و ﭘﯿﺮاﻣﻮﻧﺶ ﺧﻨﺪﻗﯽ ﻣﯿﮑﺸﯿﺪ‬ ‫و ﻟﺸﮑﺮی درآن ﻣﯽﮔﻤﺎﺷﺖ ﺗﺎ ﺗﺤﺮﮐﺎت اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﻣﻨﻄﻘﻪ را زﯾﺮ ﻧﻈﺮ ﺑﮕﯿﺮد.‬ ‫ﺑﻪاﯾﻦﺗﺮﺗﯿﺐ اﻓﺸﯿ ﻦ ﺑﻪﻗﺮارﮔﺎه ﺑﺎﺑﮏ در ﻣﻨﻄﻘﮥ »ﺑﺪ« ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪ. ازاﯾﻦ ﺑﻪﺑﻌﺪ ﻧﺎم‬ ‫ﺑﺨﺎراﺧﺪا ﺑﻪﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﺑﺮﺟﺴﺘﮥ ﺳﭙﺎه اﻓﺸﯿﻦ ﺑﻪﻣﯿﺎن ﻣﯽآﯾﺪ؛ ﮐﻪ اﯾ ﻦ ﻧﯿﺰ از‬ ‫ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎی ﺑﺰرگ ﺳُﻐﺪ ﺑﻮد. اﺳﺘﻘﺮار اﻓﺸﯿﻦ ﺑﺮﻓﺮاز ﯾﮑﯽ از ﺑﻠﻨﺪﯾﻬﺎی ﻣﺸﺮف ﺑﺮ »ﺑﺪ«‬ ‫درﮐﻨﺎر »رودرود« ﻣﺎﻫﻬﺎ ﺑﻪ ﻃﻮل اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ. ﺑﺎﺑﮏ دﺳﺘﻪﺟﺎت ﻣﺴﻠﺤﺶ را ﺑﻪﮔﺬرﮔﺎﻫﻬﺎی‬ ‫ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﻣﯿﻔﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ دﺳﺘﻪﺟﺎت اﻓﺸﯿ ﻦ را ﺑﻪدام اﻓﮑﻨﻨﺪ، و ﺧﻮدش در ﻗﺮارﮔﺎﻫﺶ در‬ ‫ﺑﺮاﺑﺮ دﯾﺪﮔﺎن اﻓﺸﯿﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد و ﻫﻤﻪروزه ﺟﺸﻦ ﺷﺎدی ﺑﺮﭘﺎ ﻣﯿﮑﺮد و اﻓﺮادش‬ ‫ﻧﺎی و دﻫ ﻞ ﻣﯿﮑﻮﻓﺘﻨﺪ و ﭘﺎﯾﮑ ﻮﺑﯽ ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ و ﺳﺮود ﻣﻠﯽ ﻣﯿﺨﻮاﻧﺪﻧﺪ و اﻓﺸﯿﻦ را ﺑﻪاﺳﺘﻬﺰاء‬ ‫43‬ ‫ﻣﯿﮕﺮﻓﺘﻨﺪ. درﯾﮑﯽ از روزﻫﺎ ﺑﺎﺑﮏ ﻣﻘﺎدﯾﺮی ﺧﯿﺎر و ﺳﺒﺰﯾﺠﺎت و ﻫﻨﺪواﻧﻪ ﺑﺮای اﻓﺸﯿﻦ‬ ‫ﻫﺪﯾﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺑﻪاو ﭘﯿﺎم داد ﮐﻪ »ﻣﯽﺑﯿﻨ ﻢ ﺷﻤﺎ ﺟﺰ ﮐُﻤﺎچ و ﺷﻮرﺑﺎ ﭼﯿﺰ دﯾﮕﺮی ﺑﺮای‬ ‫ﺧﻮردن ﻧﺪارﯾﺪ؛ دﻟﻢ ﺑﺮاﯾﺘﺎن ﻣﯿﺴﻮزد و اﻣﯿﺪوارم اﯾﻦ ﻫﺪاﯾﺎ دﻟﺘﺎن را ﻧﯿﺰ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪﻣﺎ ﻧﺮم‬ ‫ﮐﻨﺪ«. اﻓﺸﯿﻦ ﮐﻪ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺖ ﻫﺪف ﺑﺎﺑﮏ ازاﯾﻦﮐﺎر ﺑﺮآورد ﻧﯿﺮوی او ﺑﺎﺷﺪ ﺳﺮدﺳﺘﮥ اﯾﻦ‬ ‫ﻣﺄﻣﻮران را ﻫﻤﺮاه دﺳﺘﻪﺋﯽ از اﻓﺮادش ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺳﻪ ﺧﻨﺪق ﺑﺰرگ و دﯾﮕﺮ ﺧﻨﺪﻗﻬﺎ و‬ ‫دژﻫﺎ را ﺑﺎزدﯾﺪ ﮐﻨﺪ و ﺧﺒﺮش را ﺑﺮای ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺒﺮد، ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺎﺑﮏ دﺳﺖ از ﻣﻘﺎوﻣﺖ‬ ‫15‬ ‫ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﺷﻮد.‬ ‫ﺳﺨ ﻦ دراز ﻧﮑﻨﯿ ﻢ. در ﺷﻬﺮﯾﻮر 612خ و زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﺳﺮﮔﺮم ﮐﺎر‬ ‫درﻣﺰارع و ﺑﺎﻏﺴﺘﺎﻧﻬﺎ ﺑﻮدﻧﺪ و اﻧﺪﮐﯽ ﻧﺰد ﺑﺎﺑﮏ ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮدﻧﺪ، ﺣﻤﻠﮥ اﻓﺸﯿ ﻦ ﺑﻪﺷﻬﺮ »ﺑﺪ« از‬ ‫ﻓﺮاز ﻣﺮﺗﻔﻌﺎت ﻣﺸﺮف ﺑﺮ ﺷﻬﺮ آﻏﺎز ﺷﺪ. ﺑﺎﺑﮏ ﭼﻮن دﯾﺪ ﮐﻪ اﯾﻦﺑﺎر اﻓﺸﯿ ﻦ ﺟﺪی اﺳﺖ،‬ ‫ﮐﺲ ﺑﻪﻧﺰد او ﻓﺮﺳﺘﺎده ﭘﯿﺎم داد ﮐﻪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﻓﺸﯿﻦ ﺗﻌﻬﺪ ﺑﺴﭙﺎرد ﮐﻪ ﺑﻪاو و ﻣﺮداﻧﺶ‬ ‫آﺳﯿﺐ ﻧﺮﺳﺪ، ﺷﻬﺮ را ﺑﻪاو ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد. اﻓﺸﯿﻦ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺴﺎﻋﺪ داد و ﺑﺎﺑﮏ ﺷﺨﺼﺎ‬ ‫از دژ ﺑﯿﺮون آﻣﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ اﻓﺸﯿ ﻦ ﻣﺬاﮐﺮه ﮐﻨﺪ. اﻓﺸﯿ ﻦ ﻧﯿﺰ وﻗﺘﯽ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ درﺣﺎل‬ ‫ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪن ﺑﻪاواﺳﺖ ﺑﻪ ﻃﺮف او رﻓﺖ. ﭼﻮن ﺑﺎﺑﮏ و اﻓﺸﯿ ﻦ در ﻓﺎﺻﻠﻪﺋﯽ ازﻫﻢ ﻗﺮار‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﯿﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺻﺪای ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ را ﺑﺸﻨﻮﻧ، ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻪاو ﮔﻔﺖ: ﺣﺎﺿﺮم ﮐﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ‬ ‫ﺷﻮم وﻟﯽ ﻣﻬﻠﺖ ﻣﯿﺨ ﻮاﻫ ﻢ ﮐﻪ ﺧﻮد را آﻣﺎده ﮐﻨﻢ. اﻓﺸﯿ ﻦ ﮔﻔﺖ: ﭼﻨﺪﺑﺎر ﺑﻪﺗﻮ ﮔﻔﺘﻢ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﯿﺎ و ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﺷﻮ، وﻟﯽ ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺘﯽ. اﮐﻨﻮن ﻧﯿﺰ دﯾﺮ ﻧﯿﺴﺖ، و اﮔﺮ اﻣﺮوز ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﺷﻮی ﺑﻬﺘﺮ از‬ ‫ﻓﺮدا اﺳﺖ. ﺑﺎﺑﮏ ﮔﻔﺖ: ﻣ ﻦ ﺗﺼﻤﯿ ﻢ ﺧﻮدم را ﮔﺮﻓﺘﻪام و ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﻣﯿﺸﻮم؛ وﻟﯽ ﺑﺎﯾﺪ‬ ‫ﺗﻌﻬﺪﻧﺎﻣﮥ ﮐﺘﺒﯽ ﺧﻠﯿﻔﻪ را ﺑﺮاﯾ ﻢ ﺑﯿﺎوری ﺗﺎ اﻃﻤﯿﻨﺎن ﯾﺎﺑ ﻢ ﮐﻪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﺷﻮم ﻧﻪ ﺑﻪﺧﻮدم‬ ‫25‬ ‫و ﻧﻪ ﺑﻪاﻓﺮادم ﮔﺰﻧﺪی ﻧﺨﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ. اﻓﺸﯿ ﻦ ﺑﻪاو ﻗﻮل دادﮐﻪ ﭼﻨﯿ ﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد.‬ ‫درﺳﺖ در ﻟﺤﻈﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺎ اﻓﺸﯿ ﻦ درﺣﺎل ﻣﺬاﮐﺮه ﺑﻮد و ﺑﻪاﻓﺴﺮاﻧﺶ ﭘﯿﺎم‬ ‫ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮد ﮐﻪ دﺳﺖ از ﻧﺒﺮد ﺑﮑﺸﻨﺪ ﺗﺎ او ﺑﺎ اﻓﺸﯿ ﻦ ﺑﻪﻧﺘﯿﺠﻪ ﺑﺮﺳﺪ، ﺗﯿﭙﻬﺎی ﺳﭙﺎه اﻓﺸﯿﻦ‬ ‫وارد ﺷﻬﺮ »ﺑﺪ« ﺷﺪﻧﺪ وآﺗﺶ در ﺷﻬﺮ اﻓﮑﻨﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﺷﻬﺮ را وﯾﺮان ﺳﺎزﻧﺪ. ﮔﺮوﻫﯽ ﺑﻪﻓﺮاز‬ ‫53‬ ‫ﮐﺎخ ﺑﺎﺑﮏ رﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﭘﺮﭼﻢ اﺳﻼم ﺑﺮاﻓﺮازﻧﺪ. ﮔﺮوﻫﻬﺎی ﺑﺴﯿﺎری در ﮐﻮﭼﻪﻫﺎ درﺣﺮﮐﺖ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ و آﺗﺶ ﺑﻪﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﻣﯽاﻓﮑﻨﺪﻧﺪ؛ و ﺑﺎﺑﮏ از اﯾﻦﻫﻤﻪ ﺑﯿﺨﺒﺮ ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮد و ﺑﺎ ﺧﻮﺷﺨﯿﺎﻟﯽ‬ ‫ﺗﻤﺎم ﻣﺬاﮐﺮاﺗﺶ ﺑﺎ اﻓﺸﯿ ﻦ را اداﻣﻪ ﻣﯿﺪاد، و زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ از ﻗﻀﯿﻪ اﻃﻼع ﯾﺎﻓﺖ ﻣﺤﻞ‬ ‫ﻣﺬاﮐﺮه را ﺗﺮک ﮐﺮده ﺑﻪﺷﻬﺮ ﺑﺮﮔﺸﺖ ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺷﻬﺮ را ﻧﺠﺎت دﻫﺪ. وﻟﯽ دﯾﺮ ﺷﺪه‬ ‫ﺑﻮد. ﮐﺸﺘﺎر و ﺗﺨﺮﯾﺐ و ﻧﻔﺖاﻓﮑﻨﯽ و آﺗﺶزﻧﯽ ﺗﺎ ﭘﺎﯾﺎن روز اداﻣﻪ ﯾﺎﻓﺖ، ﮐﻠﯿﮥ ﻣﺪاﻓﻌﺎن‬ ‫ﺷﻬﺮ ﺑﻪﻗﺘﻞ آﻣﺪﻧﺪ، و اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮادۀ ﺑﺎﺑﮏ دﺳﺘﮕﯿﺮ ﺷﺪه ﺑﻪﻧﺰد اﻓﺸﯿﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪﻧﺪ. در‬ ‫ﭘﺎﯾﺎن روز ﮐﻪ ﺳﭙﺎه اﻓﺸﯿ ﻦ ﺑﻪﺧﻨﺪﻗﺸﺎن ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ، ﺑﺎﺑﮏ و ﻣﺮداﻧﯽ ﮐﻪ ﻫﻤﺮاﻫﺶ ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫ﺑﻪﺷﻬﺮ وارد ﺷﺪﻧﺪ و ﭘﺲ از دﯾﺪن وﯾﺮاﻧﯿﻬﺎ از ﺷﻬﺮ رﻓﺘﻪ در درهﺋﯽ درﮐﻨﺎر ﻫﺸﺘﺎدﺳﺮ‬ ‫ﻣﺨﻔﯽ ﺷﺪﻧﺪ. روز دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﻪروال ﻫﻤﺎنروز ﺗﺨﺮﯾﺐ و آﺗﺶزﻧﯽ ازﺳﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ و‬ ‫اﯾﻦﮐﺎر ﺗﺎ ﺳﻪ روز اداﻣﻪ داﺷﺖ ﺗﺎ ﺷﻬﺮ ﺑﻪﮐﻠﯽ ﺳﻮﺧﺖ و اﺛﺮی ازآﺑﺎدی ﺑﺮﺟﺎ ﻧﻤﺎﻧﺪ )8‬ ‫35‬ ‫ﺷﻬﺮﯾﻮر 612خ(.‬ ‫ﭼﻮن ﺑﺎﺑﮏ از دﺳﺖ اﻓﺸﯿﻦ رﺳﺘﻪ ﺑﻮد، اﻓﺸﯿﻦ ﺑﻪﻫﻤﮥ ﮐﻼﻧﺘﺮان روﺳﺘﺎﻫﺎی‬ ‫اﻃﺮاف، ازﺟﻤﻠﻪ ﺑﻪدﯾﺮﻫﺎ و ﮐﻠﯿﺴﺎﻫﺎی ﻣﺴﯿﺤﯿﺎن ﮐﻪ در ﻫﻤﺴﺎﯾﮕﯽ آذرﺑﺎﯾﺠﺎن درﺧﺎک‬ ‫ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ ﻫﺮﺟﺎ از ﺑﺎﺑﮏ ﺧﺒﺮی ﺑﻪدﺳﺖ آورﻧﺪ ﺑﻪاو اﻃﻼع دﻫﻨﺪ و‬ ‫ﭘﺎداش ﻧﯿﮑ ﻮ درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪ. ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺎ دوﺑﺮادرش و ﻣﺎدر و ﻫﻤﺴﺮش ﮔﻞاﻧﺪام ﻣﺘﻮاری‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ. ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺑﻪاﻓﺸﯿﻦ ﺧﺒﺮ دادﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ و ﭼﻨﺪﺗ ﻦ از ﯾﺎراﻧﺶ در ﯾﮏ درۀ ﭘﺮدرﺧﺖ‬ ‫وﮔﯿﺎه در ﻣﺮز آذرﺑﺎﯾﺠﺎن و ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﻣﺨﻔﯽ اﺳﺖ. اﻓﺸﯿ ﻦ ﺑﺮﮔﺮداﮔﺮد آن دره‬ ‫دﺳﺘﻪﺟﺎت ﻣﺴﻠﺢ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﮐﺮد ﺗﺎ از ﻫﺮراﻫﯽ ﮐﻪ ﺑﯿﺮون آﯾﺪ دﺳﺘﮕﯿﺮش ﮐﻨﻨﺪ. او ﺿﻤﻨﺎ‬ ‫اﻣﺎنﻧﺎﻣﮥ ﺧﻠﯿﻔﻪ را ﮐﻪ ﻣﯿﮕﻔﺖ در آنروزﻫﺎ رﺳﯿﺪه ﺑﻪاﻓﺮادِ ﺑﺎﺑﮏ ﮐﻪ اﺳﯿﺮش ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﺸﺎن‬ ‫داد، و ﺑﻪﯾﮑﯽ از ﺑﺮادرانِ ﺑﺎﺑﮏ و ﭼﻨﺪﺗﻨﯽ از ﮐﺴﺎﻧﺶ ﮐﻪ اﺟﺒﺎرا ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺳﭙﺮد‬ ‫وﮔﻔﺖ: ﻣ ﻦ اﻧﺘﻈﺎر ﻧﺪاﺷﺘ ﻢ ﮐﻪ ﺑﻪاﯾ ﻦ زودی ﻧﺎﻣﮥ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺮﺳﺪ، و اﮐﻨﻮن ﮐﻪ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‬ ‫ﺻﻼح را درآن ﻣﯿﺪاﻧﻢ ﮐﻪ ﺑﺮای ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻔﺮﺳﺘﻢ. او ازآﻧﻬﺎ ﺧ ﻮاﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺎﻣﻪ را ﺑﺮداﺷﺘﻪ‬ ‫ﺑﺮای ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺒﺮﻧﺪ و راﺿﯿﺶ ﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ و ﺧﻮد را ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﮐﻨﺪ. آﻧﻬﺎ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺤﺎل‬ ‫63‬ ‫اﺳﺖ ﺑﺎﺑﮏ ﺗ ﻦ ﺑﻪﺗﺴﻠﯿﻢ دﻫﺪ؛ زﯾﺮا ﮐﺎری ﮐﻪ ﻧﻤﯽﺑﺎﯾﺴﺖ اﺗﻔﺎق ﻣﯽاﻓﺘﺎد اﮐﻨﻮن اﺗﻔﺎق‬ ‫اﻓﺘﺎده و ﺟﺎﺋﯽ ﺑﺮای آﺷﺘﯽ ﺑﺎﻗﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪه اﺳﺖ. اﻓﺸﯿﻦ ﮔﻔﺖ: »اﮔﺮ اﯾﻦرا ﺑﺮاﯾﺶ ﺑﺒﺮﯾﺪ او‬ ‫ﺷﺎد ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ«. ﺳﺮاﻧﺠﺎم دوﺗ ﻦ از ﻣﺮدان ﺑﺎﺑﮏ ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪﻧﺪ ﻧﺎﻣﻪ را ﺑﺒﺮﻧﺪ. ﭘﺴﺮ ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر اﻓﺸﯿ ﻦ ﻧﺎﻣﻪﺋﯽ ﻫﻤﺮاه اﯾﻨﻬﺎ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﭘﺪرش ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻪاو اﻃﻼع داد ﮐﻪ »اﯾﻨﻬﺎ ﺑﺎ‬ ‫اﻣﺎنﻧﺎﻣﮥ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪﻧﺰدش آﻣﺪهاﻧﺪ و او ﺻﻼح را درآن ﻣﯿﺪاﻧﺪ ﮐﻪ وی ﺧﻮد را ﺗﺴﻠﯿﻢ‬ ‫ﮐﻨﺪ«. ﭼﻮن ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﺑﻪﻧﺰد ﺑﺎﺑﮏ رﺳﯿﺪﻧﺪ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻪآﻧﻬﺎ و ﺑﻪ ﭘﺴﺮش ﮐﻪ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪوی‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد دﺷﻨﺎم داد و ﮔﻔﺖ »اﮔﺮ اﯾﻦ ﺟﻮان ﭘﺴﺮ ﻣﻦ ﺑﻮد ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺮداﻧﻪ ﻣﯿﻤُﺮد ﻧﻪ اﯾﻨﮑﻪ‬ ‫ﺧﻮدش را ﺑﻪدﺷﻤ ﻦ ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﻣﯿﮑﺮد«. ﺑﻪآن دوﻧﻔﺮ ﻧﯿﺰ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ »ﺷﻤﺎ اﮔﺮ ﻣﺮد ﺑﻮدﯾﺪ ﻧﺒﺎﯾﺪ‬ ‫اﮐﻨﻮن زﻧﺪه ﻣﯽﺑﻮدﯾﺪ ﺗﺎ ﭘﯿﺎم دﺷﻤ ﻦ را ﺑﻪﻣ ﻦ ﺑﺮﺳﺎﻧﯿﺪ؛ زﯾﺮا ﻣﺮدن در ﻣﺮدی ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ از‬ ‫ﻟﺬتِ زﻧﺪﮔﯽ ﭼﻬﻞﺳﺎﻟﻪ در ﻧﺎﻣﺮدی«. ﺳﭙﺲ ﯾﮑﯽ ازآﻧﻬﺎ را دردم ﮐﺸﺖ و دﯾﮕﺮی را‬ ‫ﺑﺎزﻓﺮﺳﺘﺎد و ﮔﻔﺖ ﺑﻪ ﭘﺴﺮم ﺑﮕﻮ ﮐﻪ »ﺣﯿﻒ از ﻧﺎم ﻣﻦ ﮐﻪ ﺑﺮﺗ ﻮاﺳﺖ. اﮔﺮ زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﻢ‬ ‫45‬ ‫ﻣﯿﺪاﻧ ﻢ ﺑﺎ ﺗ ﻮ ﭼﻪ ﮐﻨﻢ«.‬ ‫ﺑﻌﺪ ازآن ﺑﺎﺑﮏ درﯾﮑﯽ از روزﻫﺎ ﻣﺎدر و ﻫﻤﺴﺮ و دو ﺑﺮادرش را ﺑﺮداﺷﺘﻪ ازدره‬ ‫ﺧﺎرج ﺷﺪه ﺑﻪﺳﻮی ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺑﻪراه اﻓﺘﺎد. اﻓﺮاد اﻓﺸﯿ ﻦ ﮐﻪ ﺑﺮﺑﻠﻨﺪﯾﻬﺎ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﯽ ﻣﯿﺪادﻧﺪ او را‬ ‫دﯾﺪه ﺗﻌﻘﯿﺒﺶ ﮐﺮدﻧﺪ. ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻪ ﭼﺸﻤﻪﺳﺎری رﺳﯿﺪ و از اﺳﺐ ﭘﯿﺎده ﺷﺪ ﺗﺎ اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﮐﻨﺪ‬ ‫و ﻏﺬاﺋﯽ ﺑﺨﻮر. اﻓﺮاد ﺗﻌﻘﯿﺐﮐﻨﻨﺪه ﺑﺮآن ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ را ﻏﺎﻓﻠﮕﯿﺮ ﮐﻨﻨﺪ، وﻟﯽ ﻫﻨﻮز‬ ‫ﺑﻪﻧﺰد ﺑﺎﺑﮏ ﻧﺮﺳﯿﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ وﺟﻮدﺷﺎن را اﺣﺴﺎس ﮐﺮده ﺧﻮد را ﺑﺮروی اﺳﺐ‬ ‫اﻓﮑﻨﺪ و ازﺟﺎ درﭘﺮﯾﺪ. ﺳﻮاران ﺗﻌﻘﯿﺒﺶ ﮐﺮدﻧﺪ. زن و ﻣﺎدر و ﯾﮏ ﺑﺮادر ﺑﺎﺑﮏ دﺳﺘﮕﯿﺮ‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ. ﺑﺎﺑﮏ و ﺑﺮادر دﯾﮕﺮش ﺑﻪ درونِ ﺧﺎک ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﮔﺮﯾﺨﺘﻨﺪ، وﻟﯽ ازﻫﻢ دور‬ ‫اﻓﺘﺎدﻧﺪ. ﺑﺎﺑﮏ ﭼﻮن ﺧﺴﺘﻪ وﮔﺮﺳﻨﻪ ﺑﻮد ﺑﻪﯾﮏ ﻣﺰرﻋﻪ رﻓﺖ ﮐﻪ ﺧﻮراﮐﯽ ﺑﺨﺮد. ﻣﺮدم‬ ‫آن روﺳﺘﺎ ﻧﯿﺰ ﻣﺜﻞ دﯾﮕﺮ روﺳﺘﺎﻫﺎ ﭘﯿﺎم اﻓﺸﯿﻦ را درﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ، و ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ‬ ‫ﺑﺎﺑﮏ را ﺗﺤﻮﯾﻞ دﻫﻨﺪ ﺟﺎﺋﺰه درﯾﺎﻓﺖ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد. ﯾﮑﯽ از ﮐﺸﺎورزان ﺑﺎ دﯾﺪن ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﮐﻪ رﺧﺖ ﺑﺮازﻧﺪه درﺑﺮ داﺷﺖ و ﺳﻮار ﺑﺮاﺳﺒﯽ ﻧﯿﮑ ﻮ ﺑﻮد و ﺷﻤﺸﯿﺮی زرﯾﻦ ﺣﻤﺎﯾﻞ ﮐﺮده‬ ‫73‬ ‫ﺑﻮد، ﮔﻤﺎن ﮐﺮد ﮐﻪ او ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺎﺷﺪ. ﻟﺬا ﺧﺒﺮ ﺑﻪﮐﺸﯿﺶ روﺳﺘﺎ ﺑﺮد. ﮐﺸﯿﺶ ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ‬ ‫را ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺑﻪﺳﺮﻋﺖ ﺧﻮدش را ﺑﻪﺑﺎﺑﮏ رﺳﺎﻧﺪ ﮐﻪ درﺣﺎل ﻏﺬا ﺧﻮردن ﺑﻮد. او ﺑﻪﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﺗﻌﻈﯿ ﻢ ﮐﺮده دﺳﺘﺶ را ﺑﻮﺳﯿﺪه ﮔﻔﺖ: »ﻣﻦ از دوﺳﺘﺪاران ﺗﻮام، و ازﺗ ﻮ ﻣﯿﺨﻮاﻫ ﻢ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﻪﻣﻬﻤﺎﻧﯽ ﺑﻪﺧﺎﻧﻪام ﺑﯿﺎﯾﯽ. دراﯾﻦ روﺳﺘﺎ و اﻃﺮاف آن ﻫﻤﮥ ﮐﺸﯿﺶﻫﺎ دوﺳﺘﺪار ﺗﻮﻫﺴﺘﻨﺪ و‬ ‫اﮔﺮ ﺑﺎ ﻣﺎ ﺑﺎﺷﯽ آﺳﯿﺒﯽ ﺑﻪﺗ ﻮ ﻧﺨﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ«. ﺑﺎﺑﮏ ﮐﻪ ﺧﺴﺘﻪ وﮐﻮﻓﺘﻪ ﺑﻮد، ﻓﺮﯾﺐ اﺣﺘﺮاﻣﻬﺎ‬ ‫و وﻋﺪهﻫﺎی ﮐﺸﯿﺶ را ﺧﻮرد و ﻫﻤﺮاه او وارد ﺧﺎﻧﻪاش ﺷﺪ. ﮐﺸﯿﺶ از ﻫﻤﺎﻧﺠﺎ دوﺳﻪ‬ ‫ﺗﻦ را ﺑﻪﻧﺰد اﻓﺸﯿﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺑﻪوی اﻃﻼع دﻫﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ درﺧﺎﻧﮥ اواﺳﺖ. اﻓﺸﯿﻦ ﮐﺴﯽ‬ ‫را ﺑﻪﻧﺰد ﮐﺸﯿﺶ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺑﺎﺑﮏ را ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﮐﻨﺪ و ﺑﺮ درﺳﺘﯽ ﭘﯿﺎم ﮐﺸﯿﺶ آﮔﺎه ﺷﻮد.‬ ‫ﮐﺸﯿﺶ ﺑﻪﻓﺮﺳﺘﺎدۀ ﺑﺎﺑﮏ رﺧﺖ ﻃﺒﺎﺧﺎن ﭘﻮﺷﺎﻧﺪ، و وﻗﺘﯽ آن ﻣﺮد ﺳﯿﻨﯽ ﻏﺬا را ﺑﺮای‬ ‫ﺑﺎﺑﮏ وﮐﺸﯿﺶ ﺑﺮد ﺑﺎﺑﮏ ازﮐﺸﯿﺶ ﭘﺮﺳﯿﺪ: اﯾ ﻦ ﻣﺮد ﮐﯿﺴﺖ؟ ﮐﺸﯿﺶ ﮔﻔﺖ: اﯾﺮاﻧﯽ‬ ‫اﺳﺖ و ﻣﺪﺗﯽ ﭘﯿﺸﺘﺮ ﻣﺴﯿﺤﯽ ﺷﺪه و ﺑﻪﻣﺎ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ و در اﯾﻨﺠﺎ زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯿﮑﻨﺪ. ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺎ ﻣﺮد‬ ‫ﺣﺮف زد و ﭘﺮﺳﯿﺪ اﮔﺮ ﻣﺴﯿﺤﯽ ﺷﺪه ﭼﻪ ﺿﺮورﺗﯽ داﺷﺘﻪ ﮐﻪ اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﺷﺪ؟ ﻣﺮد ﮔﻔﺖ:‬ ‫ﻣﻦ از اﯾﻨﺠﺎ زن ﮔﺮﻓﺘﻪام. ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻪﺷﻮﺧﯽ ﮔﻔﺖ: »ازﻣﺮدی ﭘﺮﺳﯿﺪﻧﺪ ازﮐﺠﺎﯾﯽ؟ ﮔﻔﺖ:‬ ‫ازآﻧﺠﺎ ﮐﻪ زن ﮔﺮﻓﺘﻪام«.‬ ‫55‬ ‫ﺑﻪﻫﺮﺣﺎل ﮐﺸﯿﺶ ﺑﻪاﻓﺸﯿ ﻦ ﭘﯿﺎم داد ﮐﻪ دودﺳﺘﮥ ﻣﺴﻠﺢ را ﺑﻪﻧﻘﻄﮥ ﻣﺸﺨﺼﯽ‬ ‫ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ، و روزی را ﻧﯿﺰ ﻣﻘﺮر ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ را ﺑﻪﺑﻬﺎﻧﮥ ﺷﮑﺎر ﺑﻪآﻧﺠﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑُﺮد. اﯾﻦ‬ ‫ﻋﻤﻞ ﺑﺮای آن ﺑﻮد ﮐﻪ او ﻧﻤﯿﺨﻮاﺳﺖ ﺑﺎﺑﮏ را در ﺧﺎﻧﻪاش ﺗﺤﻮﯾ ﻞ ﻣﺄﻣﻮران اﻓﺸﯿﻦ‬ ‫ﺑﺪﻫﺪ، زﯾﺮا ازآن ﻣﯿﺘﺮﺳﯿﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﺪ و دوﺑﺎره ﺟﺎن ﺑﮕﯿﺮد و از او اﻧﺘﻘﺎم‬ ‫ﺑﮑﺸﺪ. ﻃﺒﻖ ﻗﺮاری ﮐﻪ در ﭘﯿﺎﻣﺶ ﺑﻪاﻓﺸﯿ ﻦ داده ﺑﻮد، ﮐﺸﯿﺶ ﯾﮏروز ﺑﻪﺑﺎﺑﮏ ﮔﻔﺖ:‬ ‫»ﭼﻨﺪ روزی اﺳﺖ ﮐﻪ درﺧﺎﻧﻪ ﻧﺸﺴﺘﻪای و ﻣﯿﺪاﻧ ﻢ ﮐﻪ ازاﯾﻦﺣﺎﻟﺖ دﻟﮕﯿﺮ و ﺧﺴﺘﻪای.‬ ‫اﮔﺮ ﻣﺎﯾ ﻞ ﺑﻪﺷﮑﺎری ﻣ ﻦ زﻣﯿﻨﯽ دارم ﮐﻪ آﻫﻮان ﺑﺴﯿﺎری درآﻧﺠﺎ ﯾﺎﻓﺖ ﻣﯿﺸﻮﻧﺪ، و ﭼﻨﺪﺗﺎ‬ ‫ﺑﺎز ﺷﮑﺎری ﻧﯿﺰ دارم ﮐﻪ ﮔﺎه آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪﺷﮑﺎر ﻣﯽﺑﺮم. ﺑﯿﺎ ﻓﺮدا ﺑﻪﺷﮑﺎر ﺑﺮوﯾﻢ«.‬ ‫ﺑﺎﺑﮏ درﺧﻼل ﭼﻨﺪ روزی ﮐﻪ ﻣﻬﻤﺎن ﮐﺸﯿﺶ ﺑﻮد از او و اﻃﺮاﻓﯿﺎﻧﺶ رﻓﺘﺎرﻫﺎی ﻧﯿﮑﯽ‬ ‫83‬ ‫دﯾﺪه وﮐﺎﻣﻼ ﺑﻪاو اﻋﺘﻤﺎد ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد. اﻓﺸﯿﻦ دودﺳﺘﮥ ﻣﺴﻠﺢ از اﻓﺮاد ﺑﺮﺟﺴﺘﻪاش را ﻫﻤﺮاه‬ ‫دوﺗ ﻦ اﺷﺮوﺳﻨﻪﺋﯽ ﺑﻪﻧﺎﻣﻬﺎی ﭘﻮزﭘﺎره و دﯾﻮداد ﺑﻪﻣﺤﻠﯽ ﮐﻪ ﮐﺸﯿﺶ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﺮده ﺑﻮد‬ ‫ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﮐﻤﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪ و درﻟﺤﻈﮥ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮﺳﺮ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺘﺎزﻧﺪ و دﺳﺘﮕﯿﺮش ﮐﻨﻨﺪ. ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫در روز ﻣﻘﺮر ﻫﻤﺮاه ﮐﺸﯿﺶ ﺑﻪﺷﮑﺎر رﻓﺖ و ﺧﻮدش ﺷﮑﺎرِ »ﭘﻮزﭘﺎره« و »دﯾﻮداد«‬ ‫ﮔﺮدﯾﺪ. وﻗﺘﯽ ﺑﺎزداﺷﺘﺶ ﮐﺮدﻧﺪ و دﺳﺘﻬﺎﯾﺶ را ازﭘﺸﺖ ﻣﯽﺑﺴﺘﻨﺪ، رو ﺑﻪﮐﺸﯿﺶ ﮐﺮده‬ ‫ﺑﻪاو دﺷﻨﺎم داد و ﮔﻔﺖ: »ﻣﺮدک! اﮔﺮ ﭘﻮل ﻣﯿﺨﻮاﺳﺘﯽ ﻣﻦ ﻣﯿﺘﻮاﻧﺴﺘﻢ ﺑﯿﺶ ازآﻧﭽﻪ اﯾﻨﻬﺎ‬ ‫65‬ ‫ﺑﻪﺗ ﻮ ﺧ ﻮاﻫﻨﺪ داد ﺑﺪﻫﻤﺖ. ﻣﻄﻤﺌﻨﻢ ﮐﻪ ﻣﺮا ﺑﻪﺑﻬﺎی اﻧﺪک ﻓﺮوﺧﺘﻪای«.‬ ‫روزی ﮐﻪ ﻗﺮار ﺑﻮد ﺑﺎﺑﮏ را وارد ﺑﺮزﻧﺪ )اﻗﺎﻣﺘﮕﺎه اﻓﺸﯿﻦ( ﮐﻨﻨﺪ، اﻓﺸﯿ ﻦ ﻣﺮدم‬ ‫ﺑﺴﯿﺎری از روﺳﺘﺎﻫﺎی دور و ﻧﺰدﯾﮏ را در ﻣﯿﺪانِ ﺑﺰرﮔﯽ در دوﺳﻮ ﮔﺮد آورد و‬ ‫ﻣﯿﺎﻧﺸﺎن ﻓﺎﺻﻠﮥ ﮐﺎﻓﯽ ﮔﺬاﺷﺖ ﺗﺎ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﮕﺬرد و ﻫﻤﻪ ﺑﻪاو ﺑﻨﮕﺮﻧﺪ. ﭘﯿﺶ ازآن اﻓﺸﯿ ﻦ در‬ ‫ﻫﺮروﺳﺘﺎﺋﯽ اززﻧﻬﺎ ﭘﺮﺳﯿﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﺷﻮﻫﺮاﻧﺸﺎن ﮐﺠﺎﯾﻨﺪ وﭼﮕ ﻮﻧﻪ درﺑﺎرۀ ﺑﺎﺑﮏ ﻓﮑﺮ‬ ‫ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ، ﭘﺎﺳﺦ داده ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﻮﻫﺮاﻧﺸﺎن در ﻣﺰارﻋﻨﺪ و ﻫﻤﻪﺷﺎن ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎﺑﮏاﻧﺪ.‬ ‫ﺳﺎﻋﺘﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ را در زﻧﺠﯿﺮﻫﺎی ﮔﺮان از ﻣﯿﺎن دوﺻﻒِ ﻣﺮدم ﻣﯿﮕﺬراﻧﺪﻧﺪ، ﺷﯿﻮن زﻧﺎن‬ ‫وﮐﻮدﮐﺎن ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﺮای رﻫﺒﺮ ﻣﺤﺒﻮﺑﺸﺎن ﻣﯿﮕﺮﯾﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺮﺳﺮ وﺳﯿﻨﻪ ﻣﯿﺰدﻧﺪ. اﻓﺸﯿﻦ ﺑﺎ‬ ‫ﺻﺪای ﺑﻠﻨﺪ ﺧﻄﺎب ﺑﻪآﻧﻬﺎ ﮔﻔﺖ: ﻣﮕﺮ ﺷﻤﺎ ﻧﺒﻮدﯾﺪ ﮐﻪ ﻣﯿﮕﻔﺘﯿﺪ ﺑﺎﺑﮏ را دوﺳﺖ‬ ‫ﻧﺪارﯾﺪ؟ زﻧﺎن ﺑﺎ ﺷﯿﻮن ﺟﻮاب دادﻧﺪ: »ا اﻣﯿﺪ ﻣﺎ ﺑﻮد و ﻫﺮﭼﻪ ﻣﯿﮑﺮد ﺑﺮای ﻣﺎ ﻣﯿﮑﺮد«.‬ ‫ﺑﺮادر ﺑﺎﺑﮏ ﻧﯿﺰ ﻣﺜ ﻞ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻪدامِ ﯾﮑﯽ از ﮐﺸﯿﺸﺎن اﻓﺘﺎده ﻧﺰد او ﭘﻨﻬﺎن ﺷﺪه ﺑﻮد. ویرا ﻧﯿﺰ‬ ‫75‬ ‫آن ﮐﺸﯿﺶ ﺑﻪﻣ ﺄﻣﻮران اﻓﺸﯿﻦ ﺗﺤﻮﯾ ﻞ داد.‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎﺑﮏ ﭼﻨﺎن ﺑﺮای ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺎاﻫﻤﯿﺖ ﺑﻮد ﮐﻪ وﻗﺘﯽ ﺧﺒﺮ دﺳﺘﮕﯿﺮﯾﺶ را ﺷﻨﯿﺪ‬ ‫ﺟﺎﯾﺰۀ ﺑﺰرﮔﯽ ﺑﺮای اﻓﺸﯿﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺑﻪاو ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ ﻫﺮﭼﻪ زودﺗﺮ ویرا ﺑﻪ ﺳﺎﻣﺮا ﺑﺒﺮد.‬ ‫ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻫﻤﻪروزه ﮔﺴﯿﻞ ﻣﯿﺸﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ اﻓﺸﯿﻦ درﺗﻤﺎس داﺋ ﻢ ﺑﺎﺷﺪ و او ﺑﺪاﻧﺪ‬ ‫ﮐﻪ ﭼﻪوﻗﺖ و ﭼﻪ ﺳﺎﻋﺘﯽ اﻓﺸﯿ ﻦ و ﺑﺎﺑﮏ ﺑﻪﺳﺎﻣﺮا ﺧﻮاﻫﻨﺪ رﺳﯿﺪ؛ و ﺑﺮﻓﺮاز ﻫﻤﮥ ﺑﻠﻨﺪﯾﻬﺎی‬ ‫ﺳﺮِراه و درﮐﻨﺎر ﺟﺎده دﯾﺪﺑﺎن ﮔﻤﺎﺷﺖ ﺗﺎ ﻫﺮﮔﺎه اﻓﺸﯿ ﻦ را ﺑﺒﯿﻨﻨﺪ ﺑﻪﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺟﺎر ﺑﺰﻧﻨﺪ و‬ ‫93‬ ‫ﻫﻤﭽﻨﺎن اﯾ ﻦ ﺟﺎرﻫﺎ ﺗﮑﺮار ﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﻪﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺮﺳﺪ. او ﻫﻤﻪروزه ﻫﯿﺌﺘﯽ را ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻫﺪاﯾﺎ و‬ ‫اﺳﺐ و ﺧﻠﻌﺖ ﺑﻪﻧﺰدِ اﻓﺸﯿﻦ ﻣﯿﻔﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﻗﺪرداﻧﯽ از ﺧﺪﻣﺖ اﻓﺸﯿﻦ را ﺑﻪﺑﻬﺘﺮﯾﻦ وﺟﻬﯽ‬ ‫ﻧﺸﺎن داده ﺑﺎﺷﺪ. اﻓﺸﯿﻦ در ﻧﯿﻤﮥ ﺑﻬﻤﻦﻣﺎه 612خ ﺑﺎ ﺷﻮﮐﺖ و ﺷﮑﻮه ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎدی وارد‬ ‫ﺳﺎﻣﺮا ﮔﺮدﯾﺪه ﺑﻪﮐﺎﺧﯽ رﻓﺖ ﮐﻪ ﺑﻪﺧﻮدش ﺗﻌﻠﻖ داﺷﺖ و ﺑﺎﺑﮏ را ﻧﯿﺰ درآن ﮐﺎخ‬ ‫زﻧﺪاﻧﯽ ﮐﺮد. ﭼﻮن ﻫﻮا ﺗﺎرﯾﮏ ﺷﺪ و ﻣﺮدم ﺑﻪﺧ ﻮاب رﻓﺘﻨﺪ، ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪﯾﮑﯽ از ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﺶ‬ ‫ﻣﺄﻣﻮرﯾﺖ داد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﺎﺷﻨﺎس ﺑﻪﻧﺰد ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺮود و اورا ﺑﺒﯿﻨﺪ و ﺑﯿﺎﯾﺪ اوﺻﺎﻓﺶ را ﺑﻪاو‬ ‫ﺑﮕﻮﯾﺪ. آن ﻣﺮد ﭼﻨﺎن ﮐﺮد، و اﻓﺸﯿﻦ ویرا ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻣ ﺄﻣﻮر ﺣﺎﻣﻞ آب ﺑﻪاﻃﺎﻗﯽ ﺑﺮد ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺎﺑﮏ درآن زﻧﺪاﻧﯽ ﺑﻮد. ﺧﻠﯿﻔﻪ وﻗﺘﯽ اوﺻﺎف ﺑﺎﺑﮏ را ازاﯾﻦ ﻣﺤﺮم ﺷﻨﯿﺪ، ﺑﺮای اﯾﻨﮑﻪ‬ ‫ﺑﺎﺑﮏ را ﺑﺒﯿﻨﺪ و ﺑﺪاﻧﺪ اﯾ ﻦ ﻣﺮد ﭼﻪ ﻋﻈﻤﺘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﯿﺴﺖ و دو ﺳﺎل ﭘﯿﮑﺎر ﻣﺪاوم و‬ ‫ﺧﺴﺘﮕﯽﻧﺎﭘﺬﯾﺮش ﭘﺎﯾﻪﻫﺎی دوﻟﺖِ اﺳﻼﻣﯽ را ﺑﻪﻟﺮزه اﻓﮑﻨﺪه اﺳﺖ، ﻧﯿﻤﺸﺒﺎن ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ‬ ‫رﺧﺖ ﺳﺎده ﺑﺮﺗﻦ ﮐﺮد و وارد ﺧﺎﻧﮥ اﻓﺸﯿﻦ ﺷﺪه ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﺎﺷﻨﺎس وارد اﻃﺎق ﺑﺎﺑﮏ ﺷﺪ و‬ ‫ﺑﺪون آﻧﮑﻪ ﺣﺮﻓﯽ ﺑﺰﻧﺪ ﯾﺎ ﺧﻮدش را ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﻨﺪ، دﻗﺎﯾﻘﯽ درﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺮزﻣﯿ ﻦ ﻧﺸﺴﺖ‬ ‫85‬ ‫و ﭼﺮاغ درﺑﺮاﺑﺮ ﭼﻬﺮهاش ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻪاو ﻧﮕﺮﯾﺴﺖ.‬ ‫ﺑﺎﻣﺪاد روز دﯾﮕﺮ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺎ ﺑﺰرﮔﺎن درﺑﺎرش ﻣﺸﻮرت ﮐﺮد ﮐﻪ ﭼﻪﮔ ﻮﻧﻪ ﺑﺎﺑﮏ را‬ ‫درﺷﻬﺮ ﺑﮕﺮداﻧﺪ و ﺑﻪﻣﺮدم ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﺪ ﺗﺎ ﻫﻤﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ویرا ﺑﺒﯿﻨﻨﺪ. ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻧﻈﺮ ﯾﮑﯽ از‬ ‫درﺑﺎرﯾﺎن ﻗﺮار ﺑﺮآن ﺷﺪ ﮐﻪ ویرا ﺳ ﻮار ﺑﺮ ﭘﯿﯽ ﮐﺮده در ﺷﻬﺮ ﺑﮕﺮداﻧﻨﺪ. ﭘﯿﻞ را ﺑﺎ ﺣﻨﺎ‬ ‫رﻧﮓ ﮐﺮدﻧﺪ و ﻧﻘﺶ وﻧﮕﺎر ﺑﺮآن زدﻧﺪ؛ و ﺑﺎﺑﮏ را در رﺧﺘﯽ زﻧﺎﻧﻪ و ﺑﺴﯿﺎر زﻧﻨﺪه و‬ ‫ﺗﺤﻘﯿﺮﮐﻨﻨﺪه ﺑﺮآن ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ و در ﺷﻬﺮ ﺑﻪﮔﺮدش درآوردﻧﺪ. ﭘﺲ ازآن ﻣﺮاﺳﻢ اﻋﺪام‬ ‫ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺎ ﺳﺮوﺻﺪای ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎد ﺑﺎ ﺣﻀﻮر ﺷﺨﺺ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺮﻓﺮاز ﺳﮑﻮی ﻣﺨﺼﻮﺻﯽ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺮای اﯾﻦﮐﺎر درﺑﯿﺮون ﺷﻬﺮ ﺗﻬﯿﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد، ﺑﺮﮔﺰار ﺷﺪ. ﺧﻠﻘﯽ ﻋﻈﯿ ﻢ از ﺑﻐﺪاد و ﺳﺎﻣﺮا ﺑﻪ‬ ‫ﺗﻤﺎﺷﺎ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ. ﻣﺮاﺳ ﻢ اﻋﺪام ﺑﺎﺑﮏ ﯾﮏ ﻧﻤﺎﯾﺶ ﺷﮕﻔﺖ ﺑﻮد. ﺑﺮای آﻧﮑﻪ ﻫﻤﮥ ﻣﺮدم‬ ‫ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ ﮐﻪ اﮐﻨﻮن دژﺧﯿﻢ ﺑﻪﺑﺎﺑﮏ ﻧﺰدﯾﮏ ﻣﯿﺸﻮد و دﻗﺎﯾﻘﯽ دﯾﮕﺮ ﺑﺎﺑﮏ اﻋﺪام ﺧﻮاﻫﺪ‬ ‫ﺷﺪ، ﭼﻨﺪﯾ ﻦ ﺟﺎرﭼﯽ در اﻃﺮاف و اﮐﻨﺎف ﺑﺎ ﺻﺪای ﺑﻠﻨﺪ ﺑﺎﻧﮓ ﻣﯿﺰدﻧﺪ ﻧَﻮَد ﻧَ ﻮَد )اﯾﻦ اﺳﻢِ‬ ‫04‬ ‫دژﺧﯿﻢ ﺑﻮد(. ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪدژﺧﯿﻢ دﺳﺘﻮر داد دﺳﺘﻬﺎ و ﭘﺎﻫﺎی ﺑﺎﺑﮏ را ﺑﺒﺮد. ﭼﻮن ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﺑﺮزﻣﯿﻦ درﻏﻠﺘﯿﺪ، ﺧﻠﯿﻔﻪ دﺳﺘﻮر داد ﺷﮑﻤﺶ را ﺑﺪرد. ﭘﺲ از ﺳﺎﻋﺎﺗﯽ ﮐﻪ اﯾﻦﺣﺎﻟﺖ‬ ‫ﺑﺮﺑﺎﺑﮏ ﮔﺬﺷﺖ، دﺳﺘﻮر داد ﺳﺮش را از ﺗﻦ ﺟﺪا ﮐﻨﺪ. ﭘﺲ ازآن ﭼ ﻮﺑﮥ داری در ﻣﯿﺪانِ‬ ‫ﺑﺰرگِ ﺳﺎﻣﺮا اﻓﺮاﺷﺘﻨﺪ و ﻻﺷﮥ ﺑﺎﺑﮏ را ﺑﺮدار زدﻧﺪ، وﺳﺮش را ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺮای ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ‬ ‫ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد. اﻋﺪام ﺑﺎﺑﮏ ﭼﻨﺎن ﻣﻬ ﻢ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺤ ﻞ اﻋﺪاﻣﺶ ﺗﺎ ﭼﻨﺪ ﻗﺮن دﯾﮕﺮ ﺑﻨﺎم‬ ‫95‬ ‫»ﺧﺸﺒﮥ ﺑﺎﺑﮏ« )ﭼ ﻮﺑﮥ دار ﺑﺎﺑﮏ( ﺷﻬﺮت ﻫﻤﮕﺎﻧﯽ داﺷﺖ.‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ وﻗﺘﯽ ﺑﺎﺑﮏ را ﺑﺮای اﻋﺪام ﺑﺮدﻧﺪ ﻣﻌﺘﺼﻢ درﮐﻨﺎرش ﻧﺸﺴﺖ و ﺑﻪاو‬ ‫ﮔﻔﺖ: ﺗﻮﮐﻪ اﯾﻦﻫﻤﻪ اﺳﺘ ﻮاری ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪادی اﮐﻨﻮن ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ ﮐﻪ ﭼﻨﺪ درﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺮگ‬ ‫اﺳﺘ ﻮاری! ﺑﺎﺑﮏ ﮔﻔﺖ: ﺧﻮاﻫﯽ دﯾﺪ. ﭼﻮن ﯾﮏ دﺳﺖ ﺑﺎﺑﮏ را ﺑﻪﺷﻤﺸﯿﺮ زدﻧﺪ، ﺑﺎﺑﮏ ﺑﺎ‬ ‫ﺧ ﻮﻧﯽ ﮐﻪ از ﺑﺎزوﯾﺶ ﻓﻮران ﻣﯿﮑﺮد ﺻﻮرﺗﺶ را رﻧﮕﯿ ﻦ ﮐﺮد. ﻣﻌﺘﺼ ﻢ از او ﭘﺮﺳﯿﺪ: ﭼﺮا‬ ‫ﭼﻨﯿﻦ ﮐﺮدی؟ ﮔﻔﺖ: »وﻗﺘﯽ دﺳﺘﻬﺎﯾ ﻢ را ﻗﻄﻊ ﮐﻨﻨﺪ ﺧ ﻮﻧﻬﺎی ﺑﺪﻧ ﻢ ﺧﺎرج ﻣﯿﺸﻮد و‬ ‫ﭼﻬﺮهام زرد ﻣﯿﺸﻮد، وآﻧﮕﺎه ﺗ ﻮ ﺧ ﻮاﻫﯽ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ رﻧﮓ روﯾ ﻢ از ﺗﺮسِ ﻣﺮگ زرد ﺷﺪه‬ ‫06‬ ‫اﺳﺖ. ﭼﻬﺮهام را ﺧﻮﻧﯿﻦ ﮐﺮدم ﺗﺎ زردﯾﺶ دﯾﺪه ﻧﺸﻮد«.‬ ‫ﺑﺮادر ﺑﺎﺑﮏ را ﻧﯿﺰ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺑﻪﻧﺎﯾﺒﺶ - اﺳﺤﺎق اﺑ ﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮی - ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ اورا ﻣﺜﻞ ﺑﺎﺑﮏ اﻋﺪام ﮐﻨﺪ. ﻃﺒﺮی ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ وﻗﺘﯽ دژﺧﯿ ﻢْ دﺳﺘﻬﺎ‬ ‫و ﭘﺎﻫﺎی ﺑﺮادر ﺑﺎﺑﮏ را ﻣﯽﺑُﺮﯾﺪ، او ﻧﻪ واﮐﻨﺸﯽ از ﺧﻮدش ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪاد و ﻧﻪ ﻓﺮﯾﺎدی‬ ‫16‬ ‫ﺑﺮﻣﯽآورد. ﺟﺴﺪ اﯾ ﻦ ﻣﺮد را ﻧﯿﺰ در ﺑﻐﺪاد ﺑﺮدار ﮐﺮدﻧﺪ.