F.m.dostoyevski - Bati Bati Dedikleri

F.m.dostoyevski - Bati Bati Dedikleri - BILGI YAYINLARI :...

Info iconThis preview shows page 1. Sign up to view the full content.

View Full Document Right Arrow Icon
This is the end of the preview. Sign up to access the rest of the document.

Unformatted text preview: BILGI YAYINLARI : 146 DENEME, ANI DIZISI : 25 Birinci Basim Mart 1972 BiLGi YAYINEVI Sakarya Caddesi 8 Yenisehir, Ankara Telf. :17 74 03-12 50 67 DOSTOYEVSKI BATI, BATI DEDIKLERI. (YAZ IZLENIMLERI ÜZERINE KIS NOTLARI) Türkçesi: Ergin Altay BILGI YAYINEVI Kapak Düzeni : Fahri KARAGÖZOGLU BILGI BASIMEVI - ANKARA, 1972 I€INDEKILER Birinci Bölüm Önsöz yerine ..................... 7 ikinci Bölüm Trende........................... 19 Üçüncü Bölüm Bütün bütün gereksiz ............... 31 Dördüncü Bölüm Simdi de, geziye çikanlar için gerekli olan ®Fransiz'da mantik yoktur‾ sözünün, gerçek olup olmadigi üzerine son düsünceler...... 59 Besinci Bölüm Vaal............... ............ 71 Altinci Bölüm Burjuva üzerine..................... 89 Yedinci Bölüm Bir önceki bölümün devami............ 111 Sekizinci Bölüm Bribri ile mabis .................. 133BIRINCI BÖLÜM Önsöz yerineDostlarim, sizlere yurt disi izlenimlerimi anlatayim diye kaç aydir sikistirip duruyorsunuz beni. Oysa bu diretisinizin beni çikmaza soktugundan habersizsiniz. Ne anlatacagim size? Simdiye dek bilinmeyen, söylenmemis, yeni ne anlatabilirim? Biz Ruslardan hangimiz (yani hiç degilse dergiydi, gazeteydi okuyanimizi demek istiyorum) Avrupa'yi 9Rusya'dan iki kat daha iyi bilmeyiz? Ayip kaçmasin diye iki kat diyorum, aslinda on kat daha iyi biliriz Avrupa'yi. Üstelik, sizlere anlatacak bir seyim bulunmadigini; hiç bir seyi sirayla görmedigim için (bazi seyleri görmüs olsam bile, incelemeye firsat bulamadim) söyle sirasiyle, düzgün bir biçimde anlatamayacagimi da çok iyi biliyorsunuz. Berlin'de, Dresden'de, Bisbaden'de, Baden-Baden'de, Köln'de, Paris'de, Londra'da, Lüksemburg'da, Cenevre'de, Cenova'da, Floransa'da, Milano'da, Venedik'te, Viyana'da bulundum. Hatta iki kere gördüm bu kentlerden bazilarini. inanir misiniz, iki buçuk ayda, evet iki buçuk ayda gezdim bunca yeri! Siz hak verin, iki buçuk ayda bu kadar yolu tepen bir insan ne görebilir, anlayabilir? Gezi programimi önceden, daha Petersburg'da hazirladigimi hatirlarsiniz. Yurt disina ilk çikisim degildir bu: Ilk çikisim çocukluk yillarima rastlar. Uykuya yattigimda annem, ya da babam Ratklif'in romanlarindan parçalar okurlardi bana o zamanlar. Hatirlarim, bütün gece kƒbus görmeme neden olurdu bu romanlar. Korkudan zangir zangir titrerdim. Sonra bir de kirk yasinda çiktim yurt disina. Zamanin darligina bakmadan, elden geldigince çok sey degil, her seyi, ne olursa olsun her seyi görmek istiyordum tabiŒ. Isin kötüsü, görecegim gezecegim yerleri sogukkanlilikla seçecek durumum da hiç 10 mi hiç yoktu. Tanrim, ne çok sey bekliyordum bu gezimden! ®Varsin hiç bir seyi ayrintilarina dek görmeyeyim, inceleyemeyeyim, diye düsünüyordum (ama gördüm her seyi, her yere gittim); gördüklerimden bir bütün, genel bir izlenim kalacaktir bellegimde nasil olsa. ®Kutsal mucizeler ülkesi‾ kusbakisi, bir uçtan bir uca serilecektir gözlerimin önüne bir anda. Sözün kisasi, yepyeni, hos, güçlü bir izlenim dolduracak içimi.‾ Yazin çiktigim geziyi düsündükçe simdi en çok neye üzüldügümü bilseniz bir... Hiç bir seyi geregince yakindan, göremedigime degil, hemen her yere gittigim halde, sözgelimi Roma'ya gitmedigime üzülüyorum. Hos Roma'ya gitseydim, bu kez de papayi görmeden gelirdim ya... Anlayacaginiz, yeni yeni seyler, yerler görmek, uzaktan söyle genel bir izlenim edinmek tutkusuna delice kaptirmistim kendimi. Böylesine bir itiraftan sonra daha ne bekliyorsunuz benden? Ne anlatabilirim size? Ne açiklayabilirim? Kentlerin görünümünü, daglari, tepeleri mi? Ya da -kusbakisi- ülkeleri mi? Böyle bir seye kalkissam sanirim, çok yüksekten uçtugumu önce siz söylersiniz bana. Hem dürüst bir insan sayarim kendimi ben; bir gezmen olarak bile olsa, yalan söylemek istemem. Oysa bir görünümü de olsa anlatmaya baslasam size, yüzde yüz yalan karistiririm sözlerime. Gezmen oldugum için yapmam 11bunu, benim durumumda bir insan yalan söylemeden yapamayacagi için söylerim yalan. Siz hak verin: Sözgelimi, Berlin son derece eksi bir izlenim birakti bende, sonra topu topu bir gün kaldim orada. Berlin'e haksizlik ettigimi, onun eksi izlenim birakan bir kent oldugunu kesinlikle söyleyemeyecegimi biliyorum simdi. Düpedüz eksi olmasa bile, hiç degilse kekredir bile diyemem. Böylesine haksiz bir yanlisliga niçin düstüm peki? Hiç kusku yok ki, karacigerimden hasta hasta, yagmurlu, sisli dumanli iki gün kara trenle Berlin'e kadar gözlerimi kirpmadan tangir tungur yol alip, yüzüm sapsari, bitkin mi bitkin, her yanim dökülür bir durumda kente indigimde, daha bakar bakmaz, Berlin'in Petersburg'a i-nanilmayacak derecede benzedigini görmemdir bunun nedeni. Petersburg'un sokaklarindan ayri bir yani yoktu buradakilerin, kokular da ayniydi, sonra (birakalim, saymakla bitmezler çünkü!)... Vay canina, diye geçirdim o anda içimden, kurtulmaya çalistigim, kaçtigim seylerin benzerlerini görmek için mi sallandim trende iki gün, bunca sikintiya katlandim? Ihlamur agaçlari bile gitmedi hosuma Berlin'in; oysa en degerli varligini bir an duraksamadan verir bu agaçlarin ugruna Berlinli; belki anayasasini bile çikarir gözden. Berlin-linin anayasasindan daha degerli bir seyi ol-, madiginiysa bilmeyen var midir? Üstelik, Ber12 imlilerin hepsi de Alman'a öylesine benziyor-lardi ki, Kaulbach'in* fresklerini bile görmeden -ah, korkunç bir seydi bu!- (içimde, insanin Alman'a pek alismasi gerektigi, yabancisi olursa onlarin toplu halde bulunduklari yerde yasayamayacagi inanci) Dresden'e attim kapagi. Dresden'de de Alman kadinlarina karsi suç isledim. Sokaga çikar çikmaz, Dresdenli kadindan daha igrenç bir yaratigin olamayacagi; Rus ozanlarinin en sakragi, kendine en çok güveneni olan ask sarkicisi Vsevolod Krestovski'nin bile burada kendine güvenini yitirebilecegi düsüncesine kapildim. Saçmaladigimi, onun hiç bir durumda kendine güvenini yitiremeyecegini sezinlemekte gecikmedim tabiŒ. Iki saat sonra anlasildi her sey: Otel odama dönüp de aynanin karsisinda dilimi çikarinca, Dresdenli bayanlar üzerine düsüncemin kapkara bir iftira oldugundan kuskum kalmadi. Sapsariydi dilim, kötüydü... ®Insan -diye geçirdim içimden-, doganin bu krali, ufacik karacigerine böylesine mi bagimli? Aman ne bayagilik!‾ Kendimi bu çesit düsüncelerle avutmaya çalisarak Köln'e yollandim. Ne yalan söyleyeyim, çok sey bekliyordum Köln katedralinden; gençligimde mimarlik ögrenimi yaparken büyük bir saygiyla çizmistim onu def*Wilhelm Kaulbach (1805-1874). Ünlü Alman ressami. 13terime. Dönüste Köln'den geçerken, yani bir ay sonra -Paris'ten dönüyordum- ikinci kez gördüm Köln katedralini. Birinci keresinde güzelligini göremedim diye ®önünde diz çöküp beni bagislamasi için yalvarmak‾ geldi içimden. Karamzin* de Reys çaglayaninin önünde öyle diz çökmemis miydi?... Birinci görüsümde hiç hoslanmadim katedralden; dantel, evet basbayagi dantel gibi, yüz elli metre yüksekliginde bir masanin üzerindeki kƒgit dantel gibi bir sey izlenimi birakti bende. Dedelerimizin Puskin için ®pek bir sade yaziyor, nasil demeli, parlak söz az siirlerinde‾ diye buyurduklari gibi; bende ®Yüce yani az‾ dedim kendi kendime. Bu ilk kararimda iki seyin etkili oldugu kanisindayim; bunlardan birincisi kolonyadir. Jan-Mariya Farina hemen dibinde katedralin. Hangi otelde kalirsaniz kalin, ruhsal durumunuz ne olursa olsun, düsmanlarinizdan da, özellikle Jan-Mariya Fari-na'dan ne denli saklanirsaniz saklanin, gene de bulurlar sizi onu kullananlar: ®Kolonya ou la vie‾,** kurtulus yoktur bundan. Tam böyle, ®kolonya ou la vie!‾ diye bagirdiklarini kesin*Nikola Mihayloviç Karamzin (1766 -1826). Ünlü Rus tarihçisi. Edebiyatla da ugrasmistir. ®Yoksul Liza‾ adli yapitinin Rus edebiyatinda özel bir yeri vardir. **Ya kolonya ya hayat. 14 likle söyleyemem, ama kim bilir, belki de böyle diyorlardir. Hatirliyorum, hep öyleymis gibi geliyordu bana o gün, bu ses çinliyordu kulaklarimda. Sinirlerimi bozan, bana haksizlik ettiren ikinci sey, yeni Köln köprüsüydü. €ok güzel bir köprü bu elbette, kent de hakli olarak övünüyor onunla, ama biraz fazla övünüyor gibi geldi bana. Hemen o anda sinirlendim buna tabiŒ. Sonra, benzeri görülmemis köprüye giriste oturmus, herkesten para a!an o adam, uzattigim -gerçekten az olan- geçis ücretini alirken, bilmedigini bir suçumun cezasini benden kesiyormus gibi soguk olmamaliydi... Bilmiyorum ama, Almanlar kendilerini pek begeniyorlar bence. ®Yabanci, hele hele Rus oldugumu anladi adam‾ diye geçirdim içimden. Hiç degilse, gözleri söyle diyordu sanki: ®Görüyor musun köprümüzü, zavalli Rus? Bu köprünün yaninda da, biz Almanlarin yaninda da bir solucandan farksizsiniz; yok çünkü senin böyle bir köprün.‾ Kabul edin ki can sikici bir durum bu. Alman böyle bir sey söylemedi tabiŒ, belki aklindan bile geçir-memistir, ama ne önemi var? Adamin böyle söylemek istedigine öylesine inaniyordum ki o anda... sonunda öfkelendim, söylendim kendi kendime: ®Cani cehenneme, biz de semaveri bulduk... dergilerimiz var... en güzel elisleri bizde yapiliyor... sonra...‾ Sözün kisasi, iyice bozuldu sinirlerim, bir sise kolon- 15ya alip (kurtulus yoktur bundan.) Fransizlarin çok daha sevimli, ilgi çekici olacaklari umudu içimde, Paris'e yollandim. Simdi siz hak verin: Kendimi sikip da bir günden çok, söz gelimi bir hafta kalsaydim Berlin'de, Dresden'den de bir hafta kalmadan kaçmasaydim, Köln'e üç, hiç degilse iki gün ayirsaydim, gördügüm seylere ikinci, üçüncü keresinde baktigimda baska gözle görmez miydim onlari, daha bir dürüst kanilar edinmez miydim onlar üzerine? Günes isini, su bildigimiz, basit günes isini var ya, onun bile, hayli etkisi oldu bu iste: Birinci keresinde de, Köln'e ikinci gelisimde oldugu gibi piri! piril olsaydi katedralin üstünde, hiç kusku yok ki gerçek parlakligiyle görürdüm yapiyi; yurtseverlik duygumu kabartmaktan baska bir seye yaramayan o kasvetli, hatta biraz yagmurlu sabah aldatamazdi beni. Bu sözlerimden, kisinin yurtseverlik damarinin yalniz kötü havalarda kabardigi sonucu çikarilmamalidir. Görüyorsunuz iste dostlarim; Iki buçuk ayda her seyi dogru olarak görmenin olanagi yoktur. Bu nedenle en dogru, en güvenilir bilgileri veremeyecegim size. Ister, istemez dogru olmayani söylemek zorunda kalacagim kimi zaman... Ama burada kesiyorsunuz sözümü. Bu kez size gerekli olanin dogru bilgiler olmadigini, isterseniz bu çesit bilgileri Reyhard'in gezi rehberinde bulabileceginizi söylüyorsu16 nuz. Geziye çikanlarin, gerçegin pesinde kosacak yerde (aslinda pek seyrek olur onu yakalayacak güçleri), biraz da içtenligin pesinden gitseler hiç de fena olmayacagi görüsünü savunuyorsunuz. ®Kendine büyük bir ün saglamayacak da olsa, kisisel izlenimlerini, yalniz onu ilgilendiren bir serüvenini anlatmaktan çekinmese diyorsunuz-, çikari için bilinen yollara sapmasa ne iyi olurdu.‾ Kisacasi, size gerekli olanin, kisisel, ama içten izlenimlerimin oldugunu söylüyorsunuz. Öyle mi? Demek düpedüz gevezelik gerekli size; yüzeyde kalan karalamalar, çarçabuk edinilmis izlenimler... Buna bir diyecegim yok, hemen basliyorum öyleyse. Elimden geldigince de içten olmaya çalisacagim. Yalniz, yazdiklarimin belki de çogunun yanlis olacagini unutmamanizi istiyorum. €ogunun diyorum, hepsinin degil. Sözgelisi, Nötre-Dame'in, Mabil balolarinin* Paris'te olduklari gibi gerçeklerde yanilamaz insan. Özellikle Mabil gerçegi, Paris üzerine yazan Ruslarca öylesine tanitlanmistir ki, artik kusku bile edilemez bu konuda. Belki yanilmam bunda, ne var ki bunu da kesin söylemiyorum. Roma'ya gidip de Saint-Pierre katedralini görmemenin olmayacak bir sey oldugunu söylerler, bilirsiniz. Dü* Paris'te verilen, bekƒr erkeklerle hafif kadinlarin katildigi bir çesit balo. 17sünün ki ben de Londra'ya gittim de Saint-Paul'u görmedim. inanin dogru söylüyorum. Saint-Paul Katedralini görmedim. Gerçi Saint-Pierre ile Saint-Paul bir tutulamaz, ama ne olursa olsun, geziye çikmis bir insan için dogru degil bu. Iste size övünemeyecegim birinci serüvenim (Aslinda söyle uzaktan, bes yüz metre öteden gördüm onu, ama Pentonvil'e gidiyordum, bos verip geçtim.) Neyse, asil isimize gelelim artik! Hem biliyor musunuz, durmadan dolasip, kusbakisi (Kusbakisi yüksekten anlamina gelmez. Biliyorsunuz, mimarŒ bir deyimdir bu.) evet, durmadan dolasip, kusbakisi bakmadim her seye. Londra'da geçirdigim sekiz gününü çikin, tam bir ay Paris'te kaldim. Paris üzerine bir seyler yazacagim size, çünkü Saint-Paul katedralinden de, Dresdenli bayanlardan da daha bir yakindan tanidim onu. Hadi, basliyorum. 18 IKINCI BÖLÜM Trende®Mantik yoktur Fransizda; olmasini da kendi için mutsuzluklarin en büyügü sayardi.‾ Geçen yüzyil yazdi bu tümceyi Fonvizin*, Tanrim, ne neseli olmaliydi bunu yazarken! O anda hazdan içinin fikir fikir kaynadigina bahse girebilirim. Hem kim bilir, Fonvizin'-den bu yana üç dört kusaktir hep haz duyarak * Deniz Ivonoviç Fonvizin (1745 - 1792). Ünlü Rus oyun yazan. ®Kolagasi‾, ®Anasinin Kuzusu‾ güldürüleri en taninmis yapitlaridir. 21okuyoruz bunu belki de. Yabancilari elestiren bu çesit tümceler -günümüzde bile rastlaniyor böylelerinebiz Ruslar'a nedense oldum olasi pek bir haz verir. Gizlidir bu haz tabiŒ, bazen kisinin kendinden de gizlidir. Geçmisteki tatsiz bir seyin öç alma duygusu sezilir bunda. Elbette iyi bir duygu degildir bu, gelgelelim hemen hepimizin içinde onun kök saldigindan da kuskum yok. Oysa birisi böyle bir duygumuz oldugunu söyledi mi parlariz hemen, agzimiza geleni söyleriz. Içtenizdir de böyle kizarken. Sanirim, Belinski* bile -bu anlamdaduygularini gizleyen bir slavyanofildi. Hatirliyorum, bundan on bes yil önce, Belinski'yi ilk tanidigim zamanlar o da arkadaslari da tuhaf kaçacak derecede asiri bir saygiyla egilirlerdi Batinin, özellikle Fransa'nin önünde. Moda Fransa'ydi o devirde (bin sekiz yüz kirk alti yillarindan söz ediyorum). George Sand, Proudhon vb. gibi adlara tapilmiyordu, ya da Louis Blanc, Ledru-Rollen falan gibiler degildi saygi duyulanlar. Hayir, birtakim küçük, degersiz adlar çikmisti ortaya mantar gibi, is ciddŒye binince bir anda silinip gittiler tabiŒ. Oysa insanligin gelecegi için çok sey bekleniyordu onlardan. Kimilerinden, derin bir * Grigoryeviç Belinski (1810-1848). Ünlü Rus elestirmeni. Üniversiteden atilmasina neden olan bir de roman yazmistir. 22 saygi dolu fisiltiyla söz ediyorlardi... Elden ne gelir? Ömrümde Belinski kadar koyu Rus görmedim ben. Ondan önce bir de €aadayef* gözü dönmüsçesine, bazen de -Belinski gibi- körü körüne küçümsemisti bize özgü olan her seyi, Rus olana dudak bükmüstü. Hatirladigim bazi seylere dayanarak söylüyorum bunu. Kim bilir, Fonvizin'in bu sözü arada bir Belinski'ye bile pek çirkin gözükmemistir belki. En dürüst, yasalara en uygun bir vasiligin bile pek hosa gitmedigi zamanlar olur. Allahas-kiniza, yurdunu sevmenin yabancilara küfretmek demek oldugunu, benim de öyle düsündügümü sanmayiniz. Hiç de öyle düsünmüyorum ben, düsünme niyetinde de degilim; hatta aksine... Ama ne yazik ki, su anda daha duramayacagim bu konu üzerinde. Yalniz, sirasi gelmisken sunu da hatirlatayim: Paris'ten söz edecegime, Rus edebiyatina daldigimi düsünmüyorsunuz ya? Elestiri yazisi yaziyorum sanmiyorsunuz ya? Hayir, yapacak baska bir seyim olmadigindan, bos durmamak için yaziyorum bunlari. * Pyotr Yakovleviç €aadayef (1793 - 1856). Puskin'in yakin arkadasiydi. 1836'da ®Teleskop‾ dergisinde ünlü ®Felsefe Mektubu‾ yayinlandi. Rus toplumuna saldirilari, batiyi övmesi tepkiyle karsilandi. Dört mektup da yurt disinda yayinladi. 23Trendeyim, devresi gün inecegim Eydku-nena'yi, yani yurt disindaki ilk izlenimimi düsünüyordum. Arada bir hizli hizli çarpmaya basliyordu yüregim. En sonunda görecektim Avrupa'yi. Neredeyse kirk yil hayalimde yasattigim Avrupa'yi görecektim. On alti yasindan beri, Nekrasof'un* Belopyatkin'inin ®Kaçmak istiyordum isviçre'ye,‾ dedigi gibi, olanca içtenligiyle hep ayni seyi düsünen, ama kaçmayan ben, en sonunda giriyordum ®kutsal mucizeler ülkesi‾ne. Özlemini öylesine çektigim, öylesine inatla inandigim ülkeye gidiyordum. Arada bir ®Tanrim, ne biçim insanlariz biz Ruslar?‾ diye geçiriyordum içimden. Gerçekten Rus muyuz biz? Hangimiz olursak olalim, niçin Avrupa'nin bu denli güçlü, büyülü, çekici bir etkisi oluyor üzerimizde? Bizlerin -yüz bin kisinin- hƒlƒ bir hiç saydigimiz, deger vermedigimiz, elli milyonluk basit Rus halki; sayin mizah dergilerimizin, sakallarini kesmiyorlar diye hƒlƒ alay ettikleri elli milyon insan degil tabiŒ su anda sözünü ettigim. Hayir, toplumumuzun *Nikola Alekseyeviç Nekrasof (1821 -1877). Halkçi Rus ozani. En önemli yapitlari: ®Kim Iyi Yasiyor Rusya'da‾, ®Demiryolu‾, ®Köylü €ocuklari‾. 24 ayricalikli, tüm olanaklari tekeline almis bir grup insanindan söz ediyorum. Dogrusu, her seyimiz, bilimimiz de, sanatimiz da, toplum düzenimiz de, insanligimiz da, görgümüz de, her seyimiz oradan, kutsal mucizeler ülkesinden alinma! Yasayisimiz, daha çocukluktan baslayarak, Avrupa dünya görüsüne, gelenegine göre düzenlenmistir. Hangimizin gücü yeterdi bu gidise karsi koymaya, bu baskiyi yenmeye? Niçin hƒlƒ tam Avrupali olmadik? €ünkü (sanirim bu konuda herkes, bazilari seve seve, tabiŒ bazilari da dis bileyerek, herkes kabul edecektir bu görüsümü) evet, hƒlƒ tam Avrupali olmadik çünkü olabilecek kadar olgunlasmadik daha. Ama bu bambaska bir konudur. Benim demek istedigim, bizlerin böylesine güçlü etkiler altinda bile Avrupalilas-madigimizdi. Aklim ermiyor buna. Dadilarimiz engel olmadi tabiŒ Avrupalilasmamiza. Arina Rodionovna (Puskin'in dadisi) olmasaydi Puskin diye bir ozanimizin olmayacagi düsüncesi gerçekten de hem acidir hem gülünç. Saçmadir! Saçma degil midir yoksa? Öyle ya, saçma degil de nedir? Günümüzde ögrenime çok çocuk götürüyorlar Fransa'ya, bir baska Puskin alip götürseler oraya, ne Arina Rodinov-na'si olurdu orada ne de besikte duymaya basladigi Rusça'si. Kim Rus olmadigini söyleyebilir Puskin'in? Soylu bir ailenin çocuguydu. 25Pugaçof'u* anlamis, daha hiç kimse bir seyin farkinda degilken onun ruhunun derinliklerine inmisti. Byelkin'in** soylu kisiligi vardi onda. Dogup büyüdügü ortamdan büyük bir sanat, gücüyle ayrildi, sonra Onyegin'in*** kisiliginde, halkin gözüyle insafsizca elestirdi onu. Büyük bir insanin, üstün bir insanin yapabilecegi bir seydi bu ancak. Insan ruhuyla anayurdu arasinda kimyasal bir bagin var oldugu, insanin öz topragindan hiç bir türlü kopamaya-cagi, kopsa bile eninde sonunda tekrar ona dönecegi savi dogru mudur acaba? Slavyano-fillik gökten inmedi ya bize... Gerçi sonralari bir Moskova özlemi görünümü kazanmistir slavyanofilligimiz; ama bunun özlemden öte bir sey oldugu da su götürmez bir gerçektir; hem sanirim, bazi gönüllerde ilk bakista göründügünden çok daha derin yer etmistir. Belki Moskovalilarin ruhunda daha da derinlere islemistir. Insan kimi zaman nasil yaniliyor ilk anda. Bazi canli, güçlü düsünceleri üç kusak gerektigince anlayamaz da, bazen sonuç, baslangiçtan bambaska çikar... Avrupa'nin esiginde -biraz can sikinti*Yemelyan Ivanof Pugaçof (1726 -1775). Katerina II. zamanindaki büyük halk ayaklanmasinin önderi. Puskin ®Yüzbasinin Kizi‾nda onu anlatir. **Puskin'in roman kahramani.®Byelkin'in Hikƒyeleri‾ ***®Yevgeniy Onyegin‾in erkek kahramani. 26 sindan, biraz da issiz güçsüzlükten- bu düsüncelere dalmistim iste trende. Içten olacaktim ya! Bizde, günümüze kadar bu çesit seyleri, yapacak isleri olmayan kimseler düsünmüstür yalniz. Ah, trende bos oturmak ne çok sikiyor insanin canini! Bizim Rusya'da, tuttugunuz bir is yoksa duyacaginiz can sikintisinin tipa tip ayniydi bu sikinti. Gerçi trene binmissin gidiyorsundur, her ihtiyacin ayagina geliyordur, hatta arada bir bebek gibi oyaliyorlardir da seni, isteyecek baska bir sey olmadiginin kendin de farkindasindir; gelgelelim can sikintisi gene de birakmaz yakani; kendin bir sey yapamadigin için sikilir canin; üzerine fazla düstükleri için, oturup yolculugunun sonunu beklemekten baska bir sey elinden gelmedigi için sikilirsin. Gerçi bazi istasyonlarda indim, tren boyunca bir asagi bir yukari kostum, kostum. Ne olursa olsun umursadigim yoktu; alisik olmadigim için yorulsam, hatta düsüp bir yerimi kirsam viz gelirdi! Kendi ayaklarim üzerindeydim, kendime bir is bulmus onu yapiyordum ya, yeterdi. Durup dururken bir kaza olsaydi, vagonlar birbirine girseydi -elim kolum bagli- baskalarinin suçunun cezasini çekmeyecektim... Ne kötü sey su issiz güçsüzlük, neler geliyor insanin aklina! Hava yavas yavas karariyordu bu arada. Trenin isiklarini yakmaya baslamislardi. Kar27simda, toprak sahibi, yasli bir kari koca oturuyordu, iyi insan olduklari yüzlerinden belliydi. Birkaç günlügüne Londra'ya, bir sergiye gidiyorlardi; çocuklarin! evde birakmislardi. Sagimda, on yildir Londra'da ticaretle ugrasan bir Rus oturuyordu; is için Petersburg'a gelmis ancak iki hafta kaldiktan sonra -islerini bitirir bitirmez- dönüyordu. Yurt özlemi duygusunu hepten yitirdigi belliydi. Solumda temiz pak, sarisin, saf kan bir Ingiliz vardi. Bütün Ingilizler gibi ortadan ikiye ayirmisti saçlarini, son derece agirbasliydi. Yolculugumuzun basindan beri hiç birimizle -hiç bir dilde- bir sözcük bile konusmamis, gündüz hep okumustu. Ancak Ingilizlerin dayanabilecekleri, Ingilizlere özgü o ince baskili, küçük bir kitaptan basini kaldirmamis; gece saat on olunca da çizmelerini agir agir çikarmis, terliklerini giymisti. Besbelli, uzun yillarin aliskanligiydi bu, trende de degistirmek istememisti aliskanliklarini. €ok geçmeden uyudu herkes; trenin düdügü, tekerleklerin sesi uykusunu getiriyordu insanin. Ben oturuyordum, düsüncelere dalip gitmistim. Bu bölümün basindaki ®Mantik yoktur Fransiz'da‾ düsüncesine nereden vardigimi da bilmiyorum. Size bir sey söyleyeyim mi: Paris'e gidinceye kadar trende düsündüklerimi hak yerini bulsun diye anlatacagim burada. Öyle ya, ben o zaman sikildim, simdi biraz da siz sikilin. Ne var ki, bazi okuyuculari 28 da kurtarmam gerek; bu nedenle, bu düsüncelerimi ®gereksiz‾ diye adlandiracagim ayri bir bölümde verecegim. Sizler sikila sikila okuyacaksiniz onu; isteyenler de, gereksiz oldugu için okumadan geçecekler. Okuyucuya karsi çok dikkatti, insafli davranmali çünkü; dostlarla daha bir siki fiki olabilir insan. Devam edelim: 29Ü€ÜNCÜ BÖLÜM Bütün bütün gereksizAslinda düsünce falan degildi bunlar; bir çesit bakisti çevreye, elde olmadan görülen seyler, hatta ®sunun bunun, daha çok da hiç bir seyin üzerine‾ kurulan hayallerdi. Önce geçmise daldim; Fransiz mantigi üzerine yukardaki özlü sözü söyleyen adami düsünüyordum, bu özlü söz çok uzaklara götürdü beni. Zamaninin büyük aydinlarindandi bu adam. 33Gerçi nedense ömrü boyunca Fransiz kaftani giydi. Hep, sövalye soyu oldugunu göstermek (oysa böyle bir sey yoktur bizde) evet, sövalye soyu oldugunu göstermek, bir de, Patyomkin'-in* bekleme odasinda gururunu koruyabilmek için pudra sürdü yüzüne, kiliç tasidi ya, yurt disina çikar çikmaz da Paris'i nefretle anmaya basladi; hemen verdi kesin kararini: ®Mantik yoktur Fransiz'da, olmasini da kendi için mutsuzluklarin en büyügü sayardi.‾ Yeri gelmisken söyleyeyim, kiliçtan, kadife kaftandan söz etmekle Fonvizin'e çattigimi sanmiyorsunuz ya? Aklimin ucundan bile geçirmedim böyle bir seyi! Kaba kumastan yakasiz köylü ceketi giyemezdi ya... Hele simdi bile bazi beyler, tam Rus olmak, halkin içine girmek için bu köylü ceketini giymeyip, kendilerine yeni bir bale kostümü bulmuslarken (bulduklari bu bale kostümü, Rus halk operalarinda, yazma yemenili Lyudmina'larina vurgun Uslan'larin, sahneye çikarlarken giydikleri giysiyi andiriyor) evet, günümüzde bile bazi beyler, tam Rus olmak, halka yaklasmak için bu köylü ceketini giymeyip, kendilerine yeni bir bale kostümü bulmuslarken o hiç giyemezdi köylü ceketini. Fransiz kafta*Grigori Patyomkin (1739 -1791). Rus Prensi. II. Katerina'nin gözüne girerek maresallige kadar yükselmistir. 34 nini daha bir anliyordu halk o zamanlar: ®Elbette, beydir o, bizim gibi giyinemez ya.‾ Günümüzün toprak sahiplerinden biri, halka yaklasmak için Rus giysisi giymis, köylülerin bir toplantisina gitmis. Onu uzaktan gören köylüler aralarinda fiskosa baslamislar: ®Kimdir su palyaço kilikli herif?‾ Anlayacaginiz, yaklasa-mamis halka toprak sahibi. Bir bey de söyle söylemisti bana: - Hayir, hayir, hiç bir seyde geri kalmayacagim. Mahsus kesecegim sakalimi, gerekirse frak bile giyecegim. Kendi isime bakacak, onlara yaklasmak istedigimi belli etmeyecegim. Beylik yapacagim, kili kirk yaran, eli siki, hatta -baktim ki öyle olmak gerekiyor- sert, astigi astik kestigi kestik bir bey olacagim. Daha sayacaklardir beni o zaman. Her sey, baslangiçta kendini saydirmaya baglidir. ®Vay canina l -diye geçirmistim içimden-. Adamin karsisindakiler düsmani sanki. Bilmeyen de savasa hazirlaniyor sanir.‾ Son derece sevimli bir baskasi: - Öyle ama -demisti-, aralarina girersem, toplanir yargilarlar beni hemen, geçmisteki bir suçum yüzünden kirbaçlanmama karar verirler. Halim nice olur o zaman? Içimden, ®Olsun varsin, ne çikar!‾ demek geldiydi birden de tutmustum kendimi, dememistim. Korkmustum çünkü. ®Niçin hƒlƒ çe35kiniriz bazi düsüncelerimizi açiklamaktan ?- diye düsündüm- Kirbaçlarlarsa kirbaçlasinlar, ne önemi var bunun? Sanat profesörleri durumdaki bu gibi degisiklikleri hayatin aci yani diye adlandirirlar yalnizca. Kisinin herkesten uzak yasamasi için yeterli bir neden midir bu acaba? Hayir, ya insanlarla hasirnesir yasamalidir kisi, ya da yapayalniz. Bazilari katlanamaz buna tabiŒ, özellikle zayif çocuklarla anneleri. Içimden geçirdiklerimi söylesem, karsimdaki bagirirdi: - Insaf siz de yani! €ocuklarla annelerini ne karistiriyorsunuz simdi? Bir inek baskasinin bahçesine girdi diye, durup dururken dünyayi atese vermeye benzerdi sizinki. Tüm insanligi ilgilendiren bir olay yapip çiktiniz küçücük bir seyi. - Haklisiniz, kuskusuz, gülünç, evet hem gülünç, hem de pis bir seydi bu. Bulasmak istemiyor insanin cani. Bunu söz konusu etmek bile utanç verici bir sey. Hepsinin cehennemin dibine kadar yolu var: Beni kirbaçlamasinlar da onlara ne yaparlarsa yapsinlar. Bana sorarsaniz, toplumun yargisi ne olursa olsun, yerindedir, haklidir: Onu yargilama olanagini bulsalar bile, sevimli arkadasima bir kirbaç bile vurmazlardi. ®Kardesler, bu adamin yaptigi alçakliga karsilik para cezasi verelim ona,‾ 36 diye karar verdi Sçedrin'in* anlattigi il mahkemelerinden biri: ®Alisik degildir adamcagiz kirbaç yemeye. Biz köylüler biliriz, onun tadini...‾ Bu yazdiklarimi okuyan biri, - Gericilik! -diye bagiracaktir- Kirbaç'i savunmak ha! (Yemin ederim ki bundan, kirbaci savundugum anlamini çikaracaklar olacaktir). Bir baskasi, - Insaf, nelerden söz ediyorsunuz böyle? -diyecektir-. Paris'i anlatacaktiniz, kirbaca atladiniz. Nerede kaldi Paris? Öteden baska biri, - Saçmaladiginizin farkinda degilsiniz galiba ?-diye karisacaktir söze-, daha yeni duydunuz bu yazdiklarinizi, oysa geziye yazin çikmistiniz. Ta o zaman trende nasil düsünmüs olabilirsiniz bütün bunlari? Cevabim hazirdir buna: - Hakli olmasina haklisiniz ya, yazdiklarimin yaz izlenimleri üzerine kis notlari oldugunu unutuyorsunuz. Kis notlarina kisla ilgili bazi seylerin de eklenmesi olagan degil mi? Üstelik Eydkunen'e yaklasirken hatirliyorum-, ana*Mihail Yevgrof Saltikof (Takma soyadi Sçedrin). Ünlü Rus hiciv yazari (1826-1889). Sonra sorumlu yöneticisi oldugu ®Anayurt Notlari‾ dergisinde 1847'de yayinladigi ®€eliskiler‾ uzun hikƒyesi yüzünden Vatka' ya sürüldü. 37yurt üzerine derin derin düsüncelere dalmistim. Oysa Avrupa'ya gitmek için birakmistim anayurdumu. Gene hatirliyorum, kurdugum bazi hayaller de bunlara benzer seylerdi. Daha çok sunu düsünüyordum: €esitli devrelerde Avrupa'nin ne gibi bir etkisi olmustu üzerimizde? Uygarligiyla konuk gelmisti bize daima; ne derece uygarlastirmisti bizi? daha dogrusu, ne derece uzaklastirmisti bizi uygarliktan? Simdi düsünüyorum da, pek bos seylere yormusum kafami. Ama bölümün basinda uyarmistim sizi, burada yazacaklarimin gereksiz olduklarini söylemistim. Sahi nerede kalmistim? Evet! Fransiz kaftaninda. O getirdi beni buralara. Iste, böyle Fransiz kaftanlinin biri de ®Kolagasi‾ni yazmisti zamaninda. O devirde pek sevilmisti Kolagasi. Patyomkin, ®Canini versen, bundan iyisini yazamazsin Denis,‾ demisti. Uyku sersemligiyle söyle bir kipirdamisti yerinden sanki herkes. ®Bos durmak, baskalarinin gösterdigi yöne gitmek o zaman da mi tak demisti insanlarin canina?‾ diye devam ediyordum düsünmeye elimde olmadan. O zamanki Fransiz yol göstericilerden söz etmiyorum yalnizca: sirasi gelmisken hatirlatmak istedigim bir sey daha var: Asiri derecede saf bir ulusuz biz, bunun tek nedeni de temiz yürek-liligimizdir. Sözgelisi, bos oturuyor, oturuyor, sonra birden, birisi bir sey dedi, bir sey yapti, üstümüze bir canlilik geldi, kendimize yapacak 38 is bulduk sanip firliyoruz yerimizden. En küçük bir kusku yoktur içimizde, artik inançla dopdolu-yuzdur. Bir sinek geçse yanimizdan, fil geçti saniyoruz. Toylugu, açligi da ekleyin buna... Kolagasi'ndan hemen önce basladi bize bu -ama o zamanlar gözle görülmeyecek kadar küçüktü tabiŒ- hƒlƒ da devam ediyor: Kendimize bir ugras bulduk mu cosup basiyoruz çigligi. Sevinçten çiglik atmayi, kendimizi paralamayi pek severiz. Ama iki yil geçer aradan, suratimizi asip her birimiz bir köseye çekiliriz. Ne var ki, yüz kere bile yapsak ayni seyi, gene de usanmaz, yorulmayiz. Yabancilarin yardimina gelince, Fonvizin zamaninda bunun en kutsal, en uygar yardim oldugundan toplumumuzda hemen hiç kimsenin kuskusu yoktu. Simdi de pek azdir tabiŒ, kusku edenler. Aydinlarimizin hepsi yabanci yardimdan yanadirlar. Heyecanli savunucularidirlar yabanci yardimin. Ama o zamanlar, evet o zamanlar her çesit yabanci yardima öylesine güveniliyordu ki, daglari yerlerinden nasil oynatmadigimiz sasilasi seydir: Alaunsk yaylalarinin, Pargo-lovsk tepelerinin, Valdaysk doruklarinin hƒlƒ yerli yerinde olduklarini görünce gözlerine inanamiyor insan. Öyle ya, o devrin bir ozani bir kahraman için söyle demiyor muydu: Yaslandigi dag titrerdi. devam ediyordu sonra: 39Tepeleri tuttugu gibi bulutlara firlatirdi. Bir söz oyunu vardir burda kuskusuz. Yeri gelmisken söyleyeyim: Yalniz edebiyattan, sanat degeri olan edebiyattan söz ediyorum burada. Avrupa'nin yurdumuzdaki sürekli, verimli etkisini onun üzerinde izleyecegim. O zamanlar Kolagasi'ndan önce de, o devirde de basilan okunan kitaplari söyle bir düsününce sevinçli bir gurur dolduruyor insanin içini! Simdi, Kuz-ma Prutkof diyorlar, günümüzün gözbebegi, ilginç bir yazar var bizde. Bütün kusuru görülmemis derecede alçakgönüllü olmasi: Yapitlarini topluca yayinlamadi hƒlƒ. Yalniz çok eskiden, €agdas'ta Dedemin Anilari diye karmakarisik birtakim yazilari çikmisti. Düsünün bir kere, Katerina devrinden kalma bu yag tulumu yetmislik dede, Oçakof'da bulunduktan sonra yurda dönüp de anilarini yazmaya kalkisirsa neler döktürmez... Yazarken kim bilir ne haz duymustur. Neler neler de görmüs! Bütün anlattigi birkaç fikraydi: ®Sövalye de-Monbagon'un zekice cevabi: Günün birinde sövalye de-Monbagon'un genç, güzel esi, kralin yaninda yüksek sesle sormus: ®Efendim, köpek mi kuyruguna baglidir, kuyruk mu köpege?‾ Hazircevapligiyle taninmis sövalye hiç bozulmadan, tersine, her zamanki so-gukkanliligiyle cevap vermis: ®Hanimefendi, köpegi basindan oldugu gibi, kuyrugundan da tutarak götürmek yasak degildir hiç kimseye‾ Bu cevap pek hosuna gitmis kralin; sövalyeye armaganlar vermis.‾ 40 Uydurma saniyorsunuz bunu, biliyorum, böyle bir olay olmamistir, diyorsunuz. Ama yemin ederim size, daha on yasimdayken, Katerina devrinin kitaplarindan birinde söyle bir fikra okumustum. Ezberlemistim onu öylesine sarmisti beni-hƒlƒ unutmadim: Sövalye de-Rogan'in zekice cevabi: Sövalye de-Ro-gan'in agzinin çok pis koktugunu herkes bilir. Bir gün Prens de-Konde yataktan kalkarken o da oradaymis. Prens de-Konde söyle demis ona: ®€ekilin sövalye deRogan. Uzaklasin benden, çok pis kokuyorsunuz.‾ Sövalye hemen yapistirmis cevabi: ®Koku benden degil, sizden geliyor sayin Prensim, yataktan daha yeni kalkiyorsunuz çünkü.‾ Bu toprak sahibini getirin gözünüzün önüne simdi. Eski bir askerdir, kolunun birini bile kaybetmistir belki savasta. Yüz kölesi olan yasli bir karisi, Mitrofanus ogullari vardir. Cumartesileri hamama gider, bayginlik gelene kadar kalir orada. Gözlügü burnunun üzerine düsmüs, bu çesit fikralari -onlari gerçegin ta kendisi sayarak- büyük bir dikkatle satir satir okur. O zamanlar Avrupa'dan gelen bu haberlere gösterilen saf güven, verilen önem ne tuhaftir! Efendime söyleyeyim, ®Sövalye de-Rogan'in agzinin çok pis koktugunu herkes bilir‾mis... Kim bilirmis, niçin bilirmis ?Tam-bovsk ili ayilarindan hangisinin haberi varmis bundan? Hem kim bilmek istiyormus bunu bakalim? Ama bu çesit bozguncu düsünceler viz gelir ihtiyara. Bu- ®zekice söylenmis sözler‾in 41sarayda bilindigine çocuksu bir içtenlikle i-nanir; bu da yeter ona. Hiç kusku yok ki, kolayca benzedik Avrupalilara o zaman (dis görünüs bakimindan tabiŒ). Ruh yönünden onlara benzememiz için de hayli kirbaç sakladi... Ayagimiza ipek çorap geçirip, bir de peruk takip kiliç kusandik mi Avrupali olacagiz saniyorduk. isin kötüsü, hosumuza da gidiyordu bu. Oysa gerçekte degisen bir seyimiz yoktu: Her seyi, agzinin pek pis koktugu bile herkesçe bilinen de-Rogan'i bir yana koyup, gözlüklerini çikardiktan sonra usaklarini gene kirbaçlatiyordu yasli adam; ailesine sert davraniyordu gene; ufacik bir saygisizligi yüzünden, her yani kabarincaya kadar kirbaçliyorlardi gene ahirda komsu küçük toprak sahiplerini; büyüklere yaranmak için alçaklikta yarisiliyordu gene. Köylü bile simdikinden daha bir anliyordu beyleri: Daha az küçümsüyor-lardi onu, gelenekleriyle daha az alay ediyorlar, daha çok ilgileniyorlardi onunla. Simdiki kadar yabanci degillerdi ona, beyler daha bir az Alman'dilar. Gerçi pek yukardan bakiyorlardi, ama nasil bakmasinlardi... bey olduklari nerden belli olacakti? Ölünceye kadar kirbaç-lasalar bile, simdikinden daha bir iyi davraniyorlardi halka, daha az yabanciydilar çünkü o zaman. Sözün kisasi, bütün bu beyler basit, kütük gibi insanlardi; her seyi en ince ayrintisina dek ögrenmeye çalismazlar, eline geçeni alir, çalar çirpar, kirbaçla adam döver, aciyarak omuz silker, ®insafli çocuksu bir ahlƒksizlik içinde‾ yasayip giderlerdi. Bana sorarsaniz, bu dedeler hiç de o kadar saf (de-Rogan' lar, Monbazon'lar konusunda bile) degildiler. Hatta pek büyükleri bazen kurnazmis bile, o zamanin Avrupa'dan gelen etkilerini daha bir iyi geçiriyorlarmis akil süzgecinden. Bütün bu olmayacak hayaller, bu ikiyüzlülük, bu Fransiz kaftanlari, kol dügmeleri, peruklari, kiliçlari, ipek çoraba giren bu hantal, kalin bacaklar; o zamanin Alman perugu takmis, postali giymis ufak tefek erleri, hepsi hepsi, - saniyorum-korkunç dalaverelerdi; asagidan, usakça bir yaltaklanisla sisirilmeydi. Öyle ki, bazen halk bile farkina variyordu bunun, olup biteni anliyordu. Insan kƒtip, düzenbaz ya da kolagasi olsa bile safça, acikli bir biçimde inanabilir gene de sövalye de-Rogan'in en ®üstün insan‾ olduguna. Hiç bir seye engel oldugu yoktu bunun: Gvozdilof'lar eskisi gibi indiriyorlardi gene sopalarini: Patyomkin'imiz ve onun gibilerin, de-Rogan'larimizi evlerinin ahirlarinda kirbaçlatmadiklari kaliyordu bir; Monbazan'lar kol dügmeli elleriyle canli, ölü demeden herkesin derisini yüzüyor, ipek çorapli bacaklariyle rasgele yere yapistiriyorlardi tekmeyi; markizler boyunlarini kirmayi kahramanca göze alarak takla atiyorlardi saraydaki kabul törenlerinde. 