‬ ‫ﺑﻪاﯾﻦﺗﺮﺗﯿﺐ ﮐﺎر ﺑﺎﺑﮏ ﭘﺲ از 22 ﺳﺎل ﭘﯿﺮوزی ﭘﯽدرﭘﯽ و وارد آوردن ﺷﺶ‬ ‫ﺷﮑﺴﺖ ﺑﺰرگ ﺑﺮ ﺷﺶﺗﺎ از ﺑﻬﺘﺮﯾ ﻦ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ارﺗﺶ ﻋﺒﺎﺳﯽ، و ﭘﺲ از اﻣﯿﺪﻫﺎی‬ ‫ﻓﺮاواﻧﯽ ﮐﻪ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن اﯾﺮان ﺑﻪاو ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ، ﺑﺎ ﺗﻮﻃﺌﮥ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪۀ ﻋﯿﺴﺎ ﻣﺴﯿﺢ ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺎن رﺳﯿﺪ‬ ‫ﺗﺎ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺪاﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺪﻋﯿﺎن ﺗ ﻮﻟﯿﺖ دﯾﻦ در ﻫﺮدﯾ ﻦ و ﻣﺬﻫﺒﯽ دﺷﻤ ﻦ ﺗﻮدهﻫﺎی ﺗﺤﺖ ﺳﺘﻢ‬ ‫و ﻫﻤﺪﺳﺖ زورﻣﻨﺪاﻧﻨﺪ، و اﯾ ﻦ اﻣﺮ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪروﺣﺎﻧﯿﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻧﯿﺴﺖ، ﺑﻠﮑﻪ ﮐﺸﯿﺸﺎن‬ ‫ﻣﺴﯿﺤﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﻫﻤﮥ ﻣﺪﻋﺎﻫﺎﺋﯽ ﮐﻪ اراﺋﻪ ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ دﺳﺖ ﮐﻤﯽ از روﺣﺎﻧﯿﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻧﺪارﻧﺪ‬ ‫14‬ ‫و ﺑﻪوﻗﺖ ﺧﻮدش زﻫﺮ ﺧﻮدﺷﺎن را ﺑﺮ ﺗﻮدهﻫﺎﺋﯽ ﮐﻪ درراه ﻣﺴﺎوات اﻧﺴﺎﻧﯽ و ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ‬ ‫ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮی اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺗﻼش ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ رﯾﺨﺖ. درﮐﺘﺎب ﻧﺨﺴﺖ درﺳﺨﻦ ازﻣﺰدک‬ ‫دﯾﺪﯾ ﻢ ﮐﻪ ﭼﻪﮔ ﻮﻧﻪ روﺣﺎﻧﯿﺖ ﻣﺴﯿﺤﯽ ﻋﺮاق ﺑﺎ ﻣ ﺆﺑﺪانِ دﯾﻦ رﺳﻤﯽ ﻫﻤﺪﺳﺖ ﺷﺪﻧﺪ و‬ ‫ﻣﺰدک را ﻣﺤﮑﻮم ﺑﻪاﻋﺪام ﮐﺮدﻧﺪ. اﯾﻨﮏ درﺳﺖ ﺳﻪ ﻗﺮن ﺗﻤﺎم ﭘﺲ ازآن ﺗﻮﻃﺌﻪ ﺑﺎر‬ ‫دﯾﮕﺮ روﺣﺎﻧﯿﺖ ﻣﺴﯿﺤﯽ ﺑﺎ دوﻟﺘﻤﺮدان ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻫﻤﺪﺳﺖ ﺷﺪﻧﺪ و ﯾﮏ رﻫﺒﺮ ﻣﺮدﻣﯽ را‬ ‫ﮐﻪ ﻧﻪ دﻧﺒﺎل ﺳﻠﻄﻨﺖ و ﺟﺎه و ﻣﻘﺎم ﺑﻮد و ﻧﻪ ﺧﻮاﻫﺎن ﻣﺎل و ﻣﺘﺎع دﻧﯿﺎﯾﯽ، ﺑﻠﮑﻪ ﻫﺪﻓﯽ ﺟﺰ‬ ‫اﺣﻘﺎق ﺣﻘﻮق روﺳﺘﺎﺋﯿﺎنِ ﺗﺤﺖِ ﺳﺘﻢ ﻧﺪاﺷﺖ، ﺑﻪدﺳﺖ اﻓﺸﯿ ﻦ ﺳﭙﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻧﻪ اورا ﺑﻠﮑﻪ اﻣﯿﺪ‬ ‫ﺻﺪﻫﺎ ﻫﺰار روﺳﺘﺎﯾﯽ آرزوﻣﻨﺪ ﻋﺪاﻟﺖ را ﻧﺎﺑﻮد ﮐﻨﺪ.‬ ‫ﺧﯿﺰش ﻣﺎهزدﯾﺎر در ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن‬ ‫ﻧﺎم ﻣﺎهﯾَﺰدﯾﺎر را ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﻮرﺧﺎن ﻋﺮب ﺑﻪﺷﮑﻞ »ﻣﺎزﯾﺎر« ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ، وﻟﯽ ﺑﻼذری‬ ‫)ﻣﺘﻮﻓﯽ 172خ( ﻧﺎم ویرا »ﻣﺎﯾﺰدﯾﺎر« ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ؛26 ﮐﻪ ﺷﮑ ﻞ درﺳﺖ ﻧﺎم اواﺳﺖ؛ زﯾﺮا ﮐﻪ‬ ‫»ﻣﺎهﯾَﺰد« از اﯾﺰدان ﮐﻬﻨﯽ اﯾﺮاﻧﯽ اﺳﺖ و ﻧﺎم اﯾ ﻦ ﺑﺰرﮔﻤﺮد ﻧﯿﺰ ﺑﺎ آن ﭘﯿﻮﻧﺪ دارد. ازاﯾﻦرو‬ ‫ﻣﻦ ﻧﯿﺰ دراﯾ ﻦ ﻧﻮﺷﺘﺎرم ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﻧﻮﺷﺘﻪام، و ﮔﻤﺎﻧﻢ ﺑﺮاﯾ ﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﮑ ﻞ درﺳﺖ ﻧﺎم اﯾﻦ‬ ‫ﺑﺰرﮔﻤﺮد ﻫﻤﯿ ﻦ اﺳﺖ.‬ ‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن - ﺷﺎﻣ ﻞ ﮔﯿﻼن و ﻣﺎزﻧﺪران - درزﻣﺎن اﻣﻮی از ﻗﻠﻤﺮو دوﻟﺖ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﯿﺮون‬ ‫ﺑﻮد، و ﺗﻼﺷﻬﺎی اﻣﻮیﻫﺎ ﺑﺮای ﺗﺼﺮف اﯾﻦ ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺑﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﻣﻮاﺟﻪ ﮔﺮدﯾﺪ. ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ‬ ‫ﺗﻼش دوﻟﺖ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﺮای ﺗﺼﺮف ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن در ﻋﻬﺪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺻﻮرت‬ ‫ﮔﺮﻓﺖ؛ و در ﯾﮏ ﻟﺸﮑﺮﮐﺸﯽ ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﺧﺎزم اﺑ ﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ، ﺳﭙﻬﺒﺪان ﺑﺨﺶ‬ ‫ﺷﺮﻗﯽ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﻣﺠﺒﻮر ﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﻗﺮاردادی ﺗﺤﻤﯿﻠﯽ را ﺑﭙﺬﯾﺮﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاﺳﺎس آن دوﻟﺖ‬ ‫ﻋﺒﺎﺳﯽ اﺟﺎزه ﻣﯽﯾﺎﻓﺖ ﻗﺮارﮔﺎﻫﯽ را در ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن داﺋﺮ ﮐﺮده ﺳﭙﺎﻫﯿﺎن را درآﻧﻬﺎ ﺑﮕﻤﺎرد.‬ ‫وﻟﯽ ﺑﺎزﻫﻢ ﻣﺮدم ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن و ﺳﭙﺎه ﻋﻈﯿﻤﯽ ﮐﻪ درﺳﺎل 931خ ﺑﻪ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن اﻋﺰام ﺷﺪ‬ ‫ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐﻪ اﺑﺘﺪا ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺗﺎ اﻋﻤﺎق ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﭘﯿﺸﺮوی ﮐﻨﺪ، وﻟﯽ ﺑﻪ زودی درﺷﻮرش‬ ‫24‬ ‫ﻫﻤﮕﺎﻧﯽِ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﮐﻪ ﺑﻪ رﻫﺒﺮی وﻧﺪادﻫﺮﻣﺰ از ﺧﺎﻧﺪان ﺳﻮﺧﺮا ﮐﺎرِن و ﺑﺎ ﺷﺮﮐﺖ ﺳﭙﻬﺒﺪ‬ ‫ﺷﺮوﯾ ﻦ و ﻣﻬﺴﺘﻤﻐﺎن وﻻش ﺑﻪ راه اﻓﺘﺎد، ﻧﺎﺑﻮد ﮔﺮدﯾﺪ و ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن دراﺳﺘﻘﻼل ﻣﺎﻧﺪ.‬ ‫داﺳﺘﺎن اﯾ ﻦ واﻗﻌﻪ درﺗﺎرﯾﺦ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﭼﻨﯿ ﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ:‬ ‫]وﻧﺪادﻫﺮﻣﺰ[ ﺑﺎ ﺟﻤﻠﻪ اﻫﻞ وﻻﯾﺖ وﻋﺪه ﻧﻬﺎد ﮐﻪ ﻓﻼن روز و ﻓﻼن ﺳﺎﻋﺖ ﻫﺮ‬ ‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎﻧﯽ در ﺷﻬﺮ و روﺳﺘﺎ و ﺑﺎزار وﮔﺮﻣﺎﺑﻪ و راﻫﮕﺬر ﻫﺮﺟﺎ ﭼﺸﻤﺶ‬ ‫ﺑﺮاﺻﺤﺎب ﺧﻠﯿﻔﻪ اﻓﺘﺪ، درﺟﺎ ﺑﮕﯿﺮد و ﺑﮑﺸﺪ. و ﺑﻪ ﻣﯿﻌﺎدی ﮐﻪ رﻓﺖ او از‬ ‫ﻫﺮﻣﺰدآﺑﺎد ﺑﺎ ﺟﻮﻗﯽ ازﺣﺸ ﻢ ﺑﺮﻧﺸﺴﺖ و ﺑﻪ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﺳﻮاد اﻋﻈﻢ و ﺟﻤﻌﯿﺖ‬ ‫اﻫﻞ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻮد دواﻧﯿﺪ و ﻫﻤﻪ را ﺷﮑﺴﺖ داد. وﮐﺎر ﺑﻪ ﺟﺎﺋﯽ رﺳﯿﺪ ﮐﻪ زﻧﺎن‬ ‫ﺷﻮﻫﺮان را ازرﯾﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﯿﺮون ﻣﯿ‪Ĥ‬وردﻧﺪ و ﺑﻪ ﮐﺴﺎن او ﺳﭙﺮده ﮔﺮدن ﻣﯿﺰدﻧﺪ.‬ ‫36‬ ‫ﺑﻪ ﯾﮏ روز ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن از اﺻﺤﺎب ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺧﺎﻟﯽ ﺷﺪ.‬ ‫اﯾﻦ وﻧﺪادﻫﺮﻣﺰ ﺟﺪ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﻮد. ﺑﺎز ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ - ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار وﻗﺖِ ری - ﺑﻪ‬ ‫ﻓﺮﻣﺎن ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﻬﺪی ﺳﭙﺎه ﮔﺮاﻧﯽ را ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﯾﮏ اﻓﺴﺮ ﺗﺮک ﺑﻪ ﻧﺎم ﺳﺎﻟ ﻢ ﻓﺮﻏﺎﻧﯽ ﺑﻪ‬ ‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد. وﻟﯽ اﯾﻦ ﺳﭙﺎه ﻧﯿﺰ در ﻧﺰدﯾﮑﯽِ آﻣﻞ ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺖ و ﺳﺎﻟﻢ ﻓﺮﻏﺎﻧﯽ‬ ‫ﮐﺸﺘﻪ ﮔﺮدﯾﺪ.46 ﺑﺎز ده ﻫﺰارﻣﺮد ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﯽ ﻣﺮدی ﺑﻪ ﻧﺎم ﻓﺮاﺷﻪ اﻋﺰام ﺷﺪﻧﺪ. داﺳﺘﺎن‬ ‫اﯾﻦ ﻟﺸﮑﺮﮐﺸﯽ را ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺎرﯾﺦ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﭼﻨﯿ ﻦ ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ:‬ ‫وﻧﺪادﻫﺮﻣﺰ ﻓﺮﻣﻮده ﺑﻮد ﮐﻪ اﻟﺒﺘﻪ ﻫﯿﭻ آﻓﺮﯾﺪه ﺑﻪ راه اﯾﺸﺎن ﺑﺎز ﻣﺎﯾﺴﺘﯿﺪ و‬ ‫ﺑﮕﺬارﯾﺪ ﺗﺎ دﻟﯿﺮ ﺷﻮﻧﺪ و ازﻣﺎ ﺣﺴﺎﺑﯽ ﻧﮕﯿﺮﻧﺪ. … و ﭘﯿﺶ ﺳﭙﻬﺒﺪ ﺷﺮوﯾﻦ‬ ‫ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺑﻪ ﭘﺮﯾ ﻢ و ﮐﯿﺴﻤﺎﻧﺎن ﺗﺎ او ﻧﯿﺰ ﺑﯿﺎﯾﺪ و ﯾﺎری دﻫﺪ. اﺳﭙﻬﺒﺪ ﺷﺮوﯾ ﻦ ﺗﻬﺎون‬ ‫و ﻣﻤﺎﻃﻠﻪ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﻓﺮاﺷﻪ ﺑﺮ او ﮔﻤﺎن ﺿﻌﻒ و ﺑﯿﭽﺎرﮔﯽ ﺑُﺮد وﭼﻨﺎن ﭘﻨﺪاﺷﺖ‬ ‫ﮐﻪ ﭘﯿﺶِ او ﻧﯿﺎﯾﺪ.‬ ‫وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﺑﻮق و ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﻃﺒﻞ راﺳﺖ ﮐﺮد و اﻗﺮﺑﺎ و ﻣﻌﺘﻤﺪان‬ ‫ﺧﻮﯾﺶ را دوروﯾﻪ ﻓﺮاداﺷﺖ و ﭼﻬﺎرﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﺣﺸﺮ ﺟﻤﻊ ﮐﺮد از زن و ﻣﺮد، و‬ ‫34‬ ‫ﻫﺮﯾﮏ را ﺗﺒﺮی و دﻫﺮهﺋﯽ ﺑﻪ دﺳﺖ داد و ﮔﻔﺖ: ﻣ ﻦ ﺑﺎ ﺻﺪﻣﺮد ﺑﯿﺮون ﺧﻮاﻫﻢ‬ ‫ﺷﺪ وﺧﻮﯾﺸﺘ ﻦ را ﺑﻪ ﻓﺮاﺷﻪ ﺧﻮاﻫ ﻢ ﻧﻤﻮد. ﭼﻮن اﯾﺸﺎن ﻣﺮا ﺑﯿﻨﻨﺪ، ﭘﺸﺖ ﺑﮕﺮداﻧﻢ‬ ‫ﺗﺎ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻣﺎ ﺑﻪ اﻣﯿﺪ ﻧﺼﺮت ﺑﯿﺎﯾﻨﺪ. ﺷﻤﺎ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺻﻒ ﮐﺸﯿﺪه از ﻫﺮدو‬ ‫ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺎﻣﻮش ﺑﺎﺷﯿﺪ ﺗﺎ اﯾﺸﺎن ﺗﻤﺎم درون ﮐﻤﯿﻦ آﯾﻨﺪ. ﭼﻮن ﻣﻦ ﻃﺒﻞ ﺑﺎز‬ ‫ﻓﺮوﮐ ﻮﺑﻢ ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﺑﻮق دﻣﯿﺪن و ﻃﺒﻞ زدن ﮔﯿﺮﯾﺪ و ﭼﻬﺎرﺻﺪ درﺧﺘﻬﺎ‬ ‫ﺑﺮﯾﺪن، ﺗﺎ ﭼﻨﺎن ﺳﺎزﯾ ﻢ ﮐﻪ ﯾﮏ ﺗﻦ ﺑﯿﺮون ﻧﺸﻮﻧﺪ. ﻫﻤﭽﻨﺎن ﮐﻪ ﮔﻔﺖ، ﻓﺮاﺷﻪ را‬ ‫ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮ او درﮐﻤﯿﻦ آورد، و ﭼﻮن آوازﻫﺎی ﺑﻮق و ﻃﺒ ﻞ و ﺗﺒﺮ و دﻫﺮه از‬ ‫دوﺟﺎﻧﺐ ﺑﻪ ﯾﮑﺒﺎره ﺑﻪ ﮔﻮش اﯾﺸﺎن رﺳﯿﺪ، ﻣﺘﺤﯿﺮ و ﺳﺮآﺳﯿﻤﻪ ﺷﺪﻧﺪ وﮔﻤﺎن‬ ‫اﻓﺘﺎد ﺻﺎﻋﻘﮥ ﻗﯿﺎﻣﺖ اﺳﺖ. آن ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﻣﺮد - ﺧﻮﯾﺸﺎن و ﻣﻌﺘﻤﺪان ﺳﭙﻬﺒﺪ -‬ ‫ﺷﻤﺸﯿﺮﻫﺎ درﻧﻬﺎدﻧﺪ. ﺑﻪ ﯾﮏ ﻟﺤﻈﻪ دوﻫﺰار ﻣﺮد را ﻓﺮود آورده ﻓﺮاﺷﻪ را ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫ﭘﯿﺶ ﺳﭙﻬﺒﺪ ﺑﺮدﻧﺪ. ﮔﺮدن ﺑﻔﺮﻣﻮد زدن، وﻗﺒﺎ وﮐﻼه او درﭘﻮﺷﯿﺪ وﮐﻤﺮﺷﻤﺸﯿﺮ‬ ‫او درﻣﯿﺎن ﺑﺴﺖ. ﻣﺎﺑﻘﯽ ﻗﻮم ﺑﻪ زﻧﻬﺎر آﻣﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺧﺼ ﻢ ﺗﻮ ﻓﺮاﺷﻪ ﺑﻮد ﮐﺸﺘﯽ؛ ﻣﺎ‬ ‫را آزاد ﻓﺮﻣﺎی. ﺟﻤﻠﻪ را اﻣﺎن داد. ﭼﻮن ﻓﺎرغ ﺷﺪﻧﺪ، ﺳﭙﻬﺒﺪ ﺷﺮوﯾ ﻦ ﻧﯿﺰ رﺳﯿﺪ.‬ ‫ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ را در ﮐﻨﺎر ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ. ﮔﻔﺖ: ﭼﻮن ﻣﯽﺑﯿﻨﯽ ﮐﺎرِ ﭼﻨﺎن؟ ﮔﻔﺖ: ﻣﺮدانْ‬ ‫56‬ ‫ﮐﺎر ﭼﻨﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪ.‬ ‫ﭘﺲ ازاﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮏ ﺑﺎ وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ ﻣﺬاﮐﺮه ﮐﺮده ﺑﺎ او ازدرِ دوﺳﺘﯽ‬ ‫درآﻣﺪ؛ و ﻫﺎدی ﮐﻪ وﻟﯿﻌﻬﺪ ﺑﻮد و در ﮔﺮﮔﺎن اﻗﺎﻣﺖ داﺷﺖ، ﻧﯿﺰ ﺑﺎ او ﻣﺮاودات دوﺳﺘﺎﻧﻪ‬ ‫ﺑﺮﻗﺮار ﮐﺮد وﮔﺎﻫﮕﺎه اورا ﺑﻪﻣﻬﻤﺎﻧﯽ ﻓﺮاﻣﯿﺨﻮاﻧﺪ و ﻣﻮرد ﻧ ﻮازش ﻗﺮار ﻣﯿﺪاد.66 ﭼﻮن‬ ‫ﻫﺎدی ﺑﻪﺧﻼﻓﺖ رﺳﯿﺪ وَﻧﺪاﺳﭙﺎن )ﺑﻪ ﻋﺮﺑﯽ: وﻧﺪاﺳﻔﺎن( ﺑﺮادر وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ ﯾﮏ ﺷﺨﺼﯿﺖِ‬ ‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎﻧﯽ ﺑﻪﻧﺎم ﺑﻬﺮام ﻓﯿﺮوز را - ﮐﻪ ﭘﯿﺸﺘﺮ ﺑﻪﮔﺮﮔﺎن رﻓﺘﻪ ﺑﺮدﺳﺖ ﻫﺎدی ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪه‬ ‫ﺑﻮد - ﮔﺮﻓﺘﻪ ﮔﺮدن زد. ﺧﻠﯿﻔﻪ وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ را ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﻃﻠﺒﯿﺪ، و از او ﺧﻮاﺳﺖ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﺮادرش را ﺑﻪﻗﺼﺎص ﺧﻮن ﺑﻬﺮام ﻓﯿﺮوز ﮔﺮدن ﺑﺰﻧﺪ. وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ وﻋﺪه ﮐﺮد ﮐﻪ ﭼﻨﺎن‬ ‫ﺧ ﻮاﻫﺪ ﺷﺪ، و اورا ﺑﻪآﺗﺸﮑﺪه ﺑﺮده از او ﺳﻮﮔﻨﺪ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪﻗﻮﻟﺶ وﻓﺎ ﮐﻨﺪ. وﻟﯽ‬ ‫44‬ ‫وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ ﻫﻤﯿﻨﮑﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﺮﮔﺸﺖ، ﺑﻪﺑﺮادرش وﻧﺪاﺳﭙﺎن ﭘﯿﺎم ﻓﺮﺳﺘﺎد ﮐﻪ درﺟﺎﺋﯽ‬ ‫ﻧﻬﺎن ﺷﻮد ﺗﺎ ﻫﯿﭻﮐﺲ از او ﺧﺒﺮ ﻧﯿﺎﺑﺪ، و او ﺑﺮای دﺳﺘﮕﯿﺮ ﻧﮑﺮدن وی ﻧﺰد ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻬﺎﻧﻪ‬ ‫76‬ ‫اﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.‬ ‫درﺧﻼﻓﺖ ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ دﯾﻠﻤﺴﺘﺎن و ﮔﯿﻼن و ﻣﺎزﻧﺪران دردﺳﺖ ﭼﻬﺎر ﺳﭙﻬﺒﺪ‬ ‫ﻣﺤﻠﯽ ﺑﻮد: ﯾﮑﯽ ﺳﭙﻬﺒﺪ ﺷﺮوﯾ ﻦ ﭘﻮر ﮐﺎرن ﮐﻪ ﻧ ﻮاﺣﯽ ﺷﺮﻗﯽ را ﺗﺎ ﺣﺪود دﻣﺎوﻧﺪ‬ ‫دردﺳﺖ داﺷﺖ؛ دﯾﮕﺮ ﺳﭙﻬﺒﺪ وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ ﮐﻪ ﻧﻮاﺣﯽ وﺳﻄﺎی ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن را داﺷﺖ؛ ﺳﻮم‬ ‫ﺳﭙﻬﺒﺪ ﻣﺮزﺑﺎن ﭘﻮر ﮔﺸﺘﺎﺳﭙﺎن ﮐﻪ دﯾﻠﻤﺴﺘﺎن را داﺷﺖ. دﻣﺎوﻧﺪ ﻧﯿﺰ دراﯾﻦزﻣﺎن دردﺳﺖ‬ ‫ﻣﻬﺴﺘﻤﻐﺎن وِﻻش ﺑﻮد. اﯾﻦ ﺳﭙﻬﺒﺪان درﭘﯿﻤﺎن ﺻﻠﺢ و دوﺳﺘﯽ ﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻮدﻧﺪ، و ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﯽ‬ ‫ﺟﺰﺋﯽ ﺑﻪﮐﺎرﮔﺰار دوﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﮐﻪ در ﺳﺎری ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺑﻮد ﻣﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. »ﺳﭙﻬﺒﺪ ﺷﺮوﯾﻦ‬ ‫و وﻧﺪادﻫﺮﻣﺰ ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ از ﺗﻤﯿﺸﻪ ﺗﺎ روﯾﺎن ﺑﯽاﺟﺎزتِ اﯾﺸﺎن ﮐﺴﯽ‬ ‫از ﻫﺎﻣﻮن ﭘﺎی ﺑﺎﻻ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﯽ ﻧﻬﺎد. ﻫﻤﮥ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪﺗﺼﺮفِ اﯾﺸﺎن ﺑﻮد و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن )ﯾﻌﻨﯽ‬ ‫86‬ ‫ﻋﺮﺑﻬﺎ( را ﭼﻮن وﻓﺎت رﺳﯿﺪی، ﻧﮕﺬاﺷﺘﻨﺪی ﺑﻪﺧﺎک وﻻﯾﺖ اﯾﺸﺎن دﻓﻦ ﮐﻨﻨﺪ«.‬ ‫درﺳﺎل 471خ ﮐﻪ ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ ﺑﻪری رﻓﺖ، ﭘﯿﻤﺎن ﺻﻠﺢ و دوﺳﺘﯽ ﺑﺎ ﺳﭙﻬﺒﺪانِ‬ ‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺷﺪ، و ﺑﻪﻗﻮل ﮔﺰارﺷﮕﺮان ﻋﺮب، ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪ ﺷﺮوﯾﻦ و وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ و‬ ‫ﻣﺮزﺑﺎن اﻣﺎنﻧﺎﻣﻪ داد.96 زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﯿﺎن اﻣﯿ ﻦ و ﻣ ﺄﻣﻮن اﺧﺘﻼف اﻓﺘﺎد، اﻣﯿ ﻦ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﺧﻠﯿﻔﮥ‬ ‫وﻗﺖ ﺑﻪاﯾﻦ ﺳﭙﻬﺒﺪان ﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺿﻤﻦ وﻋﺪهﻫﺎﺋﯽ ﮐﻪ ﺑﻪآﻧﺎن داد ازآﻧﺎن ﺧﻮاﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ‬ ‫ﻣﺄﻣﻮن راﺑﻄﻪ ﺑﺮﻗﺮار ﻧﮑﻨﻨﺪ، و ﻧﮕﺬارﻧﺪ ﮐﻪ ﮐﺴﺎﻧﯽ از ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﻪﻣﺪد ﻃﺎﻫﺮ ﺑﺮوﻧﺪ. او‬ ‫ﻫﻤﭽﻨﯿ ﻦ ازآﻧﻬﺎ ﺧ ﻮاﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻮاﺣﯽ ری و ﺟﺎدهﻫﺎی ﺧﺮاﺳﺎن را ﻧﺎاﻣﻦ ﺑﺪارﻧﺪ؛ وﮔﻮﯾﺎ‬ ‫آﻧﻬﺎ ﺑﻪاﯾﻦ درﺧﻮاﺳﺖ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺴﺎﻋﺪ دادﻧﺪ.07 ﻃﺎﻫﺮ ﮐﻪ ازاﯾ ﻦ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﯾﺎن درﺧﺸﻢ ﺑﻮد‬ ‫درﺳﺎل 591خ ﻋﺒﺪاﷲ ﺧَﺮدادﺑِﻪ را )ﮐﻪ ﻣﺮدی ﻧﻮﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎ ﺗﺤﺼﯿﻼت ﻋﺎﻟﯿﻪ ﺑﻮد( ﺑﺎ‬ ‫ﻣﻨﺼﺐ واﻟﯽ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﻪﺳﺎری ﮔﺴﯿ ﻞ ﮐﺮد. ﻋﺒﺪاﷲ ﺧَﺮدادﺑِﻪ ﭘﺎرهﻫﺎﺋﯽ از ﺷﻤﺎل ﻗﻠﻤﺮو‬ ‫ﺷﺮوﯾ ﻦ را ﮔﺮﻓﺖ؛17 وﻟﯽ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ دردرون ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﭘﯿﺸﺮوی ﮐﻨﺪ، و ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﻫﻤﭽﻨﺎن‬ ‫دردﺳﺖ ﺳﭙﻬﺒﺪانِ ﻣﺤﻠﯽ ﻣﺎﻧﺪ. ﺷﺮوﯾ ﻦ درﺧﻼﻓﺖ ﻣﺄﻣﻮن درﮔﺬﺷﺖ و ﭘﺴﺮش ﺷﻬﺮﯾﺎر‬ ‫54‬ ‫ﺑﺮﺟﺎﯾﺶ ﻧﺸﺴﺖ. اﻧﺪﮐﯽ ﭘﺲ از او وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ ﻧﯿﺰ درﮔﺬﺷﺖ و ﭘﺴﺮش ﮐﺎرن ﺑﻪﺷﺎﻫﯽ‬ ‫رﺳﯿﺪ. ﺳﭙﺲ ﻣﯿﺎن ﺷﻬﺮﯾﺎر وﮐﺎرن اﺧﺘﻼف اﻓﺘﺎد، ﮐﺎرن درﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﺷﻬﺮﯾﺎر ﮐﺸﺘﻪ‬ ‫ﮔﺮدﯾﺪ، و ﭘﺴﺮش ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﻪاﺳﺎرت ﺷﻬﺮﯾﺎر اﻓﺘﺎده درﺑﻨﺪ ﺷﺪ. وﻟﯽ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﻪﺣﯿﻠﻪﺋﯽ‬ ‫ﮔﺮﯾﺨﺘﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪﻫﻤﺪان رﺳﺎﻧﺪ و ﭘﻨﺎه ﺑﻪﮐﺎرﮔﺰار ﻣﺄﻣﻮن ﺑﺮد ﮐﻪ ازدوﺳﺘﺎنِ ﭘﺪرﺑﺰرﮔﺶ‬ ‫وﻧﺪاد ﻫﺮﻣﺰ ﺑﻮد. اﯾﻦ ﻣﺮد ویرا ﺑﻪﺑﻐﺪاد ﺑﺮده ﺑﻪﻣﺄﻣﻮن ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺮد. ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﻪ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد‬ ‫ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ، و ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻧﺎمِ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺮاو ﻧﻬﺎد و اﺟﺎزه داد ﮐﻪ در ﺑﻐﺪاد اﻗﺎﻣﺖ ﮔﯿﺮد.‬ ‫درﺳﺎل 402خ ﺷﻬﺮﯾﺎر درﮔﺬﺷﺖ و ﭘﺴﺮش ﺷﺎﭘﻮر ﺑﻪﺟﺎﯾﺶ ﻧﺸﺴﺖ. ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﺎ اﺟﺎزۀ‬ ‫ﻣﺄﻣﻮن ﺑﻪ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن رﻓﺖ و ﻧﯿﺮو ﮔﺮد آورده ﺑﻪﺟﻨﮓ ﺷﺎﭘﻮر ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ویرا اﺳﯿﺮ‬ ‫ﮐﺮده ﮐﺸﺖ و ﻗﻠﻤﺮوش را ﻣﺘﺼﺮف ﺷﺪ و ﺧﻮد را ﮐﺎرﮔﺰار ﺧﻠﯿﻔﻪ در ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﻧﺎﻣﯿﺪ.‬ ‫او ﺳﭙﺲ ﺑﻪﺗﻼش دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﺮ ﮔﯿﻼن و دﯾﻠﻤﺴﺘﺎن اﻓﺘﺎد و ﺗﺎ ﺳﺎل 212خ ﺑﻪ ﯾﺎری ﻧﯿﺮوﻫﺎﺋﯽ‬ ‫27‬ ‫ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ در اﺧﺘﯿﺎرش ﻧﻬﺎد ﺑﺮﺳﺮاﺳﺮ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن وﮔﯿﻼن و دﯾﻠﻤﺴﺘﺎن ﻣﺴﺘ ﻮﻟﯽ ﺷﺪ.