42 43Sözün kisasi, bu ismarlama, zoraki Avrupalilik Petersburg'dan -yeryüzünün, tarihinde en çok masal olan kentinden- baslamak üzere, inanilmayacak bir rahatlikla yerlesmisti içimizde o zamanlar. Ama durum degisti simdi. Petersburg da aldi payina düseni. Artik büsbütün Avrupali-lastik, büyüdük. Gvozdilof bile inceldi; sopa atmak gerekince kibar kibar vuruyor simdi, bir Fransiz burjuvasi gibi davraniyor. Hele biraz daha zaman geçsin, güney eyaletlerinde yasayan bŒr kuzey Amerikali gibi, zencilerle ticaretin gerekliligini bildiriyle savunmaya kalkisacaktir. Su bildiriyle savunma isi de Amerika'dan Avrupa'ya büyük bir hizla yayiliyor zaten. ®En sonunda gidiyorum oraya, gözümle görecegim,‾ diye düsünüyordum. Insan, gözüyle görüp ögrendigini kitaplardan ögrenemez hiç bir zaman. Sirasi gelmisken, Grozdilof üzerine birkaç sözcük söylemek istiyorum: Fonvizin, Kolagasi'ndaki en parlak tümceyi acaba niçin komedide soylu, yüce Avrupaliligin temsilcisi Sofiya'ya degil de; kolagasinin, öylesine aptal, aptal oldugu kadar da görgüsüz, geri kafali olarak yarattigi karisina söyletmis? Oysa kadinin agzindan çikan ipe sapa gelmez her sözü o degil de, onun arkasina saklanmis baska biri söylüyordu sanki... Gerçegi söylemenin sirasi gelince de Sofiya degil, kolagasinin karisi söyledi bunu. Öte yandan, 44 yalnizca katiksiz bir aptal degil, degersiz bir kadin olarak da çikarmistir karsimiza. Ama gene de korkmustur bu tümceyi Avrupa kültürü almis Sofiya'ya söyletmekten; onun karaca-hil, aptal bir kadinin agzindan çikmasini daha bir olagan, sanat yönünden daha bir akla yatkin bulmustur. Komedinin bu yeri hatirlanmaya deger iste. Hiç bir amaç güdülmeden açik açik içtenlikle, hatta derin düsünmeden yazildigi için son derece ilginçtir bu parça. Kolagasinin karisi, Sofiya'ya söyle diyor: ...Bizim alayin birinci bölügüne Gvozdilof adinda bir yüzbasi bakiyordu. Öyle hos bir karisi vardi ki o kadar olur. Adam bazen durup dururken kizardi bir seye -daha çok sarhosken olurdu bu-, Allah seni inandirsin canimin içi, ayaginin altina alirdi kadincagizi. Sopayi rasgele yerine indirirdi de indirirdi. En olmadik bir sey için canini çikarirdi zavallinin. Bakinca yüregim parçalanirdi, aglardim. Sofia: Böyle üzücü seyleri anlatmayin bana lütfen efendim. Kolagasinin karisi: Sen bunu duymak bile istemiyorsun anacigim, düsün ki yüzbasinin karisi katlaniyordu! Böylece aydin Sofiya, sonradan edinilme duygululuguyle, basit bir kadinin karsisinda saçmalamis oluyordu. Bu söz (daha dogrusu, cevap) Fonvizin'in en basarili, en insanŒ, en... içten sözüdür. Toplumumuzun önde gelenleri arasinda turfanda yetistirilmis böyle çok aydin vardir. Turfanda yetistirilmis olmalarini da pek çok severler bunlar, baskaca bir 45sey istemezler. Ama isin en ilginç yani, Gvoz-dilof'un hƒlƒ sopa atmasidir karisina. Yalniz eskisinden biraz kibar dövüyor onu simdi. Gerçekten öyle. Eskiden bu isin daha bir gönülden yapildigini söylüyorlar! Kimi seviyorsam onu döverim... Hatta, kadinlarin, sopa yemedikleri zaman huzursuz olduklarini söyleyenler bile var: Dövmedigine göre sevmiyor demektir. Ama ilkel, gelismemis, basit bir duyguydu bu. Uygarlastik artik, degistik. Gvozdilof, gerekli oldugu için dövmüyor simdi karisini; budala, yani geri kafali oldugu, yeni düzeni anlayamadigi için dövüyor. Yeni düzende, sopadan çok daha etkili ceza çesitleri de var hem. Gvozdilof üzerinde bu denli durmanin asil nedeni, bizde onun üzerine hƒlƒ derin anlamli, duygulu yazilarin yazilmasidir. Üstelik o kadar çok yaziyorlar ki, halka da gina geldi artik. Oysa bu yazilar olmasa da Gvozdilof, ölümsüz denebilecek derecede canlidir bizde. Evet efendim, canli ve saglikli, tok ve sarhostur. Simdi bir kolu, bir bacagi yok; yüzbasi Kopeykin gibi ®bir anlamda kan döktü.‾ Karisinin ®öyle hos, öyle hos‾ bir kadin oldugu günler çok geride kaldi. Yaslandi, yüzü süzüldü, sararip soldu; kirisiklar, istirap porsuttu onu. Ama o, kolu bacagi kopuk yüzbasi kocasi hasta yatarken basucundan ayrilmamis, gözlerini kirpmadan sabahlara kadar hizmet etmisti ona; avutmaya çalismis, gözyasi 46 dökmüstü. ®Yigidim, erkegim benim,‾ diye aglamisti. ®Iyi yürekli sahinim benim, kahramanim!‾ Varsin bir yönden acikli, içler acisi bir sey olsun bu, varsin olsun! Ama bir de öbür yönü vardir; Rus kadininin, her seyi ba-gislayabilen engin sevgisini, Rus dünyasinda bundan yüce bir seyin olmadigini gösteren öbür yönü... öyle degil mi? Dahasi var, Gvozdilof sarhoslugu birakti artik, bazen dövmüyor da karisini, yani eskisinden daha seyrek dövüyor, zamana uyuyor, arada bir tatli sözler bile söylüyor karisina. Yasliliginda anladi çünkü karisi olmadan yasayamayacagini. €ikarinin nerede oldugunu bilen bir insandir, burjuvadir. Ama simdi de bazen dövüyor karisini: Içtigi zamanlar, ya da karisi tasalanmaya basladigi zamanlar, eski aliskanligiyle... Kim ne derse desin, gene de bir ilerlemedir bu, insanin gönlünü rahatlatacak bir durumdur, bilirsiniz, gönlümüzün rahatligina pek düskünüzdür biz... Evet efendim, gönlümüz rahat artik, hem çok rahat. Gerçi hƒlƒ pek güzel degil çevremizdeki hayat, ama ne önemi var bunun! Biz , öylesine güzeliz, öylesine uygarlastik, öylesine Avrupalilastik ki, yüzümüze baktikça midesi bulaniyor halkin! Artik hepten yabanci, baska ulustan sayiyor bizi halk; tek bir sözcügümüzü, tek bir kitabimizi, tek bir düsüncemizi anlamiyor... ama ne derseniz deyin, bir ilerlemedir bu. Simdi halki da halkin olan her 47seyi de öylesine küçük görüyoruz ki, yepyeni, görülmemis bir tiksinti bile duyuyoruz ona. Monbazon'lar, de-Rogan'lar zamaninda bile yoktu bu tiksinti. Ama, gene ne derseniz deyin, bir ilerlemedir bu. Üstelik nasil da inaniriz uygar oldugumuza, sorunlari ne de yukardan bakarak çözü çözüveririz. Hem ne sorunlardir bunlar: Toprak, halk diye bir sey yoktur; ulus, belirli bir vergi sistemidir yalnizca; ruh da, tabula rasa*; gerçek insanin, toplum insaninin sipsak yapiliverilecegi balmumu... Avrupa uygarligini benimsediniz, üç bes de kitap okudunuz mu tamamdir... Ne rahatiz simdi! gurur dolu bir huzur var içimizde. Hiç bir seyden kuskumuz yok çünkü, bütün sorunlari çözdük, imzamizi da bastik altina... Sözgelimi, kendini bizim gibi huzura rahata birakmayip bizlerin yüce kisiligimizle yetinmedigi, bunlari kendine ülkü benimsemedigi, bizden daha iyi, daha güzel bir seyler aramak yürekliligini gösterdigi için kendimize ne büyük bir güvenle hasladik Turgenyef'i... Bizden daha iyi ha, aman Allahim! Evrende bizden daha iyi, daha kusursuz ne olabilir? Ama gününü gördü Bazarof yüzünden... Tam bir nihilist oldugu halde huzuru bulamayan, hep bir seyler arayan (soylu bir yüregin nitelikleridir bunlar) Bazarof nedeniyle hayli çatildi ona. Aslinda *Lat., tabuta rasa: sil bastan. 48 Kuksina yüzünden -Turgenyef'in Rus gerçeklerinden çikarip gözlerimizin önüne serdigi bu aydin kahramani yüzünden bile-az papara yemedi. Kadin haklarina karsi durdugunu söyleyenler bile çikti... Ama siz nasil isterseniz öyle düsünün, gene de bir ilerlemedir bu. Halkin karsisinda uygarligin temsilcileri olarak öylesine bir onbasi kendini begenmisligiyle durusumuz var ki, görmege deger: Ellerimiz kalçalarimizda, bakisimiz çakmak çakmak, kuruldukça kuruluyor, yüzlerine tükürürcesine bagiriyoruz: ®Pis köylü, ulus denen sey aslinda bir vergi dagitimindan, geri kafaliliktan baska bir sey degilken ne ögrenecegim senden?‾ Öyle ya, geri kafaliliga mi tutsak edecektik kendimizi yani! Ah Tanrim; tam yeri gelmisken... Baylar, bir dakika için tutalim ki gezimi bitirip yurda döndüm. Izninizle bir olay anlatacagim size: Bu sonbahar en ilerici gazetelerden birini almistim elime. Baktim: Moskova'dan bir haber. Baslik söyle: ®Barbarlik kalintilarindan biri daha‾ (Ya da buna benzer bŒr seydi. Ne yazik ki gazete yok yanimda simdi. Anlayacaginiz, çok güçlü bir baslikti.) Haberde, bu sonbahar Moskova'da bir sabah yayli bir arabanin sokaklarda dolastigindan söz ediliyordu, Arabada zilzurna sarhos, tiril tiril giysili, çöpçatan bir kadin varmis; naralar atiyor, bagira çagira sarki söylüyormus. Arabacinin giysisi de incecikmis; o da sarhosmus, o da bir sarki 49heceliyormus agzinda! At bile kordonluymus. Ama o da sarhos muydu, bilmiyorum. Sarhos olsaydi gerek. €öpçatan kadinin elinde, bes-belli, mutlu bir gece geçiren yeni evlilerden aldigi küçük bir bohça varmis. Gelen geçene gösteriyormus onu. Bohçada, basit halk arasinda devresi gün yeni evlilerin anne babalarina gösterilmesi gelenek olan giysileri varmis tabiŒ. €öpçatani görenler katila katila gülüyormus: Gülünmeyecek gibi degilmis dogrusu. Bu görülmemis, ®hƒlƒ, uygarligin bunca basarisina karsin günümüze kadar süregelen!‾ barbarliktan büyük bir öfkeyle, nefretle söz ediyordu gazete. Ne yalan söyleyeyim baylar kahkahalarla güldüydüm bu haberi okuyunca. Ah, lütfen ilkel giyinisi, hafif giysileri, örtüleri falan savunuyorum sanmayin. Igrenç bir seydir bu, delilik, yabaniliktir, slav kokar; biliyorum, itirazim yok. Ama çöpçatanin kötü bir niyeti yoktu öyle bagirip çagirirken; tam tersine, açikyürekliliginden, iyiyi, yüceyi, Avrupaliligi bilmediginden, yeni gelini yüceltmek amaciyle bagirip çagiriyordu. Buna gülmemistim ben. Birden hanimefendilerimizi, moda dükkƒnlarimizi hatirlamis, ona gülmüstüm. Hiç kusku yok ki, uygarlasmis kibar bayanlarimiz annelerine babalarina karsi ince giyimi savunmuyorlar artik; ama, söz gelisi, terziye söyle modaya uygun, zarif bir giysi ismarlamalari gerekince de, güzelim Avrupa giysilerinin bilinen yerlerine büyük bir ustalikla pamuk koymasini söylüyorlar! Niçin mi yapiyorlar bunu? TabiŒ ki güzel olsun diye, güzel pour paraitre.,.* Dahasi var: Onlarin kizlari, okulu yeni bitirmis, on yedi yasindaki bu masum yaratiklar da biliyorlar pamugu, her seyi biliyorlar; onun ne ise yaradigini, özellikle nerelere, bedenin hangi yerlerine konulacagini, hangi amaçla kullanildigini biliyorlar hep... Gülerek, ®Bu çabalar, bu özen, pamukla büyültmeye iliskin bilinçli özen, diye geçiriyordum içimden, daha bir temiz mi sanki, daha bir akillica, daha bir dürüst mü? Saf bir inançla, böylesinin gerektigi, böylesinin daha iyi, daha dürüst bir davranis oldugu inanciyle anne babaya götürülen o sanssiz hafif giysinin kötü oldugu söylenemez aslinda!...‾ Allahaskiniza dostlarim, uygarligin bir ilerleme olmadigi, tersine, son zamanlarda Avrupa'da her çesit ilerlemenin tepesinde kirbacin, cezaevinin bulundugu üzerine bir söyleve baslayacagim korkusuna kapilmayin. Bizde uygarligin gerçek, olagan gelismenin yasala-riyle barbarca karistirildigini ispata kalkisacagimi da sanmayin. Uygarligin Batida bile ipliginin çoktan pazara çikarildigini, ancak varliklilarin (gerçi herkes ya varliklidir orada, ya da varlikli olmak ister) evet, ancak varlik*Görünmek için. 51lilarin, sirf paraciklarini kurtarmak için uygarligi savunduklarini da söylemeyecegim. Insan ruhunun ne tabula rasa, ne de toplum insaninin kalipla dökülebilecegi balmumu oldu-gunu da anlatmaya çalismayacagim size. Insana önce kisiligin, sonra bilimin, daha sonra da özgür, dürüst bir yasayisla, ulusal güçlerine inancin gerekli oldugunu falan da ispata kalkismayacagim. Bizdeki ilericilerin (aslinda çogu ilericilikten çok uzaktir ya neyse...) evet ne diyordum, bizdeki ilericilerin pamugu hiç de savunmadiklarini, ince giysiyi oldugu gibi onu da yerden yere vurduklarini bilmedigimi söyleyecegimi de düsünmeyin sakin. Hayir, hayir, yalniz bir sey söylemek istiyorum su anda: Haberde hafif giysiler söyle bir yerilmekle birakilmiyor, bunun barbarlik oldugu söylenip geçilmiyordu. Basit halka özgü ulusal barbarligimiz, soylu çevrelerimizin Avrupa uygarligina taban tabana zit bir sey olarak seriliyordu göz önüne. Edepsizlikti yazida yapilan; yazar, iyi olduklarini söyledigi insanlarin aslinda belki de bin kere daha igrenç, kötü olduklarinin farkinda degildi sanki; bizlerin eski kör inançlarimizi, bayagiliklarimizi daha da asirilariyle degistirmekten baska bir sey yapmadigimizi bilmiyor gibi yazmisti yaziyi. Bize özgü köklü kör inançlarimiz, bayagiliklarimiz görmezlikten geliniyordu. Halkin önünde, ellerimizi belimize koyup böylesine kurulmanin, üstelik yüzlerine 52 tükürürcesine konusmanin ƒlemi var mi?... Insanin kendi kusursuzluguna, baskalarini küçük görmeye hakki olduguna böylesine inanmasi gerçekten de gülünç, hem çok gülünç bir seydir! Sonra, bunun inanç mi, halki küçümseme mi, yoksa Avrupa uygarligi karsisinda duyulan akilsizca, kölece bir tapinis mi oldugunu da bilmiyoruz. Öyle olsa daha da gülünç olurdu zaten. Ben de ne diye anlattim bunu sanki? Her gün binlercesiyle karsilasiyorsunuzdur. Bagislayin. Ama benim yaptigim da dogru degil! Inanin ki dogru degil yaptigim! Dedelerden torunlara atladim çünkü hemen. Oysa aradakiler de var. €atski'yi* hatirlayin. Saf kurnaz dede de degildir o, elleri belinde dikilip her seye karar veren, kendini begenmis torun da... €atski, bizim Rus Avrupa'sinin çok degisik bir tipidir. Rusya'yi da, topragini da seven ama, Incinen duygularina bir köse... arayip bulmasi gerektiginde gene Avrupa'ya giden sevimli, heyecanli bir tiptir. Kisacasi, bir zamanlar çok yararli olmus, ama artik hiç bir ise yaramayan bir tip. Bir laf ebesidir o, *Griboyedof'un ®Akildan Belƒ‾ adli oyununun kahramani. 53bir palavraci, ama içtendir de, bir ise yaramadigina yürekten üzülür. Simdi yeni kusakta yeniden dogmustur. Genç güçlerimize de, onun yeniden ortaya çikacagina da inaniyoruz. Ama Famusof'un balosunda oldugu gibi asiri heyecanli degil de magrur, güçlü, sevimli, seven bir insan olacaktir artik. Ayrica, incinen duygularina aradigi kösenin Avrupa'da degil, belki de hemen burnunun dibinde oldugunu sezinleyerek, ne yapmasi gerektigi bilincine varip onu yapacaktir. Bakin ne diyecegim: Artik bizde herkesin uygarlik onbasisi olmadigina inandigim gibi, günümüzün yeni insaninin halklastigini da iddia edebilirim. Ama sonra sözedecegim bundan. Simdi €atski üzerine birkaç sözcük söylemek istiyorum. Bir seye ermiyor aklim: Biliyorsunuz, zeki bir insandi €atski. Nasil olmus da bir is bulamamis kendine bu zeki insan? Bunlar iki üç kusak is bulamamislardir zaten. Bir gerçektir bu, gerçege karsi bir sey söylenemez elbette, ama merak edip sorabilir insan. Zeki bir insanin ne zaman, hangi kosullar altinda olursa olsun, kendine bir is bulamamasina aklim ermiyor iste benim. Bu noktanin tartismali oldugunu söylüyorlar, ama ben inanmiyorum onun zeki bir insan olduguna. Kisiogluna akil, istedigi bir seye erismesi için verilmistir. Kilometrelerce yol yürürsün de hiç bir seye yaramaz, ama amacina dogru yürürsen yüz adim atinca 54 hayli yaklasmis olursun ona. Öte yandan bir adimda amacina erismek istiyorsan, akil degildir seninki bence. Hatta ®ehlikeyif‾ derler böylelerine. Zora gelemezler, adim adim yaklasmaya alisik degildirler, bir adimda amaca ulasmayi -ya da uçuruma gitmeyi- yeglerler. Bu da bir çesit rahatligina düskünlüktür. Dogrusu, €atski de o zaman yurt disina sivismakla akillilik etti; biraz geç kalsaydi, bati yerine doguda bulurdu kendini... Bizde pek seviyorlar batiyi,-hiç degilse- sikistilar mi orada aliyorlar solugu. Bakin, ben de oraya gidiyorum iste. ®Mais moi c'est autre chose.‾* Hepsini gördüm orada, yani çogunu gördüm, o kadar çoklar ki, sürüsüne bereket... Incinen duygularina bir köse ariyorlar. Öyle olmasa bile, bir sey ariyorlar gene de. Famusof'un balosundan sonra €atski'lerin kusagi kadinli erkekli oraya dolustular; hem yalniz €atski'ler degildi dolusanlar: Moskova toptan gitmisti oraya. Emekli olup, hastaliklardan kurtulmak için kaplicalara giden kaç tane Repetilof, Skolozub var orada simdi? Natalya Dmitri-yevna kocasiyle oradadir yüzde yüz. Kontes Hlestova'yi bile her yil götürüyorlar oraya. Hatta Moskova'dan da biktilar. Yalnizca Mol-çalin yok aralarinda: O baska bir yön tuttu kendine, baba ocaginda kaldi. Anayurduna, *®Ama bana gelince is degisir.‾ 55baska bir deyimle, dogup büyüdügü topraklara adadi kendini... O denli yükseldi ki... Famu-sof'u evine bile sokmuyor: ®Köyden tanisiyoruz canim, kentte selƒm verilmez böylelerine.‾ Isler arasindan bir is bulmus kendine. Petersburg'da oturuyor... basariya da ulasti. ®Rusya'yi taniyor, Rusya da onu.‾ Evet, çok iyi taniyor onu Rusya, uzun süre de unutmayacak... Artik susmuyor bile eskisi gibi, tersine, durmadan konusuyor. Kitaplari da düsürmüyor elinden... Neyse, birakalim onu simdi. Bizimkilerin Avrupa'da mutlu yasayabilecekleri bir köse bulmak umuduyle oraya gittiklerini söylüyordum; dogrusu, orada buradakinden daha mutlu olduklarini saniyordum. Oysa yüzlerinde öylesine bir hüzün var ki... Zavallilar! O ne huzursuzluk, o ne telƒstir! Hepsi de ellerinde birer gezi rehberiyle dolasiyorlar. Gittikleri her kentte görülmeye deger diye bilinen yerlere kosuyorlar hemen. Dogrusu, zorunluymuslar, görevleri öyle gerektiriyormus gibi, ulusal niteliklerini birakmiyorlar gene de. Rehberde adi geçen her sarayi -üç pencereli olsa bile- görmeden geçmiyorlar. Moskova'nin, Petersburg'un en olagan evlerinin tipatip ayni olan ®vali konaklarinin‾ birini kaçirmiyorlar; gözlerini alabildigine açip hayranlikla bakiyorlar Rubens'in sigir etine, rehberde öyle buyruldugu için- bunun soylu bir güzellik olduguna inaniyorlar. Rapha 56 el'in Madonna'sina kosuyor, budalaca bir merakla dikiliyorlar karsisinda: Her an bir seyin olacagini, birisinin yerden bitip onlarin hüznünü, bitkinligini dagitacagini bekliyorlar. Hiç bir sey olmayinca da, buna sasarak ayriliyorlar oradan. Bu, görülecek seylerden çok elindeki rehbere bakan; yeni, onun sasirtacak hiç bir sey beklemeyen Ingiliz turistlerinin o kendine güven dolu, dogal merakina benzemez. Ingilizler rehberde dogru bilgi verilip verilmedigine bakarlar yalnizca; söz konusu tasin agirliginin, yüksekliginin rehberde söylendigi kadar olup olmadigiyle ilgilenirler... Hayir, bizim merakimizda tuhaf, sinirli, tutkulu bir sey vardir. Hiç bir zaman hiç bir seyin olmayacagina kesinlikle inaniriz -ilk sinek yanimizdan uçup geçinceye kadar tabiŒ-; bir sinek uçtu mu ha basladi ha baslayacak diye sabirsizlaniriz... Akli basinda insanlardan söz ediyorum burada elbette. Ötekileri ne düsünelim: Tanri korur öylelerini her zaman. Oraya bütün bütün yerlesmis, ana dillerini unutmaya, Katolik papazlarini dinlemeye baslayanlari da birakalim bir yana. Ne var ki, hepsi üzerine birden sunu söyleyebilirim: Eydkunen'e ayak basar basmaz, sahibini yitiren küçük köpeklere benziyoruz hemen. Bunlari sakadan yazdigimi saniyorsunuzdur Tanri bilir. Birilerini suçladigim kanisindasinizdir belki de. ®Günümüzde toplumumuzun bunca sorunu varken siz çekip 57Avrupa'ya gidiyorsunuz! Köylü sorunu halledilmeye çalisiliyor, siz Avrupa'da yasiyorsunuz!‾ falan filan... Ah, hayir, hayir, hiç de böyle bir sey demek istemiyorum. Baskalarini suçlamak bana mi kalmis? Bilirim haddimi ben. Hem kimi, niçin suçlayacagim? ®Bir görev verilse bize, seve seve yapariz, ama yok, vermiyorlar. Biz olmadan da pekƒlƒ yapiliyor her sey. Bos yer yok, isler tutulu. Durup dururken ne diye gidip burnumuzu sokalim?‾ Gördünüz mü deyimi? Burunlarini sokmayacaklarmis... Ezbere biliriz bu sözleri. Ama nedir bu? Nerelere geldim ben böyle? Avrupa'daki Ruslari nasil tanimisim bu kadar? Eydkunen'e yaklasiyoruz daha... Sahi, geçtik Eydkunen'i. Aslinda Berlin'i de, Dresden'i de, Köln'ü de, hepsini geçtik. Dogrusunu söylemek gerekirse hƒlƒ trendeyim; ama Eydkunen degil artik önümüzdeki kent, Arkelin'e yaklasiyoruz, Fransa sinirindayiz. Ah, ya Paris, evet ya Paris, ondan da söz edecektim biraz, unuttum! Bizim Rus Avrupa'si çok derin düsüncelere daldirdi beni. Ama Avrupa Avrupa'sina konuk giden bir insan için bagislanabilecek bir suçtur bu. Özür dilemeye de gelmez ya aslinda. Gereksiz bir bölümdü bu çünkü. 58 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Simdi de, geziye çikanlar için gerekli olan ®Fransiz'da mantik yoktur‾ sözünün, gerçek olup olmadigi üzerine son düsüncelerBizim kompartimana henüz gelen dört yeni yolcuyu -dördü de Fransiz'di- tepeden tirnaga süzerken soruyordum kendi kendime: ®Yok canim, niçin mantiksiz olsun Fransiz'lar?‾ Arkelin'den yeni kalkmistik. Oradaki gümrük görevlilerini saymazsak, anayurtlarinda karsilastigim ilk Fransiz'lar bunlardi. Gümrük görevlileri son derece kibar davranmislardi yol61culara, çabucak bitirmislerdi islerini. Gülümseyerek girmistim trene. Sekiz kisilik kompartimanda Arkelin'e kadar iki kisi yolculuk etmis-tik. Ben, bir de alçakgönüllü, temiz yürekli, orta yasli bir Isviçreli. €ok iyi bir yol arkadasiydi Isviçreli, iki saat durmadan çene çalmistik. Ama alti kisi olmustuk simdi kompartimanda. Yeni yol arkadaslarimizin gelmesiyle, benim Isviçrelinin birden susmasi pek sasirtti beni. Yarida kesilen konusmamiza devam etmek istediysem de, isteksiz, kisa cevaplarla geçistirdi sorularimi; basini çevirip pencereden disari bakti bir süre, sonra Almanca gezi rehberini çikardi, okumaya daldi. Ben de ilgilenmedim onunla daha; sessizce, yeni yol arkadaslarimizi incelemeye koyuldum. Tuhaf insanlardi bunlar. Esyalari filan yoktu, yolculuga çikmisa da benzemiyorlardi hiç. Yolcu olduklarini belli edecek ne bir çanta vardi yanlarinda, ne de giyinisleri uzaktan yakindan andiriyordu yolcu giyinisini. Üzerlerinde, bizim emirerlerinin, ya da orta halli köy toprak sahiplerinin usaklarinin giydiklerinden pek az iyi durumda, eski püskü ceketler vardi. Dördünün de gömlegi kirli mi kirliydi. Pek parlak renkli kravatlari da pisti. Birinin boynunda ipek bir esarp artigi vardi. On bes yil araliksiz takila ta-kila sahibinin boynundan neredeyse yarim kilo yag emmis esarplardandi bu. Ayni adamin Kolunda da, findik büyüklügünde sahte pirlan62 ta tasli kol dügmeleri vardi. Gelgelelim, pek bir kuruluyorlardi adamlar. Dördü de hemen hemen ayni yaslardaydi -otuz bes yaslarinda gösteriyorlardi- yüzden benzemedikleri halde, son derece andiriyorlardi birbirlerini. Bitkin görünüyorlardi. Hepsinin de -birbirinin ayni- bilinen o Fransiz sakali vardi. Bunlarin, felegin çemberinden geçmis insanlardan olduklari, uzun yillar boyunca kendilerine -tatsiz da olsa- çaliskan birer insan dis görünüsü edindikleri belliydi. Ayrica, birbirleriyle tanisiyorlar gibi de gelmisti bana; ama aralarinda bir sözcük olsun konustular mi, hatirlamiyorum. Bize, yani Isviçreliyle bana bakmak istemiyorlardi sanki. Umursamaz tavirlarla islik çalarak yerlerine oturduktan sonra, ilgisiz, -ama inatla- pencereden disari bakmaya baslamislardi. Ben de bir sigara yakmis, -can sikintisindan- onlari incelemeye koyulmustum. Dogrusu, bir soru kurcaliyordu kafami: ®Neyin nesidir bunlar acaba?‾ diye soruyordum kendi kendime. Isçi desem, isçi degildiler, burjuvaya da benzemiyorlardi pek, ®Sakin emekli asker, a la demi solde* ya da bunun gibi bir sey olmasinlar?‾ Aslinda öyle uzun uzun ilgilenemedim onlarla. On dakika sonra bir istasyonda durdu tren,dör*Fransa'da I. imparatorluk subayi olup, Restorasyon döneminde açiga alinan subaylara verilen ad. 63dü de kalkip, kompartimanin kapisini hizla çarparak çiktilar. Biz yolumuza devam ettik. Oralarda trenler pek beklemiyor istasyonlarda; iki, bilemediniz üç dakika durup kalkiyorlar. Yolculuk sikici olmuyor bu yüzden, yani gidecegi yere çabuk variyor insan. Yalniz kaldigimizda Isviçreli hemen kapadi rehberini, yanina koydu, gülümseyerek bakti yüzüme. Konusmamiza devam etmek istedigi belliydi. Yüzüne merakla bakarak, - Adamlarin yolculugu pek kisa sürdü -diye basladim. - O kadardir yolculuklari zaten. - Taniyor musunuz onlari? - Onlar mi?... Polistiler... Sasirmistim. - Nasil? -dedim-. Ne polisi? - Basbayagi bildigimiz polis... Anlamadiginizi sezinlemistim zaten. - Yani... çasit mi demek istiyorsunuz? Hƒlƒ inanamiyordum. - Evet. Bizim için bindiler trene. - Emin misiniz? - Elbette! Ilk gelisim degildir bu. Daha gümrükte, pasaportlarimiza bakarlarken gösterdiler bizi onlara, adimizi falan söylediler. Bizimle biraz yolculuk etmek için bindiler trene. - Bizi orada gördükten sonra bir de kom64 partimanimizda yolculuk etmeleri ne diye gerekti? Daha istasyonda göstermisler bizi onlara, öyle söylüyorsunuz. - Ancak adimizi, soyadlimizi bildirdiler. Oysa yetmez bu. Ama simdi en küçük ayrintilarimiza varincaya kadar taniyorlar, biliyorlar bizi: Yüzlerimizi, giysilerimizi, esyalarimizi, kisacasi, her seyimizi... Sizin kol dgmelerinizi gördüler. Sigara paketinizi çikardiniz, onu da gördüler. Anlayacaginiz, küçük ayrintilarin hepsini biliyorlar simdi. Paris'te kaybolabilirsiniz ortadan, adinizi degistirebilirsiniz. -Kusku e-dilecek bir insansaniz tabiŒ-. Iste bu ayrintilar sizi bulmalarina yardim edebilir o durumda. Bu bilgilerin hepsini indikleri istasyondan telle bildirecekler Paris'e. Gerekli yerde ®ne olur ne olmaz‾ diye saklayacaklar bu bilgileri orada. Ayrica, otel yöneticileri de, otellerinde kalan yabancilarin en küçük ayrintilarini bildirmek zorundadirlar polise. Saskinligim geçmemisti hƒlƒ. - Peki ama bir kisi yetmiyor muydu da dört kisi geldiler? -diye sordum. - €ok boldurlar burada onlar. Bugün yabanci az galiba, çok olsaydi her kompartimana dagilirlardi. - Insaf edin yani siz de, baslarini çevirip yüzünüze bile bakmadilar adamlar. Disari baktilar hep. - Merak etmeyin, her seyi görmüsler65dir... Bizim için gelip oturdular buraya çünkü. ®Ah iste -diye geçirdim içimden-, kimi mantik yoktur Fransiz'da der; kimi çasit oldugunu söyler.‾ Isviçreliye yan gözle kuskulu kuskulu bakarak (utanarak itiraf ediyorum bunu) söyle geçirdim içimden: ®Asil çasit olan sensin galiba canim; iyi numara yapiyorsun.‾Ama inanin ki bir an kapildim kuskuya, hemen geçti. Tuhaftir ama elden ne gelir; düsünceler kendiliginden geliyor insanin aklina... Isviçrelinin söyledigi yalan degildi. Indigim otelde en küçük ayrintilarina kadar her seyimi hemen not edip gereken yere bildirdiler. Ayrintilarla ufak tefek seylerin not edilmesi sirasinda insan, otelde kaldigi sürece attigi her adimin, her hareketinin titizlikle izlenecegi duygusuna kapilabilir. Ne var ki, birinci keresinde pek sikistirmadilar beni, söyle üstünkörü yazdilar. Otel defterinde sorulan sorulari saymiyorum tabiŒ, kimin nesi oldugunuz, nereden geldiginiz, niçin geldiginiz, nasil geldiginiz, vb. sorulur bu defterlerde; her soruya cevap vermek zorundasiniz. Ama, sekiz günlügüne Londra'ya gidip döndügümde, önce kaldigim Hotel Coquillier‚'de yer bulamayinca kaldigim otelde çok daha içten davrandilar bana. Hotel des Empereus'du adi. Her bakimdan geleneklere daha bir bagli gürünüyordu. Otel sahibiyle karisi çok iyi insanlardi. Ikisi de yasliydi. Son derece kibardilar. Müsterilerine 66 karsi olaganüstü iyi davraniyorlardi. Otele geldigim günün aksami otel sahibinin karisi koridorda yakaladi beni, yazihaneye buyur etti. Kocasi da oradaydi; ama oteli yasli kadinin yönettigi belliydi. Kibarca, - Bagislayin -diye basladi-, bazi bilgiler gerek bize de... - Vermistim ya istediginiz bilgileri... pasaportum sizde. - Öyle ama... votre ‚tat?* Bu ®votre ‚tat?‾ dedikleri çok karisik bir seydir bence, hiç bir zaman gitmemistir hosuma. Ama ne söyleyebilirim? Gezmen desem, çok soyut bir sözcük bu. Homme de lettres** de basit kaçiyor. Otel sahibinin karisi, - Iyisi mi propri‚taire*** yazin -dedi-, bildiginiz gibi doldurun. En iyisi öyle. Kocasi onayladi: - Ah, evet, en iyisi bu. - Oldu. Simdi de Paris'e niçin geldiginizi söyleyin. - Geziye çiktim, bir süre kalacagim. *Durumunuz ? **Edebiyat adami. ***Mülk sahibi. 67- Him... evet,pour voir Paris* Boyunuzu söyler misiniz mösyö? - Nasil yani? - Boyunuzu bilmiyor musunuz? - Görüyorsunuz, orta boyluyum. - Evet mösyö, orta boylusunuz... Ama daha bir ayrintili söyleseniz iyi olacak... Bence... Öyle saniyorum ki... Yasli kadin, ne söyleyecegini bilmeden devam ediyor, bir yandan da bakisiyle kocasina onun bu konuda ne düsündügünü soruyordu. Kocasi, boyumu göz karari ölçtükten sonra, - Asagi yukari benimki kadar -dedi. - Ne için gerekli size bu? -diye sordum. Yasli kadin deftere boyumu yazarken, - Ah, dedi, çok ge-rek-li. ®Gerekli‾ sözcügünü kibarca uzatmisti. Devam etti: - Simdi, mösyö, saçlarinizi söyleyin, Sari... him... oldukça açik sari... Saçlarimin rengini de yazdi deftere. Sonra kalemi masaya birakip ayaga kalkti; dudaklarinda son derece sevimli bir gülümseme, yanima gelirken, - Suraya gelin lütfen mösyö -dedi-. Iki adim yaklasin pencereye. Gözlerinizin rengine bakmam gerek. Him... açik kahverengi... *Paris'i görmek için. 68 Gene kocasina bakarak, onun düsüncesini sordu. Birbirini çok sevdikleri belliydi. Kocasi, asiri ilgili, hatta telƒsli, - Daha çok griye çaliyor -dedi. Kasimin üzerini göstererek karisina göz kirpti. - Voilƒ.* Neyi gösterdigini anlamistim hemen. Alnimda küçük bir yara izi vardir; karisinin bu küçük belirtiyi de not etmesini istiyordu. Sinav sona erince yasli kadina, - Simdi de ben sorayim izninizle -dedim-, gerçekten istiyorlar mi sizden bu bilgileri? - Ah, mösyö, çok ge-rek-li bu!... Kocasi basini evet anlamina sallayarak, pek inandirici bir sesle, - Öyle, mösyö! -diye dogruladi. - Ama H“tel Coquilli‚re'de sormadilar bana bunlari. Yasli kadin kesin, - Olamaz -dedi-. Baslari belƒya girer sonra. Haberiniz olmadan ölçüp biçmislerdir sizi. Yüzde yüz not etmislerdir her seyinizi, yüzde yüz. Biz müsterilerimize karsi içten, açik yürek-liyizdir; akraba gibi yasariz onlarla. Siz de seveceksiniz bizi. Göreceksiniz... Kocasi atildi heyecanla, - Evet mösyö!... *Iste. 69Yasli adam duygulanmisti. Sonra onlari tanidigim kadariyle,son derece dürüst, sevimli bir kari kocaydi bunlar. A-ma ®ge-rek-li‾ sözcügünü hiç de özür dileme, ya da durumu hafifletme anlamina kullanmiyorlardi. Bu sözcük zorunluluk anlami tasiyordu onlarca; kendilerinin düsünceleriyle de asagi yukari uyusan bir zorunluluk... Paris'teydim iste. 70 BESINCI BÖLÜM VaalEvet, Paris'teyim iste... Ama size özellikle Paris üzerine çok sey anlatacagimi sanmayin sakin. Hem sanirim, onun üzerine Rusça o denli çok sey okumussunuzdur ki, bikmissinizdir artik. Sonra, siz de bulundunuz orada, belki de benden çok daha iyi gördünüz her seyini. Sunu da söyleyeyim, yurt disindayken rehberle dolasmaktan da, geziye çikmis bir insanin uy73masi gereken yasalara, zorunluluklara uymaktan da son derece nefret ederim. Bu yüzden bazi yerlerde öylesine seyleri görmeden geçtim ki, söylemesi bile ayip. Paris'te de oldu kaçirdigim seyler. Söylemeyecegim bunlarin neler oldugunu, ama yalnizca sunu söyleyecegim: Bir sifat buldum ben Paris'e, bunun yerinde bir sifat oldugunu savunmaya da hazirim. Yeryüzünde en dürüst, en erdemli kent Paris'tir. O ne düzendir öyle! O ne usluluktur! Iliskiler kesin çizgilerle belirlenmis, saglam temeller üzerine oturtulmustur. Her seyin güvenligi saglanmis, benzerlerinden ayrilmistir. Insanlar rahat, son derece mutlu yasiyorlar orada! Rahat, mutlu olduklarina kendilerini inandirmislar da... Bundan ötesi yok. Ama öyle olduguna inanmiyorsunuz siz; abarttigimi, kötü yurtseverligimin etkisinde kalarak iftira ettigimi, böyle bir seyin olamayacagini haykiriyorsunuz. Ama hak verin dostlarim: Notlarimin daha birinci bölümünde uyarmistim sizi; belki de korkunç seyler uyduracagimi, saçmalayacagimi söylemistim. Neyse, birakin beni de devam edeyim. Ayrica, yalan söylesem bile, bunu, dogru söyledigime yürekten inanarak söyleyecegimi de biliyorsunuz. Bence yeter de artar bile bu kadari. Hadi serbest birakin beni artik. Evet, pek ilginç bir kent Paris. O ne konfor, -rahat yasamaya hakki olanlar için- o ne 74 rahatlik öyle! O ne düzen, sonra o ne -nasil demeli- düzen huzuru öyle! Dönüp dolasip düzene geliyorum hep. Dogrusu, biraz daha ileri gitseler, bir buçuk milyonluk Paris, sessizlige, düzene bogulmus Alman kasabalarina, sözgelimi Heidelberg'e dönecek. Olacagina bakin... Heidelberg'in büyügü olamaz mi sanki? O ne düzene giris! Yanlis anlamayin beni. Hiç önemi olmayan-sözün gelisi tabiŒ-dis düzen degil bu yalnizca; içten, ruhtan gelen büyük bir düzen. Paris -isteyerek sanki- daraliyor, seve seve küçülüyor, gülümseyerek büzülüyor. Bu konuda -sözgelimi- Londra çok gerilerde kalir! Topu topu sekiz gün kaldim Londra'da; bu kent -hiç degilse distan- parlak birtakim görünümleri olan, apaçik, plani düzensiz bir kent izlenimi birakti bellegimde. Her seyi öylesine büyük, birbirinden öylesine kesin özelliklerle ayrilmis ki! Bu ayriligin içinde kolayca aldanabilir bile insan. Her degisiklik, her ayri özellik, hemen yanindaki karsitiyle pek bir uzlasmis, anlasmis, el ele yürüyorlar. Birbirlerine karsit olduklari halde silip atmiyor biri ötekini. Her biri inatla savunuyor kendini -ilk bakista anlasiliyor bu- bildigi gibi yasiyor. Birinin ötekine karistigi, engel olmaya çalistigi yok. Ama öte yandan ayni inatçi, bagnaz, hatta eskimis savas orada da sürüp gidiyor. Batida filizlenen hep beraber yasama, bir topluluk yaratip karincalar gibi örgütlenme 75düsüncesini yok etmeye yönelen savastir bu. Birbirini yememek için karincalara benzemeyi bile göze alan düsünceyi ortadan kaldirmak için sürdürülmektedir bu savas! Öte yandan, Paris'te olan sey orada da göze çarpmaktadir: Umutsuzlugun dogurdugu, statuquo'dan ayrilmamaya duyulan ayni çilgin öz'em orada da vardir; tüm isteklerini, umutlarini etle koparip atmak içinden, gelecegini -belki en ilericileri-ninkinde bile inancin eksik oldugu gelecegini- lanetlemek, Vaal'e* tapmak... Sözcüklerin parlakligi heyecanlandirmasin sizi: Ancak önde gelen, düsünebilen insanlarin ruhunda bilinçli olarak görülür bütün bunlar; toplumun büyük kalabaliginin atilimlarindaysa bilinçsizdirler, içgüdüseldirler. Sözgelisi Paris'te burjuva, bunun böyle gerektigine bilinçli olarak inanir, pek de hosuna gider inanmak; hatta bunun böyle gerektiginden kusku ederseniz döver sizi. Kendine olan bütün güvenine karsin, hƒlƒ bir seyden korktugu için döver. Gerçi ayni durum Londra'da da var, ama görünüm çok daha engin, çok daha ezicidir orada! Dis görünüste bile ayrilir Paris'ten Londra. Gece gündüz kaynasip duran o deniz gibi uçsuz bucaksiz kent, makinelerin ugultusu, evlerin *Eski Filistinlilerin, Finikelilerin, Suriyelilerin dilinde ®Hükümdar‾, ®Efendi‾ anlamina gelen bu sözcük Incil'de bu uluslarin Tanrisi anlamina kullanilir. 76 damlarina (neredeyse altlarina da) dösenen o demirler, o gözüpeklilik, beceriklilik, aslinda burjuva düzeninin dorugu olan görünüsteki o karisiklik, suyu zehirli akan o Thames, taskömürü dumani yüklü o hava, o görkemli parlak kentin, Whitechapel gibi o korkunç köseleri -halk yari çiplak, aç, yabanŒdir oralarda-, milyonlarca insaniyle, dünyanin her yerine uzanan ticaret kollariyle City, piril piril saray, evrensel sergi... Gerçekten de görmeye deger bir sergi bu. Dünyanin dört bir kösesinden bunca insani buraya toplayip tek bir sürü yapan ulu gücü hissediyorsunuz burada; yüce düsünceler geliyor akliniza; burada amaca çoktan varildigini, utkunun, görkemin burada oldugunu hissediyorsunuz. Hatta, bir seyden korkmaya basliyorsunuz sanki. Istediginiz kadar ileri düsünceli olun, gene de bir korku dolduruyor içinizi. ®Erisilen ülkü bu olmasin sakin?‾ diye geçiriyorsunuz içinizden. Son bu degil mi acaba? Incil'de sözü edilen ®tek bir sürü‾ bu olmasin? Bunu gerçegin kendi sayip artik susmak gerekmiyor mu acaba? Bütün bunlar öylesine görkemli, öylesine utku dolu, öylesine gururludur ki, solugunuz kesilmeye baslar. Dünyanin her yanindan buraya sessizce akan milyonlarca insana -bu kocaman sarayda uslu uslu, gürültüsüz, inatla toplanan bu insanlarin hepsinin düsüncesi aynidir- evet, bu milyonlarca insana bakarken, 77burada son ve kesin bir seyin gerçeklestigini hissediyorsunuz. Incil'den bir sahnedir bu sanki, Babil'i hatirlatir size, Apokalypsis'te anlatilan mucizelerden biri gözler önünde gerçeklesiyor sanirsiniz. Teslim olmamak, gördüklerinizin yarattigi izlenime boyun egmemek, gerçege tutsak olmamak, Vaal'e tapmamak, sözün kisasi, önünüzdekileri içinizde yasattiginiz ülkü diye bellememek için yüzyillar boyunca dallanip budaklanmis, güçlenmis bir ruhsal direncin gerektigini hissediyorsunuz... Ama ®Saçma bunlar -diyeceksiniz-, sinir bozuklugunun dogurdugu bir sayiklama, abartma. Hiç kimsenin aldirdigi yoktur buna, ülkü diye benimsedigi de... Hem sonra, açlikla kölelik kötüdür daima; karsit düsünceyi, kuskuyu içten içe en iyi körükleyen onlardir. Oysa, zevk için gezip tozan karni tok, sirti pek beyler elbette Apokalypsis'te anlatilan mucizelerin gerçeklestigini hayal edebilirler; olaylari büyüterek, heyecanlanmak için gördükleri her seyden güçlü duygular çikararak sinirlerini yatistirabilirler elbette...‾ O zaman söyle cevap veririm size: - Pekƒlƒ, tutalim ki dekordu beni etkileyen.Ama bu büyük dekoru yaratan ruhun ne denli magrur, ne denli güçlü oldugunu görseydiniz; onun, zaferine, üstünlügüne ne denli gururla inandigina tanik olsaydiniz ürpertirdi sizi bu gurur, inat, körlük. Bu magrur ruhun 78 tutsagi insanlar için yüreginiz sizlardi. Böylesine bir büyüklügün, egemen ruhun böylesine sonsuz gururunun, bu ruhun yarattiklarinin böylesine görkemli sonunun karsisinda çogu zaman aç bir ruh da donakalir, durulur, boyun eger; kurtulusu içkide, uçarilikta arar, sonra bunun böyle olmasi gerektigine inanmaya baslar. Gerçek, agirligini koyar ortaya, toplum duygusuzlasir, uyusur insanlar; kuskuculuk dogsa bile, karamsar bir kuskuculuktur bu, kurtulusu nefretle anarak arayan bir kuskuculuk. Oysa Londra'da insanlar, ayikken, dünyanin hiç bir yerinde göremeyeceginiz kadar kalabalik, degisik bir durumda çikarlar karsiniza. €ok sey anlattilar bana bu konuda. Sözgelimi, cumartesi geceleri yarim milyon isçi, çocuklariyle beraber sokaklara dökülür, kentin bazi bölümlerinde toplanip sabahin besine kadar eglenirmis, yani hayvanlar gibi yer içer, geçen haftanin acisini çikarirmis. Bütün bir hafta agir kosullar altinda çalisarak, küfrederek biriktirdikleri paranin hepsini alip götürürmüs bu eglenceler. Kasap, bakkal dükkƒnlarinda uçlarina gazli bez sarili kocaman mesaleler yaniyor böyle geceler; sokak isil isil oluyor. Bu beyaz zenciler için balo veriliyor sanki. Halk açik gazinolarda, sokak ortalarinda toplaniyor. Yiyip içiyorlar. Meyhaneler saraylar gibi donatilmistir. Herkes zilzurna sarhostur, ama nese yoktur bu sarhoslukta; hüzünlü, agir, 79tuhaf kaçacak derecede sessiz bir sarhosluk... Size elem veren bu kuskulu sessizligi arada bir küfürler, kanli dövüsler bozuyor ancak. Herkes kör kütük sarhos olmak, her seyi unutmak için birbiriyle yaris ediyor.. Kadinlar da kocalarindan geri kalmiyorlar, onlarla beraber içtikçe içiyorlar; çocuklarsa annelerinin, babalarinin arasinda yerlerde yuvarlanip duruyorlar. Böyle bir gece saat ikide yolumu yitirdim de, binlerce kederli sarhosun arasinda, isaretle yolu sorarak -Ingilizce bir tek sözcük bilmiyorum çünkü- uzun süre dolastim durdum. En sonunda buldum yolumu, ama gördüklerimin etkisinden üç gün kurtulamadim. Halk her yerde halktir; ama burada her sey öylesine büyük, öylesine açik seçik ki, o ana kadar ancak hayal ettiginiz seyi dokunarak hissediyorsunuz sanki. Halk degildir asil gördügünüz burada, bilincin kiskirtilarak, düzenli, uysalca yitirilisini görüyorsunuz. Bütün bunlara bakarak, bu toplumun daha uzun süre yasayamayacagini; onlara palmiye dali, beyaz giysi vermeyi kesmelerinin yakin oldugunu sezinliyor, hissediyorsunuz. Kendileri de biliyor bunu zaten, birtakim yeralti örgütleriyle öçlerini aliyorlar toplumdan... Bir insanin bu çesit örgütlere girecek kadar aptal olmasina sasiyoruz biz; bunda bizim toplum düzenimizden bir kaçis, inatçi, bilinçsiz bir uzaklasma oldugunu anlayamiyoruz da onun için sasiyo80 ruz. Kurtulus adina, ne pahasina olursa olsun, bizden nefretle, korkuyla bir kopustur bu. Insanoglunun söleninden kovulan, yapayalniz birakilan bu milyonlarca insan, agabeylerinin onlari attiklari topragin altindaki karanlikta birbirlerini ezerek, el yordamiyle bulduklari birtakim kapilari çaliyor, kapkaranlik yerin altinda havasizliktan bogulmamak için bir çikis deligi ariyorlar. Kendini bulmak, her seyden -insanliktan bilekurtulmak için son bir çabadir bu. Kendini bulmak, bizlerin yaninda olmamak için... Londra'da bu kalabaliga benzeyen -gene böylesine çok, Londra'dan baska hiç bir yerde göremeyeceginiz- bir sey daha gördüm. Esyalar falan da pek bir degisik burada. Londra'ya gidip de, gece hiç degilse bir kere Haymarket'e çikmayan olmaz. Kentin, geceleri bazi sokaklarinda binlerce genel kadinin kaynastigi bir bölümüdür burasi. Sokaklar, bizde artik hiç bir anlami olmayan gazli mesalelerle aydinlatilir. Aynalarla, altinla donatilmis gözkamastirici gazinolar vardir her adim basi. Igne atsaniz yere düsmez bu gazinolarda. Bu kalabaliga girmek bile korkunç bir seydir. Tuhaftir da bu kalabalik. Içleri geçmis kocakarilar da, karsilarinda insanin çarpilmis gibi du-ralayacagi dilberler de omuz omuzadir bu kalabalikta. Güzellikte Ingiliz kadinlariyle boy ölçüsebilecek kadin var midir bilmem... Hepsi 81sokaklara dolusmustur. Yaya kaldirima sigmaz da sokaga tasarlar. Av pesindedirler; karsilarina çikan her erkege rezilce saldirirlar. En pahalisindan piril piril giysilerle eski püskü, yamali giysiler de, gençligin diriligiyle yasliligin pör-sümüslügü de yanyanadir burada. Bu korkunç kalabalikta sarhos bir serseriyle, soylu aileden gelen bir zengin kucak kucagadir. Küfürler, kavgalar, bagirip çagirmalar duyulur bir yandan; öte yandan ürkek bir dilber, insanin içini giciklayan fisiltili bir sesle akilli uslu konusur. Hem bazen ne güzeller oluyor aralarinda! Yüzü sanki çini mürekkebiyle çizilmis dilberler... Hatirliyorum, bir ®Casino‾ya girmistim bir gece. Gürültülü bir müzik tirmaliyordu kulaklari; dans ediyorlardi. €ok kalabalikti içersi. Salonun, odalarin dösenisi son derece güzeldi. Ne var ki hüzün, neseliyken de birakmiyor Ingiliz'leri; pek bir ciddŒ hatta asik yüzlü dans ediyorlar. Figür yapmalari yasak sanki. Yukarda, balkonda bir kiz ilisti gözüme, oldugum yerde dondum kaldim bir an: ömrümde böylesine soylu bir güzellik görmemistim. Küçük bir masada genç bir adamla oturuyordu. Delikanlinin, gazinolara pek ugramayan zengin bir centilmen oldugu belliydi. Kizin pesinde uzun süre kosmustu belki de; en sonunda burada görüsmeye karar vermislerdi... €ok az konusuyordu genç adam; konusmasi da kesik kesikti. Asil söylemek istedigini söyleyemiyor82 du sanki. Sik sik susuyorlar, uzun süre hiç konusmuyorlardi. Kiz da pek bir durgundu. Yüz çizgileri kibar, zarifti; güzel, biraz magrur bakisinda gizli, mahzun, hatta düsünceli, kederli bir sey vardi. Yanilmiyorsam veremliydi. Bu mutsuz kadinlar kalabaligindan yücelerdeydi o, yüzde yüz yücelerdeydi: Insanin yüzü bir sey ifade ederse, kesinlikle söylüyorum bunu... Genç adamin ismarladigi cin'i içiyordu. En sonunda kalkti genç adam, kizin elini sikti, ayrildilar. Adam çikip gitti gazinodan; kiz da -soluk yanaklarinda içkinin olusturdugu pembelik- yürüdü, müsteri avina çikmis kadinlarin arasina karisti. Haymarket'de, küçücük kizlarini ise getiren anneler gördüm. Daha on, on iki yasinda kiz çocuklari kolunuza yapisiyor, onunla beraber gitmeniz için yalvariyor size. Hatirliyorum, bir gün sokakta, kalabaligin arasinda en çok alti yasinda bir kiz çocugu gördüm. Üstünde yirtik pirtik bir entari vardi. Yalinayakti. Bitkin, perisandi. Entarisinin yirtik yerlerinden gözüken bedeni yer yer morluklarla kapliydi. Akli basinda degildi sanki; gidecek bir yeri yokmus gibi yürüyor, yürürken -Tanri bilir neden- bir saga bir sola yalpa vuruyordu. Belki de açti karni. Hiç kimsenin basini çevirip baktigi yoktu ona. Ama beni asil sasirtan, kizin yüzündeki sonsuz hüzün, umutsuzluktu. Böylesine küçük bir yanagin bu denli nefretle, bu denli umutsuzluk83la dolu oldugunu görmek pek tuhaf, korkunç bir seydi. Sari saçlari darmadaginikti, basini, derin düsüncelere dalmis gibi bir o yana bir bu yana salliyordu. Ciliz kollarini yürürken iki yana açiyor, birtakim hareketler yapiyordu onlarla; sonra birden çiplak gögsüne bastiriyordu... Durup yarim siling verdim ona. Gümüs parayi aldi, gözlerimin içine yabanŒ, ürkek bir merakla bakti, sonra ansizin dönüp -parayi geri alacagimdan korktugu için olacak- var gücüyle kaçmaya basladi. Kim ne derse desin, ilginç seyler bunlar... Gene bir gece, bu. düsmüs kadinlar, eglenceye dalmis insanlar kalabaligi arasinda, kalabaligi aceleyle yarip geçmeye çalisan bir kadin durdurdu beni. Siyahlara bürünmüstü; basinda, yüzünün yarisindan çogunu örten bir sapka vardi; yüzünü iyice görmedim bile. Yalniz gözlerimin içine diktigi bakisini hatirliyorum. Kirik dökük bir Fransizcayla bir seyler söyledi, anlayamadim ne dedigini. Küçük bir kƒgit sikistirdi elime, hizla uzaklasti yanimdan. Bir gazinonun penceresinden sokaga düsen isikta baktim kƒgida: Dört köse, burus burus bir kƒgit parçasiydi bu. Basimevinde basilmis; bir yüzünde, ®Crois-tu cela?‾* yaziyordu; öteki yüzünde ®Ben, kisioglu için dirildim, onun için yasiyorum...‾ gibi bilinen *®Buna inaniyor musunuz?‾ 84 birkaç dize. Kabul edin, bu da oldukça ilginç bir sey. Sonra ögrendim: Burnunu her yere sokan, yorulmak bilmez inatçi bir Katolik propagandasiymis bu. Kƒh böyle kƒgitlar dagitiliyormus sokaklarda; kƒh, Incil'den, kutsal kitaplardan bölümler alinarak hazirlanmis kitaplar... Bedava dagitiyorlarmis onlari, zorla veri-yorlarmis insana, sokakta gelip eline sikistirip kaçiyorlarmis. Bu isi yapan erkekli kadinli binlerce kisi varmis. Ustaca yürütülen kurnaz bir propaganda bu. Katolik papazlari, yoksul isçilerin acinacak durumdaki ailelerini kendileri arayip bulur, bu ailelerin içine girerler. Sözgelimi, rutubetten vicik vicik dösemeye serili pili pirtinin içinde yatan bir hasta bulur. Hastanin açliktan, soguktan yabanilesmis çocuklari da, aç - çogunlukla sarhos- karisi da çevresinde toplanmislardir. Papaz hepsinin karnini doyurur, giydirir onlari, odalarinin sobasina odun alir, sonra hastayla ilgilenmeye baslar, ilƒç getirir ona; ailenin yakin dostu olur, en sonunda da hepsini Katolik yapar. Ne var ki, hasta iyilestikten sonra tekme tokat kovuldugu da olur. Ama yilmaz o, baskalarini aramaya koyulur. Oradan da kovulsa, gene katlanir, ama sonunda düsürür agina bir aileyi. Ingiliz papazlari yoksullarla ilgilenmiyorlar. Onlari kiliseye bile almiyorlar, oturacaklari kanepenin kirasini verecek paralari yoktur çünkü. Nikƒh kiymak hayli pahaliya patladigi için isçilerin 85-genel olarak yoksullarin hepsinin- evliligi yasa disidir. Sirasi gelmisken söyleyeyim: Bu kocalarin çogunlugu karilarini pek kötü dövüyorlar; sakatliyorlar onlari, ateste iyice kizdirdiklari ocak demirleriyle oralarini buralarini dagliyorlar. Ocak demirini kullanmayani pek azdir. Gazetelere geçen aile kavgalarinda, yaralama ya da öldürme olaylarinda ocak demirinin adi daima geçer. €ocuklar daha büyümeden çikarlar evden, kalabaliga karisir, ana babalarinin yanina bir daha dönmezler. Ingiliz papazlari, piskoposlari magrur, magrur olduklari kadarda zengindirler. Ekmek elden su gölden, bey gibi yasar; gönülleri rahat, semir-dikçe semirirler. Pek çalimlidirlar. Bilgilidirler de. Dürüstlüklerine gurur dolu, ciddŒ bir inançlari vardir. Kürsüye çikip durgun, kesin bir dille dinsel ögütler vermeye, göbek baglamaya, yalniz zenginler için yasamaya hakki oldugundan kuskusu yoktur hiç birinin. Zenginlerin, varliklilarin dinidir bu; saklamiyorlar da öyle oldugunu. Hiç degilse akillica, gizli kapakli yani olmayan bir davranis... Kendilerine körü körüne inanan bu din profesörlerinin pek degisik bir eglenceleri var: Misyonerlik diyorlar adina. Yeryüzünü karis karis dolasiyor, bir vahsŒyi hak yoluna getirmek için Afrika'nin balta girmemis ormanlarina daliyorlar. Gelgelelim Londra'da, onlara verecek paralari olmadigini bildikleri milyonlarca vahsŒyi gör86 mezlikten geliyorlar. Ne var ki zengin Ingiliz' ler, para babalari pek baglidirlar dinlerine. Karamsar, küskün, degisik bir dindarliktir bu, Ingiliz ozanlar, tasradaki Protestan papazlarinin yüzyillik çinarlarla, saksilarla çevrili evlerinin güzelligini, papazlarin tertemiz karilarini, mavi gözlü sarisin kizlarinin soylu güzelligini övmeyi yüzyillardan beri pek benimsemislerdir nedense. Ama gece sona erip de gündüz olunca ayni magrur, çatik kasli ruh gene geriyor kanatlarini büyük kentin üzerine. Gece olup bitenler de endiselendirmiyor onu, gündüz çevresinde gördükleri de. Vaal hükmünü sürdürüyor, kendisine boyun egilmesini bile istemiyor, gücünden kuskusu yok çünkü. Kendine güveni sonsuzdur. Sirf basindan savmak için, bir düzen sadakasi veriyor sakin, küçümser bir tavirla. Bu yüzden, kendine güvenini sarsmak imkƒnsizdir. Sözgelimi Paris'te yaptiklari gibi, hayatin vahsŒ, kuskulu, endise verici bazi yanlarini saklamiyor kendinden Vaal. Yoksulluk, istirap, toplumun homurdanmasi, kafasizlasmasi hiç mi hiç telƒslandirmiyor onu. Bütün bu kusku verici, kötü görünümlerin onun yanibasinda, açiktan açiga yasamasina -onlari küçümseyerek- izin veriyor. Parisli gibi ödlekçe istirap çekmiyor. Her seyin yolunda olduguna kendi kendini zorla inandirmaya çalismiyor. Uykusunu bos yere kaçirmama87lan için -Paris'te yaptiklari gibi- yoksullari uzak yerlere saklamiyor. Parisli -üzerine ge!en avcilardan saklanmak isteyen devekusu gibi- basini kuma sokmayi pek sever. Paris'te... Ama ne yapiyorum ben? Paris'e gelmedim ki daha!... Tanrim, ne zaman alisacagim bir seyi söyle sirasiyle anlatmaya?... 88 ALTINCI BÖLÜM Burjuva üzerineNiçin burada hep siner bu; niçin ufalanmak birbirine girercesine sikismak, sessizce ortadan yok olmak ister. ®Yokum ben, yeryüzünde yokum; bir köseye sindim, saklandim, lütfen geçip gidin beni görmeden, farketmeyin beni, farketseniz bile, görmezlikten gelin lütfen, basinizi çevirip geçin!...‾ 91- Peki ya, kimden söz ediyorsunuz böyle? Kimdir sinen? - Kim olacak, burjuva. - Insaf siz de yani! Kraldir o, her seydir, le tiers-etat c'est tout,* siz de gelmis, siner diyorsunuz! - Evet, efendim, peki niçin imparator Napolyon'un arkasina saklandi öyleyse? Eskiden pek sevdigi o parlak sözcükleri niçin unuttu millet meclisinde? Geçmiste olan bir sey kendisine hatirlatildiginda niçin hiç bir seyi hatirlamaya yanasmiyor, kolunu salliyor? Baskalari onun yaninda bir seyi isteme yürekliligini gösterdiginde niçin telƒsa kapiliyor, etekleri tutusuyor? Akilsizligindan, budalalik edip bir sey istediginde niçin hemen ürperiyor, tövbe etmeye basliyor? ®Tanrim! Ne yaptim ben böyle?‾ Sonra da, suçunu bagislatmak için uzun süre çalisip çabaliyor... Niçin, insanin yüzüne bakarken söyle söylemek istiyor sanki, ®Bugün küçük bir dükkƒnda bir seyler yapiyorum iste, Tanri izin verirse yarin da ufak tefek bir seyler yaparim; ama öbürsü gün, yüce Tanrim kismet ederse... Dünyaligimi bir ayak önce söyle güzelce koysam bir yana, sonrada apr‚s moi le d‚Luge.‾** Niçin yoksullarin hepsini bir yere yigdi da, ülkede yoksulTiers-etat her seydir. **®Benden sonra tufan.‾ 92 luk diye bir seyin olmadigina inandirmaya çalisiyor herkesi? Beylik edebiyatla niçin yetiniyor? Dergilerinin parayla satin alinmis olmadiklarina kendini inandirmayi niçin öylesine çok istiyor? Ispiyonlara bu kadar çok para harcamaya niçin razi oluyor? Meksika bilim gezisine karsi bir sözcük söyleme yürekliligini niçin gösteremiyor? Niçin tiyatro oyunlarinda kocalari hep soylu, varlikli gösteriyorlar da, karilarinin sevgililerini öylesine baldiriçiplak, yersiz yurtsuz, himayesiz? Ya bir yerde tezgƒhtardirlar, ya da açliktan solugu kokan sanatkƒr.... Evli kadinlarin, kocalarina sadik, yürekten bagli olduklarini, tiyatro salonlarindaki mutlu, parlak yasayisin devam ettigini, pot-aufeu'nun* hƒlƒ en soylu ateste kaynadigini, saç taranisinin da, insanoglunun düsünebilecegi en iyi biçim oldugunu niçin saniyor? Bu saç biçimi konusunda karar kendiliginden, hiç görüsmesiz, öylesine kesin verilmistir ki, bulvarlardan perdeleri inik paytonlar pespese geçtikleri, ilginç ihtiyaçlarin giderilebilecegi yerlere adim basi rastlandigi, kocalarinin ceplerine göre kadinlarin giysileri çok çok pahali oldugu halde, verilmistir karar bir kere, kime ne? Peki ama niçin böyledir bu? €ok kolay: Öyle olmasa, karar kesin olmasa en iyiye, en üstüne henüz varilmadigi, Paris'in henüz dünyanin cenneti *Sebzeli, etli bir Fransiz yemegi. 93olmadigi düsünülebilirdi sonra: baskaca bir seyin daha istenebilecegi, burjuvanin da, savundugu, herkesi sokmaya çalistigi düzeni begenmedigi gelebilirdi akla; toplumda, düzeltilmesi gereken aksakliklarin oldugunu söyleyecek çikabilirdi. Kimse farkina varmasin diye -Tanri korusun böyle bir felƒketten- çizrne-sindeki delikleri iste bunun için mürekkeple boyuyor burjuva! Bayanlarsa konfet yiyor, kiritiyorlar yalnizca. Öyle ki, Petersburg'un bazi bölümlerinde Rus hanimefendileri de -onlari ölesiye kiskandiklarindan- güzel, ince ayaklarini gösteriyor, bulvarlarda son derece zarif hareketlerle eteklerini kaldiriyorlar. Mutluluk için daha ne ister kisioglu? Bugünkü kosullar altinda ®Kadin, Kocasi ve Sevgilisi‾ gibi roman adlarinin olamayacaginin nedeni de budur iste; çünkü sevgili yoktur, olamazda; Paris'te bunlar-sevgililer-denizde kum gibi olsa (aslinda belki daha da çokturlar) gene de yoktur böyle bir sey, olamaz da; karar öyle verilmistir çünkü bir kere, çünkü her sey soyluluktan piril piril parlamaktadir. Öyle olmasi, parlamasi da gerekir zaten. Gece on bire kadar Pale-Royal'deki saraya bakinca heyecandan gözleri yasarir insanin. Binlerce koca, karilariyle kolkola dolasirlar orada; fiskiyenin sesi duyulur; terbiyeli, sevimli çocuklari kosup oynarlar çevrelerinde; fiskiyenin sesi duyulur; tekdüze hisirtisi Heidelberg'i, huzur dolu. 94 ölümsüz bir seyi hatirlatir. Hem bir fiskiye yoktur Paris'te hisirdayan. €oktur bu fiskiyeler, hepsi de ayni hisirtiyi çikarir; huzur verir insana bu hisirti, yüregini hafifletir. Paris'te bir gereksinmedir erdem, bitmek bilmeyen bir gereksinme. Günümüzde ciddŒ, agirbaslidir Fransiz; sik sik duygulanir bile. Öyle ki, hƒlƒ bir seyden korkmasini anlayamiyorum. Jacgues Bonhomme'nin* öylesine para döktügü, Fransa'da gelistikçe gelisen gloire militaire'ye** karsin, hƒlƒ korkmalari sasilasi seydir. Parisli, pazarlik etmeyi pek çok seviyor; ne var ki, pazarlik ederken de, dükkƒninda sizi soyup sogana çevirirken de kƒr amaciyle degil -oysa eskiden böyleymis- erdeminden, en kutsal bir gereksinmesinden yapiyor bunu. Dünyalik biriktirmek, elden geldigince çok mal sahibi olmak... Simdi Parislinin kitabinda ahlƒk kurallarinin oturdugu temel bunlardir. Aslinda eskiden de böyleydi, ama simdi, günümüzde -nasil söylemeli- ulu bir kutsallik havasi vardir bunda. Eskiden, sayilari az da olsa, paradan baska birkaç seyin daha önemi vardi; öyle ki, parasiz, ama bazi özellikleri o-lan bir insan da biraz saygi görebilirdi; oysa simdi adam yerine koymuyorlar parasi olma*Bu ad, Fransa'da, toprak sahibi anlamina kullanilir. **AskerŒ zafer. 95yani. Günümüzde ceplerini doldurmali insan, olabildigince çok mal sahibi olmali ki saygi görmeyi umabilsin çevresinden. Yoksa yalniz çevresinden degil, kendinden bile saygi bekleyemez kendine. Parisli, ceplerinin bos oldugunu ' biliyorsa, kendi kendine deger vermez; hem kalbinin sesini dinleyerek, bile bile, inanarak deger vermez, kendi kendini adam yerine koymaz. Paraniz varsa -yalniz paranizin olmasi yeter buna- akil almaz seyler yapmaniza izin verirler. Zavalli Sokrat aptal, aptal oldugu kadar da zararli bir palavracidir; bu nedenle yalnizca tiyatroda saygi duyulur ona; çünkü burjuva erdeme tiyatroda saygi göstermeyi nedense pek seviyor hƒlƒ. €ok tuhaftir bu burjuva denilen insan. Paranin en yüce erdem, kisioglunun görevi oldugunu açik açik söyler, öte yandan da soylulugun dorugunda görür kendini. Bütün Fransiz'larin dis görünüsü sasilacak derecede soyludur. Öz babasini size üç metelige satacak kadar sütü bozuk bir Fransiz bile o anda -babasini satarken- öylesine gösterislidir ki, ne söyleyeceginizi, nasil davranacaginizi sasirirsiniz. Bir sey almak için bir dükkƒna girin, tezgƒhtarlarin en acemisinin, en degersizinin bile soylulugu karsisinda ezilirsiniz. Bizim Mihaylovski tiyatrosunda subdit superflu* modelligi yapan *Gereksiz incelik. 96 tezgƒhtarlarin ta kendileridir bunlar. Bir tuhaf olmussunuzdur, tezgƒhtara karsi suçlu hissedersiniz kendinizi nedense. Sözgelimi on frank harcamak niyetiyle girmissinizdir dükkna, oysa lord Devonsir gibi karsilamislardir sizi. içiniz sizlar; lord Devonsir falan olmadiginizi, kendi halinde, basit bir insan, geziye çikmis bir insan oldugunuzu, topu topu on franklik bir sey almak için dükkƒna girdiginizi söylemek, anlatmak istersiniz. Gelgelelim, gözlerinin içi gülen, ruhu tertemiz delikanli -öylesine soylu bir görünüsü vardir ki, kendinizi bir alçak sanirsiniz karsisinda!- evet, bu temiz yüzlü, piril piril delikanli on bin franklik esyalari sermeye koyulur önünüze. Bir anda tezgƒhin üzerini doldurmustur sizin için. Zavalliya ne çok is çikardiginizi düsünürsünüz yüzüne bakarak. ®Benden sonra bütün bunlari toplamak için kim bilir ne kadar ugrasa-cak?‾ diye geçirirsiniz içinizden Bet suratinizla, bunca kusurunuzla, cebinizde o igrenç on frankiniz, böylesine bir markiyi rahatsiz ettiginiz için kizarsiniz kendi kendinize... Hem orada, tezgƒhin önünde geçer bütün bu düsünceler aklinizdan, kendinizi küçük görmeye baslarsiniz. O anda cebinizde niçin daha çok degil de ancak yüz frank olduguna üzülürsünüz, kaderinize küsersiniz. Bakisinizla özür dileyerek çikarip tezgƒhin üstüne atarsiniz yüz frankinizi. Gelgelelim önemsiz yüz frankinizin 97karsiligi olan mali yüce gönüllülükle sararlar size; verdiginiz huzursuzlugu, neden oldugunuz telƒsi bagislarlar. Siz de bir an önce oradan toz olmaya çalisirsiniz. Otel odaniza gelince, on frank yerine yüz frank harcadiginiza pek sasarsiniz. Bulvarlari arsinlarken, ya da büyük tuhafiye magazalarinin öylesine çok oldugu Rue Vivienne'de dolasirken kendi kendime düsünmüsümdür kaç kere: ®Bizim Rus hanimefendilerini salacaksin buraya...‾ Neler yapacaklarini Ovlof, Tambovsk -daha birkaç tasra- ilinin tezgƒhtarlari, dükkƒn sahipleri çok daha iyi bilirler... Ruslar, dükkƒna girdiklerinde denizde kum onlarda para izlenimi birakmayi pek severler nedense. Ne var ki, Ingiliz kadinlari gibi utanmaz, sikilmaz yaratiklar da vardir yeryüzünde. Bir Adonis'inya da Wilhem Tell'in onlar için dükkƒndaki bütün mallari getirip tezgƒhin üzerine yigmalarindan mahcup olmak söyle dursun, bir de -ah, korkunç bir seydir bu!- evet bir de, on frankçik için pazarliga girmeleri yok mudur... Ama.Wilhem Tell de bos degildir hani: Öcünü almasini bilir; bin bes yüz franklik degersiz bir sal için on iki bin frank alarak kibarca soyar onu; ama öylesine kibardir ki bunu yaparken, beriki seve seve verir parayi, gülümseyerek çikar dükkƒndan. Buna karsin, burjuva erisilmez soyluluga tutkundur. Tiyatroda yalniz dürüst, örnek insan-lar göstermelisiniz ona. Gustav piril piril par98 lamalidir soyluluktan; burjuva da duygulanir, aglar karsisinda. Erisilmez soyluluk olmazsa rahat uyuyamaz bile. Bin bes yüz yerine on iki bin frank almasina gelince, bu görevidir onun: Erdeminden almistir. Hirsizlik igrenç bir seydir, alçakliktir; kürektir cezasi. €ok seyi bagislamaya hazirdir burjuva, ama hirsizligi dünyada bagislamaz; siz ya da çocuklariniz açliktan ölseniz bile çalmaya hakkiniz yoktur. Ama erdeminizden çaliyorsaniz akan sular durur tabiŒ; yürekten bagislarlar sizi o zaman. Faire fortune* istiyorsunuz demektir, mal sahibi olmaya çalisiyorsunuz; yani doganin yasasina uyuyor, insanlik görevinizi yapiyorsunuz. Bu nedenle ceza yasalarinda çirkin amaçla -yani bir parça ekmek bulmak için- yapilan hirsizlikla yüce erdem için yapilan hirsizlik kesin çizgilerle ayrilmistir birbirinden. Sonuncusunun hiç bir cezasi yoktur, tesvik bile edilir, inanilmayacak derecede de örgütlenmistir. Peki ama niçin -dönüp dolasip ayni soruya geliyorum gene-, evet niçin hƒlƒ bir seyden korkuyor gibidir burjuva, içinde büyük bir kusku vardir sanki? Nedir onu huzursuz eden? Yazarlar, palavracilar mi? Sanmam, istese bir tekmede hepsinin tozunu atar çünkü. Sagduyunun delilleri mi? Ama biliyorsunuz, sagduyu gerçege yenilmistir; dahasi var, sagduyulu, *Zengin olmak. 99bilgili insanlarin kendileri de simdi sagduyunun delili diye bir seyin olamayacagi, aslinda sagduyu diye bir seyin olmadigi görüsünü savunuyorlar. Soyut mantigin insan yaradilisina uymadigini; Ivan'larin, Petrof'larin, Gustav'la-rin mantiginin yasadigini; katiksiz sagduyunun hiç bir zaman var olmadigini, bunun on sekizinci yüzyilin tutarsiz, asilsiz bir uydurmasi oldugunu söylüyorlar. Kimden korkuyor öyleyse? Isçilerden mi? Ama isçiler de ruh yönünden birer özel mülkçüdürler. Bütün emelleri mal mülk sahibi olmak, elden geldigince çok para biriktirmektir. Dogal özellikleri budur. Kolay kolay kazanilmaz doga! özellik dedigimiz sey. Yüz yillar boyunca egitilmenin, yugrulmanin sonunda elde edilir. Kisinin ulusal özellikleri degismez öyle kolayca; kisi ruhuna, kanma islemis, yüz yillardan beri edindigi aliskanliklari kolay kolay birakamaz. Toprak sahiplerinden mi korkuyor öyleyse? Olamaz. Fransiz toprak sahipleri büyük özel mülk sahibidirler, hem varlikli hem de kafasiz; yani özel mülkten yana olanlarin hayal ettikleri en iyi, en güzel mülk sahibi. Komünistlerden mi yoksa? Sosyalistlerden mi? Dogrusu, zamaninda hayli palazlanmisti bunlar. Burjuva, ruhunun derinliklerinde küçümsüyor onlari, küçümsüyor, a-ma gene de korkuyor. Evet, bunlardan korkuyor iste hƒlƒ. Oysa ne var korkacak? Öyle ya, Abb‚ Sieyes ünlü elestiri kitabinda burjuva100 nin her sey oldugunu söyledi nasil olsa... ®Tiers-‚tat dedikleri nedir? Hiç bir sey. Ne olabilir? Her sey.‾ Onun dedigi gibi de oldu. O zaman söylenenlerden bir tek bu sözler gerçeklesti, yalniz onlar kaldilar. Sieyes'in sözlerinden sonra söylenenlerin hepsi sabun köpügü gibi yok olup gittigi halde burjuva hƒlƒ inanmiyor sanki. Gerçekten de: Hemen ondan sonra Liberte, ‚galit‚, franternit‚* ilƒn ettiler. €ok hos. Nedir libert‚? Özgürlük. Ne özgürlügü? Herkese, yasalar çerçevesi içinde her istedigini yapabilmesi için esit hak. Her istedigini ne zaman yapabilir insan? Milyonlari olunca. Özgürlük herkese birer milyon veriyor mu? Hayir. Milyonu olmayan insan nedir? Milyonu olmayan insan, her istedigini yapan degil, her istenenin yapildigi insandir. Ne anlam çikiyor bundan? Su anlam çikiyor. Özgürlükten baska bir esitlik daha vardir. Yasalar önünde esitlik. Yasalar önündeki bu esitlik üzerine söylenebilecek tek sey sudur: Bu esitligin simdiki durumu her Fransiz için yüzkarasidir. Ne kaliyor geriye? Kardeslik. Bu çok önemlidir iste, dogrusunu söylemek gerekirse Batida karsilasilan en büyük engel de budur. Batili, kardeslikten insanligi ileri götüren en yüce, en büyük güç diye söz eder; ama, gerçekte kardeslik diye bir sey yoksa, *Özgürlük, esitlik, kardeslik. 101onu hiç bir yerde bulamayacagini anlayamiyor. Ne yapmali? Ne pahasina olursa olsun, kardesligi kurmali önce. Ama bakiyorsunuz, kardeslik kurulacak bir sey degil; çünkü kendiliginden dogar o, doganin kendinde bulunur. Oysa Fransiz'larin, daha dogrusu, genel olarak batililarin yaradilisinda kardeslik duygusu görülmemistir; kisisel bir baslangiç, bir kendini koruyus vardir onda; bir yükselme istegi, herkesten baska olma tutkusu, kendine her seyden, herkesten çok deger verme vardir bu yaradilista. Kendine böylesine deger veren insanda kardeslik duygusunun bulunmamasi dogaldir elbette. Neden mi? €ünkü kardeslikte, gerçek kardeslikte ayri kisilik yoktur. Ben yoktur, kisi kendisiyle esdegerde olan öteki insanlarla kisisel hakki için cenklesme-lidir; bu öteki insanlarda da kendiliklerinden, bu hak isteyen kisilige, bu Ben'e gelmeli, o daha istemeden, onu kendileriyle esdegerli, esit hakli saymalidirlar. Dünyadaki her sey kadar deger vermelidirler ona. Ayrica, bu bas-kaldiran, hakkini isteyen kisilik her seyden önce kendinin Ben'i olmalidir; bütün varligini topluma adamali, karsilik olarak hakkini istemedigi gibi, bu hakkini hiç bir kosul öne sürmeden vermelidir. Oysa batili, böyle bir seye alisik degildir: Savasla almaktan yanadir istedigini, hakkini savunur, pay/asmak ister... bu nedenle de kardeslik dogmuyor iste. Degise102 bilirler elbette! Ama binlerce yilda olur ancak böyle bir degisiklik; çünkü gerçeklesebilme-leri için, bu çesit düsüncelerin önce kisinin kanina, iligine islemesi gerekir. ®Ne demek istiyorsun yani -diyorsunuz bana-, mutlu olmasi için insanin kisiligi mi olmamalidir? insanin kurtulusu kisiliginin olmamasinda midir?‾ Hayir, hayir, tam tersine; degil kisiligi olmamak, kisilik sahibi olmalidir insan mutlu olmasi için, hem de simdi Batida belirlenenden çok daha yüksek bir kisiligi olmalidir. Anlatayim: Kisinin, tüm varligiyle kendini topluma seve seve, bilinçli olarak, gönülden adamasi -bence- kisiligin son derece gelistigine, çok güçlü olduguna, hiç bir etkeni umursamadigina delildir. Baskalari ugruna canini gönüllü vermek için çarmiha, atese yürümek ancak kisiligin alabildigine güçlü, gelismis olmasi durumunda gerçeklesecek bir davranistir Kisilik olmak hakkindan en küçük bir kuskusu kal-mamis gelismis bir kisilik -baskalari da onun gibi olsun mutluluga ersin diye-, kisiligini topluma adamaktan baska bir sey yapamaz zaten. Doganin yasasidir bu. Olagan her insanin yaradilisinda vardir ayni sey. Ama ince bir iplik vardir burada; kopmasiyle her seyin bir anda çatirdamasina, param parça olmasina neden olabilecek incecik bir iplik. Evet: Bunu yaparken küçücük de olsa, kisisel bir çikar beklemek felƒket getirir. Sözgelimi: Her se103yimle insanliga adiyorum kendimi; öyleyse tamamen, çikar gözetmeden, ®kendimi adiyorum topluma, toplum da kendini bana adamali‾ düsüncesini aklin ucundan geçirmeden adamaliyim kendimi, Insan kendini öyle adamali ki, her seyini vermeli, hatta buna karsilik ona hiç bir sey verilmemesini, hiç kimsenin onun için zarara ugramamasini istemeli. Nasil olur bu? Iyi ama, beyaz ayiyi aklina getirmemeye benzer bu. Kendi kendinize söz verin beyaz ayiyi düsünmeyeceginize, yere batasica, inadina her an gelir akliniza.. Ne yapmali öyleyse? Hiç bir sey yapilamaz.. Bunun kendiliginden olmasi, kisinin yaradilisinda bulunmasi gerekir. Bütün ulusun ruhunda filizlenmeli; kisacasi, kardeslik duygusu, sevgi olmali ulusun yaradilisinda... sevmeli. Kisi kendiliginden yönelmeli kardeslige; içindeki bir güçbirlige, uzlasmaya itmeli onu. Hem ulusunun yüzyillar boyu çektigi acilara, benligine sinmis karacahillige, barbarliga karsin itmeli onu bu güç; yüzyillar boyu çekilen kölelige, baska budunlarin saldirilarina karsin... Sözün kisasi, kardeslik gereksinmesi kisinin yaradilisinda olmali, onunla beraber gelmeli dünyaya; ya da çaglar boyu benimsemeli onu, içine sindirmeli. Kardeslik dedigimiz bu kavrami nasil açiklayabiliriz? Söyle: Ayri her kisilik hiç bir zorlama olmadan, hiç bir çikar gözetmeden söyle demeli topluma: ®Birlik oldu104 gumuz zaman güçlüyüzdür ancak; gerekliysem size, bütün varligimla, her seyimle alin beni; yasalarinizi yayarken beni düsünmeyin, hiç tasa etmeyin beni, her hakkimi size veriyorum, istediginiz gibi kullanin beni lütfen. Her seyimi size vermek, sizi iyi görmek benim için mutluluklarin en büyügüdür. Yeter ki siz yasatin kardesligi, ben seve seve yok olurum.