‬ ‫ازآﻧﺠﺎ ﮐﻪ اﯾﺮان درﺣﯿﻄﮥ ﻧﻈﺎرت و ادارۀ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ) ﭘﺴﺮ ﻃﺎﻫﺮ ذواﻟﯿﻤﯿﻨﯿﻦ‬ ‫ﺑﻨﯿﺎﻧﮕﺬار اﻣﺎرت ﻃﺎﻫﺮی، ﮐﻪ ﺣﺎﮐ ﻢ ﺧﻮدﻣﺨﺘﺎر ﺳﺮاﺳﺮ اﯾﺮان ﺑﻮد( ﻗﺮار داﺷﺖ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر‬ ‫رﺳﻤﺎ ﻣﯽﺑﺎﯾﺴﺖ ﻣﺎﻟﯿﺎت ﺳﺮزﻣﯿﻨﻬﺎی زﯾﺮ ﺳﻠﻄﻪاش را ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﭙﺮدازد. وﻟﯽ او ﮐﻪ‬ ‫ﺷﺎﻫﺰاده و ﺷﺎه ﺑﻮد ﺧﻮش ﻧﺪاﺷﺖ ﮐﻪ ﺑﺎﺟﮕﺰار ﻣﺮدی ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ازﻧﻈﺮ ﺧﺎﻧﺪاﻧﯽ‬ ‫ﻧﻤﯿﺘ ﻮاﻧﺴﺖ ﻫﻤﭙﺎﯾﮥ وی ﺑﺎﺷﺪ. ﻟﺬا ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﺶ را ﺑﻪدرﺑﺎر ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﯿﻔﺮﺳﺘﺎد، و ﻫﺮﺑﺎر ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ‬ ‫ﺑﻪاو ﻧﺎﻣﻪ ﻣﯿﻨﻮﺷﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﭙﺮدازد ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯿﺪاد ﮐﻪ ﮐﺎرﮔﺰار ﺧﻠﯿﻔﻪ اﺳﺖ و‬ ‫ﻓﻘﻂ ﺑﻪﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺎﻟﯿﺎت ﻣﯿﺪﻫﺪ. وﻗﺘﯽ ﻣﺎﻟﯿﺎت او ﺑﻪﻫﻤﺪان ﻣﯿﺮﺳﯿﺪ وﮐﯿﻞ ﺧﻠﯿﻔﻪ آﻧﻬﺎ را‬ ‫ﺗﺤﻮﯾ ﻞ ﻣﯿﮕﺮﻓﺖ و ﺑﻪوﮐﯿ ﻞ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﺗﺤﻮﯾ ﻞ ﻣﯿﺪاد ﺗﺎ ﺑﻪﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺒﺮد.37 اﯾ ﻦ رﻓﺘﺎر او‬ ‫ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪاو ﺑﻪﺧﺸ ﻢ آورده و ﺳﺒﺐ ﺷﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﻋﺒﺪاﷲ دﺳﺖ ﺑﻪ‬ ‫ﺗﺤﺮﯾﮑﺎﺗﯽ ﺑﺰﻧﺪ ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ویرا ﺑﺸﻮراﻧﺪ و ﺑﻬﺎﻧﻪ ﺑﺮای ازﻣﯿﺎن ﺑﺮداﺷﺘﻨﺶ را ﺑﻪدﺳﺖ‬ ‫آورَد. درﺳﺎل 812خ در ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺷﺎﯾﻊ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻗﺼﺪ دارد ﺑﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎﻫﺎن ﺑﺮود و‬ ‫ازآﻧﺠﺎ اﻓﺸﯿﻦ را ﺑﻪری ﮔﺴﯿ ﻞ ﮐﻨﺪ ﺗﺎ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن را ﺑﮕﯿﺮد. ﺑﻪﻫﻤﺮاه ﻗﻮت ﮔﺮﻓﺘﻦ اﯾﻦ‬ ‫64‬ ‫ﺷﺎﯾﻌﺎت ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر از اﻃﺎﻋﺖ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﯿﺮون ﺷﺪ؛ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎنِ ﻋﺮب و ﻋﺠ ﻢ ﮐﻪ ارﺑﺎﺑﺎن‬ ‫ﻣﺤﻠﯽ و ﻣﺎﻟﮑﯿ ﻦ زﻣﯿﻨﻬﺎی دﺷﺘﻬﺎی ﺷﻤﺎﻟﯽ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪﺗﺤﺮﯾﮏ ﺟﺎﺳﻮﺳﺎنِ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ از‬ ‫ﭘﺮداﺧﺘ ﻦ ﻣﺎﻟﯿﺎت ﺑﻪﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺧﻮدداری ﮐﺮدﻧﺪ. ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﻪﻣ ﺄﻣ ﻮر ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﺶ دﺳﺘﻮر داد‬ ‫ﮐﻪ ﻓﻮرا ﺑﺮای ﺟﻤﻊآوری ﻣﺎﻟﯿﺎت دﺳﺖ ﺑﻪﮐﺎر ﺷﻮد و ﻣﺎﻟﯿﺎت ﯾﮑﺴﺎل را ﮐﻪ در ﺳﻪ ﻗﺴﻂ‬ ‫از ﻣﺮدم ﻣﯿﮕﺮﻓﺘﻪ ﯾﮑﺠﺎ درﻗﺴﻂ اول در ﺗﯿﺮﻣﺎه ﺑﮕﯿﺮد، و ﻫﺮﮐﺲ ﻧﺨﻮاﺳﺖ ﺑﭙﺮدازد را‬ ‫ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر ﺑﮕﺬارد و ﺑﺎ ﺑﮑﺎرﺑﺮدن ﺷﯿﻮهﻫﺎی ﺧﺸﻮﻧﺖآﻣﯿﺰ ازآﻧﻬﺎ ﺑﺴﺘﺎﻧﺪ. ﺑﻪﻋﻼوه او‬ ‫ﺑﻪﻣﺮدم روﺳﺘﺎﻫﺎ اﺟﺎزه داد ﮐﻪ اﻣﻼک ارﺑﺎﺑﺎن را ﺑﺮای ﺧﻮدﺷﺎن ﻣﺼﺎدره ﮐﻨﻨﺪ، و ﻫﺮﺟﺎ‬ ‫ﺛﺮوﺗﯽ را ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪارﺑﺎﺑﻬﺎ ﺳﺮاغ دارﻧﺪ ﻏﺎرت ﮐﻨﻨﺪ. او ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻧﯿﺮوﻫﺎﯾﺶ را ﮔﺴﯿ ﻞ ﮐﺮد‬ ‫ﺗﺎ ﺑﺎروﻫﺎی ﺷﻬﺮﻫﺎی آﻣ ﻞ و ﺳﺎری و ﺗﻤﯿﺸﻪ و دﯾﮕﺮ ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﺎزﻧﺪران را ﮐﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎی‬ ‫دوﻟﺖ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺑﻮدﻧﺪ وﯾﺮان ﮐﺮدﻧﺪ. ﭘﺲ ازآن دﺳﺖ ﺑﻪﮐﺎر ﺑﺎزداﺷﺖ ﻋﺮﺑﻬﺎ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﯽ‬ ‫ﺷﺪ ﮐﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﻣﺎﻟﯿﺎت ﺑﻪاو ﺑﺪﻫﻨﺪ؛ و ﺑﯿﺶ از ﺑﯿﺴﺖﻫﺰار ﺗﻦ را ﮔﺮﻓﺘﻪ در درهﻫﺎی‬ ‫ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ ﻫﺮﻣﺰدآﺑﺎد - در ﻣﯿﺎن ﺳﺎری وآﻣﻞ - در ﺑﻨﺪ داﺷﺖ و ﻧﯿﺮوﺋﯽ ﺑﺮﺣﺮاﺳﺖ‬ ‫آﻧﻬﺎ ﮔﻤﺎﺷﺖ، و ﺑﻪآﻧﻬﺎ ﭘﯿﺎم داد ﮐﻪ ﻫﺪﻓﺶ ازﺣﺒﺲ اﯾﻨﻬﺎ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﺮای ﻧﺠﺎت‬ ‫اﯾﻨﻬﺎ ﮐﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن و ﺗﺎﺑﻊ ﺧﻠﯿﻔﻪاﻧﺪ ﭘﺎدرﻣﯿﺎﻧﯽ ﮐﻨﺪ، و او ﺑﺘﻮاﻧﺪ اﻣﺘﯿﺎزات دﻟﺨﻮاﻫﺶ را از‬ ‫ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﮕﯿﺮد. او ﻫﻤﭽﻨﯿ ﻦ دﯾ ﻮار ﮐﻬﻦ و وﯾﺮانﺷﺪۀ ﺗﻤﯿﺸﻪ را ﮐﻪ درﻧﺎﺣﯿﮥ دﻣﺎوﻧﺪ ﺑﯿﻦ‬ ‫ﮐﻮه و ﺳﺎﺣ ﻞ ﻣﺎزﻧﺪران ﮐﺸﯿﺪه ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﺎزﺳﺎزی ﮐﺮد، و ﭘﺸﺖ دﯾﻮار را ﺑﺎ ﺧﻨﺪق‬ ‫ﭘﻬﻨﺎوری ﻣﺤﻔﻮظ داﺷﺖ ﺗﺎ راه ﺣﻤﻠﮥ اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﻧﯿﺮوﻫﺎی ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ازﺟﺎﻧﺐ ﮔﺮﮔﺎن‬ ‫ﻣﺴﺪود ﺑﺎﺷﺪ. ﺗﺤﺼﯿﻨﺎﺗﯽ ﮐﻪ او درﻃﺒﺮﺳﺘﺎن اﻧﺠﺎم داد ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن را ﺑﻪﺻﻮرت ﯾﮏ دژ‬ ‫وﺳﯿﻊ و ﻣﺴﺘﺤﮑ ﻢ درآورد؛ و او اﻃﻤﯿﻨﺎن داﺷﺖ ﮐﻪ ﺳﭙﺎه ﻋﺒﺎﺳﯽ ﻗﺎدر ﺑﻪﺗﺴﺨﯿﺮ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن‬ ‫ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. او ﭼﻨﺪی ﺑﻌﺪ ﺑﺎز ﺑﻪﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎنِ ﻣﺤﺒﻮس ﭘﯿﺎم داد ﮐﻪ »او ﺷﻨﯿﺪه ﺑﻮده ﮐﻪ‬ ‫ﺣﺠﺎج ﺑﺮای رﻫﺎﯾﯽ ﭼﻨﺪﺗﺎ زن ﺑﻪﺳِﻨﺪ ﻟﺸﮑﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد، وﻟﯽ ﺑﯿﺴﺖﻫﺰار ﻣﺴﻠﻤﺎن در اﯾﻨﺠﺎ‬ ‫درﺑﻨﺪﻧﺪ، و رگ اﯾ ﻦ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻧﻤﯿﺠﻨﺒﺪ و ﻫﯿﭻ ﮐﺎری اﻧﺠﺎم ﻧﻤﯿﺪﻫﺪ. اﮐﻨﻮن ﮐﻪ ﮐﺎر ﺑﻪاﯾﻨﺠﺎ‬ ‫ﮐﺸﯿﺪه اﺳﺖ اﮔﺮ آﻧﻬﺎ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻣﺎﻟﯿﺎت دوﺳﺎل را ﭘﯿﺸﮕﯽ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ آزادﺷﺎن ﺧﻮاﻫﺪ‬ ‫74‬ ‫47‬ ‫ﮐﺮد«. آﻧﻬﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺎﻟﯽ ﻧﺪارﻧﺪ.‬ ‫ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﻋﻤﻮﯾﺶ ﺣﺴ ﻦ را دررأس ﻧﯿﺮوﺋﯽ ﺑﻪﮔﺮﮔﺎن ﮔﺴﯿﻞ ﮐﺮد؛ ﻧﯿﺮوی‬ ‫دﯾﮕﺮی را ﻫﻤﺮاه ﻣﺮدی ﺑﻪﻧﺎم ﺣﯿﺎن اﺑﻦ ﺟﺒﻠﻪ ﺑﻪ ﻗﻮﻣﺲ ﻓﺮﺳﺘﺎد؛ اﺳﺤﺎق اﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮی )ﺟﺎﻧﺸﯿ ﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ در ﻋﺮاق و ﻧﺎﺋﺐ ﺧﻠﯿﻔﻪ در ﺑﻐﺪاد( ﻧﯿﺰ ﺑﺮادرش ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ‬ ‫اﺑﺮاﻫﯿ ﻢ را ﺑﺎ ﻧﯿﺮوﺋﯽ از ﺑﻐﺪاد ﺑﻪری ﻓﺮﺳﺘﺎد؛ ﻣﻨﺼﻮر ﺣﺴﻦﻫﺎر - ﺣﺎﮐ ﻢ دﻣﺎوﻧﺪ - ﻧﯿﺰ ﻓﺮﻣﺎن‬ ‫ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﺑﻪری رﻓﺘﻪ اردو ﺑﺰﻧﺪ ﺗﺎ در وﻗﺖ ﻣﻨﺎﺳﺐ وارد ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺷﻮد. ﺑﺎ اﯾﻦﺗﺮﺗﯿﺒﺎت،‬ ‫57‬ ‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ازﻫﻤﻪﺳﻮ در ﻣﺤﺎﺻﺮه ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ.‬ ‫ﻣﻨﺎﻃﻖ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ازدﯾﺮﺑﺎز و ازﻋﻬﺪ ﺳﺎﺳﺎﻧﯽ درﻣﯿﺎن ﺧﺎﻧﺪاﻧﻬﺎی ﻣﺤﻠﯽ‬ ‫ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺷﺪه ﺑﻮد. ﺳﭙﻬﺒﺪﻫﺎی ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎ ﮔﺎه ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺑﺮﺳﺮ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻧﻔﻮذﺷﺎن در ﺟﻨﮓ‬ ‫ﻣﯿﺸﺪﻧﺪ و ﺑﯿﺸﺘﺮ اوﻗﺎت درﺻﻠﺢ ﺑﻪﺳﺮ ﻣﯽﺑﺮدﻧﺪ؛ و ﻣﺮدم ﺑﻪاﯾﻦ اﻣﺮ ﻋﺎدت ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ.‬ ‫ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﺎ اﻋﻤﺎل زور ﺑﺮﺳﺮاﺳﺮ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد، و رؤﺳﺎی ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﻪﮐﺎرﮔﺰاران و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮانِ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪآن ﺧﺸﻨﻮدی ﻧﻤﯽﻧﻤﻮدﻧﺪ. ﻟﺬا‬ ‫وﻗﺘﯽ ﻟﺸﮑﺮﻫﺎ ازﻫﻤﻪﺳﻮ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن را اﺣﺎﻃﻪ ﮐﺮدﻧﺪ، اﯾﻦ ﺳﭙﻬﺪﻫﺎ از ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر رخ‬ ‫ﺑﺮﺗﺎﻓﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ اﻣﯿﺪ ﺑﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ وﺿﻊ ﺳﺎﺑﻖ را ﺑﻪﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ، وآﻧﻬﺎ‬ ‫اﺳﺘﻘﻼل ﺳﺎﺑﻘﺸﺎن را ﺑﺎزﯾﺎﺑﻨﺪ. ﻃﺒﺮی ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن اﻋﺰاﻣﯽ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ‬ ‫ﻣﺨﻔﯿﺎﻧﻪ ﺑﻪوﺳﯿﻠﮥ ﻋﻮاﻣﻠﺸﺎن ﺑﺎ رؤﺳﺎی ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎ ﺗﻤﺎس ﻣﯿﮕﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺑﻪﻫﺮﮐﺪام از آﻧﻬﺎ‬ ‫وﻋﺪه ﻣﯿﺪادﻧﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر درﻣﯿﺎن ﻧﺒﺎﺷﺪ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎنِ ﭘﺪرﯾﺶ را ﺑﻪاو واﮔﺬار‬ ‫ﺧ ﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد.67 اﺑ ﻦ اﺳﻔﻨﺪﯾﺎر ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ »ﭼﻮن ﻟﺸﮑﺮ ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻪﺗﻤﯿﺸﻪ رﺳﯿﺪﻧﺪ، ﺟﻤﻠﻪ‬ ‫ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎ را ﻟﺸﮑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ، و اﻫﻞ وﻻﯾﺖْ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر را ﺑﺎزﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و ﺑﻪﻋﺒﺪاﷲ‬ ‫77‬ ‫ﻃﺎﻫﺮ و ﻋﻤﻮی او ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ و ﺑﻪﻫﺮﻣﻮﺿﻊ ﮐﻪ او ﻓﺮود ﻣﯽآﻣﺪ ﻧﺎﮔﺎه ﺑﻪﺳﺮِ او ﻣﯿﺮﯾﺨﺘﻨﺪ«.