‾ Öte yandan, toplum da söyle söylemelidir: ®Sen gereginden çok veriyorsun bize. Verdigini almamak hakkimiz da yok, bunun seni mutlu ettigini söylüyorsun çünkü, ama senin mutlulugun için yüregimiz devamli sizliyorken ne yapabiliriz baska... Sen de bizim her seyimizi al. Elden geldigince özgür olman için çalisacagiz var gücümüzle. Istedigin gibi yasamak olanagini verecegiz sana. Artik hiç bir seyden, insanlardan da, dogadan da korkma. Hepimiz ar-kandayiz.Güven dolu bir gelecek veriyoruz sana. Her an senin için çalisip didinecegiz; kardesiz çünkü, hepimiz kardesiniz. Hem çokuz, hem güçlü. Için rahat olsun, yürekli ol, hiç birseyden korkma, bize güven.‾ Bundan sonra paylasilacak bir sey kalmaz ortada tabiŒ, her sey kendiliginden paylasilir. Birbirinizi severseniz kolaylikla ulasirsiniz amaca. Aslinda, olmayacak bir sey, bir ütopidir bu elbette, baylar! Her sey mantiga degil duyguya, yaradilisa dayaniyor çünkü. Mantik 705için bir küçülmedir bile. Siz ne dersiniz? Ütopi degil midir bu? Peki ama, batililarda kardeslik duygusu yoksa; bu duygunun yerini bencillik, çikarcilik almissa; insanlar orada kisisel haklari için elde kiliç, kiyasiya dövüsüyorlarsa, sosyalistler ne yapsin? Kardesligin olmadigini görünce, insanlari kardeslige çagirmakla basliyorlar ise tabiŒ. Önce kardesligi kurmak istiyorlar. Kuzu kizartmasi yapmak için önce kuzu olmali ortada. Ama yok kuzu, yani kardeslige yatkin yaradilis yok, kardeslige kendiliginden yönelen, kardeslige inanan yaradilis yok! Umutsuzluga kapilan sosyalistler bu kez gelecekteki kardesligi övmeye basliyorlar. Elde edilecek yararlari uzunluk, agirlik ölçülerini kullanarak anlatiyorlar; dil döküyor, ögretiyor, bu kardeslikten kimin ne kadar yarar saglayacagini, kimin ne kadar kazanacagini, kime ne görev düstügünü anlatiyorlar. Elde edilecek dünya nimetlerini sayiyorlar bir bir. Bunlardan kimin ne kadar alacagini, bu nimetlerden topluma kimin ne kadar verecegini belirliyorlar. Peki ama, önceden her sey paylasilmissa, kimin ne kadar yarar hakedecegi önceden belir-lenmisse kardeslikten söz edilebilir mi burada? Dahasi var, bir parolalari vardi: ®Birimiz hepimiz için, hepimiz birimiz için.‾ Gerçi herkesin bildigi bir kitaptan oldugu gibi alinmistir bu parola ya, gene de bundan daha iyisi buluna106 mazdi. Gelgelelim, bu parolayi yaymaya baslamalarinin üzerinden alti ay geçmemisti ki, kardesligin kurucusu Cabet'i* yargiç önüne çikardilar kardesler. Dolasan söylentilere bakilirsa, Fourier'ciler sermayelerinden dokuz bin frangi çekmisler; öte yandan, kardesligi kurmaya çalisiyorlarmis hƒlƒ. Olmuyor tabiŒ. Hiç kusku yok ki, kardeslik içinde olmasa bile, mantigin kabul ettigi temeller üzerine kurulmus bir toplumda yasamak hos bir seydir, çekicidir; yani, senden yalnizca çalisman, bir de düsünce birligi istendigi, buna karsilik geleceginin garanti edildigi zaman hosuna gider bu. Ama gene bir sorun çikiyor karsimiza burada: Öyle anlasiliyor ki, kisinin her seyini garanti ediyorlar, onu yedirip içireceklerini, ona is bulacaklarini vaat ediyorlar; bütün bunlara karsilik da toplumun mutlulugu için kisisel özgürlügünden küçük bir damla istiyorlar ondan, çok çok küçücük... Hayir, kisioglu bu hesaplarin içinde yasamak istemez kisisel özgürlügünden bir damlacik bile vermek agir gelir ona. Aptalligindan, bunu cezaevi hayatina benzetir; kendi basina yasamanin daha iyi oldugunu, çünkü o zaman özgürlügünün tümüne sahip oldugunu söyler. Oysa özgürken döverler onu, is vermezler ona, açliktan ölür; özgürlük diye bir *Cabet Etlerine (1788-1856). Fransiz ütopik sosyalisti. ®Icaria'ya Gezi‾ adli kitabin yazan. 107seyi yoktur; gelgelelim gene de özgürlügünün her seyden tatli oldugunu sanir garip adam. Burada sosyalistlerin yapabilecegi tek sey kaliyor tabiŒ: Ona bir aptal oldugunu, henüz olgunlasmadigini, çikarinin nerede oldugunu anlayamadigini söylemek; dilsiz, degersiz bir karincanin bile ondan akilli oldugunu, çünkü karinca yuvasinda bütün karincalarin mutlu, tok oldugunu, her karincanin görevini bildigini, kisioglunun bundan bile çok uzak oldugunu haykirmak yüzüne... Baska bir deyisle: Sosyalizm bir gün gerçeklesebilecek olsa bile, Fransa'da olamaz bu, baska bir ülkede gerçeklesir. Iste, umutsuzlugun son kertesinde söyle bagiriyorlar bu kez sosyalistler: Libert‚, ‚galite‚ fraternit‚ OU MORT* Buna söylenecek bir sey yok artik. Alabildigine sürdürüyor burjuva yenilmezligini. Burjuva yenilmezligini sürdürüyorsa, Sieyes'in söyledigi çikmis demektir, noktasi noktasina, kesinlikle çikmis demektir. Peki neden huzursuz öyleyse burjuva? Neden siniyor, korkuyor? Ona karsi duran her sey yenilmis, dagilip yok olmustur. Eskiden, sözgelimi Louis Philippe zamaninda hiç de bu kadar huzursuz degildi burjuva, korkmuyordu da. Oysa o zaman da oydu iktidarda olan. Evet, *Ya özgürlük, esitlik, kardeslik, ya ölüm. 108 henüz savasiyordu o zamanlar; düsmanlari oldugunu sezinlemis, haziran barikatlarinda tüfekle, kiliçla son dersi veriyordu onlara. Savasin sonunda burjuva bir de bakti ki, yeryüzünde yalniz o var; ondan iyi hiç bir sey yok. Kendisinin ülkü oldugunu gördü bŒrden. Eskiden oldugu gibi, kendisinin ülkü olduguna insanlari inandirmaya çalismasi gerekmiyordu artik; dünyanin karsisina en güzel, en kusursuz olarak görkemle, gururla dikilmeliydi. Ne derseniz deyin, rahat bir durum degildir bu. III. Napol‚on kurtardi onu. Gökten iner gibi çikti ortaya, çikmazdan tek kurtulus gibi, zamanin tek olanagi gibi... O günden bu güne bir eli yagda bir eli baldadir burjuvanin, bu bollugun ücretini de çok pahali ödüyor; her seyden korkuyor; ulasmadigi bir seyi kalmadigi için korkuyor özellikle. Elde etmedigi bir sey kalmayinca, her seyi kaybetmek agir gelmeye baslar kisiogluna. Bundan su anlam çikiyor dostlarim, kim en çok korkuyorsa her seyden, o en varliklidir, en rahattir. Gülmeyin lütfen. Günümüzde burjuva öyle degil midir? 109YEDINCI BÖLÜM Bir önceki bölümün devamiPeki niçin bu kadar çok usak var burjuva içinde, hem öylesine soylu görünüsü varken hepsinin? Lütfen suçlamayin beni; abarttigimi, iftira ettigimi, nefretimden böyle söyledigimi haykirmayin. Neden, kimden, niçin nefret edeyim? Basbayagi, çok usak var aralarinda, gerçektir bu. Usaklik giderek daha bir islemektedir burjuvanin içine; giderek de daha 113çok erdem sayilmaktadir. Bu günün kosullari altinda böyle olmasi zorunludur zaten. Olagan bir sey. Bunun asil nedeni de, evet asil nedeni de yaradilisin yardim etmesidir. Artik bazi seylerden, sözgelimi burjuva arasinda dogustan bir casuslugun çok yaygin oldugundan da söz etmiyorum. Benim kisisel görüsüm sudur: Casuslugun - basit bir casuslugun degil, usta bir casuslugun, bilimsel yanlari olan, sanat derecesine varmis, yetenek isteyen bir casuslugun-Fransa'da olaganüstü bir gelisme göstermesi, Fransiz'larin dogustan usak olmalarindan ileri gelmektedir. Zengin olmayan yalniz o ise, yalniz o on bin franga sevgilisinin mektubunu satmaya, durumdan sevgilisinin kocasini haberdar etmeye hazir degilse, yüce soylulugu nerededir Gustav'in? Belki büyütüyorum bunu, belki de birtakim gerçeklere dayanarak konusuyorum. Fransiz' lar, devlet büyüklerinin gözüne girmekte kiyasiya yarisiyorlar birbirleriyle; usaklik ediyorlar onlara. Hem o anda bir çikar gözetmeden, bir ödül beklemeden-ödünç-yapiyorlar bunu; deftere yazdiriyorlar. Fransa'da sik sik olan hükümet degisikliklerinden bir sey, bir yer kapmaya çalisan binlerce insani düsünün... Ne tuhaf, aki! almaz seyler yaptiklarini, bunu kendilerinin de itiraf ettiklerini hatirlarsiniz. Barbie'nin* buna *Henry Barbie (1805 -1882) Fransiz ozani. 114 deggin dizelerinden birini hatirlayin yeter...Bir gün sokak kahvelerinden birinde üç temmuz tarihli bir gazete geçti elime. Baktim: Vichy' den mektuplar. Imparator Vichy'deydi o zaman; saraylilar da tabiŒ; atli, paytonlu gezilere çikiliyordu. Gazetenin muhabiri tek tek anlatiyordu bunlari. Söyle basliyordu: ®Üstün yetenekli binici çoktur bizde. Bunlarin en ustasinin, en yeteneklisinin kim oldugunu biliyorsunuz tabiŒ. Yüce imparatorumuz, saraylilarla birlikte at gezintisine çikiyor her gün...‾ Gazeteci, imparatorun üstün niteliklerini övebilirdi elbette. Onun zekƒsini, yönetimdeki büyüklügünü, meziyetlerini vb. göklere çikarabilirdi. O zaman numara yaptigini kimse söyleyemezdi ona. Bizde, günümüzün bazi dergi yazarlarinin yaptigi gibi, ®Ben böyle düsünüyorum... o kadar‾ diye yapistiriverirdi çünkü cevabi. Sizin de söyleyecek bir sözünüz kalmazdi. Unutmayin: Korkusu yoktur adamin; agzinizi bir anda tikayacak cevabi hazirdadir. Düsünce ve vicdan özgürlügü, en basta gelen, en önemli özgürlüktür bu. Ama sözünü ettigim olayda ne cevap verebilir size bu gazeteci ? €ünkü gerçekleri umursamamistir adam, doganin yasalarini ayak altina almistir; hem bilerek yapmistir bunu. Peki ama niyeti nedir? Öyle ya, inanan çikmayacaktir ona nasil olsa. Binici de okumayacaktir bunu yüzde yüz. 115Okuyacak olsa bile ne çikar? Bu ®correspon-dance‾yi yazan küçük adam da, yaziyi yayinlayan gazetenin sahibi de, yöneticileri de, imparatora Fransa'nin en iyi binicisi unvaninin hiç de gerekli olmadigini düsünmeyecek kadar aptal miydilar? Onun bu yasta, bir ayagi çukurdayken, bu ünvaninin sahibi olmayi hiç mi hiç beklemedigini; onu, Fransa'nin en usta binicisi kendisi olduguna inandirmaya kalkissalar bile buna inanmayacagini -son derece zeki bir insan oldugunu söylüyorlar çünkü- nasil anlayamadilar? Hayir efendim baska bir hesap var burada: Varsin gerçekle taban tabana zit olsun, gülünç olsun, varsin imparator kendi de nefretle, tiksintiyle karsilasin bunu, küçümsemeyerek gülümsesin, hiç önemi yoktur bütün bunlarin; yüce imparator körü körüne bir baglilik görecekti ya burada; kölece, düsüncesizce, delice bir ayaklara kapanis görecekti ya, önemli olan budur. Simdi siz karar verin: Ulusun ruhunda olmasaydi bu, böylesine asagilik bir yaltaklanis olagan, hatta ahlƒka uygun, her gün görülebilecek olaylardan sayilmasaydi, Paris'te çikan bu gazetede böyle bir habere yer verilebilir miydi? Fransa'dan baska dünyanin neresinde karsilasabilirsiniz böylesine bir yaltaklanisla? Ulusun ruhundan söz ediyorum, çünkü bütün bütün bagimsiz olmayan üç bes gazetenin disinda hemen hepsi ayni seylerden dem vuruyor. 116 Bir gün bir tabldottaydim. Fransa'da degil, Italya'da oldu bu olay; ama çok Fransiz vardi masada. Garibaldi'den* konusuluyordu. O günler her yerde Garibaldi'den konusuluyordu zaten. Aspromonte olayindan iki hafta önceydi. Konusma pek bir esrarli oluyordu tabiŒ: Bazilari susuyor, düsüncelerini açiga vurmak istemiyor; bazilariysa basini salliyordu. Hemen herkesin Garibaldi'nin tehlikeli, hatta çilgin bir ise kalkistigi görüsünde birlestigi belliydi. Ama hiç kimse açik açik söylemiyordu bunu, çünkü Garibaldi herkesten öylesine üstün bir insandi ki, asiri derecede tehlikeli gözüken bir sey bile olagan gözükebilirdi onda. Yavas yavas Garibaldi'nin kisiligine geçildi. Onun özelliklerini saymaya basladilar. Italyan kahraman için çok güzel seyler söylüyorlardi. Bir Fransiz yüksek sesle, - Yalniz bir seyi almiyor aklim -dedi. Otuz yaslarinda, temiz pak bir gençti bu. Her Fransiz'in yüzündeki, insanin canini sikan o olaganüstü soyluluk onun yüzünde de vardi. - Yalniz bir seyi çok sasirtiyor beni! -diye devam etti. Herkes merakla ona dönmüstü tabiŒ. *Giuseppe Garibaldi (1807-1882). Ünlü Italyan halk kahramani. 1849'da yenilip Kuzey Amerika'ya kaçti. 1862'de Roma'yi almak için Aspromonte'de savasirken tutsak edildi. 117Garibaidi'nin bu yeni özelligi herkes için ilgi çekici olmak zorundaydi. - 1860 yilinda bir ara sinirsiz, kontrolsuz bir yetkiyle yönetti Napoli'yi- Hazinenin yirmi milyonu onun elindeydi! Hiç kimseye de hesap vermiyordu! Isteseydi, istedigi kadarini ayirip saklayabilirdi bu paranin, hiç kimse de sormazdi ona parayi ne yaptigini! Ama saklamadi, paranin son kurusuna kadar verdi hesabini. Inanilmayacak bir sey bu! Yirmi milyon franktan söz ederken gözlerinin içi bile parliyordu. Garibaldi için her sey söylenebilir elbette. Ama onun adini devlet kasasindan para yürüten sahtekƒrlarinkiyle beraber anmak... evet ancak bir Fransiz'in yapabilecegi bir seydir bu. Hem ne içtendi, safti bunu söylerken! Içtenlik her seyin, gerçek vicdan sezisinden yoksun olmanin bile bagislanmasina yeter elbette; ne var ki, yirmi milyondan söz eden Fransiz'in, kaslari kipir kipir yüzüne bakinca elimde olmadan söyle geçirdim içimden: ®Ah canim, Garibaidi'nin yerinde sen olaydin...‾ Bunun da dogru olmadigini söyleyecek-sinizdir bana. ®Bizde de oluyor buna benzer seyler- diyeceksinizdir-. Özel durumlardir bun-lar. Üç bes Fransiz böyle diye bütün Fransiz'lar böyledir, diyemezsiniz.‾ Elbette haklisiniz. Bütün Fransiz'larin öyle oldugunu söylemiyorum 118 ben de zaten. Güç erisilebilen ruh soylulugu her yerde vardir. Belki daha da kötüleri bulunur bizde. Öyle ama, erdem düzeyine niçin çikarmali bunu? Bakin ne diyecegim? Kisi, vicdan duygusunu yitirmeden, bir alçak bile olabilir. Burada da dürüst çok insan var kuskusuz, ama vicdan duygusunu hepten yitirmistir bunlar, erdemlerinden oldugunu bilmeden bir sürü alçaklik yapiyorlar. Birincisi çirkindir tabiŒ, ama kim ne derse desin, ikincisi de igrençtir. Erdemin böyle yorumlanmasi bir ulus için hiç de iyiye isaret degildir. Ama özel durumlar üzerine tartismak niyetinde degilim sizinle. Ulus özel durumlardan olussa bile (dogru degil mi bu?) gene de tartismayacagim sizinle bu konuda. Söyle bile düsünüyorum: Burjuvanin sindigini, hƒlƒ bir seyden korktugunu söylerken de yaniliyorum belki. Evet sinmesine siniyor gerçekten de, korkuyor da; ne var ki, durumuna genel bir göz atacak olursak, keyfine diyecek olmadigini görürüz burjuvanin. Gerçi devamli olarak aldatiyor kendi kendini, her seyin yolunda oldugunu söylüyor kendi kendine gerçi, ama bu durum onun dis görünüsündeki kendine sonsuz güveni silemiyor. Dahasi var: Costugu zamanlar ruhsal yönden de çok güvenir kendine. Bütün bunlar nasil bir arada bulunuyorlar onda, sasilasi seydir; ama gerçektir de bu. Genel olarak hiç de aptal degildir 119burjuva; ama pek bir kisa, kesik kesiktir akli. Kis için odun gibi, yedekte oldukça çok kavrami vardir, bu kavramlarin ona en azindan bin yil yetecegine de içtenlikle inanir. Bin yil da ne oluyor; burjuva pek seyrek, heyecanli konusmak hevesine kapildiginda söz eder ancak bin yildan. ®Apr‚s moi le d‚luge‾*d\t daha çok kullanilan deyim. Günlük hayatta da buna uyuluyor çogunlukla. Her seye karsi gösterilen o umursamazlik, o bos, kisa süreli ilgi ne tuhaftir... Bir evde düzenlenen kalabalik bir toplantiya katilmistim Paris'te. Hepsi de günlük olmayan, toplumun ilgi gösterdigi önemsiz seylere benzemeyen bir seyden söz etmeye bile korkuyorlardi sanki. Toplumun ilgilendigi her çesit seyi söz konusu etmekten kaçiniyorlardi. Sanirim, aralarindaki casuslardan korkmalari olamazdi bunun nedeni. Tek neden, Fransiz'larin bir konuda ciddŒ olarak konusmayi, düsünmeyi unutmus olmalaridir düpedüz. Bununla beraber, Paris üzerine izlenimlerimi ögrenmeyi pek isteyenler de çikti. Paris'in büyüklügü karsisinda ne denli saygi duydugumu, sasirdigimi, ne denli ezildigimi, küçüldügümü merak ediyorlardi. Fransiz'lar, baskalarini ruhsal yönden ezebileceklerini, küçül-tebileceklerini saniyorlar hƒlƒ. Bu da oldukça eglenceli bir özelligi bu ulusun. Kanimin pek *®Benden sonra tufan.‾ 120 kaynadigi sevimli, iyi yürekli, babacan bir ihtiyari hatirliyorum. Paris üzerine düsüncemi sorarken bir bakisi vardi gözlerimin içine... Bu konuda hiç de heyecanli olmadigimi görünce pek tuhaf oldu zavalli, üzüldü. Sevimli yüzünü bir istirap ifadesi bile kapladi -evet istirap ifadesi kapladi- abartmiyorum. Ah sevgili m-r Le Mre! Bir Fransiz'i, yani Parisliyi (çünkü bütün Fransiz'lar Parislidir aslinda) evet, bir Parisliyi yeryüzünün en üstün kisisi olmadigina dünyada inandiramazsiniz. Öte yandan, dünyanin Paris'ten baska bir yerini de bilmez. Bilmeyi de pek o kadar istemez zaten. Onlarin ulusal özelliklerinden biridir bu, hatta en önemli özelligidir diyebilirim. Ama Fransizlarin en önemli özelligi güzel söz söyleme egilimidir. Güzel konusma sevgisi sönmez bir atestir onlarin içinde; yillar geçtikçe de giderek daha bir güçlenir bu ates. Bu güze! konusma sevgisinin Fransa'da ne zaman dogdugunu ögrenmeyi çok isterdim. Hiç kusku yok ki, bu sevginin tohumu XIV. Ludwig zamaninda atilmistir. Fransa'da her seyin XIV. Ludwig'le baslamasi da pek ilginçtir dogrusu. Evet, öyledir. Ama asil ilginç olan, bütün Avrupa'da her seyin XIV Ludwig'le baslamasidir. Nasil basardi bunu bu kral, aklim ermiyor! Kendisinden önceki krallardan pek öyle üstün bir kral da degildir. Ilk kez L'‚tat - c'est 121moi* o dedigi için mi acaba? Herkesin pek hosuna gitmisti bu; bütün Avrupa'yi bir bastan bir basa katetmisti. Bence bir bu sözle kavustu üne o. Bizde bile insani sasirtacak derecede çabuk duyuldu. Bu XIV. Ludwig tam Fransiz ruhuna göre bir kraldi ya, Fransa'da o küçk yaramazliklarin (geçen yüzyilin sonundakilerden söz ediyorum) nasil oldugunu anlayamiyorum dogrusu. Biraz yaramazlik ettikten sonra eski ruha döndüler gene; öyle de devam ediyor hƒlƒ. Ama güzel konusmak, ah, Parisli için büyük bir ayak bagidir bu güzel konusmak! Geçmisle ilgili her seyi unutmaya hazirdir, her seyi, her seyi; akilli uslu konusmaya, söz dinler, çaliskan bir çocuk olmaya hazirdir, gelgelelim güzel konusmayi birakmamistir günümüze kadar. Özlemini çekiyor güzel söz söylemenin: Thiers'i** Guizot' u,*** Odilon Barrot'u**** aniyor. Arada bir içini çekerek, ®O zamanlar ne güzel konusurlardi!‾ der Fransiz kendi kendine, derin düsüncelere dalar. 111. Napol‚on anladi durumu, hemen verdi kararini. Jacques Bonhomme derin dü*Devlet benim. **Adolphe Thiers (1797 - 1877). Fransiz tarihçisi ve politikacisi. Paris Komününü bastiran odur. ***François Pierre Guilloume Guizot (1787-1874). Fransiz tarihçisi ve devlet adami. ****Odilon Barrot (1791 - 1873). Fransiz politikaci. Liberal monarsisi muhalefetin lideri. (1848'e kadar) 1848-1849 hükümet baskani. 122 sünmeyecekti. Güzel konusmayi yavas yavas gene getirdi. Bu amaçla liberal alti üye var yasa yapicilari örgütünde; alti devamli, degismez, gerçek liberal üye; yani satin alinmaya kalkisilirsa satin alinamayacak üyeler bunlar... ne var ki, topu topu alti tanedir hepsi. Bundan önce altiydi, simdi alti, o kadar da kalacak. Içiniz rahat olsun, çogaltmayacaklar onlari, azaltmayacaklar da. Ilk bakista son derece kurnazca düsünülmüs bir seydir bu. Oysa gerçekte çok basittir; suffrage universal* yar-dimiyle ayakta duruyor. Fazla lak laka dalmamalari için gerekli tedbirler de alinmistir tabiŒ. Ama gevezelige izin vardir. Her yil belirli zamanlarda devletin en önemli sorunlari görüsülür burada; Parisliler tatli tatli heyecanlanirlar. Parlak nutuklarin çekilecegini bilirler çünkü. Kuskusuz, yalniz parlak, heyecanli konusmalarin olacagini, bundan baska hiç bir seyin olmayacagini, her seyin sözde kalacagini çok iyi biliyor Parisliler. Ama gene de seviyorlar bunu. En akillilari bile son derece olagan buluyorlar. Bu alti delegenin bazilarinin söylevleri daha bir ilgi uyandiriyor. Sonra, her delege halkin hoslanacagi, onu eglendirecek biçimde konusmaya hazirdir daima. Isin asil tuhaf olan yani, söylevinin hiç bir sonuç vermeyecegini, bütün bunlarin bir saka, * Halkin dogrudan seçmesi. 123masum bir oyun, eglence oldugunu delegenin kendisinin de bilmesidir. Ama birkaç yil durmadan konusur gene de, hem büyük haz duyar bundan. Onu dinleyen üyelerin hazdan salyalari bile akar. ®Ne hos konusuyor!‾ Devlet baskaninin da, tüm Fransiz ulusunun da akar salyalari. Ama delege konusmasini bitirdi mi bu sevimli, uslu çocuklarin ögretmeni kalkar ayaga. Magrur bir tavirla, ®Günesin dogusu‾ üzerine verilen ödevin saygideger üyece çok güzel incelendigini, islendigini açiklar. ®Sayin konusmacinin bu alanda gösterdigi basari, yetenek sasirtmistir bizleri. Düsüncelerindeki açiklik, soyluluk dinleyenlere büyük haz verdi...‾ Ne var ki, sayin konusmaci ®dürüstlügü, bilim alaninda gösterdigi basarisi için‾ yazili bir kitabin kendisine armagan verilmesini hakettigi halde, sayin baskanin bu sözleri hiç bir seye yaramaz bazi bakimlardan. Sanirim siz de benimle ayni düsüncedesiniz baylar. Delegelere gerekli seyleri söylerken gözleri büyük bir agirbaslilikla parlamaya baslamistir. Salyalari akan delegeler birden çilginca alkislamaya baslarlar ögretmenlerini. Bu arada, liberal delegeye onlara verdigi büyük zevk için tesekkür etmeyi, elini içtenlikle sikmayi, ögretmenin izniyle, bir dahaki sefere de onlara ayni zevki tattirmasini ondan dilemeyi de unutmazlar. Ögretmen büyük bir alçakgönüllülükle verir bu izni. ®Günesin dogusu‾ ko124 nüsünü isleyen konusmaci, basarisindan duydugu gururla çekilir. Delegeler sapur supur öpüstükten sonra sicak aile yuvalarina dönerler; aksam da epouse'leri kollarinda, sevinç içinde Palais-Royal'e dolasmaya; fiskiyelerin insana huzur veren hisirtisini dinlemeye çikarlar. Ögretmen de, raporunu gerekli yere verdikten sonra, islerin yolunda oldugunu bildirir bütün Fransa'ya. Kimi zaman, durum biraz daha önemli oldugunda, daha bir ciddŒ oyun düzenlerler. Toplantilardan birine prens Napolyon'un kendini getirirler. Prens Napol‚on bu genç ögrencilerin korkusuna karsi çikar hemen. Derslikte yüce, soylu bir sessizlik vardir. Prens Napol‚on liberal davranir, hükümetin aksayan yanlarini sayip döker, kendi düsüncesine göre yapilmasi gerekli seyleri anlatir, elestirir hükümeti; sözün kisasi, bekleneni yapar, ögretmen bir dakikaligina derslikten çiksa, bu sevimli ögrencilerin söyleyebilecekleri seyleri söyler... Örnek olarak söylüyorum bunu da tabiŒ; dogrusu yersiz bir örnek oldu bu. €ünkü bütün bu sevimli çocuklar öylesine iyi yetistirilmislerdir ki, ögretmen bir haftaligina bile uzaklassa, yerlerinden kipirdamazlar. Prens Napol‚on söylevini bitirince ögretmen kalkar ayaga; son derece ciddŒ, verilen ®Günesin dogusu‾ konusunu sayin konusmacinin çok güzel isledigini bildirir. ®€ok sayin, çok degerli Prensin 125yetenekleri, parlak düsünceleri sasirtti bizleri... Bilim alaninda gösterdigi basariya karsilik bir kitap vermeye haziriz ona, ne var ki...‾ Böyle devam eder. Söyledikleri, daha önce söylediklerinin aynidir. Ögrencilerin hepsi birden çilginca alkislamaya baslarlar gene, Prensi evine götürürler, soylu ögrenciler bosaltirlar dersligi; aksam olunca da epouse'lerini kollarina takip Palais-Royal'e giderler, ugurlu fiskiyelerinin sesini dinleyerek dolasirlar, vb., vb.... Anlayacaginiz, çok hos bir düzen kuruludur burada. Gene bir gün la salle des pas perdus'de* yolumuzu sasirdik, agir cezalara bakilan durusma salonuna gidecek yerde sulh hukuk durusma salonuna girdik. Sirtinda cüppesi, basinda sapkasi, kivircik saçli bir avukat inciden sözcüklerle heyecanli heyecanli konusuyordu. Baskan da, yargiçlar da, avukatlar da, dinleyiciler de kendilerinden geçmis, dinliyorlardi onu. Yüce bir sessizlik vardi, salonda: Parmaklarimizin ucuna basarak girdik içeri. Bir veraset davasina bakiliyordu. Davali yanda birkaç da rahip vardi. Zaten simdi birçok davaya özellikle veraset davalarina- karisiyor rahiplerin adi. Görülmemis derecede igrenç, yüz kizartici olaylar su yüzüne çikiyor. Ne var ki, rahiplerin yeri günümüzde çok önemli, bur* Mahkemelerde dinleyici salonuna açilan hol. 126 juva da olaganüstü dürüst oldugu için susuyor toplum, çok az olay çikariyor. Rahipler eski hayallerinden çok paraya önem veriyorlar simdi. ®Para biriktirirsen güçlü olursun, güzel söz falan bostur!‾ görüsünde birlesmistir hepsi. ®Artik yalniz güzel konusmak yetmiyor.‾ Ama bence bu son konuda biraz yaniliyorlar. Elbette önemlidir para, ama güzel sözle de çok sey yapilabilir Fransa'da. Epouse'ler rahiplere tutsaktirlar; hatta eskiden görüldügünden daha ileri gitmistir bu tutsaklik günümüzde. Burjuvanin da bu yöne döneceginden umut kesil-memistir henüz. Durusmada rahiplerin, uzun yillar süren kurnazca, hatta bilimsel (bu is için özel bir bilimleri vardir) bir çalismayla güzel, oldukça varlikli bŒr kadini ruhsal yönden baski altina aldiklari ortaya çikmisti. Kadini gelip manastirda yasamaya zorlamislar, orada hastalik derecesine varincaya dek korkutmuslardi onu. Bütün bunlari hesapli, bilimsel bir plana uyarak yavas yavas yapmislar. Öyle ki sonunda hasta etmisler kadini. Melankoliye kapilmis. Daha sonra, akrabalariyla görüsmesinin büyük günah oldugunu telkine baslamislar, yavas yavas uzaklastirmalar onu akrabalarindan. ®Kiz yegeni, on bes yasinda, bir melek kadar masum, temiz, soylu olan kiz yegeni bile sevgili teyzesinin, dünyada onu her seyden çok seven teyzesinin hücresine girmek cesaretini gösteremiyordu artik. Alçakça düzen127lenen oyunlarin sonucu, melek yegeninin, günahsizlik meleginin oturdugu front virginal* dan doyasiya öpemeyen bir teyzenin acisina gelince...‾ Kisacasi, hep böyle seyler söyledi avukat. Gerçekten çok heyecanli, parlak sözlerdi bunlar. Böylesine güzel konustugu için sevincinden eriyordu; baskan da, dinleyiciler de eriyorlardi. Rahipler kaybettiler savasi, avukatin bu güzel konusmasiydi onlarin yenilmesine neden. Ama yakinmadilar bu durumdan tabiŒ. Birini kaybetseler on besini kazaniyorlar, ne diye yakinsinlar? Durusmayi büyük haz duyarak izleyen dinleyiciler arasindaki genç bir üniversite ögrencisine yaklastim. Aslinda üniversite ögrencisi çoktu dinleyiciler arasinda; hepsi de pek bir terbiyeliydi. Yanina yaklastigim ögrenciye: - Kimdir bu avukat? -diye sordum. Delikanli tuhaf tuhaf bakti yüzüme. Neden sonra, küçümser bir acimayla-utandirdi beni bu tabiŒ- cevap verdi: - Jules Favre! Böylece, Fransiz güzel konusma sanatinin ustalariyle -deyim yerindeyse- en önemli kaynaginda tanismak firsatini bulmus oldum. Aslinda pek çoktur bu kaynaklar. Burjuvanin iliklerine islemistir güzel konusma hastaligi. Büyük adamlari görmek için bir gün *Bakire alnin. 128 Panth‚on'a gittik. Ziyaret saati degildi; iki frank istediler bizden. Sonra, saygideger, sakat bir ihtiyar anahtarlari aldi, kilisenin altindaki lahitlerin bulundugu mahzene indirdi bizi. Yolda habire konusuyordu. Disleri olmadigi için de pek anlasilmiyordu ne dedigi. Merdivenleri indigimizde, ilk lahdin önünde, sarki söylüyormus gibi, - Ci-git Voltaire* -dedi. Voltaire, güzel Fransa'nin bu büyük dƒhisi ! Kör inancin kökünü kaziyan, karacahilligi yok eden oymus. Karanligin melegiyle o cenk-lesmis, bilgi isigini gene o tasimis... Gerçi Corneille'i vardi Fransa'nin ya, trajedilerinde yüceye varmis Voltaire... Ihtiyarin, söylediklerini ezbere bildigi belliydi. Bir zamanlar biri bir kƒgit parçasina yazip vermisti ona -yüzde yüz- söyleyeceklerini, o da ömrünce ezberlemisti bunlari. Parlak söylevine basladiginda burus burus, sevimli yüzünü bir sevinç aydinligi bile kaplamisti. Öteki lahde yürürken, - Ci-git J‚an-Jacques Rousseau... -diye devam etti-. Jean-Jacques, I'homme de /a nature et de la v‚rit‚ !* Birden gülmek geldi içimden. Parlak söz her seyi bayagilastirabilir. Hem, zavalli ihti*Burada Voltaire yatiyor. **Jean-Jacques, doganin ve dogrunun insani! 129yarin nature, ver/te derken neden söz ettiginin farkinda olmadigi da belliydi. - €ok tuhaf! -dedim-. Bu iki büyükadam-dan biri yalanci, kötü insan diye adlandirmistir öbürünü, öbürü de onu aptal... Simdi de yan yana yatiyorlar. Sakat ihtiyar itiraz etmek istegiyle, - Mösyö, mösyö! -dedi. Ama getirmedi sözünün sonunu, öteki lahitlere götürdü bizi. Gene sarki söylüyormus gibi, - Ci-git Lannes -dedi-, maresal Lannes. Kahramanlar yönünden çok zengin olan Fransa'nin en büyük kahramanlarindan biridir. Yalniz büyük bir maresal -imparatorumuzdan sonra- en büyük, en usta komutan degildi o, zenginligiyle de ün salmisti. Ayni zamanda yüce imparatorun... Sözü kisa kesmek için, - Evet -dedim-, Napolyon'un da yakin dostuydu. Ihtiyar biraz gücenmis, - Mösyö! -diye kesti sözümü-. Birakin da anlatayim. - Anlatin, anlatin, sizi dinliyorum. -Zenginligiyle de ün salmisti. Ayni zamanda da yüce imparatorun dostuydu. O'nun baska hiç bir maresali bu büyük insanin dostu olmak mutluluguna erisememistir. Yalniz maresal Lannes sahip olmustur bu yüce onura. 130 Anayurdu için canini savas alaninda verirken... - Bir sarapnel parçasi bacagini koparmisti, degil mi? Ihtiyar aglamakli bir sesle, - Mösyö, mösyö ! -diye bagirdi-. Izin verin de ben konusayim. Belki biliyorsunuz hepsini... Ama birakin da ben anlatayim! Anlattiklarinin hepsini bildigimiz halde, konusmayi gene de çok istiyordu tuhaf adam. Devam etti: - Anayurdu için savas alaninda canini verirken, yüreginden yaralanan, büyük kaybi için aglayan imparator... - Vedalasmaya yanma geldi. Seytan dürtmüstü beni gene. Iyi yapmadigimi hemen anlamistim ama. Utancimdan yüzüm bile kizarmisti. Ihtiyar, basini salladi, gözlerimin içine bakarak aglamakli bir sesle, - Mösyö, mösyö! -dedi-. Mösyö! bütün bunlari bildiginize, belki benden de iyi bildiginize inaniyorum, kuskum yok bundan. Ama sunu da unutmayin ki, size gördüklerinizi anlatmam için kendiniz aldiniz beni yaniniza: Birakin da konusayim. Az kaldi zaten... Yüreginden yaralanan, büyük kaybi için aglayan imparator, ölüm döseginin basucuna geldi; ordumuzun, Fransa'nin, imparatorumuzun büyük kaybi, ölmek üzere olan ordu komutaninin ölüm istirabini ona ®Allahaismarladik‾ 131diyerek hafifletti. C'est fini, monsieur...* Ihtiyar, sözünü yüzüme sitemli sitemli bakarak bitirmis, yürümüstü. Biraz ötedeki birkaç lahdi basiyle önemsemez, soguk bir tavirla göstererek, - Iste burada da bir lahit var: Bu... quel-ques s‚natures...** -diye ekledi. Güzel sözlerin hepsj Voltaire'ye, Jean-Jacques'e, Lannes'e harcanmisti. Güzel konusma tutkusunun en belirgin, halktan bir örnegiydi bu. Acaba, halkin dogrudan dogruya katildigi, egitildigi millet meclisi toplantilarinda, Convent'lerde, kulüplerde konusan konusmacilarin söylevlerinin halk üzerinde yalniz bir etkisi mi oldu? Güzel konusmak için güzel konusmak tutkusunu mu asiladi halka? *Bitti, bayim. **Bazi senatörler. 132 SEKIZINCI BÖLÜM Bribri ile mabisPeki ‚pouselerin durumu nedir? Söylemistim, yasiyorlar ‚pouseler. Yeri gelmisken söyleyeyim: Niçin kadin, es degil de ‚pouse dedigimi soruyorsunuz. Epouse görkemli bir sözcük de onun için baylar. Burjuva güzel, heyecanli konusmaya basladiginda mon ‚pouse der daima. Gerçi toplumun bazi çevrelerinde, her yerde oldugu gibi basitçe ma lfemme (=ka135rim) diyorlar ya, ulusal ruhu, çogunlugu izlemeli, görkemli sözcükler kullanmali... Böylesi gerçegi daha bir iyi yansitir. Bununla beraber, baska adlarda var. Burjuva çok duygulandigi, ya da karisini aldatmak istegine kapildigi zamanlar ona ma biche diyor. Bunun tersi durumlarda, seven kadinin gönlü asna-fisne isteyinceyse sevgili burjuvasina bribri diyor. Burjuvanin da pek hosuna gitmektedir bu ad. Bribri de mabis de her zaman çoktur Fransa'da, ama, simdiki kadar hiç bir zaman bol olmamistir... Dünyamizin bu huzursuz çaginda mabisle bribrinin, serseri komünistlerce öne sürülen anlamsiz deli saçmalarina karsi toplumun rahat, huzur dolu, mutlu yasayisini temsil etmeleri -hemen hiç konusulmadan- kararlastirildigi halde, bribri aile içinde her yil giderek daha bir yumusak basli olmaktadir. €ünkü ne söylerse, ne yaparsa yapsin mabisini tutamayacagini, Parisli kadinlarin sevgili için yaratilmis olduklarini, kocalarin saç tuvaleti zorunlulugunu bilir. Yeterince para, mal mülk sahibi oluncaya dek susar tabiŒ. Ama bu ikisini de çok çok biriktirince genellikle daha bir titiz-lesir; kendini asiri derece begenmeye baslar çünkü. Gustav'i bir baska görür artik; hele baldiriçiplagin, yoksulun biriyse Gustav, daha da küçük görür onu... Birazcik parali olan bir Parisli, evlenmeye karar verdiginde parali bir kiz arar kendine. Dahasi var: Önceden hesap edilir 136 her sey; iki yanin franklarinin esit oldugu görülürse birlesilir. Her yerde böyle olur bu. Ceplerin ayni ölçüde dolu olmasi bir gelenek olmustur artik. Sözgelimi, kizin bir metelik fazla parasi oldugu anlasilirsa, parasi bir metelik az olan damat adayina vermezler onu, daha bir parali bribri aramaya koyulurlar. Sonra, ask evlilikleri giderek daha bir imkƒnsizlasmakta, handiyse yüz kizartici bir sey sayilmaktadir. Ceplerin, varliklarin kesin esitligine iliskin bu gelenege uyulmadigi pek seyrek görülür; öyle saniyorum ki bunun dünyada en seyrek görüldügü yer Fransa'dir. Karisinin parasindan yararlanma konusunda oldukça basarilidir burjuva. Birçok durumlarda mabisinin yaramazliklarini hos-görmesinin, bazi can sikici olaylari görmezlikten gelmesinin asil nedeni de budur zaten. €ünkü o zaman, yani araya tatsizliklar girdiginde drahoma konusu hiç de hos olmayan bir biçimde ortaya atilabilir. Bazen mabisinin, durumlarinin izin vermeyecegi ölçüde pahali giysiler giyindigini görünce bile -her seyi farkettigi halde-sesini çikarmaz bribri; karisi giyimi için eskisi kadar para istememektedir ondan çünkü. Böyle durumlarda çok daha uysaldir mabis. Evlilik çogunlukla paralarin birlesmesi oldugu, karsilikli ilgi, düskünlük pek öyle aranmadigi için bribri de mabisinden baskalariyle ilgilenmeye baslar sonunda. Birbirine ayak bagi olmamaktir en iyisi. Hem öyle olunca evin 757içinde daha bir huzur oluyor; sevgiyle söylenen bribri, mabis adlari kari koca arasinda daha çok duyuluyor. Nihayet, dogrusunu söylemek gerekirse, bribri bu konuda ustalikla saglama almistir kendini. Polis komiseri her an hizmetindedir. Kendi yapmistir çünkü yasalari. Sözgelimi, is çigrindan çikarsa, sevgilileri en flagorant de/it* bastirip, ikisini de öldürebilir; hiç kimseye de hesap vermez bu yaptigi için. Mabis bilir bunu, kendi de onaylar, böyle olmasi gerektigini söyler. Yüz yillar boyu boyunduruk altinda yasamak mabisi bu duruma homurdana-mayacak -barbar, gülünç birtakim ülkelerin kadinlari gibi-sözgelimi üniversitede okumayi, kulüplerin, millet meclisinin toplantilarina katilmayi hayal edemeyecek duruma getirmistir. Simdiki gibi, bir süs esyasi olarak kalmayi yegler. Süsleyip püslüyorlar onu, paytonla ya da atla gezmeye götürüyorlar, dans ediyor balolarda, çukulata yiyor, erkekler davranis-lariyle ona bayildiklarini anlatiyorlar. iliskilere bu dis biçim oldukça basarili, soylu verilmistir. Kisacasi, soyludur, sövalyecedir iliskileri; bundan daha iyisi de can sagligi... Öyle ya, Gus-tav'i çekip almiyorlar kadinin elinden. Hayatin erdemli, yüce amaçlari falan da gerekli degildir onun için: Kocasi gibi zengindir o da çünkü. Süs esyasi oldugu yillar geçince, yani bir süs *Suçüstü. 138 esyasi olduguna kendini artik inandiramayacaig zaman gelince -yeni bir Gustav bulmak en heyecanlisi, en gururlusu için bile olmayacak bir seydir artik- birden degisir mabis; igrenç bir degisikliktir bu. O cilveler, o süslenmeler, o canlilik nereye gider birden? Genellikle huysuz, kili kirk yaran bir kadin olup çikar. Kilise kilise dolasir, kocasiyle beraber para biriktirir; her seyde bir kusur bulmaya baslar. Bir bitkinlik, hüzün çöker üstüne, kabalasir. hayati bos bulur artik, konusmalarinda yakisik almaz sözcükler kullanir. Bazilari isi pasakliliga kadar bile götürür. Kuskusuz, hepsi böyle degildir, çok daha anlasilir durumlar da görülür elbette. Hem bu çesit degisiklikler her yerde görülür, ne var ki... burada daha bir çok, daha bir tuhaf, daha bir kesin oluyorlar; onlarin ulusal özellikleri bu. Günümüzde bütün dünyada görülen, büyük ulusunkinin benzen burjuva toplumsal düzeninin kökü de meyvesi de buradadir.. Evet, görünüste kraliçedir mabis. Onu topluluk içinde de sokakta da ne denli ince bir kibarligin, ne denli yakin bir ilginin kusattigini hayal etmek bile güçtür. Kisiyi sasirtan bir subdit'lik;* kimi zaman saflikta öylesine asiri gidiliyor ki, dürüst bir insan dayanamiyor artik... Açiktan açiga girisilen bir oyun, bir sah*Subdit: kibarlik, incelik. 139tekƒrlik yüregini derinden yaraliyor. Ama mabis kendi büyük bir düzenbaz oldugu için, onun istedigi de budur zaten... Her zaman elde eder kendisinin olani; dogru yoldan, dürüstçe gitmektense dalavereyi yegler daima: Onun düsüncesine göre böylesi hem gerçege daha bir uygun, hem de eglenceli oluyor. Eglenceye, oyuna, entrikaya gelince, mabis için her seydir bunlar. Ya giyinip kusanislari, sokakta yürüyüsleri... Mabis cilvelidir, fikir fikirdir her yani, her seyiyle yapmaciktir; ama bütün bunlar gözü dönmüs, bir bakima soysuzlasmis, taze, gerçek güzellikten, zevk alma duygusunu yitirmis erkekleri tutsak eder ancak. Mabis gelismemistir hiç; kusunki kadar bir akilcigiyle, gene o kadar bir yürekçigi vardir; ama albenisine diyecek yoktur; davranislari öylesine kibar, konusmasi öylesine çekicidir ki, ister istemez tutsak olursunuz ona, görülmemis bir yenilik gibi pesine takilirsiniz. Aslinda güzel olani da pek seyrek görülür. Yüzünde kötü bir sey bile vardir. Ama önemli degildir bu; hareketlidir, oynaktir bu yüz, yapmacik duygunun, davranisin esrariyle dopdoludur. Mabisin bu yapma-cikligindan hoslanmasaniz bile, yapmacik içtenligi, bunu yapisindaki ustaligi sasirtir sizi, seversiniz onu. Parisli için gerçek askmis, ya da gerçek aska benzetilmis düzmece bir askmis, hepsi birdir zaten. Düzmece ask daha bile hosuna gider belki. Kadin konusunda dogulu 140 bir görüs giderek daha bir yerlesmektedir Paris'te. Kamelya giderek daha çok giriyor modaya: ®Al su parayi, güzelce aldat beni, yani yapmacik sevgi göster bana...‾ Kamelyadan istenen budur iste. Epouse'lerden de asagi yukari ayni sey istenir; hiç degilse, durumdan yakinmiyorlar; bu nedenle de, Gustav'in varligi hosgörüyle karsilaniyor. Ayrica, yaslaninca mabisin onun için çalisacagini, metelik metelik üzerine koymakta ona en iyi bir yardimci olacagini da bilmektedir burjuva. Aslinda gençken bile çok iyi yardim eder ona. Bazen güzel alisveris yapar, alicilari büyüler, kandirir, kisacasi, sag koludur mabis burjuvanin, gelecekte de yardimcisi... Bir Gustav'a bagislamamak olur mu hiç... Sokakta dokunulmazligi vardir kadinin.Hiç kimse rahatsiz etmez onu, yana çekilip yo! verirler. Bizde her zaman görülen çesidinden olaylara rastlanmaz orada: Biliyorsunuz, bizde iyice yaslanmamis bir kadin bile yalniz basma sokaga çikarsa, her adim basi bir çapkin, sapkasinin altindan yüzüne bakar, onunla tanismak istedigini söyler. Ne var ki, Gustav'a karsin, bribriyle mabis arasinda günlük iliskiler oldukça iyi, hatta çogunlukla saftir. Genel olarak bütün yabancilar-dikkatimi çekti bu-biz Rus'lardan daha saf oluyor. Anlasilir bir biçimde anlatmak çok güç bunu, kisi kendi görmeli ki anlasin. Fransiz'lar bizim için le Russe est sceptique et 141moquer* diyorlar, dogrudur da bu. Kötümse-rizdir. Bizim olan seyleri daha degersiz görürüz, hatta sevmeyiz; en azindan, durumu bilmeden, yeterince saygi duymayiz bizim olan seylere. Ulus gözetmeden Avrupa'nin, insanligin çikarlari için çalismaya kalkisiriz; bu yüzden de her seye karsi -bir görev yerine getiriyormusuz gibi-daha bir soguk, daha bir anlasilmaz davraniriz. Ama konudan uzaklastim. Bribri kimi zaman çok saftir. Sözgelimi fiskiyelerin çevresinde dolasirken mabisine, fiskiyelerin suyu nasil yükselttigini anlatmaya koyulur birden; doga yasalarini açiklar. Bou-longn ormaninin güzelligiyle övünür ona karsi; bayramlarda sokaklarin, saraylarin aydinlatilisin-dan, Versailles'in es grandes eaux'undan,** imparator Napolyon'un basarilarindan, gloire mi-litaire'den*** söz eder; mabisinin ilgisi, anlattiklarini can kulagiyla dinlemesi haz verir ona. Mutludur. En düzenbaz mabis bile kocasina karsi oldukça kibardir. Yani bir yapmacik yoktur davranislarinda; kocasinin saçini bile önemsemeden, çikar gözetmeyen bir duyarlilik vardir davranislarinda. Lesage'in**** *Ruslar kuskucu ve alaycidir. **Büyük fiskiyeler. ***AskerŒ zafer. ****Alain-Rene Lesage (1668 - 1747). ®Topal Seytan‾ adli romanin yazan, Fransiz mizahçisi. 142 seytani gibi evlerin çatilarini uçurmaya kalkistigim yok tabiŒ. Dikkatimi çeken, gözüme ilisen seyleri anlatiyorum, hepsi o kadar. ®Mon mari n'a pas encore vu la me‾* der size bazi mabisler; bunu söylerken içten, saf bir acima vardir sesinde. Bu, kocasinin denizi seyretmeye Brest'e ya da Bulon'a henüz gitmedigi anlamina gelir. Burjuvanin birtakim asin saf, asiri ciddŒ gereksinmeleri bir gelenek olarak benimsedigini unutmamali. Örnegin, para biriktirme, güzel konusma gereksinmeleri yaninda iki gereksinmesi daha vardir burjuvanin. Toplumun hep birden baglandigi, asiri derecede önemsedigi, yasalara alabildigine uygun iki gereksinmedir bunlar. Birincisi vois la mer, denizi görmek'tir. Bazi Parisliler ömür boyu hiç çikmazlar Paris'ten, orada ticaret yaparlar. Denizi görmezler hiç. Ne diye görecekler denizi? Bunu kendileri de bilmezler. Ama isterler, yürekten isterler hem. Ne var ki, isleri yüzünden, üzülerek her yil bir sonraki yila ertelerler denizi görmeyi. Üzülürler bu duruma, karilari da içtenlikle katilir üzüntülerine. Yürekten olan çok sey vardir burada zaten, saygi duyarim buna. En sonunda bulurlar bir firsatini, para da bulurlar; birkaç günlügüne giderler ®denizi görmeye‾. Dönüste izlenimlerini karilarina, akrabalarina, dostlarina ballandira bal*Kocam denizi görmedi henüz. 143landira anlatirlar. Denizi gördüklerini ömürlerinin sonuna dek anarlar sonra, tatli tatli hatirlarlar... Burjuvanin, özellikle Paris burjuvasinin yasalara uygun, gene güçlü öteki gereksinmesi se rouler dans I'herbe*d\r. Durum su: Parisli, kent disina çikinca çimenlerin üzerine uzanmayi çok seviyor, hatta bir görev biliyor bunu. Böylece avec la nature** birlestigini hissederek titizlikle yerine getirir bu görevi; bu anda ona birinin bakmasini da pek sever. Genellikle Parisliler kent disinda hemen daha bir senli-benli, hareketli, hatta daha bir genç olmayi -kisacasi daha bir dogal gözükmeyi, nature'ye daha bir yakinlasmayi- önemli bir görev, bir zorunluluk sayarlar kendileri için. L homme de la nature et de la v‚ril‚!*** Burjuvada /a nature'ya bu zoraki saygi Jean-Jacques Rousseau'dan mi basladi acaba? Gelgelelim bu iki gereksinmeyi -voir la mer ile se rouler dans l'herbe- Parisliler ancak yükünü tuttuktan sonra, yani kendine saygi duymaya, kendiyle övünmeye, kendini bir insan olarak görmeye basladigi zaman yerine getirirler ancak. Se rouler dans l'herbe, alin teri dökülerek kazanilmis parayla alinmis kendi yerinde olursa iki, hatta bes kat daha tatli olu*Otlarda yuvarlanmak. **Dogayla. ***Doganin ve dogrunun insani. 144 yor. Burjuva, isinden uzaklasinca çogunlukla bir yerde bir parça toprak almayi, orada bir ev yapmayi, bahçesinin çevresini duvarla çevirmeyi; kendi tavuklariyle, inekleriyle ugrasmayi sever. Bunlar çok küçük ölçüde olsa bile bir sey degismez. Burjuva çocuksu, duygulu bir heyecan içindedir gene de: ®Mon arbre, mon mur.‾* diye tekrarlar kendi kendine. Her gelen konuguna da söyler ayni seyi. Ömrünün sonuna dek düsmez agzindan bu. Burada her yerdekinden daha bir tatli olur iste se rouler dans l'herbe. Bu görevini yerine getirmek için bir çimenlik yaptirir evinin önünde. Birisi anlatmisti: Bir burjuvanin çimenlik için ayirdigi yerde çimen yetismemis bir türlü. Ekmis, sula-mis, baska yerden topragiyle beraber keserek çikardigi çimenleri koymus, olmamis da olmamis... Tam da evin önüymüs burasi. Sözde, sonra yapma çimen almis. Ta Paris'e gitmis bu is için; iki buçuk metre çapinda bir çimenlik ismarlamis kendine; uzun uzun otlu bir çimenligi andiran bu haliyi -hiç degilse kendi ken' dini aldatmak, dogal gereksinmesini karsilamak, çimenlerin üzerine uzanmak için- her ögleden sonra evinin önüne seriyormus. Alin teriyle kazanilmis bir yere sahip olmanin heyecanina, sevincine kapilmis bir burjuvadan beklenir bu; inanilmayacak bir sey degildir bu anlatilan... *®Benim agacim, benim duvarim.‾ 145Ama biraz da Gustav'dan söz edelim. Aslinda Gustav da burjuvadir tabiŒ; yani saticidir, memurdur, homme de lettres*dir, subaydir. Bekƒrdir Gustav, ama o da bir bribridir. He var ki önemli olan bu degildir. Gustav'in simdi ne kilikta oldugu, nasil giyinip kusandigi, rengidir önemli olan. €aglara göre degisir Gustav; tiyatroda, toplum içinde oldugu biçimde görünür daima. Burjuva vodvili çok sever, ama melodrama daha bir tutkundur. Sadece, neseli vodvil (baska hiç bir yere götürülmeyen, ancak dogdugu yerde, yani Paris'te yasayabilen tek sanat koludur bu) evet, vodvil çekiyor gerçi burjuvayi ama bütün bütün doyurmuyor onu. Önemsiz seylerden sayiyor vodvili burjuva. Ona yüce seyler, ulasilmaz erdem, duygululuk gereklidir; melodramda da vardir bunlarin hepsi. Melodramsiz yasayamaz Parisli. Burjuva yasadigi sürece ölüm yoktur melodrama. Vodvilin bile günümüzde degismesi çok ilginçtir. Gerçi neselidir, eskisi gibi ölesiye gülünçtür ya, baska bir sey (ahlƒk dersi) de karismaktadir ona simdi. Burjuva her firsatta kendine de mabisine de ahlƒk dersi vermeyi pek sever; bunu kutsal bir görev sayar. Üstelik sinirsiz bir egemenligi vardir simdi burjuvanin; güç deyince o gelir akla; vodvillerin, melodramlarin yaraticilari da daima usaklar oldugu için. *Edebiyat adami. 146 her zaman yaranmaya çalisirlar güçlüye. Günümüzde burjuvanin -gülünç olarak gösterilirken bileüstünlügünün nedeni budur iste. Sonunda her seyin yolunda oldugu sunulur ona daima. Bu çesit sunuslarin burjuvayi ciddŒ olarak avuttugu düsünülebilir. Yaptigi isin basariya ulasacagina kesinlikle inanmayan, kisiligi zayif her insanda kendi kendini inandirmak, avutmak, huzura kavusturmak istegi, ona aci veren bir gereksinmedir. Uygun her seye inanmaya bile baslar. Burada da böyledir bu. Melodramda yüce seyler sunulur, büyük dersler verilir. Güldürü yoktur burada; bribrinin öylesine sevdigi, öylesine hoslandigi seylerin ezici, coskun tutkusu vardir. En çok politik huzurdan hoslanir o; daha bir huzur dolu yuva edinmek amaciyle para biriktirmek hakkindan hoslanir. Günümüzde bu gibi seylere deggin melodramlar yaziliyor iste. Gustav da buna uymustur. Zamanimizda bribrinin erdem saydigi her seyi dogrulayan yanlar bulabilirsiniz Gustav'da. Eskiden -çok eskiden- Gustav bir ozandi, bir ressam, degeri bilinmeyen, ezilen, çok haksizliklara ugrayan bir üstün insandi. Kahramanca cenklesirdi bütün bunlarla; sonunda, onu için için seven (ama Gustav küçümser bir umursamazlikla karsilardi bu sevgiyi) vikontes, beslemesi C‚cile'le evlen-dirirdi onu daima. Baslangiçta bes parasiz olan genç kizin çok çok parasi oldugu anlasilirdi 147birden. Gustav karsi koyardi buna çogunlukla, parayi almak istemezdi. Ama bir de bakarsiniz, sergideki bir tablosu büyük ilgi toplardi. Arkasindan odasina gülünç üç rnilord dalardi rüzgƒr gibi, büyük sanat degeri tasiyan tablosuna karsilik yüz biner frank önerirlerdi ona. Gustav küçümseyerek gülümser; sesinde aci bir umutsuzluk, insanlarin topunun alçak oldugunu, hiç birinin onun firçasina degmedigini söylerdi. Sanati, kutsal sanati, onun ne denli büyük oldugunu hƒlƒ anlayamamis zavalli insanlarin, cüce yaratiklarin asagilamasina birakmayacagini haykirirdi milordlarin yüzüne. Ama bu sirada vikontes gelirdi kosarak, C‚cile' in, ona olan askindan ölüm dösegine düstügünü, bu yüzden resim yapmak zorunda oldugunu bildirirdi. Burada Gustav vikontesin -simdiye dek yaptiklarinin sergiye alinmasina engel olan eski düsmani vikontesingizliden gizliye onu sevdigini, kiskançligindan ondan öç aldigini anlardi. Gustav bunun üzerine üç milorddan, onlara bir kere daha hakaret ettikten sonra (hakarete ugrayanlar çok sevinirlerdi buna) alirdi parayi tabiŒ, C‚cile'e kosar, onun milyonunu almaya razi olur, yurtluguna çekilen vikontesi affeder, evlenir, çocuk yapmaya, kadife gömlekler, bonet de coton* giymeye, aksamlari mabisini koluna *Pamuk bone. 148 takip -huzur dolu hisirtisiyle ona yeryüzündeki mutlulugunun sürekliligini, saglamligini hatirlatan- fiskiyelerin çevresinde dolasmaya baslardi. Gustav bazen bir satici degil de, zavalli, felegin sillesini yemis, ama ruhu soylulukla, erdemle dolu bir yetim de olurdu. Sonra onun bir yetim degil, Rothschild'in oglu oldugu anlasilirdi birden. Milyonlarin tek sahibi olurdu. Ama küçümseyerek, gururla teperdi milyonlari. Neden mi? Güzellik için böylesi gereklidir de ondan. Ama ona ƒsik madam Bopre çikagelirdi. Gustav'in patronu olan bankerin karisidir madam Bopre. C‚cile'in, askindan ölümle pençelestigini, Gustav'in onu kurtarmaya gitmesini söylerdi. Gustav, madam Bopre'nin ona tutkun oldugunu anlar, milyonlari cebe indirip, herkese -insanlarda, onda olan yüce erdemden hiç bulunmadigini söyleyerek-yakasi açilmadik küfürler savurduktan sonra C‚cile'e gider, evlenirdi onunla. Madam Bopre yurtluguna çekilir. Banker sevinirdi. Nasil sevinmesindi, uçurumun kenarina kadar gelen karisi kurtulmustur; tertemizdi eskisi gibi. Öte yandan Gustav çoluk çocuga karisirdi, aksamlari fiskiyelerin çevresinde dolasmaya giderdi karisiyle kol kola; fiskiyelerin hisirtisi vb., vb... Simdi erisilmez erdem, daha çok ya bir subayda, ya da askerŒ bir mühendiste falan 149-ama ille de bir askerde-gösteriliyor. Hem bu askerin, ®kaniyle kazandigi l‚gion d'honneur‾ kordelasi da vardir daima. Yeri gelmisken söyleyeyim, korkunç bir seydir bu kordela. Sahibi öylesine kurumlanir, öylesine kendini begenir ki, onunla konusmaya ayni kompartimanda yolculuk etmeye, tiyatroda ya da lokantada yan yana oturmaya dayanmak son derece güçtür. Yüzünüze tükürmedigi kalir bir; hiç utanmadan, küstahça davranir size karsi, çalimindan oflayip poflar, tikanacak gibi olur; öyle ki, sonunda mideniz bulanir, safraniz kabarir, doktor çagirmaniz gerekir. Fransiz'lar çok sever bunu ama. Insani sasirtan bir sey daha var: Simdi tiyatroda mösyö Bopre'ye asiri bir ilgi duyuluyor. Kuskusuz, çok para biriktirmis, mal sahibi olmustur Bopre. Inatçidir, saftir, burjuva aliskanliklariyle, bir koca ol-masiyle gülünçtür; ama mabisinin ona ihanet ettiginden kuskulanarak istirap çekmek zorunda oldugu perdede temiz yürekli, dürüst, soylu, erdemlidir de. Ne var ki, yüce gönüllülükle bagislamaya karar verir karisini gene de.Mabis-in bir melek kadar temiz oldugu, Gustav'a söyle bir tutulup hafiften oynastigi, onu soylu-luguyle ezen bribrisinin dünyada onun için en degerli insan oldugu anlasilir tabiŒ sonunda. C‚cile'se eskisi gibi meteliksizdir gene elbette, ama yalniz birinci perdede böyledir bu; sonra milyonlari olur. Gustav, her zamanki gibi 150 magrurdur gene. Karsisindakileri küçümser bir soylulugu vardir: yalniz, asker oldugu için daha bir kibirlidir, hepsi o kadar. Dünyada en çok deger verdigi sey, kaniyle kazandigi haçiyle ®l'‚p‚e de mon p‚re‾*dir. Babasinin bu kilicini düsürmez agzindan hiç. Olur olmaz yerde hep ondan söz eder. Konunun ne oldugunu bile kavrayamazsiniz. Küfreder, tükürür, bagirip çagirir, ama herkes egilir önünde, seyircilerse aglar (evet bayagi aglar), alkislarlar. Meteligi yoktur tabiŒ, sine qua non** dur bu. Madam Bopre ƒsiktir ona tabiŒ, C‚cile de; ama C‚cile'in onu sevdiginin farkinda degil-dir Gustav. Bes perde boyunca askindan inler durur C‚cile. Sonunda kar ya da buna benzer bir sey yagar. C‚cile pencereden atmak ister kendini. Ama bu anda iki e! silƒh atilir pencerenin dibinde, herkes kosar: Gustav, yüzü bembeyaz, kolu bagli, agir adimlarla girer sahneye. Kaniyle kazandigi kordelasi parlamaktadir ceketinde. C‚cile'i bastan çikarmaya çalisan, ona iftira eden alçak cezalandirilmistir. Gustav, C‚cile'in onu sevdigini, bütün bu dolaplari madam Bopre'nin çevirdigini unutur sonunda. Ne var ki, süt dökmüs kediye dönen madam Bopre'nin yüzünde renk kalmamistir. Gustav, madam Bopre'nin onu sevdigini anlar. Ama o *Babamin kilici. ** Olmazsa olmaz. 151anda bir silƒh sesi daha duyulur. Üzüntüsünden kendi canina kiyan mösyö Bopre'dir bu. Madam Bopre bir çiglik atarak kapiya kosar, ama Mösyö Bopre girer içeri. Elinde bir tilki -ya da buna benzer bir hayvan- lesi vardir. Ders verilmistir; mabis ömrünün sonuna dek unutamaz bir daha bu dersi. Kadin, her seyi bagislayan bribrisine sokulur. Gelgelelim birden milyonlari oldugu anlasilir C‚cile'in, Gustav gene baskaldirir. Evlenmek istemez. Bagirip çagirir, agzina geleni söyler. Gustav'in küfretmesi, milyonlara tükürmesi zorunludur, yoksa bagislamaz onu burjuva. Erisilmez erdem yeterince bulunmaz oyunda öyle olmazsa... Burada burjuvanin çeliskiye düstügünü sanmayin sakin. Korkmayin: Milyonlari kaçirmayacaktir mutlu çift; zorunludur milyonlar, sonunda erdemin ödülü olurlar daima. Burjuva çeliskiye düsmez hiç bir zaman. En sonunda milyonlari da, C‚cile'i de alir Gustav;gene fiski-yeler, pamuk boneler, su sesi, vb., vb. baslar. Böylece hem daha çok duygululuk, hem de erisilmez erdem elde edilmis oluyor. Aile soyluluguyle herkesi ezen Bopre'nin ne denli güçlü oldugu anlasiliyor; en önemlisi de, öylesine sevilen, deger verilen milyonlar seyirciye bir fatum,* doganin bir yasasi olarak sunuluyor... Bribriyle mabis huzur içinde, avunmus, *Kader. 152 gönülleri rahat çikiyorlar tiyatrodan. Gustav yanlarmdadir; baskasinin mabislni paytona, bindirirken gizlice öpüyor küçücük elini... Her sey gerektigi gibi oluyor. 1863 SONBILGI YAYINLARI DENEME, ANI DIZISI TL. 1. Albert Camus BIR ALMAN DOSTA MEKTUPLAR Suat Tuygan 3.2. Gustav Janouch KAFKA ILE KONUSMALAR A. Turan Oflazoglu 4.3. Albert Schweitzer €OCUKLUGUM VE GEN€LIGIM Yurdakul Fincana 4.4. D. H. Lawrence ANKA KUSU Aksit Göktürk 5.5. Bertrand Russel DÜNYA GÖRÜSÜM Cenap Yilmaz 5.6. Cevdet Kudret DiLLERi VAR BIZIM DILE BENZEMEZ 5.7. Simone de Beauvoir SESSIZ BIR ÖLÜM Bilge Karasu 4.8. Yakup Kadri Karaosmanoglu ZORAKI DIPLOMAT 10.9. Serif Hulusi AHMET HASIM (Hayati, Sanati ve Seçilmis Siirleri) 7.50 10. Bertrand Russell VIETNAM'DA SAVAS SU€LARI Niyazi Atakoglu 7.50 11. Maksim Gorki TOLSTOY'DAN ANILAR Aksit Göktürk 4.12. Sevket Süreyya Aydemir INKILAP ve KADRO 10.13. Nƒzim Hikmet KEMAL TAHIR'E MAHPUSANEDEN MEKTUPLAR 15.14. Yakup Kadri Karaosmanoglu POLITIKADA 45 YIL 10.15. Dogan Avcioglu 31 MART'TA YABANCI PARMAGI 7.50 16. Yakup Kadri Karaosmanoglu GEN€LIK VE EDEBIYAT HATIRALARI 12.50 17. Nietzsche BÖYLE BUYURDU ZERDÜST A. T. Oflazoglu 15.18. Arthur Koestler ISPANYA'DA ÖLÜM GÜNCESI €etin Altan 15,19. €etin Altan KOPUK KOPUK 15.20. Aziz Nesin BIR SÜRGÜNÜN ANILARI 10.21. Dogan Avcioglu DEVRIM ÜZERINE 10.22. Aziz Nesin MERHABA 10.- 23. Aziz Nesin NUTUK MAKINASI/AZ GITTIK UZ GITTIK 10.24. €etin Altan BEN MILLETVEKILI IKEN 20.25. Dostoyevski BATI BATI DEDIKLERI... (Yaz Izlenimleri Üzerine Kis Notlari) Ergin Altay 10.-BILGI YAYINLARI 2. Jean Tardieu SEKiZ OYUN Yildirim Keskin 4. Cahit Atay SULTAN GELIN 5. Albert Camus SANAT€I VE €AGI Yildirim Keskin 6. Oppenheimer BILIM VE SAGDUYU Onur Öymen 8. A. de Saint-Exupery KÜ€ÜK PRENS Cemal Süreya - R. Tomris 9. Güner Sümer BOZUK DÜZEN 10. Orson Welles YURTTAS KANE Nijat Özön 11. Giovanni Guareschi DON CAMILLO VE SEYTAN Yurdakul Fincan‾ 12. Güngör Dilmen Kalyoncu MIDASIN KULAKLARI 13. Friedrich Dürrenmatt DURUSMA GECESI Cenap Yilmaz 14. Anton €ehov TÜTÜNÜN ZARARLARI BIR EVLENME TEKLIFI AYI SAYFIYEDE YAZ Yilmaz Grud‾ 15. Yakup Kadri Karaosmanoglu SODOM VE GOMORE 16. Albert Camus BIR ALMAN DOSTA MEKTUPLAR Suat Tuygan, 18. Aisopos EZOP MASALLARI Tarik Dursun K. Desenler: Asli - Turhan Selçuk 19. Gustave Janouch KAFKA ILE KONUSMALAR A. Turan Oflazoghi 20. Akutagava RASOMON Tarik Dursun K. 21. Pudovkin SINEMANIN TEMEL ILKELERI Nijat ozon. 22. Yakup Kadri Karaosmanoglu HÜKÜM GECESi 23. Ingmar Bergman YEDINCI MÜHÜR A. Turan Oflazoglu 24. Marguerite Duras MODERATO CANTABILE Bertan Onaran 25. Albert Schweitzer €OCUKLUGUM VE GEN€LIGIM Yurdakul Fincanci' 26. Antonioni GECE Ülkü Tamer 27. D. H. Lawrence ANKA KUSU Aksit Göktürk 28. Truman Capote TIFFANY'DE KAHVALTI Meral Alaku* 29. Bertrand Russell DÜNYA GÖRÜSÜM Cenap Yilmaz 30. Aziz Nesin MEMLEKETIN BIRINDE HOPTIRINAM 31. Friedrich Dürrenmatt YUNANLI BIR KIZ ARANIYOR Aksit Göktürk 32. Cevdet Kudret DILLERI VAR BIZIM DILE BENZEMEZ 33. Andre Bazin €AGDAS SINEMANIN SORUNLARI Nijat Özöa 34. ON KISA OYUN Türkçesi: Ülkü Tamer 35. Simone de Beauvoir SESSIZ BIR ÖLÜM Bilge Karasu 36. Anton €ehov IVANOV . Ataol Behramogln, 37. Nathalie Sarraute YÖNELISLER Mükerrem Akdeniz 38. SAHNEYE KOYMA SANATI Türkçesi: Suat Taser 39. Eisenstein POTEMKIN ZIRHLISI Renoir HARP ESIRLERI Ford CEHENNEMDEN DÖNÜS Nijat Özön40. Fakir Baykurt AMERIKAN SARGISI 41. Marguerite Duras BÜTÜN GÜN AGA€LARDA Salƒh Birsel42. Heinrich Böll TRENIN TAM SAATIYDI Zeyyat Selimoglu 43. Behçet Necatigil GECE ASEVI (Bes Kisa Oyun) 44. Yakup Kadri Karaosmanoglu ZORAKI DIPLOMAT 45. Ingmar Bergman AYNADAKI GIBI-SESSIZLIK Tezer Özlü-Fadil Tayla‾ 46. Maksim Gorki KÜ€ÜK BURJUVALAR Güner Sümer 47. Roger Martin du Gard POSTACI Erdogan Basar 48. Serif Hulusi AHMET HASIM 49. Güngör Dilmen Kalyoncu KURBAN 50. Bertrand Russell VIETNAM DA SAVAS SU€LARI Niyazi Atakoglu 51. Tibor Dery EGLENTILI BIR GÖMME TÖRENI Adalet Cimcoz 52. Cervantes DON OUIJOTE -I- DON OUIJOTE -IIBertan Onaran 53. Maksim Gorki TOLSTOY'DAN ANILAR Aksit Göktürk 54. Kemal Tahir DEVLET ANA 55. Cevdet Kudret KARAGÖZ -IKARAGÖZ -II-KARAGÖZ -III56. Knut Hamsun PAN Behçet Necatigil 57. Maksim Gorki AYAKTAKIMI ARASINDA Vƒ - Nü 58. Franz Kafka AMERiKA Arif Gelen 59. Aiskhylos ZINCIRE VURULMUS PROMETHEUS Azra Erhat - Sabahattin Eyuboglu 60. Sevket Süreyya Aydemir INKILAP VE KADRO 61. Nijat Özön TÜRK SINEMASI KRONOLOJISI ®2. A. de Saint-Exupery GECE U€USU Bertan Onaran ®3. Cahit Sitki Taranci ÖMRÜMDE SÜKUT 64. B. Traven PAMUK IS€lLERl Adalet Cimco‾ ®. Attilƒ ilhan YASAK SEViSMEK ®6. Nƒzim Hikmet KEMAL TAHlR'E MAHPUSANEDEN MEKTUPLAR 67. Shakespeare ROMEO ILE JULlET A. Turan Oflazoglu 68. Kemal Tahir YORGUN SAVAS€I 70. Yakup Kadri Karaosmanoglu POLITIKADA 45 YIL 71. Bedri Rahmi Eyuboglu KARADUT 69 72. Fakir Baykurt EFENDILIK SAVASI 73. Kemal Tahir KURT KANUNU 74. Dogan Avcioglu 31 MART'TA YABANCI PARMAGI 75. Pertev Naili Boratav AZ GITTIK UZ GlTTlK 76. Azra Erhat MAVI ANADOLU 77. Yakup K. Karaosmanoglu GEN€LiK VE EDEBiYAT HATIRALARI 78. Aziz Nesin NAMUS GAZI 79. Haldun Taner SANCHO'NUN SABAH YÜRÜYÜSÜ 80. Kemal Tahir GÖL INSANLARI 81. Oktay Rifat SiiRLER 82. Adalet Agaoglu €ATIDAKI €ATLAK - SINIRLARDA 83. Miguel de Unamuno SIS Behçet Necatigil 84. Miodrag Bulatovic GODOT GELDI Sevgi Sabuncu 85. Ceyhun Atuf Kansu SAKARYA MEYDAN SAVASI 86. Eisenstein KORKUN€ IVAN Alpagut Erenulug 87. Kemal Tahir RAHMET YOLLARI KESTi 88. Esref HICVIYELER 89. La Fontaine MASALLAR Nƒzim Hikmet 90. Fakir Baykurt ANADOLU GARAJI 91. Sabahattin Kudret Aksal ESlK 92. Haldun Taner HIKAYELER -I-Haldun Taner HIKAYELER-II-93. Turgut Uyar DiVAN 94. Melih Cevdet Anday GiZLi EMIR 95. Ömer Seyfettin BÜTÜN ESERLERI l.EFRUZ BEY 2. KAHRAMANLAR 3. BOMBA 4. HAREM 5. YÜKSEK ÖK€ELER 6. KURUMUS AGA€LAR 7. YALNIZ EFE 8. FALAKA 96. Necati Cumali BASAKLAR GEBE 97. Valemin Berejkov TAHRAN 1943 Hasan Ali Ediz 98. Kemal Tahir YEDI€INAR YAYLASI 99. Aziz Nesin GOL KRALI 100. Gogol ÖLÜ CANLAR Melih Cevdet Anday 101. Sait Faik BÜTÜN ESERLERi 1. SEMAVER / SARNI€ 2. SAHMERDAN / LÜZUMSUZ ADAM 3. MEDARI MAISET MOTORU 4. MAHALLE KAHVESI / HAVADA BULUT 5. KUMPANYA / KAYIP ARANIYOR 6. HAVUZBASI / SON KUSLAR 7. ALEMDAGDA VAR BiR YILAN / AZ SEKERLI / SlMDI SEVISME VAKTl 8. TÜNELDEKI €OCUK / MAHKEME KAPISI 102. Kemal Tahir KÖYÜN KAMBURU 103. Kemal Tahir BÜYÜK MAL 104. Ferit Devellioglu TÜRK ARGO SÖZLÜGÜ 105. Friedrich Nietzsche BÖYLE BUYURDU ZERDÜST A. T. Oflazoglu 106. Elsa Triolet BEYAZ AT Attilƒ Tokatli 107. Bilge Karasu UZUN SÜRMÜS BIR GÜNÜN AKSAMI 108. Aziz Nesin ÖLMÜS ESEK 109. Anton €ehov Ü€ KIZKARDES Hasan Ali Ediz ORMANCINI Ataol Behramoglu 110. Cevdet Kudret TÜRK EDEBIYATINDA HIKAYE VE ROMAN-I-Cevdet Kudret TÜRK EDEBIYATINDA HIKAYE VE ROMAN-II111. Maksim Gorki FOMA Attilƒ Tokatli 112. Arthur Koestler ISPANYA'DA ÖLÜM GÜNCESI €etin Altan 113. €etin Altan KOPUK KOPUK 114. Kemal Tahir SAGIRDERE 115. Aziz Nesin BIR SÜRGÜNÜN ANILARI 116. F–ruzan PARASIZ YATILI 117. Dogan Avcioglu DEVRIM ÜZERINE 118. Kemal Tahir KÖRDUMAN 119. Haldun Taner SERSEM KOCANIN KURNAZ KARISI/ KESANLI ALI DESTANI 120; Tomris Uyar IPEK VE BAKIR 121. Jack London ADEMDEN ÖNCE H. Pinar Kor 122. Selim Ileri PASTIRMA YAZI 123. Roger Vailland YALNIZ ADAM Attilƒ Tokatli 124. Cahit Atay PUSUDA/KARALARIN MEMETLERI/ANA HANIM KIZ HANIM 125. Roger Vailland KANUN Attilƒ Tokatli 126. Giovanni Guareschi DON CAMILLO VE HAYIRSIZ OGUL Özcan Yalim 127. Mustafa Nihat Özön OSMANLICA - TÜRK€E SÖZLÜK 128. Aziz Nesin MERHABA 129. Zaharia Stancu €INGENEM Attilƒ Tokatli 130. Ali Püsküllüoglu ÖZ TÜRK€E SÖZLÜK 131. Aritoine de Saint-Exupery SAVAS PILOTU Bertan Onaran 132. Aziz Nesin NUTUK MAKlNASI/AZ GITTIK UZ GITTlK 133. Michel de Saint Pierre MILYARDER ' Attilƒ Tokatli 134. Vittorio de Sica BISIKLET HIRSIZI Alpagut Erenulug 135. €etin Altan BEN MILLETVEKILI IKEN 136. Marcel Martin CHARLIE CHAPLIN (SARLO) Timuçin Yekta 137. Albenine Sarrazin KEMIK Tarik Alemdar 138. Füruzan KUSATMA 139. Visconti LEOPAR Alpagut Erenulug 140. Trudy Baker -Rachel Jones KAHVE MI, €AY MI, YOKSA BENI Mi? Oksan Okandan Karamanbey 141. Hidayet Sayin TOPUZLU/UZAK DÜNYALAR 142. Attilƒ Ilhan BEN SANA MECBURUM 143. Kemal Bilbasar DENIZIN €AGIRISI 144. Nikolay Haytov DÜNYA POTURUNU €IKARIYOR Naime Yilmaer v 145. €etin Altan BÜYÜK GÖZALTI 146 Dostoyevski BATI BATI DEDIKLERI (. (Yaz Izlenimleri Üzerine Kis Notlan) Ergin Altay BILGl YAYINLARI ÖZEL DiZi 1. Prof. Macit Gökberk FELSEFE TARIHI 2. Mete Tuncay TÜRKIYE'DE SOL AKIMLAR 3. Prof. Sadun Aren ISTIHDAM, PARA VE IKTiSADi POLiTiKA 4. Nƒzim Hikmet KUVAY1 MILLIYB (Resimler: Abidin Dino. Notlar: Cevdet Kudret) 5. Dogan Avcioglu TÜRKIYE'NIN DÜZENi (iki cilt) 6. Metin And GELENEKSEL TÜRK TIYATROSU 7. Prof. Suut Kemal Yetkin TÜRK MlMARISl 8. Dr. €etin Yetkin SIYASAL ÜCTIDAR SANATA KARSI 9. Memduh Aytür KALKINMA YARISI VE TÜRKiYE 10. Prof. Gotthard Jƒschke YENI TÜRKIYE'DE ISLAMLIK Hayrullah Örs 11. Prof. P. A. Sorokin BIR BUNALIM €AGINDA TOPLUM FELSEFELER! Mete Tuncay BILGI YAYINLARI YASA DIZISI 1. SON DEGISIKLIKLERIYLE GEREK€ELI ANAYASA (Kƒzim özt–rk)BILGI YAYINLARI : 146 DENEME, ANI DIZISI : 25 Birinci Basim Mart 1972 BiLGi YAYINEVI Sakarya Caddesi 8 Yenisehir, Ankara Telf. :17 74 03-12 50 67 DOSTOYEVSKI BATI, BATI DEDIKLERI. (YAZ IZLENIMLERI ÜZERINE KIS NOTLARI) Türkçesi: Ergin Altay BILGI YAYINEVI Kapak Düzeni : Fahri KARAGÖZOGLU BILGI BASIMEVI - ANKARA, 1972 I€INDEKILER Birinci Bölüm Önsöz yerine ..................... 7 ikinci Bölüm Trende........................... 19 Üçüncü Bölüm Bütün bütün gereksiz ............... 31 Dördüncü Bölüm Simdi de, geziye çikanlar için gerekli olan ®Fransiz'da mantik yoktur‾ sözünün, gerçek olup olmadigi üzerine son düsünceler...... 59 Besinci Bölüm Vaal............... ............ 71 Altinci Bölüm Burjuva üzerine..................... 89 Yedinci Bölüm Bir önceki bölümün devami............ 111 Sekizinci Bölüm Bribri ile mabis .................. 133BIRINCI BÖLÜM Önsöz yerineDostlarim, sizlere yurt disi izlenimlerimi anlatayim diye kaç aydir sikistirip duruyorsunuz beni. Oysa bu diretisinizin beni çikmaza soktugundan habersizsiniz. Ne anlatacagim size? Simdiye dek bilinmeyen, söylenmemis, yeni ne anlatabilirim? Biz Ruslardan hangimiz (yani hiç degilse dergiydi, gazeteydi okuyanimizi demek istiyorum) Avrupa'yi 9Rusya'dan iki kat daha iyi bilmeyiz? Ayip kaçmasin diye iki kat diyorum, aslinda on kat daha iyi biliriz Avrupa'yi. Üstelik, sizlere anlatacak bir seyim bulunmadigini; hiç bir seyi sirayla görmedigim için (bazi seyleri görmüs olsam bile, incelemeye firsat bulamadim) söyle sirasiyle, düzgün bir biçimde anlatamayacagimi da çok iyi biliyorsunuz. Berlin'de, Dresden'de, Bisbaden'de, Baden-Baden'de, Köln'de, Paris'de, Londra'da, Lüksemburg'da, Cenevre'de, Cenova'da, Floransa'da, Milano'da, Venedik'te, Viyana'da bulundum. Hatta iki kere gördüm bu kentlerden bazilarini. inanir misiniz, iki buçuk ayda, evet iki buçuk ayda gezdim bunca yeri! Siz hak verin, iki buçuk ayda bu kadar yolu tepen bir insan ne görebilir, anlayabilir? Gezi programimi önceden, daha Petersburg'da hazirladigimi hatirlarsiniz. Yurt disina ilk çikisim degildir bu: Ilk çikisim çocukluk yillarima rastlar. Uykuya yattigimda annem, ya da babam Ratklif'in romanlarindan parçalar okurlardi bana o zamanlar. Hatirlarim, bütün gece kƒbus görmeme neden olurdu bu romanlar. Korkudan zangir zangir titrerdim. Sonra bir de kirk yasinda çiktim yurt disina. Zamanin darligina bakmadan, elden geldigince çok sey degil, her seyi, ne olursa olsun her seyi görmek istiyordum tabiŒ. Isin kötüsü, görecegim gezecegim yerleri sogukkanlilikla seçecek durumum da hiç 10 mi hiç yoktu. Tanrim, ne çok sey bekliyordum bu gezimden! ®Varsin hiç bir seyi ayrintilarina dek görmeyeyim, inceleyemeyeyim, diye düsünüyordum (ama gördüm her seyi, her yere gittim); gördüklerimden bir bütün, genel bir izlenim kalacaktir bellegimde nasil olsa. ®Kutsal mucizeler ülkesi‾ kusbakisi, bir uçtan bir uca serilecektir gözlerimin önüne bir anda. Sözün kisasi, yepyeni, hos, güçlü bir izlenim dolduracak içimi.‾ Yazin çiktigim geziyi düsündükçe simdi en çok neye üzüldügüm bilseniz bir... Hiç bir seyi geregince yakindan, göremedigime degil, hemen her yere gittigim halde, sözgelimi Roma'ya gitmedigime üzülüyorum. Hos Roma'ya gitseydim, bu kez de papayi görmeden gelirdim ya... Anlayacaginiz, yeni yeni seyler, yerler görmek, uzaktan söyle genel bir izlenim edinmek tutkusuna delice kaptirmistim kendimi. Böylesine bir itiraftan sonra daha ne bekliyorsunuz benden? Ne anlatabilirim size? Ne açiklayabilirim? Kentlerin görünümünü, daglari, tepeleri mi? Ya da -kusbakisi- ülkeleri mi? Böyle bir seye kalkissam sanirim, çok yüksekten uçtugumu önce siz söylersiniz bana. Hem dürüst bir insan sayarim kendimi ben; bir gezmen olarak bile olsa, yalan söylemek istemem. Oysa bir görünümü de olsa anlatmaya baslasam size, yüzde yüz yalan karistiririm sözlerime. Gezmen oldugum için yapmam 11bunu, benim durumumda bir insan yalan söylemeden yapamayacagi için söylerim yalan. Siz hak verin: Sözgelimi, Berlin son derece eksi bir izlenim birakti bende, sonra topu topu bir gün kaldim orada. Berlin'e haksizlik ettigimi, onun eksi izlenim birakan bir kent oldugunu kesinlikle söyleyemeyecegimi biliyorum simdi. Düpedüz eksi olmasa bile, hiç degilse kekredir bile diyemem. Böylesine haksiz bir yanlisliga niçin düstüm peki? Hiç kusku yok ki, karacigerimden hasta hasta, yagmurlu, sisli dumanli iki gün kara trenle Berlin'e kadar gözlerimi kirpmadan tangir tungur yol alip, yüzüm sapsari, bitkin mi bitkin, her yanim dökülür bir durumda kente indigimde, daha bakar bakmaz, Berlin'in Petersburg'a i-nanilmayacak derecede benzedigini görmemdir bunun nedeni. Petersburg'un sokaklarindan ayri bir yani yoktu buradakilerin, kokular da ayniydi, sonra (birakalim, saymakla bitmezler çünkü!)... Vay canina, diye geçirdim o anda içimden, kurtulmaya çalistigim, kaçtigim seylerin benzerlerini görmek için mi sallandim trende iki gün, bunca sikintiya katlandim? Ihlamur agaçlari bile gitmedi hosuma Berlin'in; oysa en degerli varligini bir an duraksamadan verir bu agaçlarin ugruna Berlinli; belki anayasasini bile çikarir gözden. Berlin-linin anayasasindan daha degerli bir seyi ol-, madiginiysa bilmeyen var midir? Üstelik, Ber12 imlilerin hepsi de Alman'a öylesine benziyor-lardi ki, Kaulbach'in* fresklerini bile görmeden -ah, korkunç bir seydi bu!- (içimde, insanin Alman'a pek alismasi gerektigi, yabancisi olursa onlarin toplu halde bulunduklari yerde yasayamayacagi inanci) Dresden'e attim kapagi. Dresden'de de Alman kadinlarina karsi suç isledim. Sokaga çikar çikmaz, Dresdenli kadindan daha igrenç bir yaratigin olamayacagi; Rus ozanlarinin en sakragi, kendine en çok güveneni olan ask sarkicisi Vsevolod Krestovski'nin bile burada kendine güvenini yitirebilecegi düsüncesine kapildim. Saçmaladigimi, onun hiç bir durumda kendine güvenini yitiremeyecegini sezinlemekte gecikmedim tabiŒ. Iki saat sonra anlasildi her sey: Otel odama dönüp de aynanin karsisinda dilimi çikarinca, Dresdenli bayanlar üzerine düsüncemin kapkara bir iftira oldugundan kuskum kalmadi. Sapsariydi dilim, kötüydü... ®Insan -diye geçirdim içimden-, doganin bu krali, ufacik karacigerine böylesine mi bagimli? Aman ne bayagilik!