‬ ‫ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﻫﺪﻓﯽ واﻻ داﺷﺖ ﮐﻪ ﻣﺮدم ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎ ﻧﻤﯿﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ درک ﮐﻨﻨﺪ.‬ ‫ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﻣﯿﺨ ﻮاﺳﺖ ﻧﻔﻮذ ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎ را ﮐﻪ ﺳﺎﻟﻬﺎ ﺑﻮد ﺑﺎ ﺣﻤﺎﯾﺖ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻼﻓﺖ در‬ ‫دﺷﺘﻬﺎی ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﻣﺮدم را ﻏﺎرت ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ ﻗﻄﻊ ﮐﻨﺪ و روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن را ﺣﺎﮐ ﻢ زﻣﯿﻨﻬﺎی‬ ‫84‬ ‫ﺧﻮدﺷﺎن ﮔﺮداﻧﺪ. ﺑﺨﺸﯽ ازآن ﺑﯿﺴﺖ ﻫﺰارﻧﻔﺮی ﮐﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ ﮔﻔﺘﯿ ﻢ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﺎزداﺷ و‬ ‫درﺑﻨﺪ ﮐﺮد، ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎی ﻋﺮب و ﻣﺴﻠﻤﺎنﺷﺪﮔﺎنِ اﯾﺮاﻧﯽ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ در اﻃﺎﻋﺖ دﺳﺘﮕﺎه‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ ازﻣﺰاﯾﺎی اﯾﻦ اﻃﺎﻋﺖ درﺟﻬﺖ ﺑﻬﺮهﮐﺸﯽ از ﺗﻮدهﻫﺎی روﺳﺘﺎﯾﯽ‬ ‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﺮﺧﻮردار ﮔﺮدﻧﺪ. ﺑﻘﯿﻪﺷﺎن اﻓﺮاد ﻗﺮارﮔﺎﻫﻬﺎی ﮐﻮﭼﮏ ﻣﺤﻠﯽ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ‬ ‫ﺑﻪﺑﻬﺎﻧﮥ ﺣﻔﻆ ﻧﻈﻢ و اﻣﻨﯿﺖ ازﻃﺮف دوﻟﺖ اﻋﺰام ﺷﺪه درﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ؛ و‬ ‫درﺣﻘﯿﻘﺖ ﯾﺎوران ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎ و ﺑﺎزوی ﺳﺮﮐﻮﺑﮕﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﻮدﻧﺪ. ﻣﺴﺠﺪﻫﺎ را ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر‬ ‫ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﯿﮑﺮد، زﯾﺮا ﺑﻪﻧﻈﺮ او اﯾﻨﻬﺎ ﻣﺮاﮐﺰ ﺗﻠﻘﯿﻦ ﺧﻮی ﺑﺮدﮔﯽ و اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻄﻠﻖ از ارﺑﺎﺑﺎنِ‬ ‫ﺑﻮد و ﺧﻮی ﺳﻠﺤﺸﻮری را از روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن ﻣﯿﮕﺮﻓﺖ. ﺑﺎ آن اﺳﻼﻣﯽ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﻣﺒﺎرزه‬ ‫ﻣﯿﮑﺮد ﮐﻪ ﻓﺌﻮداﻟﯿﺰم و ﺑﻬﺮهﮐﺸﯽ را ﺑﺮ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﺴﺘﻮﻟﯽ ﮐﺮده ﺑﻮد. ﺳﭙﻬﺒﺪانِ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎ‬ ‫ازﺣﺎل روﺳﺘﺎﺋﯿﺎنِ دﺷﺘﻬﺎ ﺧﺒﺮ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و اﯾﻦ ﺳﺘﻤﻬﺎ را اﺣﺴﺎس ﻧﻤﯿﮑﺮدﻧﺪ، زﯾﺮا ﮐﻪ در‬ ‫ﺗﺠﻤﻌﺎت ﮐﻮﭼﮏ در درهﻫﺎ درﮐﻨﺎر و ﺣﻮاﻟﯽ ﺟﻨﮕﻠﻬﺎ ﻣﯿﺰﯾﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﭘﺎرهزﻣﯿﻨﯽ ﮐﻪ‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ ﻗﻨﺎﻋﺖ ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ و زﻣﯿﻨﺸﺎن ﻧﯿﺰ درﺣﺪی ﻧﺒﻮد ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎ ﺑﺎﺷﺪ.‬ ‫ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر اﯾﻨﻬﺎ را ﺑﻪزور ﺑﻪاﻃﺎﻋﺖ ﺧﻮﯾﺶ ﮐﺸﺎﻧﺪه ﺑﻮد ﺗﺎ ﺣﺎﮐﻤﯿﺘﯽ ﯾﮑﭙﺎرﭼﻪ در‬ ‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺗﺸﮑﯿ ﻞ دﻫﺪ، و ﺑﻪﻧﯿﺮوی اﺗﺤﺎد ﻣﺮدم ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﺎ دﺳﺘﮕﺎه ﺟﺒﺮ و زورِ دوﻟﺖ‬ ‫ﻋﺒﺎﺳﯽ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﮐﻨﺪ. وﻟﯽ اﻫﺎﻟﯽ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎ اﯾﻦرا درک ﻧﻤﯿﮑﺮدﻧﺪ.‬ ‫ﻧﺨﺴﺘﯿ ﻦ ﺧﯿﺎﻧﺖ ﺑﻪﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر درﮐﻮﻫﺴﺘﺎن ﺧﺎﻧﺪان ﺷﺮوﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪدﻣﺎوﻧﺪ ﻣﻨﺘﻬﯽ‬ ‫ﻣﯿﺸﺪ. راه ورود ﺑﻪاﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﯾﮏ درۀ ﺗﻨﮓ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺑﻪﺷﻬﺮ ﺗﻤﯿﺸﻪ ﺑﻮد ﮐﻪ‬ ‫ﺑﻪوﺳﯿﻠﮥ دﯾﻮاره و ﺧﻨﺪﻗﯽ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻣﯿﺸﺪ. اﯾﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻣﺮز ﮔﺮﮔﺎن و ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﻮد. درﭘﺸﺖ‬ ‫ﺧﻨﺪق ﻟﺸﮑﺮ ﺣﺴﻦ ﺑﺮادر ﻃﺎﻫﺮ ﭘﻮﺷﻨﮕﯽ اردو زده ﺑﻮد. ﭘﺲ از ﻣﺬاﮐﺮاﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﯿﺎن‬ ‫ﺣﺴﻦ و ﺑﺮﺧﯽ از رؤﺳﺎی ﮐﻮﻫﺴﺘﺎن ﺷﺮوﯾ ﻦ و ﻣﺸﺨﺼﺎ ﮐﺎرن ﭘﺴﺮ ﺷﻬﺮﯾﺎر ﺻﻮرت‬ ‫ﮔﺮﻓﺖ، آﻧﻬﺎ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺸﺎن ﺳﺮخآﺳﺘﺎن ﺧﯿﺎﻧﺖ ﮐﺮده راه را ﺑﺮای ورود‬ ‫ﻟﺸﮑﺮ ﺣﺴ ﻦ ﺑﻪ ﺗﻤﯿﺸﻪ ﺑﺎز ﮐﻨﻨﺪ. ﺑﻪﮐﺎرن وﻋﺪه داده ﺷﺪ ﮐﻪ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎن ﭘﺪرش را‬ ‫ﺑﻪﺧﻮدش ﺗﺤﻮﯾﻞ دﻫﻨﺪ، و او ﻣﺘﻘﺎﺑﻼ راهِ رﺳﯿﺪنِ اﯾﻨﻬﺎ ﺑﻪﺳﺎری را ﻫﻤ ﻮار ﺳﺎزد. دراﯾﻦ‬ ‫94‬ ‫زﻣﯿﻨﻪ ﺗﻌﻬﺪﻧﺎﻣﮥ ﮐﺘﺒﯽ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻪﮐﺎرن ﺗﺤﻮﯾﻞ ﺷﺪ، و ﻗﺮار ﺑﺮاﯾﻦ رﻓﺖ ﮐﻪ زﻣﯿﻬﺎی‬ ‫دﺷﺖ و ﺳﺎﺣ ﻞ از ﺣﺪ ﮔﺮﮔﺎن ﺗﺎ ﺳﺎری ﺟﺰو ﻗﻠﻤﺮو ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﻨﺎﻃﻖ‬ ‫ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﺟﻨﻮب آن ﺑﻪﮐﺎرن ﺗﻌﻠﻖ ﺑﮕﯿﺮد. ﮐﺎرن در اﺟﺮای اﯾﻦ ﻗﺮارداد، ﺑﺮادر‬ ‫ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر و ﭼﻨﺪ ﺗ ﻦ از اﻓﺴﺮان وی را ﻏﺪاراﻧﻪ ﻃﯽ ﯾﮏ ﻣﻬﻤﺎﻧﯽ ﺑﺎزداﺷﺖ ﮐﺮده ﺗﺤﻮﯾﻞ‬ ‫ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎنِ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ داد. ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ اﯾﻦ اﻗﺪام، ﻟﺸﮑﺮ ﺣﺴﻦ آﻣﺎدۀ ورود ﺑﻪﺗﻤﯿﺸﻪ‬ ‫ﺑﻮد. اﻓﺮاد ﭘﺎدﮔﺎنِ ﻣﺪاﻓﻊ ﺗﻤﯿﺸﻪ ﭘﺲ از ﯾﮏ درﮔﯿﺮی ﮐﻮﭼﮏ ﺗﻦ ﺑﻪﺷﮑﺴﺖ دادﻧﺪ؛‬ ‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺸﺎن ﺳﺮخآﺳﺘﺎن ﺑﻪﺳﺒﺐ ﺧﯿﺎﻧﺖِ آﻧﻬﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﮔﺮﯾﺨﺖ و روز دﯾﮕﺮ ﺗﻮﺳﻂ‬ ‫ﭼﻨﺪﺗﺎ از اﻓﺮاد ﺧﯿﺎﻧﺖﮔﺮِ ﺳﭙﺎه ﺧﻮدش ﺑﺎزداﺷﺖ و ﺗﺤﻮﯾﻞ ﺣﺴﻦ ﺷﺪ، و او ﺳﺮش را‬ ‫ﺑﺮﯾﺪ. ﺑﺮادر ﺑﺰرگ ﺳﺮخآﺳﺘﺎن ﮐﻪ ﺷﻬﺮﯾﺎر ﻧﺎم داﺷﺖ ﻧﯿﺰ ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ زﯾﻨﻬﺎر ﺧﻮاﺳﺖ‬ ‫و ﺗﺴﻠﯿ ﻢ ﺷﺪ. وﻟﯽ اورا ﻧﯿﺰ ﺑﻪدﺳﺘﻮر ﺣﺴ ﻦ ﺑﻪ ﻗﺘ ﻞ رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ. ﺑﻪاﯾﻦﺗﺮﺗﯿﺐ راه ورود ﺑﻪ‬ ‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﺮروی ﺳﭙﺎه ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﮔﺸﻮده ﺷﺪ. از دﯾﮕﺮ رؤﺳﺎی ﮐﻮﻫﺴﺘﺎن ﮐﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺧﯿﺎﻧﺖ ﮐﺮده ﺑﻪﺳﭙﺎه ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ دوﺗﺎ از ﭘﺴﺮان رﺳﺘ ﻢ از ﮐﻼردﺷﺖ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ. اﯾﻨﻬﺎ ﻧﯿﺰ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و وﻋﺪهﻫﺎﺋﯽ از ﺣﺴﻦ ﭘﻮﺷﻨﮕﯽ درﯾﺎﻓﺖ داﺷﺘﻨﺪ و ﻃﺒﻖ ﻧﻘﺸﻪ‬ ‫ﺑﻪﻫﻨﮕﺎم روﯾﺎروﯾﯽ ﺳﭙﻬﺒﺪ ﺑﺰرگﮔﺸﻨﺴﭗ و ﺳﭙﺎه ﺣﺴﻦ، ﺑﺎ اﻓﺮادﺷﺎن ﮐﻪ اﻫﺎﻟﯽ‬ ‫ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎی روﯾﺎن و دﻣﺎوﻧﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪﺣﺴ ﻦ ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ و ﺷﮑﺴﺖ ﺑﺰرگﮔﺸﻨﺴﭗ و‬ ‫ﺳﻘﻮط روﯾﺎن و دﻣﺎوﻧﺪ را ﺗﺴﻬﯿﻞ ﮐﺮدﻧﺪ. در ﺳﺎری ﻧﯿﺰ ﺑﻘﺎﯾﺎی ﻓﺌﻮداﻟﻬﺎ و ﻋﺮﺑﻬﺎ در‬ ‫ﺟﺮﯾﺎن اﻣﻮر ﺑﻮدﻧﺪ، و ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ورود ﺳﭙﺎه ﺣﺴ ﻦ ﺑﻪ ﺗﻤﯿﺸﻪ زﻧﺪاﻧﻬﺎی ﺳﺎری ﺷﮑﺴﺘﻪ ﺷﺪ و‬ ‫ﻣﺤﺒﻮﺳﯿ ﻦ ﮔﺮﯾﺨﺘﻨﺪ و ﺷﻬﺮ را آﺷﻮب ﻓﺮاﮔﺮﻓﺖ؛ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار ﺳﺎری ﮔﺮﯾﺨﺖ و ﺷﻬﺮ‬ ‫ﺑﻪدﺳﺖ ﻫﻮاداران ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ اﻓﺘﺎد. ﺳﻪ روز دﯾﮕﺮ ﺣﺴ ﻦ ﭘﻮﺷﻨﮕﯽ ﭘﯿﺮوزﻣﻨﺪاﻧﻪ وارد‬ ‫ﺳﺎری ﺷﺪ. دراﯾﻦ ﻣﯿﺎن اﻣﺎنﻧﺎﻣﮥ ﮐﺘﺒﯽ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪۀ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻪﮐﻮﻫﯿﺎر ﺑﺮادر ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر رﺳﯿﺪ ﮐﻪ‬ ‫اﮔﺮ دﺳﺖ از ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﺑﮑﺸﺪ ﻣﻮرد ﻋﻔﻮ واﻗﻊ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ وﮐﻮﻫﺴﺘﺎن ﭘﺪرش وﻧﺪادﻫﺮﻣﺰ‬ ‫ﺗﺤﻮﯾﻞ وی ﺧ ﻮاﻫﺪ ﮔﺮدﯾﺪ؛ و اﮔﺮ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺮادرش ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر را ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ دﺳﺖ‬ ‫ازﻣﻘﺎوﻣﺖ ﺑﮑﺸﺪ، ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﻧﯿﺰ در اﻣﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد؛ و ﮐﻮﻫﯿﺎر اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را‬ ‫05‬ ‫ﺑﻪﺑﺮادرش اﻃﻼع داد. ﺑﻪدﻧﺒﺎل ﻣﺬاﮐﺮاﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﯿﺎن ﺣﺴ ﻦ وﮐﻮﻫﯿﺎر اﻧﺠﺎم ﺷﺪ، ﻗﺮار ﺑاﯾﻦ‬ ‫رﻓﺖ ﮐﻪ او ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر را ﻧﯿﺰ ﺑﻪﻧﺰد ﺣﺴﻦ ﺑﺒﺮد ﺗﺎ ﺣﺴﻦ ﺑﺎ او ﻣﺬاﮐﺮات ﺣﻀﻮری ﮐﺮده‬ ‫ﺗﻀﻤﯿﻦﻫﺎی ﻻزم را ﺑﻪاو ﺑﺪﻫﺪ. روز دﯾﮕﺮ ﮐﻮﻫﯿﺎر و ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر، ﺑﯿﺨﺒﺮ ازداﻣﯽ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ‬ ‫ﺑﺮاﯾﺸﺎن ﭼﯿﺪه ﺑﻮد، در آﺑﺎدی ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪﺧﺮمآﺑﺎد ﺑﻪدﯾﺪار ﺣﺴ ﻦ رﻓﺘﻨﺪ. ﻫﻤﯿﻨﮑﻪ ﺑﻪﺣﺴﻦ‬ ‫ﺳﻼم ﮐﺮدﻧﺪ ﺣﺴﻦ دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﻫﺮدوﺷﺎن را ﺑﺎزداﺷﺖ ﮐﺮدﻧﺪ. ﺑﻪدﻧﺒﺎل آن دﯾﮕﺮ‬ ‫ﺑﺮادران و اﻫﻞ ﺧﺎﻧﮥ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﺎزداﺷﺖ ﺷﺪﻧﺪ، و ﻫﺮﻣﺰدآﺑﺎد - ﺷﻬﺮ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر - ﺑﻪدﺳﺖ‬ ‫ﺣﺴﻦ اﻓﺘﺎد. ﭘﺲ ازآن ﺣﺴ ﻦ ﺑﺎ وﻋﺪهﻫﺎی دروﻏﯿﻨﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر و ﮐﻮﻫﯿﺎر داد از‬ ‫ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺧﻮاﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﻮال ﺧﺰﯾﻨﻪاش را ﺑﻪﻗﻠ ﻢ ﺑﺪﻫﺪ. آﻧﮕﺎه دﺳﺘﻪﺋﯽ را ﺑﺎ ﺷﻤﺎری ﻗﺎﻃﺮ‬ ‫ﻫﻤﺮاه ﮐﻮﻫﯿﺎر ﮐﺮد ﺗﺎ اﻣﻮال ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر را ﺗﺤﻮﯾ ﻞ ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ. ﻫﻤﯿﻨﮑﻪ اﯾﻨﻬﺎ ﺑﺮای ﺗﺤﻮﯾﻞ‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻣﻮال ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر رﻓﺘﻨﺪ، ﮔﺮوﻫﯽ از دﯾﻠﻤﯽﻫﺎ ﮐﻪ ﮐﻮﻫﯿﺎر را ﺧﺎﺋ ﻦ ﺑﻪ ﺑﺮادرش‬ ‫ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ از ﻓﺮﺻﺘﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮده در ﯾﮏ ﻣﻌﺒﺮ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﺑﺮ اﯾﻨﻬﺎ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺮده ﮐﻮﻫﯿﺎر‬ ‫را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﻗﺎﻃﺮﻫﺎ و ﺑﺎرﻫﺎ را ﻧﯿﺰ ﺑﺮدﻧﺪ، و روز دﯾﮕﺮ ویرا ﮐﺸﺘﻨﺪ. ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر را ﺣﺴﻦ‬ ‫87‬ ‫ﺑﻪ ﻧﺰد ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎدد.‬ ‫درﺗﺎرﯾﺦ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﻣﯿﺨﻮاﻧﯿ ﻢ ﮐﻪ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر را ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ در ﺻﻨﺪوﻗﯽ درﺑﻨﺪ‬ ‫ﮐﺮد ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺟﺰ ﻣﻮﺿﻊ ﭼﺸﻤﺶ ﻫﯿﭻ روزﻧﯽ ﻧﺪاﺷﺖ، و اورا ﺑﺮ ﻗﺎﻃﺮی ﻧﻬﺎده ﺑﺎ ﺧﻮد‬ ‫ﻣﯽﺑُﺮد. ﯾﮏروز ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﻪﻧﮕﻬﺒﺎن ﮔﻔﺖ: دﻟ ﻢ ﻫﻮای ﺧﺮﺑﺰه ﮐﺮده اﺳﺖ. ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺶ اﯾﻦ‬ ‫ﺳﺨﻦ را ﺑﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﮔﻔﺖ. ﻋﺒﺪاﷲ ﮔﻔﺖ: ﺷﺎه و ﺷﺎﻫﺰاده اﺳﺖ، ﺑﺎﯾﺪ آرزوﯾﺶ‬ ‫ﺑﺮآورده ﺷﻮد؛ و دﺳﺘﻮر داد ﻣﻘﺎدﯾﺮی ﺧﺮﺑﺰه آوردﻧﺪ و اورا را از ﺻﻨﺪوق ﺑﯿﺮون آورده‬ ‫ﺑﻪﻣﻬﻤﺎﻧﯽ ﻧﺸﺎﻧﺪ. او ﺑﺎ دﺳﺘﻬﺎی ﺧﻮدش ﺧﺮﺑﺰه ﻣﯽﺑﺮﯾﺪ و ﺑﻪاو ﻣﯿﺪاد و ﻣﯿﮕﻔﺖ: ﻏ ﻢ ﻣﺨﻮر‬ ‫ﮐﻪ اﻣﯿﺮاﻟﻤ ﺆﻣﻨﯿﻦ ﺳﻠﻄﺎﻧﯽ رﺣﯿﻢ اﺳﺖ؛ ﻣﻦ ﺑﺮای ﺗﻮ ﭘﺎدرﻣﯿﺎﻧﯽ ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺮد ﺗﺎ ازﮔﻨﺎه ﺗﻮ‬ ‫درﮔﺬرد. ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﮔﻔﺖ: اﮔﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﮐﻨﯽ ﻣﻦ ﻧﯿﮑﯽات را ازﯾﺎد ﻧﺨﻮاﻫﻢ ﺑﺮد. »ﻋﺒﺪاﷲ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮ را اﯾ ﻦ ﺳﺨﻦ او ﻋَﺠَﺐ آﻣﺪ وﮔﻔﺖ: ﻫﺮﮔﺰ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺟﺰﮐﺸﺘ ﻦ او ﻧﺨ ﻮاﻫﺪ. او ﺑﻪﮐﺪام‬ ‫وﺳﯿﻠﺖ ﻋﺬر ﻣ ﻦ ﺗﻮاﻧﺪ ﺧ ﻮاﺳﺖ. اﺷﺎرت داد ﺗﺎ ﺧﻮان ﻧﻬﺎدﻧﺪ. اورا ﻧﺎن داد و ﺷﺮاب‬ ‫15‬ ‫ﻓﺮﻣﻮد آوردن و ﻣﻐﻨﯿﺎنِ ﻇﺮﯾﻒ آورد و ﻧﺸﺎﻧﺪ و ﻣﺠﻠﺴﯽ آراﺳﺘﻪ ﺑﻪاﻧﻮاعِ ﺗﮑﻠﻒ ﺳﺎﺧﺖ‬ ‫ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر را ﺳﺎﻋﺖ ﺑﻌﺪ ﺳﺎﻋﺖ اﻣﯿﺪﻫﺎی ﻗﻮی داد و ﺷﺮاﺑﻬﺎی ﮔﺮان ﺑﺮاو ﭘﯿﻤﻮدﻧﺪ ﺗﺎ‬ ‫ﻣﺴﺖ ﻻﯾﻌﻘﻞ ﺷﺪ؛ و ﻋﺒﺪاﷲ دﻓﻊِ ﺷﺮاب ازﺧﻮد ﻣﯿﮑﺮد. ﺗﺎ ﺑﻪوﻗﺘﯽﮐﻪ ﻋﻘ ﻞ از او دزدﯾﺪ از‬ ‫او ﭘﺮﺳﯿﺪ: اﻣﺮوز ﺑﺮ ﻟﻔﻆ ﺷﻤﺎ رﻓﺖ ﮐﻪ ﻋﺬر ﺗﻮرا ﺧ ﻮاﻫﯿﻢ. اﮔﺮ ﻣﺎ را ﺑﻪﮐﯿﻔﯿﺖ آن‬ ‫ﻣﺴﺘﻈﻬﺮ ﮔﺮداﻧﯽ ﻧﺸﺎط و ﻗﻮت دل زﯾﺎدت ﺷﻮد. ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﮔﻔﺖ: روزی ﭼﻨﺪ دﯾﮕﺮ‬ ‫ﻣﻌﻠﻮمِ ﺗﻮ ﺷﻮد. ﮔﻔﺖ: آﺧﺮ اﮔﺮ ﺳﺒﺒﯽ داﻧﯽ ﺗﺎ ﻣ ﻦ ﺗﻮرا از اﯾ ﻦ ﺻﻨﺪوق و ﺗﻌﺬﯾﺐِ ﺑﯿﻔﺎﯾﺪه‬ ‫ﺑﺮﻫﺎﻧ ﻢ و ﺑﻪ رﻋﺎﯾﺖ ﺣﻘﻮق ﻗﯿﺎم ﻧﻤﺎﯾ ﻢ. ﮔﻔﺖ: ﺑﺎ ﻣ ﻦ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﺎﯾﯽ ﺧﻮرد. ﻋﺒﺪاﷲ ﺳﻮﮔﻨﺪ‬ ‫ﺧﻮرد. ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﮔﻔﺖ: ﺑﺪاﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻦ و اﻓﺸﯿ ﻦ و ﺑﺎﺑﮏ ﻫﺮﺳﻪ از دﯾﺮﺑﺎز ﻋﻬﺪ و ﺑﯿﻌﺖ‬ ‫ﮐﺮدهاﯾ ﻢ و ﻗﺮار داده ﺑﺮ آﻧﮑﻪ دوﻟﺖ از ﻋﺮب ﺑﺎزﺳﺘﺎﻧﯿ ﻢ و ﻣﻠﮏ و ﺟﻬﺎﻧﺪاری را‬ ‫ﺑﻪﺧﺎﻧﺪان ﺧﺴﺮوان ﻣﻨﺘﻘ ﻞ ﮐﻨﯿﻢ. ﭘﺮﯾﺮوز ﺑﻪﻓﻼن ﻣﻮﺿﻊ ﻗﺎﺻﺪ اﻓﺸﯿ ﻦ ﺑﻪﻣ ﻦ رﺳﯿﺪ و ﻣﺮا‬ ‫ﭼﯿﺰی درﮔﻮش ﮔﻔﺖ. ﻣ ﻦ ﺧﻮﺷﺪل ﺷﺪم. ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﺎﻫﺮ ﮔﻔﺖ: ﭼﻪ ﺑﻮد آﻧﮑﻪ ﺗﻮرا اﻋﻼم‬ ‫ﮐﺮد؟ ﮔﻔﺖ: ﻧﮕﻮﯾﻢ. ﺑﻪﺗﻤﻠﻖ و ﺗﻮاﺿﻊْ اﻟﺤﺎح ﮐﺮد ﺗﺎ ﻣﺎزﯾﺎر ﮔﻔﺖ ﺳﻮﮔﻨﺪی دﯾﮕﺮ‬ ‫ﺑﺨﻮرَد. ﻋﺒﺪاﷲ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮرد. ﻣﺎزﯾﺎر ﺑﺎ او درﻣﯿﺎن ﻧﻬﺎد ﮐﻪ ﺑﻪﻣﻦ ﭘﯿﺎم آورد از اﻓﺸﯿ ﻦ ﮐﻪ‬ ‫ﻓﻼنروز و ﻓﻼن ﺳﺎﻋﺖ ﻣﻌﺘﺼ ﻢ و ﭘﺴﺮان او ﻫﺎرون و ﺟﻌﻔﺮ را ﻫﻼک ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد.‬ ‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺷﺮاﺑﯽ ﭼﻨﺪ ﺑﺪو ﻓﺮﻣﻮد داد ﺗﺎ ﻣﺴﺖ ﻃﺎﻓﺢ ﮔﺸﺖ و اورا ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺑﻪﺻﻨﺪوق‬ ‫97‬ ‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ. درﺣﺎل ﮔﺰارش اﯾﻦ داﺳﺘﺎن را ﺑﺮای ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎد«.‬ ‫ﺧﻠﯿﻔﻪ اورا درﺑﻨﺪ ﮐﺮده و ﭼﻨﺪ روز ﺑﻌﺪ ویرا ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه اﻓﺸﯿ ﻦ )ﮐﻪ ﻣﻐﻀﻮب‬ ‫ﺷﺪن و ﺑﺎزداﺷﺖ و ﻣﺤﺎﮐﻤﮥ او داﺳﺘﺎﻧﯽ دارد( ﻣﺤﺎﮐﻤﻪ و ﻣﺤﮑﻮم ﺑﻪ اﻋﺪاد ﮐﺮد، و‬ ‫دﺳﺘﻮر داد ﺑﻪاو 054 ﺗﺎزﯾﺎﻧﻪ زدﻧﺪ، و ﺑﻪاو آب ﻧﻮﺷﺎﻧﺪﻧﺪ و او دﻗﺎﯾﻘﯽ ﺑﻌﺪ ﺟﺎن داد. ﺑﻌﺪ‬ ‫08‬ ‫ازآن ﺟﺴﺪش را در ﮐﻨﺎر ﺟﺴﺪ ﺑﺎﺑﮏ در ﺳﺎﻣﺮا ﺑﺮدار ﮐﺮدﻧﺪ ) ﺧﺮدادﻣﺎه 022خ(.‬ ‫از ﻋﺠﺎﯾﺐ روزﮔﺎر آﻧﮑﻪ ﭼﻮﺑﮥ دار ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﺑﻪ ﻃﺮف ﭼﻮﺑﮥ دار ﺑﺎﺑﮏ ﺧﻢ ﺷﺪ‬ ‫ﺑﮕ ﻮﻧﻪﺋﯽ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎﯾﺸﺎن ﺑﻪﻫ ﻢ رﺳﯿﺪ. ﺷﺎﯾﺪ ﻣﺎهﯾﺰدﯾﺎر ﻣﯿﺨ ﻮاﺳﺖ ﺑﻪزﺑﺎن ﺣﺎﻟﺶ ﺑﻪﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﺑﮕﻮﯾﺪ: ﮐﺎری را ﮐﻪ ﺗ ﻮ ﻣﯿﺨﻮاﺳﺘﯽ ﺑﮑﻨﯽ و ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﯽ ﻣ ﻦ دﻧﺒﺎل ﮐﺮدم، و اﯾﻨﮏ اﯾ ﻦ ﻣﻨﻢ‬ ‫25‬ ‫ﮐﻪ درﮐﻨﺎر ﺗ ﻮام و ﺑﺎ ﺗ ﻮ ﯾﮑﯽ ﺷﺪهام.‬ ‫ازاﯾﻦزﻣﺎن ﮐﻪ ﺳﺎل 022خ ﺑﻮد ﻣﺎزﻧﺪران و ﮔﯿﻼن و دﯾﻠﻤﺴﺘﺎن در درون ﻗﻠﻤﺮو‬ ‫ﻋﺒﺪاﷲ ﻃﻫﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ؛ وﻟﯽ ﻣﺮدم اﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ راﺿﯽ ﺑﻪواﺑﺴﺘﮕﯽ ﺑﻪﺣﺎﮐﻢ ﺧﺎرج از‬ ‫ﻣﻨﻄﻘﻪﺷﺎن ﻧﺒﻮدﻧﺪ، و دودﻫﻪ ﺑﻌﺪ ﺑﺮای ﻗﻄﻊ واﺑﺴﺘﮕﯽ ﺑﻪ دوﻟﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ دﺳﺖ ﺑﻪﮐﺎر ﺷﺪه‬ ‫ﺑﻪ رﻫﺒﺮی ﻫﻤﺎن ﭘﺴﺮان رﺳﺘﻢ - ﮐﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ دﯾﺪﯾﺪﻣﺸﺎن - ﺷﻮرﯾﺪﻧﺪ؛ و ﯾﮏ ﻋﻠﻮی از اوﻻد‬ ‫اﻣﺎم ﺣﺴﻦ را ﺑﺮای رﻫﺒﺮی ﺷﻮرش ﺿﺪﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﻪ دﯾﻠﻤﺴﺘﺎن ﻃﻠﺒﯿﺪﻧﺪ؛ و اﯾ ﻦ آﻏﺎز راهِ‬ ‫درازِ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪنِ آﻫﺴﺘﮥ دﯾﻠﻤﺎن و ﮔﯿﻼن و ﺑﻘﯿﮥ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﻮد. ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻫﻢ ﺳﻪ ﺑﺮادرِ‬ ‫ﻧﻮﻣﺴﻠﻤﺎنِ اﻫﻞ دﯾﻠﻤﺴﺘﺎن ) ﭘﺴﺮانِ ﺑﻮﯾَﻪ( دوﻟﺖ دﯾﺮﭘﺎی دﯾﻠﻤﯽ را ﺗﺸﮑﯿﻞ دادﻧﺪ، و ﻧﻈﺎم‬ ‫ﻓﺌﻮداﻟﯿﺴ ﻢ ﺑﺎ ﻫﻤﮥ اﺑﻌﺎدش در ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺳﺮﯾﺎن ﯾﺎﻓﺖ.‬ ‫ﭘﺎﯾﺎن‬ ‫اﻣﯿﺮﺣﺴﯿﻦ ﺧﻨﺠﯽ ‪www.irantarikh.com‬‬ ...
View Full Document

This note was uploaded on 10/04/2010 for the course ENGINEERIN 22453175 taught by Professor Heydari during the Spring '08 term at Punjab Engineering College.

Ask a homework question - tutors are online