‾ Kendimi bu çesit düsüncelerle avutmaya çalisarak Köln'e yollandim. Ne yalan söyleyeyim, çok sey bekliyordum Köln katedralinden; gençligimde mimarlik ögrenimi yaparken büyük bir saygiyla çizmistim onu def*Wilhelm Kaulbach (1805-1874). Ünlü Alman ressami. 13terime. Dönüste Köln'den geçerken, yani bir ay sonra -Paris'ten dönüyordum- ikinci kez gördüm Köln katedralini. Birinci keresinde güzelligini göremedim diye ®önünde diz çöküp beni bagislamasi için yalvarmak‾ geldi içimden. Karamzin* de Reys çaglayaninin önünde öyle diz çökmemis miydi?... Birinci görüsümde hiç hoslanmadim katedralden; dantel, evet basbayagi dantel gibi, yüz elli metre yüksekliginde bir masanin üzerindeki kƒgit dantel gibi bir sey izlenimi birakti bende. Dedelerimizin Puskin için ®pek bir sade yaziyor, nasil demeli, parlak söz az siirlerinde‾ diye buyurduklari gibi; bende ®Yüce yani az‾ dedim kendi kendime. Bu ilk kararimda iki seyin etkili oldugu kanisindayim; bunlardan birincisi kolonyadir. Jan-Mariya Farina hemen dibinde katedralin. Hangi otelde kalirsaniz kalin, ruhsal durumunuz ne olursa olsun, düsmanlarinizdan da, özellikle Jan-Mariya Fari-na'dan ne denli saklanirsaniz saklanin, gene de bulurlar sizi onu kullananlar: ®Kolonya ou la vie‾,** kurtulus yoktur bundan. Tam böyle, ®kolonya ou la vie!‾ diye bagirdiklarini kesin*Nikola Mihayloviç Karamzin (1766 -1826). Ünlü Rus tarihçisi. Edebiyatla da ugrasmistir. ®Yoksul Liza‾ adli yapitinin Rus edebiyatinda özel bir yeri vardir. **Ya kolonya ya hayat. 14 likle söyleyemem, ama kim bilir, belki de böyle diyorlardir. Hatirliyorum, hep öyleymis gibi geliyordu bana o gün, bu ses çinliyordu kulaklarimda. Sinirlerimi bozan, bana haksizlik ettiren ikinci sey, yeni Köln köprüsüydü. €ok güzel bir köprü bu elbette, kent de hakli olarak övünüyor onunla, ama biraz fazla övünüyor gibi geldi bana. Hemen o anda sinirlendim buna tabiŒ. Sonra, benzeri görülmemis köprüye giriste oturmus, herkesten para a!an o adam, uzattigim -gerçekten az olan- geçis ücretini alirken, bilmedigini bir suçumun cezasini benden kesiyormus gibi soguk olmamaliydi... Bilmiyorum ama, Almanlar kendilerini pek begeniyorlar bence. ®Yabanci, hele hele Rus oldugumu anladi adam‾ diye geçirdim içimden. Hiç degilse, gözleri söyle diyordu sanki: ®Görüyor musun köprümüzü, zavalli Rus? Bu köprünün yaninda da, biz Almanlarin yaninda da bir solucandan farksizsiniz; yok çünkü senin böyle bir köprün.‾ Kabul edin ki can sikici bir durum bu. Alman böyle bir sey söylemedi tabiŒ, belki aklindan bile geçir-memistir, ama ne önemi var? Adamin böyle söylemek istedigine öylesine inaniyordum ki o anda... sonunda öfkelendim, söylendim kendi kendime: ®Cani cehenneme, biz de semaveri bulduk... dergilerimiz var... en güzel elisleri bizde yapiliyor... sonra...‾ Sözün kisasi, iyice bozuldu sinirlerim, bir sise kolon15ya alip (kurtulus yoktur bundan.) Fransizlarin çok daha sevimli, ilgi çekici olacaklari umudu içimde, Paris'e yollandim. Simdi siz hak verin: Kendimi sikip da bir günden çok, söz gelimi bir hafta kalsaydim Berlin'de, Dresden'den de bir hafta kalmadan kaçmasaydim, Köln'e üç, hiç degilse iki gün ayirsaydim, gördügüm seylere ikinci, üçüncü keresinde baktigimda baska gözle görmez miydim onlari, daha bir dürüst kanilar edinmez miydim onlar üzerine? Günes isini, su bildigimiz, basit günes isini var ya, onun bile, hayli etkisi oldu bu iste: Birinci keresinde de, Köln'e ikinci gelisimde oldugu gibi piri! piril olsaydi katedralin üstünde, hiç kusku yok ki gerçek parlakligiyle görürdüm yapiyi; yurtseverlik duygumu kabartmaktan baska bir seye yaramayan o kasvetli, hatta biraz yagmurlu sabah aldatamazdi beni. Bu sözlerimden, kisinin yurtseverlik damarinin yalniz kötü havalarda kabardigi sonucu çikarilmamalidir. Görüyorsunuz iste dostlarim; Iki buçuk ayda her seyi dogru olarak görmenin olanagi yoktur. Bu nedenle en dogru, en güvenilir bilgileri veremeyecegim size. Ister, istemez dogru olmayani söylemek zorunda kalacagim kimi zaman... Ama burada kesiyorsunuz sözümü. Bu kez size gerekli olanin dogru bilgiler olmadigini, isterseniz bu çesit bilgileri Reyhard'in gezi rehberinde bulabileceginizi söylüyorsu16 nuz. Geziye çikanlarin, gerçegin pesinde kosacak yerde (aslinda pek seyrek olur onu yakalayacak güçleri), biraz da içtenligin pesinden gitseler hiç de fena olmayacagi görüsünü savunuyorsunuz. ®Kendine büyük bir ün saglamayacak da olsa, kisisel izlenimlerini, yalniz onu ilgilendiren bir serüvenini anlatmaktan çekinmese diyorsunuz-, çikari için bilinen yollara sapmasa ne iyi olurdu.‾ Kisacasi, size gerekli olanin, kisisel, ama içten izlenimlerimin oldugunu söylüyorsunuz. Öyle mi? Demek düpedüz gevezelik gerekli size; yüzeyde kalan karalamalar, çarçabuk edinilmis izlenimler... Buna bir diyecegim yok, hemen basliyorum öyleyse. Elimden geldigince de içten olmaya çalisacagim. Yalniz, yazdiklarimin belki de çogunun yanlis olacagini unutmamanizi istiyorum. €ogunun diyorum, hepsinin degil. Sözgelisi, Nötre-Dame'in, Mabil balolarinin* Paris'te olduklari gibi gerçeklerde yanilamaz insan. Özellikle Mabil gerçegi, Paris üzerine yazan Ruslarca öylesine tanitlanmistir ki, artik kusku bile edilemez bu konuda. Belki yanilmam bunda, ne var ki bunu da kesin söylemiyorum. Roma'ya gidip de Saint-Pierre katedralini görmemenin olmayacak bir sey oldugunu söylerler, bilirsiniz. Dü* Paris'te verilen, bekƒr erkeklerle hafif kadinlarin katildigi bir çesit balo. 17sünün ki ben de Londra'ya gittim de Saint-Paul'u görmedim. inanin dogru söylüyorum. Saint-Paul Katedralini görmedim. Gerçi Saint-Pierre ile Saint-Paul bir tutulamaz, ama ne olursa olsun, geziye çikmis bir insan için dogru degil bu. Iste size övünemeyecegim birinci serüvenim (Aslinda söyle uzaktan, bes yüz metre öteden gördüm onu, ama Pentonvil'e gidiyordum, bos verip geçtim.) Neyse, asil isimize gelelim artik! Hem biliyor musunuz, durmadan dolasip, kusbakisi (Kusbakisi yüksekten anlamina gelmez. Biliyorsunuz, mimarŒ bir deyimdir bu.) evet, durmadan dolasip, kusbakisi bakmadim her seye. Londra'da geçirdigim sekiz gününü çikin, tam bir ay Paris'te kaldim. Paris üzerine bir seyler yazacagim size, çünkü Saint-Paul katedralinden de, Dresdenli bayanlardan da daha bir yakindan tanidim onu. Hadi, basliyorum. 18 IKINCI BÖLÜM Trende®Mantik yoktur Fransizda; olmasini da kendi için mutsuzluklarin en büyügü sayardi.‾ Geçen yüzyil yazdi bu tümceyi Fonvizin*, Tanrim, ne neseli olmaliydi bunu yazarken! O anda hazdan içinin fikir fikir kaynadigina bahse girebilirim. Hem kim bilir, Fonvizin'-den bu yana üç dört kusaktir hep haz duyarak * Deniz Ivonoviç Fonvizin (1745 - 1792). Ünlü Rus oyun yazan. ®Kolagasi‾, ®Anasinin Kuzusu‾ güldürüleri en taninmis yapitlaridir. 21okuyoruz bunu belki de. Yabancilari elestiren bu çesit tümceler -günümüzde bile rastlaniyor böylelerinebiz Ruslar'a nedense oldum olasi pek bir haz verir. Gizlidir bu haz tabiŒ, bazen kisinin kendinden de gizlidir. Geçmisteki tatsiz bir seyin öç alma duygusu sezilir bunda. Elbette iyi bir duygu degildir bu, gelgelelim hemen hepimizin içinde onun kök saldigindan da kuskum yok. Oysa birisi böyle bir duygumuz oldugunu söyledi mi parlariz hemen, agzimiza geleni söyleriz. Içtenizdir de böyle kizarken. Sanirim, Belinski* bile -bu anlamdaduygularini gizleyen bir slavyanofildi. Hatirliyorum, bundan on bes yil önce, Belinski'yi ilk tanidigim zamanlar o da arkadaslari da tuhaf kaçacak derecede asiri bir saygiyla egilirlerdi Batinin, özellikle Fransa'nin önünde. Moda Fransa'ydi o devirde (bin sekiz yüz kirk alti yillarindan söz ediyorum). George Sand, Proudhon vb. gibi adlara tapilmiyordu, ya da Louis Blanc, Ledru-Rollen falan gibiler degildi saygi duyulanlar. Hayir, birtakim küçük, degersiz adlar çikmisti ortaya mantar gibi, is ciddŒye binince bir anda silinip gittiler tabiŒ. Oysa insanligin gelecegi için çok sey bekleniyordu onlardan. Kimilerinden, derin bir * Grigoryeviç Belinski (1810-1848). Ünlü Rus elestirmeni. Üniversiteden atilmasina neden olan bir de roman yazmistir. 22 saygi dolu fisiltiyla söz ediyorlardi... Elden ne gelir? Ömrümde Belinski kadar koyu Rus görmedim ben. Ondan önce bir de €aadayef* gözü dönmüsçesine, bazen de -Belinski gibi- körü körüne küçümsemisti bize özgü olan her seyi, Rus olana dudak bükmüstü. Hatirladigim bazi seylere dayanarak söylüyorum bunu. Kim bilir, Fonvizin'in bu sözü arada bir Belinski'ye bile pek çirkin gözükmemistir belki. En dürüst, yasalara en uygun bir vasiligin bile pek hosa gitmedigi zamanlar olur. Allahas-kiniza, yurdunu sevmenin yabancilara küfretmek demek oldugunu, benim de öyle düsündügümü sanmayiniz. Hiç de öyle düsünmüyorum ben, düsünme niyetinde de degilim; hatta aksine... Ama ne yazik ki, su anda daha duramayacagim bu konu üzerinde. Yalniz, sirasi gelmisken sunu da hatirlatayim: Paris'ten söz edecegime, Rus edebiyatina daldigimi düsünmüyorsunuz ya? Elestiri yazisi yaziyorum sanmiyorsunuz ya? Hayir, yapacak baska bir seyim olmadigindan, bos durmamak için yaziyorum bunlari. * Pyotr Yakovleviç €aadayef (1793 - 1856). Puskin'in yakin arkadasiydi. 1836'da ®Teleskop‾ dergisinde ünlü ®Felsefe Mektubu‾ yayinlandi. Rus toplumuna saldirilari, batiyi övmesi tepkiyle karsilandi. Dört mektup da yurt disinda yayinladi. 23Trendeyim, devresi gün inecegim Eydku-nena'yi, yani yurt disindaki ilk izlenimimi düsünüyordum. Arada bir hizli hizli çarpmaya basliyordu yüregim. En sonunda görecektim Avrupa'yi. Neredeyse kirk yil hayalimde yasattigim Avrupa'yi görecektim. On alti yasindan beri, Nekrasof'un* Belopyatkin'inin ®Kaçmak istiyordum isviçre'ye,‾ dedigi gibi, olanca içtenligiyle hep ayni seyi düsünen, ama kaçmayan ben, en sonunda giriyordum ®kutsal mucizeler ülkesi‾ne. Özlemini öylesine çektigim, öylesine inatla inandigim ülkeye gidiyordum. Arada bir ®Tanrim, ne biçim insanlariz biz Ruslar?‾ diye geçiriyordum içimden. Gerçekten Rus muyuz biz? Hangimiz olursak olalim, niçin Avrupa'nin bu denli güçlü, büyülü, çekici bir etkisi oluyor üzerimizde? Bizlerin -yüz bin kisinin- hƒlƒ bir hiç saydigimiz, deger vermedigimiz, elli milyonluk basit Rus halki; sayin mizah dergilerimizin, sakallarini kesmiyorlar diye hƒlƒ alay ettikleri elli milyon insan degil tabiŒ su anda sözünü ettigim. Hayir, toplumumuzun *Nikola Alekseyeviç Nekrasof (1821 -1877). Halkçi Rus ozani. En önemli yapitlari: ®Kim Iyi Yasiyor Rusya'da‾, ®Demiryolu‾, ®Köylü €ocuklari‾. 24 ayricalikli, tüm olanaklari tekeline almis bir grup insanindan söz ediyorum. Dogrusu, her seyimiz, bilimimiz de, sanatimiz da, toplum düzenimiz de, insanligimiz da, görgümüz de, her seyimiz oradan, kutsal mucizeler ülkesinden alinma! Yasayisimiz, daha çocukluktan baslayarak, Avrupa dünya görüsüne, gelenegine göre düzenlenmistir. Hangimizin gücü yeterdi bu gidise karsi koymaya, bu baskiyi yenmeye? Niçin hƒlƒ tam Avrupali olmadik? €ünkü (sanirim bu konuda herkes, bazilari seve seve, tabiŒ bazilari da dis bileyerek, herkes kabul edecektir bu görüsümü) evet, hƒlƒ tam Avrupali olmadik çünkü olabilecek kadar olgunlasmadik daha. Ama bu bambaska bir konudur. Benim demek istedigim, bizlerin böylesine güçlü etkiler altinda bile Avrupalilas-madigimizdi. Aklim ermiyor buna. Dadilarimiz engel olmadi tabiŒ Avrupalilasmamiza. Arina Rodionovna (Puskin'in dadisi) olmasaydi Puskin diye bir ozanimizin olmayacagi düsüncesi gerçekten de hem acidir hem gülünç. Saçmadir! Saçma degil midir yoksa? Öyle ya, saçma degil de nedir? Günümüzde ögrenime çok çocuk götürüyorlar Fransa'ya, bir baska Puskin alip götürseler oraya, ne Arina Rodinov-na'si olurdu orada ne de besikte duymaya basladigi Rusça'si. Kim Rus olmadigini söyleyebilir Puskin'in? Soylu bir ailenin çocuguydu. 25Pugaçof'u* anlamis, daha hiç kimse bir seyin farkinda degilken onun ruhunun derinliklerine inmisti. Byelkin'in** soylu kisiligi vardi onda. Dogup büyüdügü ortamdan büyük bir sanat, gücüyle ayrildi, sonra Onyegin'in*** kisiliginde, halkin gözüyle insafsizca elestirdi onu. Büyük bir insanin, üstün bir insanin yapabilecegi bir seydi bu ancak. Insan ruhuyla anayurdu arasinda kimyasal bir bagin var oldugu, insanin öz topragindan hiç bir türlü kopamaya-cagi, kopsa bile eninde sonunda tekrar ona dönecegi savi dogru mudur acaba? Slavyano-fillik gökten inmedi ya bize... Gerçi sonralari bir Moskova özlemi görünümü kazanmistir slavyanofilligimiz; ama bunun özlemden öte bir sey oldugu da su götürmez bir gerçektir; hem sanirim, bazi gönüllerde ilk bakista göründügünden çok daha derin yer etmistir. Belki Moskovalilarin ruhunda daha da derinlere islemistir. Insan kimi zaman nasil yaniliyor ilk anda. Bazi canli, güçlü düsünceleri üç kusak gerektigince anlayamaz da, bazen sonuç, baslangiçtan bambaska çikar... Avrupa'nin esiginde -biraz can sikinti*Yemelyan Ivanof Pugaçof (1726 -1775). Katerina II. zamanindaki büyük halk ayaklanmasinin önderi. Puskin ®Yüzbasinin Kizi‾nda onu anlatir. **Puskin'in roman kahramani.®Byelkin'in Hikƒyeleri‾ ***®Yevgeniy Onyegin‾in erkek kahramani. 26 sindan, biraz da issiz güçsüzlükten- bu düsüncelere dalmistim iste trende. Içten olacaktim ya! Bizde, günümüze kadar bu çesit seyleri, yapacak isleri olmayan kimseler düsünmüstür yalniz. Ah, trende bos oturmak ne çok sikiyor insanin canini! Bizim Rusya'da, tuttugunuz bir is yoksa duyacaginiz can sikintisinin tipa tip ayniydi bu sikinti. Gerçi trene binmissin gidiyorsundur, her ihtiyacin ayagina geliyordur, hatta arada bir bebek gibi oyaliyorlardir da seni, isteyecek baska bir sey olmadiginin kendin de farkindasindir; gelgelelim can sikintisi gene de birakmaz yakani; kendin bir sey yapamadigin için sikilir canin; üzerine fazla düstükleri için, oturup yolculugunun sonunu beklemekten baska bir sey elinden gelmedigi için sikilirsin. Gerçi bazi istasyonlarda indim, tren boyunca bir asagi bir yukari kostum, kostum. Ne olursa olsun umursadigim yoktu; alisik olmadigim için yorulsam, hatta düsüp bir yerimi kirsam viz gelirdi! Kendi ayaklarim üzerindeydim, kendime bir is bulmus onu yapiyordum ya, yeterdi. Durup dururken bir kaza olsaydi, vagonlar birbirine girseydi -elim kolum bagli- baskalarinin suçunun cezasini çekmeyecektim... Ne kötü sey su issiz güçsüzlük, neler geliyor insanin aklina! Hava yavas yavas karariyordu bu arada. Trenin isiklarini yakmaya baslamislardi. Kar27simda, toprak sahibi, yasli bir kari koca oturuyordu, iyi insan olduklari yüzlerinden belliydi. Birkaç günlügüne Londra'ya, bir sergiye gidiyorlardi; çocuklarin! evde birakmislardi. Sagimda, on yildir Londra'da ticaretle ugrasan bir Rus oturuyordu; is için Petersburg'a gelmis ancak iki hafta kaldiktan sonra -islerini bitirir bitirmez- dönüyordu. Yurt özlemi duygusunu hepten yitirdigi belliydi. Solumda temiz pak, sarisin, saf kan bir Ingiliz vardi. Bütün Ingilizler gibi ortadan ikiye ayirmisti saçlarini, son derece agirbasliydi. Yolculugumuzun basindan beri hiç birimizle -hiç bir dilde- bir sözcük bile konusmamis, gündüz hep okumustu. Ancak Ingilizlerin dayanabilecekleri, Ingilizlere özgü o ince baskili, küçük bir kitaptan basini kaldirmamis; gece saat on olunca da çizmelerini agir agir çikarmis, terliklerini giymisti. Besbelli, uzun yillarin aliskanligiydi bu, trende de degistirmek istememisti aliskanliklarini. €ok geçmeden uyudu herkes; trenin düdügü, tekerleklerin sesi uykusunu getiriyordu insanin. Ben oturuyordum, düsüncelere dalip gitmistim. Bu bölümün basindaki ®Mantik yoktur Fransiz'da‾ düsüncesine nereden vardigimi da bilmiyorum. Size bir sey söyleyeyim mi: Paris'e gidinceye kadar trende düsündüklerimi hak yerini bulsun diye anlatacagim burada. Öyle ya, ben o zaman sikildim, simdi biraz da siz sikilin. Ne var ki, bazi okuyuculari 28 da kurtarmam gerek; bu nedenle, bu düsüncelerimi ®gereksiz‾ diye adlandiracagim ayri bir bölümde verecegim. Sizler sikila sikila okuyacaksiniz onu; isteyenler de, gereksiz oldugu için okumadan geçecekler. Okuyucuya karsi çok dikkatti, insafli davranmali çünkü; dostlarla daha bir siki fiki olabilir insan. Devam edelim: 29Ü€ÜNCÜ BÖLÜM Bütün bütün gereksizAslinda düsünce falan degildi bunlar; bir çesit bakisti çevreye, elde olmadan görülen seyler, hatta ®sunun bunun, daha çok da hiç bir seyin üzerine‾ kurulan hayallerdi. Önce geçmise daldim; Fransiz mantigi üzerine yukardaki özlü sözü söyleyen adami düsünüyordum, bu özlü söz çok uzaklara götürdü beni. Zamaninin büyük aydinlarindandi bu adam. 33Gerçi nedense ömrü boyunca Fransiz kaftani giydi. Hep, sövalye soyu oldugunu göstermek (oysa böyle bir sey yoktur bizde) evet, sövalye soyu oldugunu göstermek, bir de, Patyomkin'-in* bekleme odasinda gururunu koruyabilmek için pudra sürdü yüzüne, kiliç tasidi ya, yurt disina çikar çikmaz da Paris'i nefretle anmaya basladi; hemen verdi kesin kararini: ®Mantik yoktur Fransiz'da, olmasini da kendi için mutsuzluklarin en büyügü sayardi.‾ Yeri gelmisken söyleyeyim, kiliçtan, kadife kaftandan söz etmekle Fonvizin'e çattigimi sanmiyorsunuz ya? Aklimin ucundan bile geçirmedim böyle bir seyi! Kaba kumastan yakasiz köylü ceketi giyemezdi ya... Hele simdi bile bazi beyler, tam Rus olmak, halkin içine girmek için bu köylü ceketini giymeyip, kendilerine yeni bir bale kostümü bulmuslarken (bulduklari bu bale kostümü, Rus halk operalarinda, yazma yemenili Lyudmina'larina vurgun Uslan'larin, sahneye çikarlarken giydikleri giysiyi andiriyor) evet, günümüzde bile bazi beyler, tam Rus olmak, halka yaklasmak için bu köylü ceketini giymeyip, kendilerine yeni bir bale kostümü bulmuslarken o hiç giyemezdi köylü ceketini. Fransiz kafta*Grigori Patyomkin (1739 -1791). Rus Prensi. II. Katerina'nin gözüne girerek maresallige kadar yükselmistir. 34 nini daha bir anliyordu halk o zamanlar: ®Elbette, beydir o, bizim gibi giyinemez ya.‾ Günümüzün toprak sahiplerinden biri, halka yaklasmak için Rus giysisi giymis, köylülerin bir toplantisina gitmis. Onu uzaktan gören köylüler aralarinda fiskosa baslamislar: ®Kimdir su palyaço kilikli herif?‾ Anlayacaginiz, yaklasa-mamis halka toprak sahibi. Bir bey de söyle söylemisti bana: - Hayir, hayir, hiç bir seyde geri kalmayacagim. Mahsus kesecegim sakalimi, gerekirse frak bile giyecegim. Kendi isime bakacak, onlara yaklasmak istedigimi belli etmeyecegim. Beylik yapacagim, kili kirk yaran, eli siki, hatta -baktim ki öyle olmak gerekiyor- sert, astigi astik kestigi kestik bir bey olacagim. Daha sayacaklardir beni o zaman. Her sey, baslangiçta kendini saydirmaya baglidir. ®Vay canina l -diye geçirmistim içimden-. Adamin karsisindakiler düsmani sanki. Bilmeyen de savasa hazirlaniyor sanir.‾ Son derece sevimli bir baskasi: - Öyle ama -demisti-, aralarina girersem, toplanir yargilarlar beni hemen, geçmisteki bir suçum yüzünden kirbaçlanmama karar verirler. Halim nice olur o zaman? Içimden, ®Olsun varsin, ne çikar!‾ demek geldiydi birden de tutmustum kendimi, dememistim. Korkmustum çünkü. ®Niçin hƒlƒ çe35kiniriz bazi düsüncelerimizi açiklamaktan ?- diye düsündüm- Kirbaçlarlarsa kirbaçlasinlar, ne önemi var bunun? Sanat profesörleri durumdaki bu gibi degisiklikleri hayatin aci yani diye adlandirirlar yalnizca. Kisinin herkesten uzak yasamasi için yeterli bir neden midir bu acaba? Hayir, ya insanlarla hasirnesir yasamalidir kisi, ya da yapayalniz. Bazilari katlanamaz buna tabiŒ, özellikle zayif çocuklarla anneleri. Içimden geçirdiklerimi söylesem, karsimdaki bagirirdi: - Insaf siz de yani! €ocuklarla annelerini ne karistiriyorsunuz simdi? Bir inek baskasinin bahçesine girdi diye, durup dururken dünyayi atese vermeye benzerdi sizinki. Tüm insanligi ilgilendiren bir olay yapip çiktiniz küçücük bir seyi. - Haklisiniz, kuskusuz, gülünç, evet hem gülünç, hem de pis bir seydi bu. Bulasmak istemiyor insanin cani. Bunu söz konusu etmek bile utanç verici bir sey. Hepsinin cehennemin dibine kadar yolu var: Beni kirbaçlamasinlar da onlara ne yaparlarsa yapsinlar. Bana sorarsaniz, toplumun yargisi ne olursa olsun, yerindedir, haklidir: Onu yargilama olanagini bulsalar bile, sevimli arkadasima bir kirbaç bile vurmazlardi. ®Kardesler, bu adamin yaptigi alçakliga karsilik para cezasi verelim ona,‾ 36 diye karar verdi Sçedrin'in* anlattigi il mahkemelerinden biri: ®Alisik degildir adamcagiz kirbaç yemeye. Biz köylüler biliriz, onun tadini...‾ Bu yazdiklarimi okuyan biri, - Gericilik! -diye bagiracaktir- Kirbaç'i savunmak ha! (Yemin ederim ki bundan, kirbaci savundugum anlamini çikaracaklar olacaktir). Bir baskasi, - Insaf, nelerden söz ediyorsunuz böyle? -diyecektir-. Paris'i anlatacaktiniz, kirbaca atladiniz. Nerede kaldi Paris? Öteden baska biri, - Saçmaladiginizin farkinda degilsiniz galiba ?-diye karisacaktir söze-, daha yeni duydunuz bu yazdiklarinizi, oysa geziye yazin çikmistiniz. Ta o zaman trende nasil düsünms olabilirsiniz bütün bunlari? Cevabim hazirdir buna: - Hakli olmasina haklisiniz ya, yazdiklarimin yaz izlenimleri üzerine kis notlari oldugunu unutuyorsunuz. Kis notlarina kisla ilgili bazi seylerin de eklenmesi olagan degil mi? Üstelik Eydkunen'e yaklasirken hatirliyorum-, ana*Mihail Yevgrof Saltikof (Takma soyadi Sçedrin). Ünlü Rus hiciv yazari (1826-1889). Sonra sorumlu yöneticisi oldugu ®Anayurt Notlari‾ dergisinde 1847'de yayinladigi ®€eliskiler‾ uzun hikƒyesi yüzünden Vatka' ya sürüldü. 37yurt üzerine derin derin düsüncelere dalmistim. Oysa Avrupa'ya gitmek için birakmistim anayurdumu. Gene hatirliyorum, kurdugum bazi hayaller de bunlara benzer seylerdi. Daha çok sunu düsünüyordum: €esitli devrelerde Avrupa'nin ne gibi bir etkisi olmustu üzerimizde? Uygarligiyla konuk gelmisti bize daima; ne derece uygarlastirmisti bizi? daha dogrusu, ne derece uzaklastirmisti bizi uygarliktan? Simdi düsünüyorum da, pek bos seylere yormusum kafami. Ama bölümün basinda uyarmistim sizi, burada yazacaklarimin gereksiz olduklarini söylemistim. Sahi nerede kalmistim? Evet! Fransiz kaftaninda. O getirdi beni buralara. Iste, böyle Fransiz kaftanlinin biri de ®Kolagasi‾ni yazmisti zamaninda. O devirde pek sevilmisti Kolagasi. Patyomkin, ®Canini versen, bundan iyisini yazamazsin Denis,‾ demisti. Uyku sersemligiyle söyle bir kipirdamisti yerinden sanki herkes. ®Bos durmak, baskalarinin gösterdigi yöne gitmek o zaman da mi tak demisti insanlarin canina?‾ diye devam ediyordum düsünmeye elimde olmadan. O zamanki Fransiz yol göstericilerden söz etmiyorum yalnizca: sirasi gelmisken hatirlatmak istedigim bir sey daha var: Asiri derecede saf bir ulusuz biz, bunun tek nedeni de temiz yürek-liligimizdir. Sözgelisi, bos oturuyor, oturuyor, sonra birden, birisi bir sey dedi, bir sey yapti, üstümüze bir canlilik geldi, kendimize yapacak 38 is bulduk sanip firliyoruz yerimizden. En küçük bir kusku yoktur içimizde, artik inançla dopdolu-yuzdur. Bir sinek geçse yanimizdan, fil geçti saniyoruz. Toylugu, açligi da ekleyin buna... Kolagasi'ndan hemen önce basladi bize bu -ama o zamanlar gözle görülmeyecek kadar küçüktü tabiŒ- hƒlƒ da devam ediyor: Kendimize bir ugras bulduk mu cosup basiyoruz çigligi. Sevinçten çiglik atmayi, kendimizi paralamayi pek severiz. Ama iki yil geçer aradan, suratimizi asip her birimiz bir köseye çekiliriz. Ne var ki, yüz kere bile yapsak ayni seyi, gene de usanmaz, yorulmayiz. Yabancilarin yardimina gelince, Fonvizin zamaninda bunun en kutsal, en uygar yardim oldugundan toplumumuzda hemen hiç kimsenin kuskusu yoktu. Simdi de pek azdir tabiŒ, kusku edenler. Aydinlarimizin hepsi yabanci yardimdan yanadirlar. Heyecanli savunucularidirlar yabanci yardimin. Ama o zamanlar, evet o zamanlar her çesit yabanci yardima öylesine güveniliyordu ki, daglari yerlerinden nasil oynatmadigimiz sasilasi seydir: Alaunsk yaylalarinin, Pargo-lovsk tepelerinin, Valdaysk doruklarinin hƒlƒ yerli yerinde olduklarini görünce gözlerine inanamiyor insan. Öyle ya, o devrin bir ozani bir kahraman için söyle demiyor muydu: Yaslandigi dag titrerdi. devam ediyordu sonra: 39Tepeleri tuttugu gibi bulutlara firlatirdi. Bir söz oyunu vardir burda kuskusuz. Yeri gelmisken söyleyeyim: Yalniz edebiyattan, sanat degeri olan edebiyattan söz ediyorum burada. Avrupa'nin yurdumuzdaki sürekli, verimli etkisini onun üzerinde izleyecegim. O zamanlar Kolagasi'ndan önce de, o devirde de basilan okunan kitaplari söyle bir düsününce sevinçli bir gurur dolduruyor insanin içini! Simdi, Kuz-ma Prutkof diyorlar, günümüzün gözbebegi, ilginç bir yazar var bizde. Bütün kusuru görülmemis derecede alçakgönüllü olmasi: Yapitlarini topluca yayinlamadi hƒlƒ. Yalniz çok eskiden, €agdas'ta Dedemin Anilari diye karmakarisik birtakim yazilari çikmisti. Düsünün bir kere, Katerina devrinden kalma bu yag tulumu yetmislik dede, Oçakof'da bulunduktan sonra yurda dönüp de anilarini yazmaya kalkisirsa neler döktürmez... Yazarken kim bilir ne haz duymustur. Neler neler de görmüs! Bütün anlattigi birkaç fikraydi: ®Sövalye de-Monbagon'un zekice cevabi: Günün birinde sövalye de-Monbagon'un genç, güzel esi, kralin yaninda yüksek sesle sormus: ®Efendim, köpek mi kuyruguna baglidir, kuyruk mu köpege?‾ Hazircevapligiyle taninmis sövalye hiç bozulmadan, tersine, her zamanki so-gukkanliligiyle cevap vermis: ®Hanimefendi, köpegi basindan oldugu gibi, kuyrugundan da tutarak götürmek yasak degildir hiç kimseye‾ Bu cevap pek hosuna gitmis kralin; sövalyeye armaganlar vermis.‾ 40 Uydurma saniyorsunuz bunu, biliyorum, böyle bir olay olmamistir, diyorsunuz. Ama yemin ederim size, daha on yasimdayken, Katerina devrinin kitaplarindan birinde söyle bir fikra okumustum. Ezberlemistim onu öylesine sarmisti beni-hƒlƒ unutmadim: Sövalye de-Rogan'in zekice cevabi: Sövalye de-Ro-gan'in agzinin çok pis koktugunu herkes bilir. Bir gün Prens de-Konde yataktan kalkarken o da oradaymis. Prens de-Konde söyle demis ona: ®€ekilin sövalye deRogan. Uzaklasin benden, çok pis kokuyorsunuz.‾ Sövalye hemen yapistirmis cevabi: ®Koku benden degil, sizden geliyor sayin Prensim, yataktan daha yeni kalkiyorsunuz çünkü.‾ Bu toprak sahibini getirin gözünüzün önüne simdi. Eski bir askerdir, kolunun birini bile kaybetmistir belki savasta. Yüz kölesi olan yasli bir karisi, Mitrofanus ogullari vardir. Cumartesileri hamama gider, bayginlik gelene kadar kalir orada. Gözlügü burnunun üzerine düsmüs, bu çesit fikralari -onlari gerçegin ta kendisi sayarak- büyük bir dikkatle satir satir okur. O zamanlar Avrupa'dan gelen bu haberlere gösterilen saf güven, verilen önem ne tuhaftir! Efendime söyleyeyim, ®Sövalye de-Rogan'in agzinin çok pis koktugunu herkes bilir‾mis... Kim bilirmis, niçin bilirmis ?Tam-bovsk ili ayilarindan hangisinin haberi varmis bundan? Hem kim bilmek istiyormus bunu bakalim? Ama bu çesit bozguncu düsünceler viz gelir ihtiyara. Bu- ®zekice söylenmis sözler‾in 41sarayda bilindigine çocuksu bir içtenlikle i-nanir; bu da yeter ona. Hiç kusku yok ki, kolayca benzedik Avrupalilara o zaman (dis görünüs bakimindan tabiŒ). Ruh yönünden onlara benzememiz için de hayli kirbaç sakladi... Ayagimiza ipek çorap geçirip, bir de peruk takip kiliç kusandik mi Avrupali olacagiz saniyorduk. isin kötüsü, hosumuza da gidiyordu bu. Oysa gerçekte degisen bir seyimiz yoktu: Her seyi, agzinin pek pis koktugu bile herkesçe bilinen de-Rogan'i bir yana koyup, gözlüklerini çikardiktan sonra usaklarini gene kirbaçlatiyordu yasli adam; ailesine sert davraniyordu gene; ufacik bir saygisizligi yüzünden, her yani kabarincaya kadar kirbaçliyorlardi gene ahirda komsu küçük toprak sahiplerini; büyüklere yaranmak için alçaklikta yarisiliyordu gene. Köylü bile simdikinden daha bir anliyordu beyleri: Daha az küçümsüyor-lardi onu, gelenekleriyle daha az alay ediyorlar, daha çok ilgileniyorlardi onunla. Simdiki kadar yabanci degillerdi ona, beyler daha bir az Alman'dilar. Gerçi pek yukardan bakiyorlardi, ama nasil bakmasinlardi... bey olduklari nerden belli olacakti? Ölünceye kadar kirbaç-lasalar bile, simdikinden daha bir iyi davraniyorlardi halka, daha az yabanciydilar çünkü o zaman. Sözün kisasi, bütün bu beyler basit, kütük gibi insanlardi; her seyi en ince ayrintisina dek ögrenmeye çalismazlar, eline geçeni alir, çalar çirpar, kirbaçla adam döver, aciyarak omuz silker, ®insafli çocuksu bir ahlƒksizlik içinde‾ yasayip giderlerdi. Bana sorarsaniz, bu dedeler hiç de o kadar saf (de-Rogan' lar, Monbazon'lar konusunda bile) degildiler. Hatta pek büyükleri bazen kurnazmis bile, o zamanin Avrupa'dan gelen etkilerini daha bir iyi geçiriyorlarmis akil süzgecinden. Bütün bu olmayacak hayaller, bu ikiyüzlülük, bu Fransiz kaftanlari, kol dügmeleri, peruklari, kiliçlari, ipek çoraba giren bu hantal, kalin bacaklar; o zamanin Alman perugu takmis, postali giymis ufak tefek erleri, hepsi hepsi, - saniyorum-korkunç dalaverelerdi; asagidan, usakça bir yaltaklanisla sisirilmeydi. Öyle ki, bazen halk bile farkina variyordu bunun, olup biteni anliyordu. Insan kƒtip, düzenbaz ya da kolagasi olsa bile safça, acikli bir biçimde inanabilir gene de sövalye de-Rogan'in en ®üstün insan‾ olduguna. Hiç bir seye engel oldugu yoktu bunun: Gvozdilof'lar eskisi gibi indiriyorlardi gene sopalarini: Patyomkin'imiz ve onun gibilerin, de-Rogan'larimizi evlerinin ahirlarinda kirbaçlatmadiklari kaliyordu bir; Monbazan'lar kol dügmeli elleriyle canli, ölü demeden herkesin derisini yüzüyor, ipek çorapli bacaklariyle rasgele yere yapistiriyorlardi tekmeyi; markizler boyunlarini kirmayi kahramanca göze alarak takla atiyorlardi saraydaki kabul törenlerinde. 42 43Sözün kisasi, bu ismarlama, zoraki Avrupalilik Petersburg'dan -yeryüzünün, tarihinde en çok masal olan kentinden- baslamak üzere, inanilmayacak bir rahatlikla yerlesmisti içimizde o zamanlar. Ama durum degisti simdi. Petersburg da aldi payina düseni. Artik büsbütün Avrupali-lastik, büyüdük. Gvozdilof bile inceldi; sopa atmak gerekince kibar kibar vuruyor simdi, bir Fransiz burjuvasi gibi davraniyor. Hele biraz daha zaman geçsin, güney eyaletlerinde yasayan bŒr kuzey Amerikali gibi, zencilerle ticaretin gerekliligini bildiriyle savunmaya kalkisacaktir. Su bildiriyle savunma isi de Amerika'dan Avrupa'ya büyük bir hizla yayiliyor zaten. ®En sonunda gidiyorum oraya, gözümle görecegim,‾ diye düsünüyordum. Insan, gözüyle görüp ögrendigini kitaplardan ögrenemez hiç bir zaman. Sirasi gelmisken, Grozdilof üzerine birkaç sözcük söylemek istiyorum: Fonvizin, Kolagasi'ndaki en parlak tümceyi acaba niçin komedide soylu, yüce Avrupaliligin temsilcisi Sofiya'ya degil de; kolagasinin, öylesine aptal, aptal oldugu kadar da görgüsüz, geri kafali olarak yarattigi karisina söyletmis? Oysa kadinin agzindan çikan ipe sapa gelmez her sözü o degil de, onun arkasina saklanmis baska biri söylüyordu sanki... Gerçegi söylemenin sirasi gelince de Sofiya degil, kolagasinin karisi söyledi bunu. Öte yandan, 44 yalnizca katiksiz bir aptal degil, degersiz bir kadin olarak da çikarmistir karsimiza. Ama gene de korkmustur bu tümceyi Avrupa kültürü almis Sofiya'ya söyletmekten; onun karaca-hil, aptal bir kadinin agzindan çikmasini daha bir olagan, sanat yönünden daha bir akla yatkin bulmustur. Komedinin bu yeri hatirlanmaya deger iste. Hiç bir amaç güdülmeden açik açik içtenlikle, hatta derin düsünmeden yazildigi için son derece ilginçtir bu parça. Kolagasinin karisi, Sofiya'ya söyle diyor: ...Bizim alayin birinci bölügüne Gvozdilof adinda bir yüzbasi bakiyordu. Öyle hos bir karisi vardi ki o kadar olur. Adam bazen durup dururken kizardi bir seye -daha çok sarhosken olurdu bu-, Allah seni inandirsin canimin içi, ayaginin altina alirdi kadincagizi. Sopayi rasgele yerine indirirdi de indirirdi. En olmadik bir sey için canini çikarirdi zavallinin. Bakinca yüregim parçalanirdi, aglardim. Sofia: Böyle üzücü seyleri anlatmayin bana lütfen efendim. Kolagasinin karisi: Sen bunu duymak bile istemiyorsun anacigim, düsün ki yüzbasinin karisi katlaniyordu! Böylece aydin Sofiya, sonradan edinilme duygululuguyle, basit bir kadinin karsisinda saçmalamis oluyordu. Bu söz (daha dogrusu, cevap) Fonvizin'in en basarili, en insanŒ, en... içten sözüdür. Toplumumuzun önde gelenleri arasinda turfanda yetistirilmis böyle çok aydin vardir. Turfanda yetistirilmis olmalarini da pek çok severler bunlar, baskaca bir 45sey istemezler. Ama isin en ilginç yani, Gvoz-dilof'un hƒlƒ sopa atmasidir karisina. Yalniz eskisinden biraz kibar dövüyor onu simdi. Gerçekten öyle. Eskiden bu isin daha bir gönülden yapildigini söylüyorlar! Kimi seviyorsam onu döverim... Hatta, kadinlarin, sopa yemedikleri zaman huzursuz olduklarini söyleyenler bile var: Dövmedigine göre sevmiyor demektir. Ama ilkel, gelismemis, basit bir duyguydu bu. Uygarlastik artik, degistik. Gvozdilof, gerekli oldugu için dövmüyor simdi karisini; budala, yani geri kafali oldugu, yeni düzeni anlayamadigi için dövüyor. Yeni düzende, sopadan çok daha etkili ceza çesitleri de var hem. Gvozdilof üzerinde bu denli durmanin asil nedeni, bizde onun üzerine hƒlƒ derin anlamli, duygulu yazilarin yazilmasidir. Üstelik o kadar çok yaziyorlar ki, halka da gina geldi artik. Oysa bu yazilar olmasa da Gvozdilof, ölümsüz denebilecek derecede canlidir bizde. Evet efendim, canli ve saglikli, tok ve sarhostur. Simdi bir kolu, bir bacagi yok; yüzbasi Kopeykin gibi ®bir anlamda kan döktü.‾ Karisinin ®öyle hos, öyle hos‾ bir kadin oldugu günler çok geride kaldi. Yaslandi, yüzü süzüldü, sararip soldu; kirisiklar, istirap porsuttu onu. Ama o, kolu bacagi kopuk yüzbasi kocasi hasta yatarken basucundan ayrilmamis, gözlerini kirpmadan sabahlara kadar hizmet etmisti ona; avutmaya çalismis, gözyasi 46 dökmüstü. ®Yigidim, erkegim benim,‾ diye aglamisti. ®Iyi yürekli sahinim benim, kahramanim!‾ Varsin bir yönden acikli, içler acisi bir sey olsun bu, varsin olsun! Ama bir de öbür yönü vardir; Rus kadininin, her seyi ba-gislayabilen engin sevgisini, Rus dünyasinda bundan yüce bir seyin olmadigini gösteren öbür yönü... öyle degil mi? Dahasi var, Gvozdilof sarhoslugu birakti artik, bazen dövmüyor da karisini, yani eskisinden daha seyrek dövüyor, zamana uyuyor, arada bir tatli sözler bile söylüyor karisina. Yasliliginda anladi çünkü karisi olmadan yasayamayacagini. €ikarinin nerede oldugunu bilen bir insandir, burjuvadir. Ama simdi de bazen dövüyor karisini: Içtigi zamanlar, ya da karisi tasalanmaya basladigi zamanlar, eski aliskanligiyle... Kim ne derse desin, gene de bir ilerlemedir bu, insanin gönlünü rahatlatacak bir durumdur, bilirsiniz, gönlümüzün rahatligina pek düskünüzdür biz... Evet efendim, gönlümüz rahat artik, hem çok rahat. Gerçi hƒlƒ pek güzel degil çevremizdeki hayat, ama ne önemi var bunun! Biz , öylesine güzeliz, öylesine uygarlastik, öylesine Avrupalilastik ki, yüzümüze baktikça midesi bulaniyor halkin! Artik hepten yabanci, baska ulustan sayiyor bizi halk; tek bir sözcügümüzü, tek bir kitabimizi, tek bir düsüncemizi anlamiyor... ama ne derseniz deyin, bir ilerlemedir bu. Simdi halki da halkin olan her 47seyi de öylesine küçük görüyoruz ki, yepyeni, görülmemis bir tiksinti bile duyuyoruz ona. Monbazon'lar, de-Rogan'lar zamaninda bile yoktu bu tiksinti. Ama, gene ne derseniz deyin, bir ilerlemedir bu. Üstelik nasil da inaniriz uygar oldugumuza, sorunlari ne de yukardan bakarak çözü çözüveririz. Hem ne sorunlardir bunlar: Toprak, halk diye bir sey yoktur; ulus, belirli bir vergi sistemidir yalnizca; ruh da, tabula rasa*; gerçek insanin, toplum insaninin sipsak yapiliverilecegi balmumu... Avrupa uygarligini benimsediniz, üç bes de kitap okudunuz mu tamamdir... Ne rahatiz simdi! gurur dolu bir huzur var içimizde. Hiç bir seyden kuskumuz yok çünkü, bütün sorunlari çözdük, imzamizi da bastik altina... Sözgelimi, kendini bizim gibi huzura rahata birakmayip bizlerin yüce kisiligimizle yetinmedigi, bunlari kendine ülkü benimsemedigi, bizden daha iyi, daha güzel bir seyler aramak yürekliligini gösterdigi için kendimize ne büyük bir güvenle hasladik Turgenyef'i... Bizden daha iyi ha, aman Allahim! Evrende bizden daha iyi, daha kusursuz ne olabilir? Ama gününü gördü Bazarof yüzünden... Tam bir nihilist oldugu halde huzuru bulamayan, hep bir seyler arayan (soylu bir yüregin nitelikleridir bunlar) Bazarof nedeniyle hayli çatildi ona. Aslinda *Lat., tabuta rasa: sil bastan. 48 Kuksina yüzünden -Turgenyef'in Rus gerçeklerinden çikarip gözlerimizin önüne serdigi bu aydin kahramani yüzünden bile-az papara yemedi. Kadin haklarina karsi durdugunu söyleyenler bile çikti... Ama siz nasil isterseniz öyle düsünün, gene de bir ilerlemedir bu. Halkin karsisinda uygarligin temsilcileri olarak öylesine bir onbasi kendini begenmisligiyle durusumuz var ki, görmege deger: Ellerimiz kalçalarimizda, bakisimiz çakmak çakmak, kuruldukça kuruluyor, yüzlerine tükürürcesine bagiriyoruz: ®Pis köylü, ulus denen sey aslinda bir vergi dagitimindan, geri kafaliliktan baska bir sey degilken ne ögrenecegim senden?‾ Öyle ya, geri kafaliliga mi tutsak edecektik kendimizi yani! Ah Tanrim; tam yeri gelmisken... Baylar, bir dakika için tutalim ki gezimi bitirip yurda döndüm. Izninizle bir olay anlatacagim size: Bu sonbahar en ilerici gazetelerden birini almistim elime. Baktim: Moskova'dan bir haber. Baslik söyle: ®Barbarlik kalintilarindan biri daha‾ (Ya da buna benzer bŒr seydi. Ne yazik ki gazete yok yanimda simdi. Anlayacaginiz, çok güçlü bir baslikti.) Haberde, bu sonbahar Moskova'da bir sabah yayli bir arabanin sokaklarda dolastigindan söz ediliyordu, Arabada zilzurna sarhos, tiril tiril giysili, çöpçatan bir kadin varmis; naralar atiyor, bagira çagira sarki söylüyormus. Arabacinin giysisi de incecikmis; o da sarhosmus, o da bir sarki 49heceliyormus agzinda! At bile kordonluymus. Ama o da sarhos muydu, bilmiyorum. Sarhos olsaydi gerek. €öpçatan kadinin elinde, bes-belli, mutlu bir gece geçiren yeni evlilerden aldigi küçük bir bohça varmis. Gelen geçene gösteriyormus onu. Bohçada, basit halk arasinda devresi gün yeni evlilerin anne babalarina gösterilmesi gelenek olan giysileri varmis tabiŒ. €öpçatani görenler katila katila gülüyormus: Gülünmeyecek gibi degilmis dogrusu. Bu görülmemis, ®hƒlƒ, uygarligin bunca basarisina karsin günümüze kadar süregelen!‾ barbarliktan büyük bir öfkeyle, nefretle söz ediyordu gazete. Ne yalan söyleyeyim baylar kahkahalarla güldüydüm bu haberi okuyunca. Ah, lütfen ilkel giyinisi, hafif giysileri, örtüleri falan savunuyorum sanmayin. Igrenç bir seydir bu, delilik, yabaniliktir, slav kokar; biliyorum, itirazim yok. Ama çöpçatanin kötü bir niyeti yoktu öyle bagirip çagirirken; tam tersine, açikyürekliliginden, iyiyi, yüceyi, Avrupaliligi bilmediginden, yeni gelini yüceltmek amaciyle bagirip çagiriyordu. Buna gülmemistim ben. Birden hanimefendilerimizi, moda dükkƒnlarimizi hatirlamis, ona gülmüstüm. Hiç kusku yok ki, uygarlasmis kibar bayanlarimiz annelerine babalarina karsi ince giyimi savunmuyorlar artik; ama, söz gelisi, terziye söyle modaya uygun, zarif bir giysi ismarlamalari gerekince de, güzelim Avrupa giysilerinin bilinen yerlerine büyük bir ustalikla pamuk koymasini söylüyorlar! Niçin mi yapiyorlar bunu? TabiŒ ki güzel olsun diye, güzel pour paraitre.,.* Dahasi var: Onlarin kizlari, okulu yeni bitirmis, on yedi yasindaki bu masum yaratiklar da biliyorlar pamugu, her seyi biliyorlar; onun ne ise yaradigini, özellikle nerelere, bedenin hangi yerlerine konulacagini, hangi amaçla kullanildigini biliyorlar hep... Gülerek, ®Bu çabalar, bu özen, pamukla büyültmeye iliskin bilinçli özen, diye geçiriyordum içimden, daha bir temiz mi sanki, daha bir akillica, daha bir dürüst mü? Saf bir inançla, böylesinin gerektigi, böylesinin daha iyi, daha dürüst bir davranis oldugu inanciyle anne babaya götürülen o sanssiz hafif giysinin kötü oldugu söylenemez aslinda!...‾ Allahaskiniza dostlarim, uygarligin bir ilerleme olmadigi, tersine, son zamanlarda Avrupa'da her çesit ilerlemenin tepesinde kirbacin, cezaevinin bulundugu üzerine bir söyleve baslayacagim korkusuna kapilmayin. Bizde uygarligin gerçek, olagan gelismenin yasala-riyle barbarca karistirildigini ispata kalkisacagimi da sanmayin. Uygarligin Batida bile ipliginin çoktan pazara çikarildigini, ancak varliklilarin (gerçi herkes ya varliklidir orada, ya da varlikli olmak ister) evet, ancak varlik*Görünmek için. 51lilarin, sirf paraciklarini kurtarmak için uygarligi savunduklarini da söylemeyecegim. Insan ruhunun ne tabula rasa, ne de toplum insaninin kalipla dökülebilecegi balmumu oldu-gunu da anlatmaya çalismayacagim size. Insana önce kisiligin, sonra bilimin, daha sonra da özgür, dürüst bir yasayisla, ulusal güçlerine inancin gerekli oldugunu falan da ispata kalkismayacagim. Bizdeki ilericilerin (aslinda çogu ilericilikten çok uzaktir ya neyse...) evet ne diyordum, bizdeki ilericilerin pamugu hiç de savunmadiklarini, ince giysiyi oldugu gibi onu da yerden yere vurduklarini bilmedigimi söyleyecegimi de düsünmeyin sakin. Hayir, hayir, yalniz bir sey söylemek istiyorum su anda: Haberde hafif giysiler söyle bir yerilmekle birakilmiyor, bunun barbarlik oldugu söylenip geçilmiyordu. Basit halka özgü ulusal barbarligimiz, soylu çevrelerimizin Avrupa uygarligina taban tabana zit bir sey olarak seriliyordu göz önüne. Edepsizlikti yazida yapilan; yazar, iyi olduklarini söyledigi insanlarin aslinda belki de bin kere daha igrenç, kötü olduklarinin farkinda degildi sanki; bizlerin eski kör inançlarimizi, bayagiliklarimizi daha da asirilariyle degistirmekten baska bir sey yapmadigimizi bilmiyor gibi yazmisti yaziyi. Bize özgü köklü kör inançlarimiz, bayagiliklarimiz görmezlikten geliniyordu. Halkin önünde, ellerimizi belimize koyup böylesine kurulmanin, üstelik yüzlerine 52 tükürürcesine konusmanin ƒlemi var mi?... Insanin kendi kusursuzluguna, baskalarini küçük görmeye hakki olduguna böylesine inanmasi gerçekten de gülünç, hem çok gülünç bir seydir! Sonra, bunun inanç mi, halki küçümseme mi, yoksa Avrupa uygarligi karsisinda duyulan akilsizca, kölece bir tapinis mi oldugunu da bilmiyoruz. Öyle olsa daha da gülünç olurdu zaten. Ben de ne diye anlattim bunu sanki? Her gün binlercesiyle karsilasiyorsunuzdur. Bagislayin. Ama benim yaptigim da dogru degil! Inanin ki dogru degil yaptigim! Dedelerden torunlara atladim çünkü hemen. Oysa aradakiler de var. €atski'yi* hatirlayin. Saf kurnaz dede de degildir o, elleri belinde dikilip her seye karar veren, kendini begenmis torun da... €atski, bizim Rus Avrupa'sinin çok degisik bir tipidir. Rusya'yi da, topragini da seven ama, Incinen duygularina bir köse... arayip bulmasi gerektiginde gene Avrupa'ya giden sevimli, heyecanli bir tiptir. Kisacasi, bir zamanlar çok yararli olmus, ama artik hiç bir ise yaramayan bir tip. Bir laf ebesidir o, *Griboyedof'un ®Akildan Belƒ‾ adli oyununun kahramani. 53bir palavraci, ama içtendir de, bir ise yaramadigina yürekten üzülür. Simdi yeni kusakta yeniden dogmustur. Genç güçlerimize de, onun yeniden ortaya çikacagina da inaniyoruz. Ama Famusof'un balosunda oldugu gibi asiri heyecanli degil de magrur, güçlü, sevimli, seven bir insan olacaktir artik. Ayrica, incinen duygularina aradigi kösenin Avrupa'da degil, belki de hemen burnunun dibinde oldugunu sezinleyerek, ne yapmasi gerektigi bilincine varip onu yapacaktir. Bakin ne diyecegim: Artik bizde herkesin uygarlik onbasisi olmadigina inandigim gibi, günümüzün yeni insaninin halklastigini da iddia edebilirim. Ama sonra sözedecegim bundan. Simdi €atski üzerine birkaç sözcük söylemek istiyorum. Bir seye ermiyor aklim: Biliyorsunuz, zeki bir insandi €atski. Nasil olmus da bir is bulamamis kendine bu zeki insan? Bunlar iki üç kusak is bulamamislardir zaten. Bir gerçektir bu, gerçege karsi bir sey söylenemez elbette, ama merak edip sorabilir insan. Zeki bir insanin ne zaman, hangi kosullar altinda olursa olsun, kendine bir is bulamamasina aklim ermiyor iste benim. Bu noktanin tartismali oldugunu söylüyorlar, ama ben inanmiyorum onun zeki bir insan olduguna. Kisiogluna akil, istedigi bir seye erismesi için verilmistir. Kilometrelerce yol yürürsün de hiç bir seye yaramaz, ama amacina dogru yürürsen yüz adim atinca 54 hayli yaklasmis olursun ona. Öte yandan bir adimda amacina erismek istiyorsan, akil degildir seninki bence. Hatta ®ehlikeyif‾ derler böylelerine. Zora gelemezler, adim adim yaklasmaya alisik degildirler, bir adimda amaca ulasmayi -ya da uçuruma gitmeyi- yeglerler. Bu da bir çesit rahatligina düskünlüktür. Dogrusu, €atski de o zaman yurt disina sivismakla akillilik etti; biraz geç kalsaydi, bati yerine doguda bulurdu kendini... Bizde pek seviyorlar batiyi,-hiç degilse- sikistilar mi orada aliyorlar solugu. Bakin, ben de oraya gidiyorum iste. ®Mais moi c'est autre chose.‾* Hepsini gördüm orada, yani çogunu gördüm, o kadar çoklar ki, sürüsüne bereket... Incinen duygularina bir köse ariyorlar. Öyle olmasa bile, bir sey ariyorlar gene de. Famusof'un balosundan sonra €atski'lerin kusagi kadinli erkekli oraya dolustular; hem yalniz €atski'ler degildi dolusanlar: Moskova toptan gitmisti oraya. Emekli olup, hastaliklardan kurtulmak için kaplicalara giden kaç tane Repetilof, Skolozub var orada simdi? Natalya Dmitri-yevna kocasiyle oradadir yüzde yüz. Kontes Hlestova'yi bile her yil götürüyorlar oraya. Hatta Moskova'dan da biktilar. Yalnizca Mol-çalin yok aralarinda: O baska bir yön tuttu kendine, baba ocaginda kaldi. Anayurduna, *®Ama bana gelince is degisir.‾ 55baska bir deyimle, dogup büyüdügü topraklara adadi kendini... O denli yükseldi ki... Famu-sof'u evine bile sokmuyor: ®Köyden tanisiyoruz canim, kentte selƒm verilmez böylelerine.‾ Isler arasindan bir is bulmus kendine. Petersburg'da oturuyor... basariya da ulasti. ®Rusya'yi taniyor, Rusya da onu.‾ Evet, çok iyi taniyor onu Rusya, uzun süre de unutmayacak... Artik susmuyor bile eskisi gibi, tersine, durmadan konusuyor. Kitaplari da düsürmüyor elinden... Neyse, birakalim onu simdi. Bizimkilerin Avrupa'da mutlu yasayabilecekleri bir köse bulmak umuduyle oraya gittiklerini söylüyordum; dogrusu, orada buradakinden daha mutlu olduklarini saniyordum. Oysa yüzlerinde öylesine bir hüzün var ki... Zavallilar! O ne huzursuzluk, o ne telƒstir! Hepsi de ellerinde birer gezi rehberiyle dolasiyorlar. Gittikleri her kentte görülmeye deger diye bilinen yerlere kosuyorlar hemen. Dogrusu, zorunluymuslar, görevleri öyle gerektiriyormus gibi, ulusal niteliklerini birakmiyorlar gene de. Rehberde adi geçen her sarayi -üç pencereli olsa bile- görmeden geçmiyorlar. Moskova'nin, Petersburg'un en olagan evlerinin tipatip ayni olan ®vali konaklarinin‾ birini kaçirmiyorlar; gözlerini alabildigine açip hayranlikla bakiyorlar Rubens'in sigir etine, rehberde öyle buyruldugu için- bunun soylu bir güzellik olduguna inaniyorlar. Rapha 56 el'in Madonna'sina kosuyor, budalaca bir merakla dikiliyorlar karsisinda: Her an bir seyin olacagini, birisinin yerden bitip onlarin hüznünü, bitkinligini dagitacagini bekliyorlar. Hiç bir sey olmayinca da, buna sasarak ayriliyorlar oradan. Bu, görülecek seylerden çok elindeki rehbere bakan; yeni, onun sasirtacak hiç bir sey beklemeyen Ingiliz turistlerinin o kendine güven dolu, dogal merakina benzemez. Ingilizler rehberde dogru bilgi verilip verilmedigine bakarlar yalnizca; söz konusu tasin agirliginin, yüksekliginin rehberde söylendigi kadar olup olmadigiyle ilgilenirler... Hayir, bizim merakimizda tuhaf, sinirli, tutkulu bir sey vardir. Hiç bir zaman hiç bir seyin olmayacagina kesinlikle inaniriz -ilk sinek yanimizdan uçup geçinceye kadar tabiŒ-; bir sinek uçtu mu ha basladi ha baslayacak diye sabirsizlaniriz... Akli basinda insanlardan söz ediyorum burada elbette. Ötekileri ne düsünelim: Tanri korur öylelerini her zaman. Oraya bütün bütün yerlesmis, ana dillerini unutmaya, Katolik papazlarini dinlemeye baslayanlari da birakalim bir yana. Ne var ki, hepsi üzerine birden sunu söyleyebilirim: Eydkunen'e ayak basar basmaz, sahibini yitiren küçük köpeklere benziyoruz hemen. Bunlari sakadan yazdigimi saniyorsunuzdur Tanri bilir. Birilerini suçladigim kanisindasinizdir belki de. ®Günümüzde toplumumuzun bunca sorunu varken siz çekip 57Avrupa'ya gidiyorsunuz! Köylü sorunu halledilmeye çalisiliyor, siz Avrupa'da yasiyorsunuz!‾ falan filan... Ah, hayir, hayir, hiç de böyle bir sey demek istemiyorum. Baskalarini suçlamak bana mi kalmis? Bilirim haddimi ben. Hem kimi, niçin suçlayacagim? ®Bir görev verilse bize, seve seve yapariz, ama yok, vermiyorlar. Biz olmadan da pekƒlƒ yapiliyor her sey. Bos yer yok, isler tutulu. Durup dururken ne diye gidip burnumuzu sokalim?‾ Gördünüz mü deyimi? Burunlarini sokmayacaklarmis... Ezbere biliriz bu sözleri. Ama nedir bu? Nerelere geldim ben böyle? Avrupa'daki Ruslari nasil tanimisim bu kadar? Eydkunen'e yaklasiyoruz daha... Sahi, geçtik Eydkunen'i. Aslinda Berlin'i de, Dresden'i de, Köln'ü de, hepsini geçtik. Dogrusunu söylemek gerekirse hƒlƒ trendeyim; ama Eydkunen degil artik önümüzdeki kent, Arkelin'e yaklasiyoruz, Fransa sinirindayiz. Ah, ya Paris, evet ya Paris, ondan da söz edecektim biraz, unuttum! Bizim Rus Avrupa'si çok derin düsüncelere daldirdi beni. Ama Avrupa Avrupa'sina konuk giden bir insan için bagislanabilecek bir suçtur bu. Özür dilemeye de gelmez ya aslinda. Gereksiz bir bölümdü bu çünkü. 58 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Simdi de, geziye çikanlar için gerekli olan ®Fransiz'da mantik yoktur‾ sözünün, gerçek olup olmadigi üzerine son düsüncelerBizim kompartimana henüz gelen dört yeni yolcuyu -dördü de Fransiz'di- tepeden tirnaga süzerken soruyordum kendi kendime: ®Yok canim, niçin mantiksiz olsun Fransiz'lar?‾ Arkelin'den yeni kalkmistik. Oradaki gümrük görevlilerini saymazsak, anayurtlarinda karsilastigim ilk Fransiz'lar bunlardi. Gümrük görevlileri son derece kibar davranmislardi yol61culara, çabucak bitirmislerdi islerini. Gülümseyerek girmistim trene. Sekiz kisilik kompartimanda Arkelin'e kadar iki kisi yolculuk etmis-tik. Ben, bir de alçakgönüllü, temiz yürekli, orta yasli bir Isviçreli. €ok iyi bir yol arkadasiydi Isviçreli, iki saat durmadan çene çalmistik. Ama alti kisi olmustuk simdi kompartimanda. Yeni yol arkadaslarimizin gelmesiyle, benim Isviçrelinin birden susmasi pek sasirtti beni. Yarida kesilen konusmamiza devam etmek istediysem de, isteksiz, kisa cevaplarla geçistirdi sorularimi; basini çevirip pencereden disari bakti bir süre, sonra Almanca gezi rehberini çikardi, okumaya daldi. Ben de ilgilenmedim onunla daha; sessizce, yeni yol arkadaslarimizi incelemeye koyuldum. Tuhaf insanlardi bunlar. Esyalari filan yoktu, yolculuga çikmisa da benzemiyorlardi hiç. Yolcu olduklarini belli edecek ne bir çanta vardi yanlarinda, ne de giyinisleri uzaktan yakindan andiriyordu yolcu giyinisini. Üzerlerinde, bizim emirerlerinin, ya da orta halli köy toprak sahiplerinin usaklarinin giydiklerinden pek az iyi durumda, eski püskü ceketler vardi. Dördünün de gömlegi kirli mi kirliydi. Pek parlak renkli kravatlari da pisti. Birinin boynunda ipek bir esarp artigi vardi. On bes yil araliksiz takila ta-kila sahibinin boynundan neredeyse yarim kilo yag emmis esarplardandi bu. Ayni adamin Kolunda da, findik büyüklügünde sahte pirlan62 ta tasli kol dügmeleri vardi. Gelgelelim, pek bir kuruluyorlardi adamlar. Dördü de hemen hemen ayni yaslardaydi -otuz bes yaslarinda gösteriyorlardi- yüzden benzemedikleri halde, son derece andiriyorlardi birbirlerini. Bitkin görünüyorlardi. Hepsinin de -birbirinin ayni- bilinen o Fransiz sakali vardi. Bunlarin, felegin çemberinden geçmis insanlardan olduklari, uzun yillar boyunca kendilerine -tatsiz da olsa- çaliskan birer insan dis görünüsü edindikleri belliydi. Ayrica, birbirleriyle tanisiyorlar gibi de gelmisti bana; ama aralarinda bir sözcük olsun konustular mi, hatirlamiyorum. Bize, yani Isviçreliyle bana bakmak istemiyorlardi sanki. Umursamaz tavirlarla islik çalarak yerlerine oturduktan sonra, ilgisiz, -ama inatla- pencereden disari bakmaya baslamislardi. Ben de bir sigara yakmis, -can sikintisindan- onlari incelemeye koyulmustum. Dogrusu, bir soru kurcaliyordu kafami: ®Neyin nesidir bunlar acaba?‾ diye soruyordum kendi kendime. Isçi desem, isçi degildiler, burjuvaya da benzemiyorlardi pek, ®Sakin emekli asker, a la demi solde* ya da bunun gibi bir sey olmasinlar?‾ Aslinda öyle uzun uzun ilgilenemedim onlarla. On dakika sonra bir istasyonda durdu tren,dör*Fransa'da I. imparatorluk subayi olup, Restorasyon döneminde açiga alinan subaylara verilen ad. 63dü de kalkip, kompartimanin kapisini hizla çarparak çiktilar. Biz yolumuza devam ettik. Oralarda trenler pek beklemiyor istasyonlarda; iki, bilemediniz üç dakika durup kalkiyorlar. Yolculuk sikici olmuyor bu yüzden, yani gidecegi yere çabuk variyor insan. Yalniz kaldigimizda Isviçreli hemen kapadi rehberini, yanina koydu, gülümseyerek bakti yüzüme. Konusmamiza devam etmek istedigi belliydi. Yüzüne merakla bakarak, - Adamlarin yolculugu pek kisa sürdü -diye basladim. - O kadardir yolculuklari zaten. - Taniyor musunuz onlari? - Onlar mi?... Polistiler... Sasirmistim. - Nasil? -dedim-. Ne polisi? - Basbayagi bildigimiz polis... Anlamadiginizi sezinlemistim zaten. - Yani... çasit mi demek istiyorsunuz? Hƒlƒ inanamiyordum. - Evet. Bizim için bindiler trene. - Emin misiniz? - Elbette! Ilk gelisim degildir bu. Daha gümrükte, pasaportlarimiza bakarlarken gösterdiler bizi onlara, adimizi falan söylediler. Bizimle biraz yolculuk etmek için bindiler trene. - Bizi orada gördükten sonra bir de kom64 partimanimizda yolculuk etmeleri ne diye gerekti? Daha istasyonda göstermisler bizi onlara, öyle söylüyorsunuz. - Ancak adimizi, soyadlimizi bildirdiler. Oysa yetmez bu. Ama simdi en küçük ayrintilarimiza varincaya kadar taniyorlar, biliyorlar bizi: Yüzlerimizi, giysilerimizi, esyalarimizi, kisacasi, her seyimizi... Sizin kol dügmelerinizi gördüler. Sigara paketinizi çikardiniz, onu da gördüler. Anlayacaginiz, küçük ayrintilarin hepsini biliyorlar simdi. Paris'te kaybolabilirsiniz ortadan, adinizi degistirebilirsiniz. -Kusku e-dilecek bir insansaniz tabiŒ-. Iste bu ayrintilar sizi bulmalarina yardim edebilir o durumda. Bu bilgilerin hepsini indikleri istasyondan telle bildirecekler Paris'e. Gerekli yerde ®ne olur ne olmaz‾ diye saklayacaklar bu bilgileri orada. Ayrica, otel yöneticileri de, otellerinde kalan yabancilarin en küçük ayrintilarini bildirmek zorundadirlar polise. Saskinligim geçmemisti hƒlƒ. - Peki ama bir kisi yetmiyor muydu da dört kisi geldiler? -diye sordum. - €ok boldurlar burada onlar. Bugün yabanci az galiba, çok olsaydi her kompartimana dagilirlardi. - Insaf edin yani siz de, baslarini çevirip yüzünüze bile bakmadilar adamlar. Disari baktilar hep. - Merak etmeyin, her seyi görmüsler65dir... Bizim için gelip oturdular buraya çünkü. ®Ah iste -diye geçirdim içimden-, kimi mantik yoktur Fransiz'da der; kimi çasit oldugunu söyler.‾ Isviçreliye yan gözle kuskulu kuskulu bakarak (utanarak itiraf ediyorum bunu) söyle geçirdim içimden: ®Asil çasit olan sensin galiba canim; iyi numara yapiyorsun.‾Ama inanin ki bir an kapildim kuskuya, hemen geçti. Tuhaftir ama elden ne gelir; düsünceler kendiliginden geliyor insanin aklina... Isviçrelinin söyledigi yalan degildi. Indigim otelde en küçük ayrintilarina kadar her seyimi hemen not edip gereken yere bildirdiler. Ayrintilarla ufak tefek seylerin not edilmesi sirasinda insan, otelde kaldigi sürece attigi her adimin, her hareketinin titizlikle izlenecegi duygusuna kapilabilir. Ne var ki, birinci keresinde pek sikistirmadilar beni, söyle üstünkörü yazdilar. Otel defterinde sorulan sorulari saymiyorum tabiŒ, kimin nesi oldugunuz, nereden geldiginiz, niçin geldiginiz, nasil geldiginiz, vb. sorulur bu defterlerde; her soruya cevap vermek zorundasiniz. Ama, sekiz günlügüne Londra'ya gidip döndügümde, önce kaldigim Hotel Coquillier‚'de yer bulamayinca kaldigim otelde çok daha içten davrandilar bana. Hotel des Empereus'du adi. Her bakimdan geleneklere daha bir bagli gürünüyordu. Otel sahibiyle karisi çok iyi insanlardi. Ikisi de yasliydi. Son derece kibardilar. Müsterilerine 66 karsi olaganüstü iyi davraniyorlardi. Otele geldigim günün aksami otel sahibinin karisi koridorda yakaladi beni, yazihaneye buyur etti. Kocasi da oradaydi; ama oteli yasli kadinin yönettigi belliydi. Kibarca, - Bagislayin -diye basladi-, bazi bilgiler gerek bize de... - Vermistim ya istediginiz bilgileri... pasaportum sizde. - Öyle ama... votre ‚tat?* Bu ®votre ‚tat?‾ dedikleri çok karisik bir seydir bence, hiç bir zaman gitmemistir hosuma. Ama ne söyleyebilirim? Gezmen desem, çok soyut bir sözcük bu. Homme de lettres** de basit kaçiyor. Otel sahibinin karisi, - Iyisi mi propri‚taire*** yazin -dedi-, bildiginiz gibi doldurun. En iyisi öyle. Kocasi onayladi: - Ah, evet, en iyisi bu. - Oldu. Simdi de Paris'e niçin geldiginizi söyleyin. - Geziye çiktim, bir süre kalacagim. *Durumunuz ? **Edebiyat adami. ***Mülk sahibi. 67- Him... evet,pour voir Paris* Boyunuzu söyler misiniz mösyö? - Nasil yani? - Boyunuzu bilmiyor musunuz? - Görüyorsunuz, orta boyluyum. - Evet mösyö, orta boylusunuz... Ama daha bir ayrintili söyleseniz iyi olacak... Bence... Öyle saniyorum ki... Yasli kadin, ne söyleyecegini bilmeden devam ediyor, bir yandan da bakisiyle kocasina onun bu konuda ne düsündügünü soruyordu. Kocasi, boyumu göz karari ölçtükten sonra, - Asagi yukari benimki kadar -dedi. - Ne için gerekli size bu? -diye sordum. Yasli kadin deftere boyumu yazarken, - Ah, dedi, çok ge-rek-li. ®Gerekli‾ sözcügünü kibarca uzatmisti. Devam etti: - Simdi, mösyö, saçlarinizi söyleyin, Sari... him... oldukça açik sari... Saçlarimin rengini de yazdi deftere. Sonra kalemi masaya birakip ayaga kalkti; dudaklarinda son derece sevimli bir gülümseme, yanima gelirken, - Suraya gelin lütfen mösyö -dedi-. Iki adim yaklasin pencereye. Gözlerinizin rengine bakmam gerek. Him... açik kahverengi... *Paris'i görmek için. 68 Gene kocasina bakarak, onun düsüncesini sordu. Birbirini çok sevdikleri belliydi. Kocasi, asiri ilgili, hatta telƒsli, - Daha çok griye çaliyor -dedi. Kasimin üzerini göstererek karisina göz kirpti. - Voilƒ.* Neyi gösterdigini anlamistim hemen. Alnimda küçük bir yara izi vardir; karisinin bu küçük belirtiyi de not etmesini istiyordu. Sinav sona erince yasli kadina, - Simdi de ben sorayim izninizle -dedim-, gerçekten istiyorlar mi sizden bu bilgileri? - Ah, mösyö, çok ge-rek-li bu!... Kocasi basini evet anlamina sallayarak, pek inandirici bir sesle, - Öyle, mösyö! -diye dogruladi. - Ama H“tel Coquilli‚re'de sormadilar bana bunlari. Yasli kadin kesin, - Olamaz -dedi-. Baslari belƒya girer sonra. Haberiniz olmadan ölçüp biçmislerdir sizi. Yüzde yüz not etmislerdir her seyinizi, yüzde yüz. Biz müsterilerimize karsi içten, açik yürek-liyizdir; akraba gibi yasariz onlarla. Siz de seveceksiniz bizi. Göreceksiniz... Kocasi atildi heyecanla, - Evet mösyö!... *Iste. 69Yasli adam duygulanmisti. Sonra onlari tanidigim kadariyle,son derece dürüst, sevimli bir kari kocaydi bunlar. A-ma ®ge-rek-li‾ sözcügünü hiç de özür dileme, ya da durumu hafifletme anlamina kullanmiyorlardi. Bu sözcük zorunluluk anlami tasiyordu onlarca; kendilerinin düsünceleriyle de asagi yukari uyusan bir zorunluluk... Paris'teydim iste. 70 BESINCI BÖLÜM VaalEvet, Paris'teyim iste... Ama size özellikle Paris üzerine çok sey anlatacagimi sanmayin sakin. Hem sanirim, onun üzerine Rusça o denli çok sey okumussunuzdur ki, bikmissinizdir artik. Sonra, siz de bulundunuz orada, belki de benden çok daha iyi gördünüz her seyini. Sunu da söyleyeyim, yurt disindayken rehberle dolasmaktan da, geziye çikmis bir insanin uy73masi gereken yasalara, zorunluluklara uymaktan da son derece nefret ederim. Bu yüzden bazi yerlerde öylesine seyleri görmeden geçtim ki, söylemesi bile ayip. Paris'te de oldu kaçirdigim seyler. Söylemeyecegim bunlarin neler oldugunu, ama yalnizca sunu söyleyecegim: Bir sifat buldum ben Paris'e, bunun yerinde bir sifat oldugunu savunmaya da hazirim. Yeryüzünde en dürüst, en erdemli kent Paris'tir. O ne düzendir öyle! O ne usluluktur! Iliskiler kesin çizgilerle belirlenmis, saglam temeller üzerine oturtulmustur. Her seyin güvenligi saglanmis, benzerlerinden ayrilmistir. Insanlar rahat, son derece mutlu yasiyorlar orada! Rahat, mutlu olduklarina kendilerini inandirmislar da... Bundan ötesi yok. Ama öyle olduguna inanmiyorsunuz siz; abarttigimi, kötü yurtseverligimin etkisinde kalarak iftira ettigimi, böyle bir seyin olamayacagini haykiriyorsunuz. Ama hak verin dostlarim: Notlarimin daha birinci bölümünde uyarmistim sizi; belki de korkunç seyler uyduracagimi, saçmalayacagimi söylemistim. Neyse, birakin beni de devam edeyim. Ayrica, yalan söylesem bile, bunu, dogru söyledigime yürekten inanarak söyleyecegimi de biliyorsunuz. Bence yeter de artar bile bu kadari. Hadi serbest birakin beni artik. Evet, pek ilginç bir kent Paris. O ne konfor, -rahat yasamaya hakki olanlar için- o ne 74 rahatlik öyle! O ne düzen, sonra o ne -nasil demeli- düzen huzuru öyle! Dönüp dolasip düzene geliyorum hep. Dogrusu, biraz daha ileri gitseler, bir buçuk milyonluk Paris, sessizlige, düzene bogulmus Alman kasabalarina, sözgelimi Heidelberg'e dönecek. Olacagina bakin... Heidelberg'in büyügü olamaz mi sanki? O ne düzene giris! Yanlis anlamayin beni. Hiç önemi olmayan-sözün gelisi tabiŒ-dis düzen degil bu yalnizca; içten, ruhtan gelen büyük bir düzen. Paris -isteyerek sanki- daraliyor, seve seve küçülüyor, gülümseyerek büzülüyor. Bu konuda -sözgelimi- Londra çok gerilerde kalir! Topu topu sekiz gün kaldim Londra'da; bu kent -hiç degilse distan- parlak birtakim görünümleri olan, apaçik, plani düzensiz bir kent izlenimi birakti bellegimde. Her seyi öylesine büyük, birbirinden öylesine kesin özelliklerle ayrilmis ki! Bu ayriligin içinde kolayca aldanabilir bile insan. Her degisiklik, her ayri özellik, hemen yanindaki karsitiyle pek bir uzlasmis, anlasmis, el ele yürüyorlar. Birbirlerine karsit olduklari halde silip atmiyor biri ötekini. Her biri inatla savunuyor kendini -ilk bakista anlasiliyor bu- bildigi gibi yasiyor. Birinin ötekine karistigi, engel olmaya çalistigi yok. Ama öte yandan ayni inatçi, bagnaz, hatta eskimis savas orada da sürüp gidiyor. Batida filizlenen hep beraber yasama, bir topluluk yaratip karincalar gibi örgütlenme 75düsüncesini yok etmeye yönelen savastir bu. Birbirini yememek için karincalara benzemeyi bile göze alan düsünceyi ortadan kaldirmak için sürdürülmektedir bu savas! Öte yandan, Paris'te olan sey orada da göze çarpmaktadir: Umutsuzlugun dogurdugu, statuquo'dan ayrilmamaya duyulan ayni çilgin öz'em orada da vardir; tüm isteklerini, umutlarini etle koparip atmak içinden, gelecegini -belki en ilericileri-ninkinde bile inancin eksik oldugu gelecegini- lanetlemek, Vaal'e* tapmak... Sözcüklerin parlakligi heyecanlandirmasin sizi: Ancak önde gelen, düsünebilen insanlarin ruhunda bilinçli olarak görülür bütün bunlar; toplumun büyük kalabaliginin atilimlarindaysa bilinçsizdirler, içgüdüseldirler. Sözgelisi Paris'te burjuva, bunun böyle gerektigine bilinçli olarak inanir, pek de hosuna gider inanmak; hatta bunun böyle gerektiginden kusku ederseniz döver sizi. Kendine olan bütün güvenine karsin, hƒlƒ bir seyden korktugu için döver. Gerçi ayni durum Londra'da da var, ama görünüm çok daha engin, çok daha ezicidir orada! Dis görünüste bile ayrilir Paris'ten Londra. Gece gündüz kaynasip duran o deniz gibi uçsuz bucaksiz kent, makinelerin ugultusu, evlerin *Eski Filistinlilerin, Finikelilerin, Suriyelilerin dilinde ®Hükümdar‾, ®Efendi‾ anlamina gelen bu sözcük Incil'de bu uluslarin Tanrisi anlamina kullanilir. 76 damlarina (neredeyse altlarina da) dösenen o demirler, o gözüpeklilik, beceriklilik, aslinda burjuva düzeninin dorugu olan görünüsteki o karisiklik, suyu zehirli akan o Thames, taskömürü dumani yüklü o hava, o görkemli parlak kentin, Whitechapel gibi o korkunç köseleri -halk yari çiplak, aç, yabanŒdir oralarda-, milyonlarca insaniyle, dünyanin her yerine uzanan ticaret kollariyle City, piril piril saray, evrensel sergi... Gerçekten de görmeye deger bir sergi bu. Dünyanin dört bir kösesinden bunca insani buraya toplayip tek bir sürü yapan ulu gücü hissediyorsunuz burada; yüce düsünceler geliyor akliniza; burada amaca çoktan varildigini, utkunun, görkemin burada oldugunu hissediyorsunuz. Hatta, bir seyden korkmaya basliyorsunuz sanki. Istediginiz kadar ileri düsünceli olun, gene de bir korku dolduruyor içinizi. ®Erisilen ülkü bu olmasin sakin?‾ diye geçiriyorsunuz içinizden. Son bu degil mi acaba? Incil'de sözü edilen ®tek bir sürü‾ bu olmasin? Bunu gerçegin kendi sayip artik susmak gerekmiyor mu acaba? Bütün bunlar öylesine görkemli, öylesine utku dolu, öylesine gururludur ki, solugunuz kesilmeye baslar. Dünyanin her yanindan buraya sessizce akan milyonlarca insana -bu kocaman sarayda uslu uslu, gürültüsüz, inatla toplanan bu insanlarin hepsinin düsüncesi aynidir- evet, bu milyonlarca insana bakarken, 77burada son ve kesin bir seyin gerçeklestigini hissediyorsunuz. Incil'den bir sahnedir bu sanki, Babil'i hatirlatir size, Apokalypsis'te anlatilan mucizelerden biri gözler önünde gerçeklesiyor sanirsiniz. Teslim olmamak, gördüklerinizin yarattigi izlenime boyun egmemek, gerçege tutsak olmamak, Vaal'e tapmamak, sözün kisasi, önünüzdekileri içinizde yasattiginiz ülkü diye bellememek için yüzyillar boyunca dallanip budaklanmis, güçlenmis bir ruhsal direncin gerektigini hissediyorsunuz... Ama ®Saçma bunlar -diyeceksiniz-, sinir bozuklugunun dogurdugu bir sayiklama, abartma. Hiç kimsenin aldirdigi yoktur buna, ülkü diye benimsedigi de... Hem sonra, açlikla kölelik kötüdür daima; karsit düsünceyi, kuskuyu içten içe en iyi körükleyen onlardir. Oysa, zevk için gezip tozan karni tok, sirti pek beyler elbette Apokalypsis'te anlatilan mucizelerin gerçeklestigini hayal edebilirler; olaylari büyüterek, heyecanlanmak için gördükleri her seyden güçlü duygular çikararak sinirlerini yatistirabilirler elbette...‾ O zaman söyle cevap veririm size: - Pekƒlƒ, tutalim ki dekordu beni etkileyen.Ama bu büyük dekoru yaratan ruhun ne denli magrur, ne denli güçlü oldugunu görseydiniz; onun, zaferine, üstünlügüne ne denli gururla inandigina tanik olsaydiniz ürpertirdi sizi bu gurur, inat, körlük. Bu magrur ruhun 78 tutsagi insanlar için yüreginiz sizlardi. Böylesine bir büyüklügün, egemen ruhun böylesine sonsuz gururunun, bu ruhun yarattiklarinin böylesine görkemli sonunun karsisinda çogu zaman aç bir ruh da donakalir, durulur, boyun eger; kurtulusu içkide, uçarilikta arar, sonra bunun böyle olmasi gerektigine inanmaya baslar. Gerçek, agirligini koyar ortaya, toplum duygusuzlasir, uyusur insanlar; kuskuculuk dogsa bile, karamsar bir kuskuculuktur bu, kurtulusu nefretle anarak arayan bir kuskuculuk. Oysa Londra'da insanlar, ayikken, dünyanin hiç bir yerinde göremeyeceginiz kadar kalabalik, degisik bir durumda çikarlar karsiniza. €ok sey anlattilar bana bu konuda. Sözgelimi, cumartesi geceleri yarim milyon isçi, çocuklariyle beraber sokaklara dökülür, kentin bazi bölümlerinde toplanip sabahin besine kadar eglenirmis, yani hayvanlar gibi yer içer, geçen haftanin acisini çikarirmis. Bütün bir hafta agir kosullar altinda çalisarak, küfrederek biriktirdikleri paranin hepsini alip götürürmüs bu eglenceler. Kasap, bakkal dükkƒnlarinda uçlarina gazli bez sarili kocaman mesaleler yaniyor böyle geceler; sokak isil isil oluyor. Bu beyaz zenciler için balo veriliyor sanki. Halk açik gazinolarda, sokak ortalarinda toplaniyor. Yiyip içiyorlar. Meyhaneler saraylar gibi donatilmistir. Herkes zilzurna sarhostur, ama nese yoktur bu sarhoslukta; hüzünlü, agir, 79tuhaf kaçacak derecede sessiz bir sarhosluk... Size elem veren bu kuskulu sessizligi arada bir küfürler, kanli dövüsler bozuyor ancak. Herkes kör kütük sarhos olmak, her seyi unutmak için birbiriyle yaris ediyor.. Kadinlar da kocalarindan geri kalmiyorlar, onlarla beraber içtikçe içiyorlar; çocuklarsa annelerinin, babalarinin arasinda yerlerde yuvarlanip duruyorlar. Böyle bir gece saat ikide yolumu yitirdim de, binlerce kederli sarhosun arasinda, isaretle yolu sorarak -Ingilizce bir tek sözcük bilmiyorum çünkü- uzun süre dolastim durdum. En sonunda buldum yolumu, ama gördüklerimin etkisinden üç gün kurtulamadim. Halk her yerde halktir; ama burada her sey öylesine büyük, öylesine açik seçik ki, o ana kadar ancak hayal ettiginiz seyi dokunarak hissediyorsunuz sanki. Halk degildir asil gördügünüz burada, bilincin kiskirtilarak, düzenli, uysalca yitirilisini görüyorsunuz. Bütün bunlara bakarak, bu toplumun daha uzun süre yasayamayacagini; onlara palmiye dali, beyaz giysi vermeyi kesmelerinin yakin oldugunu sezinliyor, hissediyorsunuz. Kendileri de biliyor bunu zaten, birtakim yeralti örgütleriyle öçlerini aliyorlar toplumdan... Bir insanin bu çesit örgütlere girecek kadar aptal olmasina sasiyoruz biz; bunda bizim toplum düzenimizden bir kaçis, inatçi, bilinçsiz bir uzaklasma oldugunu anlayamiyoruz da onun için sasiyo80 ruz. Kurtulus adina, ne pahasina olursa olsun, bizden nefretle, korkuyla bir kopustur bu. Insanoglunun söleninden kovulan, yapayalniz birakilan bu milyonlarca insan, agabeylerinin onlari attiklari topragin altindaki karanlikta birbirlerini ezerek, el yordamiyle bulduklari birtakim kapilari çaliyor, kapkaranlik yerin altinda havasizliktan bogulmamak için bir çikis deligi ariyorlar. Kendini bulmak, her seyden -insanliktan bilekurtulmak için son bir çabadir bu. Kendini bulmak, bizlerin yaninda olmamak için... Londra'da bu kalabaliga benzeyen -gene böylesine çok, Londra'dan baska hiç bir yerde göremeyeceginiz- bir sey daha gördüm. Esyalar falan da pek bir degisik burada. Londra'ya gidip de, gece hiç degilse bir kere Hay- market'e çikmayan olmaz. Kentin, geceleri bazi sokaklarinda binlerce genel kadinin kaynastigi bir bölümüdür burasi. Sokaklar, bizde artik hiç bir anlami olmayan gazli mesalelerle aydinlatilir. Aynalarla, altinla donatilmis gözkamastirici gazinolar vardir her adim basi. Igne atsaniz yere düsmez bu gazinolarda. Bu kalabaliga girmek bile korkunç bir seydir. Tuhaftir da bu kalabalik. Içleri geçmis kocakarilar da, karsilarinda insanin çarpilmis gibi du-ralayacagi dilberler de omuz omuzadir bu kalabalikta. Güzellikte Ingiliz kadinlariyle boy ölçüsebilecek kadin var midir bilmem... Hepsi 81sokaklara dolusmustur. Yaya kaldirima sigmaz da sokaga tasarlar. Av pesindedirler; karsilarina çikan her erkege rezilce saldirirlar. En pahalisindan piril piril giysilerle eski püskü, yamali giysiler de, gençligin diriligiyle yasliligin pör-sümüslügü de yanyanadir burada. Bu korkunç kalabalikta sarhos bir serseriyle, soylu aileden gelen bir zengin kucak kucagadir. Küfürler, kavgalar, bagirip çagirmalar duyulur bir yandan; öte yandan ürkek bir dilber, insanin içini giciklayan fisiltili bir sesle akilli uslu konusur. Hem bazen ne güzeller oluyor aralarinda! Yüzü sanki çini mürekkebiyle çizilmis dilberler... Hatirliyorum, bir ®Casino‾ya girmistim bir gece. Gürültülü bir müzik tirmaliyordu kulaklari; dans ediyorlardi. €ok kalabalikti içersi. Salonun, odalarin dösenisi son derece güzeldi. Ne var ki hüzün, neseliyken de birakmiyor Ingiliz'leri; pek bir ciddŒ hatta asik yüzlü dans ediyorlar. Figür yapmalari yasak sanki. Yukarda, balkonda bir kiz ilisti gözüme, oldugum yerde dondum kaldim bir an: ömrümde böylesine soylu bir güzellik görmemistim. Küçük bir masada genç bir adamla oturuyordu. Delikanlinin, gazinolara pek ugramayan zengin bir centilmen oldugu belliydi. Kizin pesinde uzun süre kosmustu belki de; en sonunda burada görüsmeye karar vermislerdi... €ok az konusuyordu genç adam; konusmasi da kesik kesikti. Asil söylemek istedigini söyleyemiyor82 du sanki. Sik sik susuyorlar, uzun süre hiç konusmuyorlardi. Kiz da pek bir durgundu. Yüz çizgileri kibar, zarifti; güzel, biraz magrur bakisinda gizli, mahzun, hatta düsünceli, kederli bir sey vardi. Yanilmiyorsam veremliydi. Bu mutsuz kadinlar kalabaligindan yücelerdeydi o, yüzde yüz yücelerdeydi: Insanin yüzü bir sey ifade ederse, kesinlikle söylüyorum bunu... Genç adamin ismarladigi cin'i içiyordu. En sonunda kalkti genç adam, kizin elini sikti, ayrildilar. Adam çikip gitti gazinodan; kiz da -soluk yanaklarinda içkinin olusturdugu pembelik- yürüdü, müsteri avina çikmis kadinlarin arasina karisti. Haymarket'de, küçücük kizlarini ise getiren anneler gördüm. Daha on, on iki yasinda kiz çocuklari kolunuza yapisiyor, onunla beraber gitmeniz için yalvariyor size. Hatirliyorum, bir gün sokakta, kalabaligin arasinda en çok alti yasinda bir kiz çocugu gördüm. Üstünde yirtik pirtik bir entari vardi. Yalinayakti. Bitkin, perisandi. Entarisinin yirtik yerlerinden gözüken bedeni yer yer morluklarla kapliydi. Akli basinda degildi sanki; gidecek bir yeri yokmus gibi yürüyor, yürürken -Tanri bilir neden- bir saga bir sola yalpa vuruyordu. Belki de açti karni. Hiç kimsenin basini çevirip baktigi yoktu ona. Ama beni asil sasirtan, kizin yüzündeki sonsuz hüzün, umutsuzluktu. Böylesine küçük bir yanagin bu denli nefretle, bu denli umutsuzluk83la dolu oldugunu görmek pek tuhaf, korkunç bir seydi. Sari saçlari darmadaginikti, basini, derin düsüncelere dalmis gibi bir o yana bir bu yana salliyordu. Ciliz kollarini yürürken iki yana açiyor, birtakim hareketler yapiyordu onlarla; sonra birden çiplak gögsüne bastiriyordu... Durup yarim siling verdim ona. Gümüs parayi aldi, gözlerimin içine yabanŒ, ürkek bir merakla bakti, sonra ansizin dönüp -parayi geri alacagimdan korktugu için olacak- var gücüyle kaçmaya basladi. Kim ne derse desin, ilginç seyler bunlar... Gene bir gece, bu. düsmüs kadinlar, eglenceye dalmis insanlar kalabaligi arasinda, kalabaligi aceleyle yarip geçmeye çalisan bir kadin durdurdu beni. Siyahlara bürünmüstü; basinda, yüzünün yarisindan çogunu örten bir sapka vardi; yüzünü iyice görmedim bile. Yalniz gözlerimin içine diktigi bakisini hatirliyorum. Kirik dökük bir Fransizcayla bir seyler söyledi, anlayamadim ne dedigini. Küçük bir kƒgit sikistirdi elime, hizla uzaklasti yanimdan. Bir gazinonun penceresinden sokaga düsen isikta baktim kƒgida: Dört köse, burus burus bir kƒgit parçasiydi bu. Basimevinde basilmis; bir yüzünde, ®Crois-tu cela?‾* yaziyordu; öteki yüzünde ®Ben, kisioglu için dirildim, onun için yasiyorum...‾ gibi bilinen *®Buna inaniyor musunuz?‾ 84 birkaç dize. Kabul edin, bu da oldukça ilginç bir sey. Sonra ögrendim: Burnunu her yere sokan, yorulmak bilmez inatçi bir Katolik propagandasiymis bu. Kƒh böyle kƒgitlar dagitiliyormus sokaklarda; kƒh, Incil'den, kutsal kitaplardan bölümler alinarak hazirlanmis kitaplar... Bedava dagitiyorlarmis onlari, zorla veri-yorlarmis insana, sokakta gelip eline sikistirip kaçiyorlarmis. Bu isi yapan erkekli kadinli binlerce kisi varmis. Ustaca yürütülen kurnaz bir propaganda bu. Katolik papazlari, yoksul isçilerin acinacak durumdaki ailelerini kendileri arayip bulur, bu ailelerin içine girerler. Sözgelimi, rutubetten vicik vicik dösemeye serili pili pirtinin içinde yatan bir hasta bulur. Hastanin açliktan, soguktan yabanilesmis çocuklari da, aç - çogunlukla sarhos- karisi da çevresinde toplanmislardir. Papaz hepsinin karnini doyurur, giydirir onlari, odalarinin sobasina odun alir, sonra hastayla ilgilenmeye baslar, ilƒç getirir ona; ailenin yakin dostu olur, en sonunda da hepsini Katolik yapar. Ne var ki, hasta iyilestikten sonra tekme tokat kovuldugu da olur. Ama yilmaz o, baskalarini aramaya koyulur. Oradan da kovulsa, gene katlanir, ama sonunda düsürür agina bir aileyi. Ingiliz papazlari yoksullarla ilgilenmiyorlar. Onlari kiliseye bile almiyorlar, oturacaklari kanepenin kirasini verecek paralari yoktur çünkü. Nikƒh kiymak hayli pahaliya patladigi için isçilerin 85-genel olarak yoksullarin hepsinin- evliligi yasa disidir. Sirasi gelmisken söyleyeyim: Bu kocalarin çogunlugu karilarini pek kötü dövüyorlar; sakatliyorlar onlari, ateste iyice kizdirdiklari ocak demirleriyle oralarini buralarini dagliyorlar. Ocak demirini kullanmayani pek azdir. Gazetelere geçen aile kavgalarinda, yaralama ya da öldürme olaylarinda ocak demirinin adi daima geçer. €ocuklar daha büyümeden çikarlar evden, kalabaliga karisir, ana babalarinin yanina bir daha dönmezler. Ingiliz papazlari, piskoposlari magrur, magrur olduklari kadarda zengindirler. Ekmek elden su gölden, bey gibi yasar; gönülleri rahat, semir-dikçe semirirler. Pek çalimlidirlar. Bilgilidirler de. Dürüstlüklerine gurur dolu, ciddŒ bir inançlari vardir. Kürsüye çikip durgun, kesin bir dille dinsel ögütler vermeye, göbek baglamaya, yalniz zenginler için yasamaya hakki oldugundan kuskusu yoktur hiç birinin. Zenginlerin, varliklilarin dinidir bu; saklamiyorlar da öyle oldugunu. Hiç degilse akillica, gizli kapakli yani olmayan bir davranis... Kendilerine körü körüne inanan bu din profesörlerinin pek degisik bir eglenceleri var: Misyonerlik diyorlar adina. Yeryüzünü karis karis dolasiyor, bir vahsŒyi hak yoluna getirmek için Afrika'nin balta girmemis ormanlarina daliyorlar. Gelgelelim Londra'da, onlara verecek paralari olmadigini bildikleri milyonlarca vahsŒyi gör86 mezlikten geliyorlar. Ne var ki zengin Ingiliz' ler, para babalari pek baglidirlar dinlerine. Karamsar, küskün, degisik bir dindarliktir bu, Ingiliz ozanlar, tasradaki Protestan papazlarinin yüzyillik çinarlarla, saksilarla çevrili evlerinin güzelligini, papazlarin tertemiz karilarini, mavi gözlü sarisin kizlarinin soylu güzelligini övmeyi yüzyillardan beri pek benimsemislerdir nedense. Ama gece sona erip de gündüz olunca ayni magrur, çatik kasli ruh gene geriyor kanatlarini büyük kentin üzerine. Gece olup bitenler de endiselendirmiyor onu, gündüz çevresinde gördükleri de. Vaal hükmünü sürdürüyor, kendisine boyun egilmesini bile istemiyor, gücünden kuskusu yok çünkü. Kendine güveni sonsuzdur. Sirf basindan savmak için, bir düzen sadakasi veriyor sakin, küçümser bir tavirla. Bu yüzden, kendine güvenini sarsmak imkƒnsizdir. Sözgelimi Paris'te yaptiklari gibi, hayatin vahsŒ, kuskulu, endise verici bazi yanlarini saklamiyor kendinden Vaal. Yoksulluk, istirap, toplumun homurdanmasi, kafasizlasmasi hiç mi hiç telƒslandirmiyor onu. Bütün bu kusku verici, kötü görünümlerin onun yanibasinda, açiktan açiga yasamasina -onlari küçümseyerek- izin veriyor. Parisli gibi ödlekçe istirap çekmiyor. Her seyin yolunda olduguna kendi kendini zorla inandirmaya çalismiyor. Uykusunu bos yere kaçirmama87lan için -Paris'te yaptiklari gibi- yoksullari uzak yerlere saklamiyor. Parisli -üzerine ge!en avcilardan saklanmak isteyen devekusu gibi- basini kuma sokmayi pek sever. Paris'te... Ama ne yapiyorum ben? Paris'e gelmedim ki daha!... Tanrim, ne zaman alisacagim bir seyi söyle sirasiyle anlatmaya?... 88 ALTINCI BÖLÜM Burjuva üzerineNiçin burada hep siner bu; niçin ufalanmak birbirine girercesine sikismak, sessizce ortadan yok olmak ister. ®Yokum ben, yeryüzünde yokum; bir köseye sindim, saklandim, lütfen geçip gidin beni görmeden, farketmeyin beni, farketseniz bile, görmezlikten gelin lütfen, basinizi çevirip geçin!...‾ 91- Peki ya, kimden söz ediyorsunuz böyle? Kimdir sinen? - Kim olacak, burjuva. - Insaf siz de yani! Kraldir o, her seydir, le tiers-etat c'est tout,* siz de gelmis, siner diyorsunuz! - Evet, efendim, peki niçin imparator Napolyon'un arkasina saklandi öyleyse? Eskiden pek sevdigi o parlak sözcükleri niçin unuttu millet meclisinde? Geçmiste olan bir sey kendisine hatirlatildiginda niçin hiç bir seyi hatirlamaya yanasmiyor, kolunu salliyor? Baskalari onun yaninda bir seyi isteme yürekliligini gösterdiginde niçin telƒsa kapiliyor, etekleri tutusuyor? Akilsizligindan, budalalik edip bir sey istediginde niçin hemen ürperiyor, tövbe etmeye basliyor? ®Tanrim! Ne yaptim ben böyle?‾ Sonra da, suçunu bagislatmak için uzun süre çalisip çabaliyor... Niçin, insanin yüzüne bakarken söyle söylemek istiyor sanki, ®Bugün küçük bir dükkƒnda bir seyler yapiyorum iste, Tanri izin verirse yarin da ufak tefek bir seyler yaparim; ama öbürsü gün, yüce Tanrim kismet ederse... Dünyaligimi bir ayak önce söyle güzelce koysam bir yana, sonrada apr‚s moi le d‚Luge.‾** Niçin yoksullarin hepsini bir yere yigdi da, ülkede yoksulTiers-etat her seydir. **®Benden sonra tufan.‾ 92 luk diye bir seyin olmadigina inandirmaya çalisiyor herkesi? Beylik edebiyatla niçin yetiniyor? Dergilerinin parayla satin alinmis olmadiklarina kendini inandirmayi niçin öylesine çok istiyor? Ispiyonlara bu kadar çok para harcamaya niçin razi oluyor? Meksika bilim gezisine karsi bir sözcük söyleme yürekliligini niçin gösteremiyor? Niçin tiyatro oyunlarinda kocalari hep soylu, varlikli gösteriyorlar da, karilarinin sevgililerini öylesine baldiriçiplak, yersiz yurtsuz, himayesiz? Ya bir yerde tezgƒhtardirlar, ya da açliktan solugu kokan sanatkƒr.... Evli kadinlarin, kocalarina sadik, yürekten bagli olduklarini, tiyatro salonlarindaki mutlu, parlak yasayisin devam ettigini, pot-aufeu'nun* hƒlƒ en soylu ateste kaynadigini, saç taranisinin da, insanoglunun düsünebilecegi en iyi biçim oldugunu niçin saniyor? Bu saç biçimi konusunda karar kendiliginden, hiç görüsmesiz, öylesine kesin verilmistir ki, bulvarlardan perdeleri inik paytonlar pespese geçtikleri, ilginç ihtiyaçlarin giderilebilecegi yerlere adim basi rastlandigi, kocalarinin ceplerine göre kadinlarin giysileri çok çok pahali oldugu halde, verilmistir karar bir kere, kime ne? Peki ama niçin böyledir bu? €ok kolay: Öyle olmasa, karar kesin olmasa en iyiye, en üstüne henüz varilmadigi, Paris'in henüz dünyanin cenneti *Sebzeli, etli bir Fransiz yemegi. 93olmadigi düsünülebilirdi sonra: baskaca bir seyin daha istenebilecegi, burjuvanin da, savundugu, herkesi sokmaya çalistigi düzeni begenmedigi gelebilirdi akla; toplumda, düzeltilmesi gereken aksakliklarin oldugunu söyleyecek çikabilirdi. Kimse farkina varmasin diye -Tanri korusun böyle bir felƒketten- çizrne-sindeki delikleri iste bunun için mürekkeple boyuyor burjuva! Bayanlarsa konfet yiyor, kiritiyorlar yalnizca. Öyle ki, Petersburg'un bazi bölümlerinde Rus hanimefendileri de -onlari ölesiye kiskandiklarindan- güzel, ince ayaklarini gösteriyor, bulvarlarda son derece zarif hareketlerle eteklerini kaldiriyorlar. Mutluluk için daha ne ister kisioglu? Bugünkü kosullar altinda ®Kadin, Kocasi ve Sevgilisi‾ gibi roman adlarinin olamayacaginin nedeni de budur iste; çünkü sevgili yoktur, olamazda; Paris'te bunlar-sevgililer-denizde kum gibi olsa (aslinda belki daha da çokturlar) gene de yoktur böyle bir sey, olamaz da; karar öyle verilmistir çünkü bir kere, çünkü her sey soyluluktan piril piril parlamaktadir. Öyle olmasi, parlamasi da gerekir zaten. Gece on bire kadar Pale-Royal'deki saraya bakinca heyecandan gözleri yasarir insanin. Binlerce koca, karilariyle kolkola dolasirlar orada; fiskiyenin sesi duyulur; terbiyeli, sevimli çocuklari kosup oynarlar çevrelerinde; fiskiyenin sesi duyulur; tekdüze hisirtisi Heidelberg'i, huzur dolu. 94 ölümsüz bir seyi hatirlatir. Hem bir fiskiye yoktur Paris'te hisirdayan. €oktur bu fiskiyeler, hepsi de ayni hisirtiyi çikarir; huzur verir insana bu hisirti, yüregini hafifletir. Paris'te bir gereksinmedir erdem, bitmek bilmeyen bir gereksinme. Günümüzde ciddŒ, agirbaslidir Fransiz; sik sik duygulanir bile. Öyle ki, hƒlƒ bir seyden korkmasini anlayamiyorum. Jacgues Bonhomme'nin* öylesine para döktügü, Fransa'da gelistikçe gelisen gloire militaire'ye** karsin, hƒlƒ korkmalari sasilasi seydir. Parisli, pazarlik etmeyi pek çok seviyor; ne var ki, pazarlik ederken de, dükkƒninda sizi soyup sogana çevirirken de kƒr amaciyle degil -oysa eskiden böyleymis- erdeminden, en kutsal bir gereksinmesinden yapiyor bunu. Dünyalik biriktirmek, elden geldigince çok mal sahibi olmak... Simdi Parislinin kitabinda ahlƒk kurallarinin oturdugu temel bunlardir. Aslinda eskiden de böyleydi, ama simdi, günümüzde -nasil söylemeli- ulu bir kutsallik havasi vardir bunda. Eskiden, sayilari az da olsa, paradan baska birkaç seyin daha önemi vardi; öyle ki, parasiz, ama bazi özellikleri o-lan bir insan da biraz saygi görebilirdi; oysa simdi adam yerine koymuyorlar parasi olma*Bu ad, Fransa'da, toprak sahibi anlamina kullanilir. **AskerŒ zafer. 95yani. Günümüzde ceplerini doldurmali insan, olabildigince çok mal sahibi olmali ki saygi görmeyi umabilsin çevresinden. Yoksa yalniz çevresinden degil, kendinden bile saygi bekleyemez kendine. Parisli, ceplerinin bos oldugunu ' biliyorsa, kendi kendine deger vermez; hem kalbinin sesini dinleyerek, bile bile, inanarak deger vermez, kendi kendini adam yerine koymaz. Paraniz varsa -yalniz paranizin olmasi yeter buna- akil almaz seyler yapmaniza izin verirler. Zavalli Sokrat aptal, aptal oldugu kadar da zararli bir palavracidir; bu nedenle yalnizca tiyatroda saygi duyulur ona; çünkü burjuva erdeme tiyatroda saygi göstermeyi nedense pek seviyor hƒlƒ. €ok tuhaftir bu burjuva denilen insan. Paranin en yüce erdem, kisioglunun görevi oldugunu açik açik söyler, öte yandan da soylulugun dorugunda görür kendini. Bütün Fransiz'larin dis görünüsü sasilacak derecede soyludur. Öz babasini size üç metelige satacak kadar sütü bozuk bir Fransiz bile o anda -babasini satarken- öylesine gösterislidir ki, ne söyleyeceginizi, nasil davranacaginizi sasirirsiniz. Bir sey almak için bir dükkƒna girin, tezgƒhtarlarin en acemisinin, en degersizinin bile soylulugu karsisinda ezilirsiniz. Bizim Mihaylovski tiyatrosunda subdit superflu* modelligi yapan *Gereksiz incelik. 96 tezgƒhtarlarin ta kendileridir bunlar. Bir tuhaf olmussunuzdur, tezgƒhtara karsi suçlu hissedersiniz kendinizi nedense. Sözgelimi on frank harcamak niyetiyle girmissinizdir dükkƒna, oysa lord Devonsir gibi karsilamislardir sizi. içiniz sizlar; lord Devonsir falan olmadiginizi, kendi halinde, basit bir insan, geziye çikmis bir insan oldugunuzu, topu topu on franklik bir sey almak için dükkƒna girdiginizi söylemek, anlatmak istersiniz. Gelgelelim, gözlerinin içi gülen, ruhu tertemiz delikanli -öylesine soylu bir görünüsü vardir ki, kendinizi bir alçak sanirsiniz karsisinda!- evet, bu temiz yüzlü, piril piril delikanli on bin franklik esyalari sermeye koyulur önünüze. Bir anda tezgƒhin üzerini doldurmustur sizin için. Zavalliya ne çok is çikardiginizi düsünürsünüz yüzüne bakarak. ®Benden sonra bütün bunlari toplamak için kim bilir ne kadar ugrasa-cak?‾ diye geçirirsiniz içinizden Bet suratinizla, bunca kusurunuzla, cebinizde o igrenç on frankiniz, böylesine bir markiyi rahatsiz ettiginiz için kizarsiniz kendi kendinize... Hem orada, tezgƒhin önünde geçer bütün bu düsünceler aklinizdan, kendinizi küçük görmeye baslarsiniz. O anda cebinizde niçin daha çok degil de ancak yüz frank olduguna üzülürsünüz, kaderinize küsersiniz. Bakisinizla özür dileyerek çikarip tezgƒhin üstüne atarsiniz yüz frankinizi. Gelgelelim önemsiz yüz frankinizin 97karsiligi olan mali yüce gönüllülükle sararlar size; verdiginiz huzursuzlugu, neden oldugunuz telƒsi bagislarlar. Siz de bir an önce oradan toz olmaya çalisirsiniz. Otel odaniza gelince, on frank yerine yüz frank harcadiginiza pek sasarsiniz. Bulvarlari arsinlarken, ya da büyük tuhafiye magazalarinin öylesine çok oldugu Rue Vivienne'de dolasirken kendi kendime düsünmüsümdür kaç kere: ®Bizim Rus hanimefendilerini salacaksin buraya...‾ Neler yapacaklarini Ovlof, Tambovsk -daha birkaç tasra- ilinin tezgƒhtarlari, dükkƒn sahipleri çok daha iyi bilirler... Ruslar, dükkƒna girdiklerinde denizde kum onlarda para izlenimi birakmayi pek severler nedense. Ne var ki, Ingiliz kadinlari gibi utanmaz, sikilmaz yaratiklar da vardir yeryüzünde. Bir Adonis'inya da Wilhem Tell'in onlar için dükkƒndaki bütün mallari getirip tezgƒhin üzerine yigmalarindan mahcup olmak söyle dursun, bir de -ah, korkunç bir seydir bu!- evet bir de, on frankçik için pazarliga girmeleri yok mudur... Ama.Wilhem Tell de bos degildir hani: Öcünü almasini bilir; bin bes yüz franklik degersiz bir sal için on iki bin frank alarak kibarca soyar onu; ama öylesine kibardir ki bunu yaparken, beriki seve seve verir parayi, gülümseyerek çikar dükkƒndan. Buna karsin, burjuva erisilmez soyluluga tutkundur. Tiyatroda yalniz dürüst, örnek insan-lar göstermelisiniz ona. Gustav piril piril par98 lamalidir soyluluktan; burjuva da duygulanir, aglar karsisinda. Erisilmez soyluluk olmazsa rahat uyuyamaz bile. Bin bes yüz yerine on iki bin frank almasina gelince, bu görevidir onun: Erdeminden almistir. Hirsizlik igrenç bir seydir, alçakliktir; kürektir cezasi. €ok seyi bagislamaya hazirdir burjuva, ama hirsizligi dünyada bagislamaz; siz ya da çocuklariniz açliktan ölseniz bile çalmaya hakkiniz yoktur. Ama erdeminizden çaliyorsaniz akan sular durur tabiŒ; yürekten bagislarlar sizi o zaman. Faire fortune* istiyorsunuz demektir, mal sahibi olmaya çalisiyorsunuz; yani doganin yasasina uyuyor, insanlik görevinizi yapiyorsunuz. Bu nedenle ceza yasalarinda çirkin amaçla -yani bir parça ekmek bulmak için- yapilan hirsizlikla yüce erdem için yapilan hirsizlik kesin çizgilerle ayrilmistir birbirinden. Sonuncusunun hiç bir cezasi yoktur, tesvik bile edilir, inanilmayacak derecede de örgütlenmistir. Peki ama niçin -dönüp dolasip ayni soruya geliyorum gene-, evet niçin hƒlƒ bir seyden korkuyor gibidir burjuva, içinde büyük bir kusku vardir sanki? Nedir onu huzursuz eden? Yazarlar, palavracilar mi? Sanmam, istese bir tekmede hepsinin tozunu atar çünkü. Sagduyunun delilleri mi? Ama biliyorsunuz, sagduyu gerçege yenilmistir; dahasi var, sagduyulu, *Zengin olmak. 99bilgili insanlarin kendileri de simdi sagduyunun delili diye bir seyin olamayacagi, aslinda sagduyu diye bir seyin olmadigi görüsünü savunuyorlar. Soyut mantigin insan yaradilisina uymadigini; Ivan'larin, Petrof'larin, Gustav'la-rin mantiginin yasadigini; katiksiz sagduyunun hiç bir zaman var olmadigini, bunun on sekizinci yüzyilin tutarsiz, asilsiz bir uydurmasi oldugunu söylüyorlar. Kimden korkuyor öyleyse? Isçilerden mi? Ama isçiler de ruh yönünden birer özel mülkçüdürler. Bütün emelleri mal mülk sahibi olmak, elden geldigince çok para biriktirmektir. Dogal özellikleri budur. Kolay kolay kazanilmaz doga! özellik dedigimiz sey. Yüz yillar boyunca egitilmenin, yugrulmanin sonunda elde edilir. Kisinin ulusal özellikleri degismez öyle kolayca; kisi ruhuna, kanma islemis, yüz yillardan beri edindigi aliskanliklari kolay kolay birakamaz. Toprak sahiplerinden mi korkuyor öyleyse? Olamaz. Fransiz toprak sahipleri büyük özel mülk sahibidirler, hem varlikli hem de kafasiz; yani özel mülkten yana olanlarin hayal ettikleri en iyi, en güzel mülk sahibi. Komünistlerden mi yoksa? Sosyalistlerden mi? Dogrusu, zamaninda hayli palazlanmisti bunlar. Burjuva, ruhunun derinliklerinde küçümsüyor onlari, küçümsüyor, a-ma gene de korkuyor. Evet, bunlardan korkuyor iste hƒlƒ. Oysa ne var korkacak? Öyle ya, Abb‚ Sieyes ünlü elestiri kitabinda burjuva100 nin her sey oldugunu söyledi nasil olsa... ®Tiers-‚tat dedikleri nedir? Hiç bir sey. Ne olabilir? Her sey.‾ Onun dedigi gibi de oldu. O zaman söylenenlerden bir tek bu sözler gerçeklesti, yalniz onlar kaldilar. Sieyes'in sözlerinden sonra söylenenlerin hepsi sabun köpügü gibi yok olup gittigi halde burjuva hƒlƒ inanmiyor sanki. Gerçekten de: Hemen ondan sonra Liberte, ‚galit‚, franternit‚* ilƒn ettiler. €ok hos. Nedir libert‚? Özgürlük. Ne özgürlügü? Herkese, yasalar çerçevesi içinde her istedigini yapabilmesi için esit hak. Her istedigini ne zaman yapabilir insan? Milyonlari olunca. Özgürlük herkese birer milyon veriyor mu? Hayir. Milyonu olmayan insan nedir? Milyonu olmayan insan, her istedigini yapan degil, her istenenin yapildigi insandir. Ne anlam çikiyor bundan? Su anlam çikiyor. Özgürlükten baska bir esitlik daha vardir. Yasalar önünde esitlik. Yasalar önündeki bu esitlik üzerine söylenebilecek tek sey sudur: Bu esitligin simdiki durumu her Fransiz için yüzkarasidir. Ne kaliyor geriye? Kardeslik. Bu çok önemlidir iste, dogrusunu söylemek gerekirse Batida karsilasilan en büyük engel de budur. Batili, kardeslikten insanligi ileri götüren en yüce, en büyük güç diye söz eder; ama, gerçekte kardeslik diye bir sey yoksa, *Özgürlük, esitlik, kardeslik. 101onu hiç bir yerde bulamayacagini anlayamiyor. Ne yapmali? Ne pahasina olursa olsun, kardesligi kurmali önce. Ama bakiyorsunuz, kardeslik kurulacak bir sey degil; çünkü kendiliginden dogar o, doganin kendinde bulunur. Oysa Fransiz'larin, daha dogrusu, genel olarak batililarin yaradilisinda kardeslik duygusu görülmemistir; kisisel bir baslangiç, bir kendini koruyus vardir onda; bir yükselme istegi, herkesten baska olma tutkusu, kendine her seyden, herkesten çok deger verme vardir bu yaradilista. Kendine bylesine deger veren insanda kardeslik duygusunun bulunmamasi dogaldir elbette. Neden mi? €ünkü kardeslikte, gerçek kardeslikte ayri kisilik yoktur. Ben yoktur, kisi kendisiyle esdegerde olan öteki insanlarla kisisel hakki için cenklesme-lidir; bu öteki insanlarda da kendiliklerinden, bu hak isteyen kisilige, bu Ben'e gelmeli, o daha istemeden, onu kendileriyle esdegerli, esit hakli saymalidirlar. Dünyadaki her sey kadar deger vermelidirler ona. Ayrica, bu bas-kaldiran, hakkini isteyen kisilik her seyden önce kendinin Ben'i olmalidir; bütün varligini topluma adamali, karsilik olarak hakkini istemedigi gibi, bu hakkini hiç bir kosul öne sürmeden vermelidir. Oysa batili, böyle bir seye alisik degildir: Savasla almaktan yanadir istedigini, hakkini savunur, pay/asmak ister... bu nedenle de kardeslik dogmuyor iste. Degise102 bilirler elbette! Ama binlerce yilda olur ancak böyle bir degisiklik; çünkü gerçeklesebilme-leri için, bu çesit düsüncelerin önce kisinin kanina, iligine islemesi gerekir. ®Ne demek istiyorsun yani -diyorsunuz bana-, mutlu olmasi için insanin kisiligi mi olmamalidir? insanin kurtulusu kisiliginin olmamasinda midir?‾ Hayir, hayir, tam tersine; degil kisiligi olmamak, kisilik sahibi olmalidir insan mutlu olmasi için, hem de simdi Batida belirlenenden çok daha yüksek bir kisiligi olmalidir. Anlatayim: Kisinin, tüm varligiyle kendini topluma seve seve, bilinçli olarak, gönülden adamasi -bence- kisiligin son derece gelistigine, çok güçlü olduguna, hiç bir etkeni umursamadigina delildir. Baskalari ugruna canini gönüllü vermek için çarmiha, atese yürümek ancak kisiligin alabildigine güçlü, gelismis olmasi durumunda gerçeklesecek bir davranistir Kisilik olmak hakkindan en küçük bir kuskusu kal-mamis gelismis bir kisilik -baskalari da onun gibi olsun mutluluga ersin diye-, kisiligini topluma adamaktan baska bir sey yapamaz zaten. Doganin yasasidir bu. Olagan her insanin yaradilisinda vardir ayni sey. Ama ince bir iplik vardir burada; kopmasiyle her seyin bir anda çatirdamasina, param parça olmasina neden olabilecek incecik bir iplik. Evet: Bunu yaparken küçücük de olsa, kisisel bir çikar beklemek felƒket getirir. Sözgelimi: Her se103yimle insanliga adiyorum kendimi; öyleyse tamamen, çikar gözetmeden, ®kendimi adiyorum topluma, toplum da kendini bana adamali‾ düsüncesini aklin ucundan geçirmeden adamaliyim kendimi, Insan kendini öyle adamali ki, her seyini vermeli, hatta buna karsilik ona hiç bir sey verilmemesini, hiç kimsenin onun için zarara ugramamasini istemeli. Nasil olur bu? Iyi ama, beyaz ayiyi aklina getirmemeye benzer bu. Kendi kendinize söz verin beyaz ayiyi düsünmeyeceginize, yere batasica, inadina her an gelir akliniza.. Ne yapmali öyleyse? Hiç bir sey yapilamaz.. Bunun kendiliginden olmasi, kisinin yaradilisinda bulunmasi gerekir. Bütün ulusun ruhunda filizlenmeli; kisacasi, kardeslik duygusu, sevgi olmali ulusun yaradilisinda... sevmeli. Kisi kendiliginden yönelmeli kardeslige; içindeki bir güçbirlige, uzlasmaya itmeli onu. Hem ulusunun yüzyillar boyu çektigi acilara, benligine sinmis karacahillige, barbarliga karsin itmeli onu bu güç; yüzyillar boyu çekilen kölelige, baska budunlarin saldirilarina karsin... Sözün kisasi, kardeslik gereksinmesi kisinin yaradilisinda olmali, onunla beraber gelmeli dünyaya; ya da çaglar boyu benimsemeli onu, içine sindirmeli. Kardeslik dedigimiz bu kavrami nasil açiklayabiliriz? Söyle: Ayri her kisilik hiç bir zorlama olmadan, hiç bir çikar gözetmeden söyle demeli topluma: ®Birlik oldu104 gumuz zaman güçlüyüzdür ancak; gerekliysem size, bütün varligimla, her seyimle alin beni; yasalarinizi yayarken beni düsünmeyin, hiç tasa etmeyin beni, her hakkimi size veriyorum, istediginiz gibi kullanin beni lütfen. Her seyimi size vermek, sizi iyi görmek benim için mutluluklarin en büyügüdür. Yeter ki siz yasatin kardesligi, ben seve seve yok olurum.‾ Öte yandan, toplum da söyle söylemelidir: ®Sen gereginden çok veriyorsun bize. Verdigini almamak hakkimiz da yok, bunun seni mutlu ettigini söylüyorsun çünkü, ama senin mutlulugun için yüregimiz devamli sizliyorken ne yapabiliriz baska... Sen de bizim her seyimizi al. Elden geldigince özgür olman için çalisacagiz var gücümüzle. Istedigin gibi yasamak olanagini verecegiz sana. Artik hiç bir seyden, insanlardan da, dogadan da korkma. Hepimiz ar-kandayiz.Güven dolu bir gelecek veriyoruz sana. Her an senin için çalisip didinecegiz; kardesiz çünkü, hepimiz kardesiniz. Hem çokuz, hem güçlü. Için rahat olsun, yürekli ol, hiç birseyden korkma, bize güven.‾ Bundan sonra paylasilacak bir sey kalmaz ortada tabiŒ, her sey kendiliginden paylasilir. Birbirinizi severseniz kolaylikla ulasirsiniz amaca. Aslinda, olmayacak bir sey, bir ütopidir bu elbette, baylar! Her sey mantiga degil duyguya, yaradilisa dayaniyor çünkü. Mantik 705için bir küçülmedir bile. Siz ne dersiniz? Ütopi degil midir bu? Peki ama, batililarda kardeslik duygusu yoksa; bu duygunun yerini bencillik, çikarcilik almissa; insanlar orada kisisel haklari için elde kiliç, kiyasiya dövüsüyorlarsa, sosyalistler ne yapsin? Kardesligin olmadigini görünce, insanlari kardeslige çagirmakla basliyorlar ise tabiŒ. Önce kardesligi kurmak istiyorlar. Kuzu kizartmasi yapmak için önce kuzu olmali ortada. Ama yok kuzu, yani kardeslige yatkin yaradilis yok, kardeslige kendiliginden yönelen, kardeslige inanan yaradilis yok! Umutsuzluga kapilan sosyalistler bu kez gelecekteki kardesligi övmeye basliyorlar. Elde edilecek yararlari uzunluk, agirlik ölçülerini kullanarak anlatiyorlar; dil döküyor, ögretiyor, bu kardeslikten kimin ne kadar yarar saglayacagini, kimin ne kadar kazanacagini, kime ne görev düstügünü anlatiyorlar. Elde edilecek dünya nimetlerini sayiyorlar bir bir. Bunlardan kimin ne kadar alacagini, bu nimetlerden topluma kimin ne kadar verecegini belirliyorlar. Peki ama, önceden her sey paylasilmissa, kimin ne kadar yarar hakedecegi önceden belir-lenmisse kardeslikten söz edilebilir mi burada? Dahasi var, bir parolalari vardi: ®Birimiz hepimiz için, hepimiz birimiz için.‾ Gerçi herkesin bildigi bir kitaptan oldugu gibi alinmistir bu parola ya, gene de bundan daha iyisi buluna106 mazdi. Gelgelelim, bu parolayi yaymaya baslamalarinin üzerinden alti ay geçmemisti ki, kardesligin kurucusu Cabet'i* yargiç önüne çikardilar kardesler. Dolasan söylentilere bakilirsa, Fourier'ciler sermayelerinden dokuz bin frangi çekmisler; öte yandan, kardesligi kurmaya çalisiyorlarmis hƒlƒ. Olmuyor tabiŒ. Hiç kusku yok ki, kardeslik içinde olmasa bile, mantigin kabul ettigi temeller üzerine kurulmus bir toplumda yasamak hos bir seydir, çekicidir; yani, senden yalnizca çalisman, bir de düsünce birligi istendigi, buna karsilik geleceginin garanti edildigi zaman hosuna gider bu. Ama gene bir sorun çikiyor karsimiza burada: Öyle anlasiliyor ki, kisinin her seyini garanti ediyorlar, onu yedirip içireceklerini, ona is bulacaklarini vaat ediyorlar; bütün bunlara karsilik da toplumun mutlulugu için kisisel özgürlügünden küçük bir damla istiyorlar ondan, çok çok küçücük... Hayir, kisioglu bu hesaplarin içinde yasamak istemez kisisel özgürlügünden bir damlacik bile vermek agir gelir ona. Aptalligindan, bunu cezaevi hayatina benzetir; kendi basina yasamanin daha iyi oldugunu, çünkü o zaman özgürlügünün tümüne sahip oldugunu söyler. Oysa özgürken döverler onu, is vermezler ona, açliktan ölür; özgürlük diye bir *Cabet Etlerine (1788-1856). Fransiz ütopik sosyalisti. ®Icaria'ya Gezi‾ adli kitabin yazan. 107seyi yoktur; gelgelelim gene de özgürlügünün her seyden tatli oldugunu sanir garip adam. Burada sosyalistlerin yapabilecegi tek sey kaliyor tabiŒ: Ona bir aptal oldugunu, henüz olgunlasmadigini, çikarinin nerede oldugunu anlayamadigini söylemek; dilsiz, degersiz bir karincanin bile ondan akilli oldugunu, çünkü karinca yuvasinda bütün karincalarin mutlu, tok oldugunu, her karincanin görevini bildigini, kisioglunun bundan bile çok uzak oldugunu haykirmak yüzüne... Baska bir deyisle: Sosyalizm bir gün gerçeklesebilecek olsa bile, Fransa'da olamaz bu, baska bir ülkede gerçeklesir. Iste, umutsuzlugun son kertesinde söyle bagiriyorlar bu kez sosyalistler: Libert‚, ‚galite‚ fraternit‚ OU MORT* Buna söylenecek bir sey yok artik. Alabildigine sürdürüyor burjuva yenilmezligini. Burjuva yenilmezligini sürdürüyorsa, Sieyes'in söyledigi çikmis demektir, noktasi noktasina, kesinlikle çikmis demektir. Peki neden huzursuz öyleyse burjuva? Neden siniyor, korkuyor? Ona karsi duran her sey yenilmis, dagilip yok olmustur. Eskiden, sözgelimi Louis Philippe zamaninda hiç de bu kadar huzursuz degildi burjuva, korkmuyordu da. Oysa o zaman da oydu iktidarda olan. Evet, *Ya özgürlük, esitlik, kardeslik, ya ölüm. 108 henüz savasiyordu o zamanlar; düsmanlari oldugunu sezinlemis, haziran barikatlarinda tüfekle, kiliçla son dersi veriyordu onlara. Savasin sonunda burjuva bir de bakti ki, yeryüzünde yalniz o var; ondan iyi hiç bir sey yok. Kendisinin ülkü oldugunu gördü bŒrden. Eskiden oldugu gibi, kendisinin ülkü olduguna insanlari inandirmaya çalismasi gerekmiyordu artik; dünyanin karsisina en güzel, en kusursuz olarak görkemle, gururla dikilmeliydi. Ne derseniz deyin, rahat bir durum degildir bu. III. Napol‚on kurtardi onu. Gökten iner gibi çikti ortaya, çikmazdan tek kurtulus gibi, zamanin tek olanagi gibi... O günden bu güne bir eli yagda bir eli baldadir burjuvanin, bu bollugun ücretini de çok pahali ödüyor; her seyden korkuyor; ulasmadigi bir seyi kalmadigi için korkuyor özellikle. Elde etmedigi bir sey kalmayinca, her seyi kaybetmek agir gelmeye baslar kisiogluna. Bundan su anlam çikiyor dostlarim, kim en çok korkuyorsa her seyden, o en varliklidir, en rahattir. Gülmeyin lütfen. Günümüzde burjuva öyle degil midir? 109YEDINCI BÖLÜM Bir önceki bölümün devamiPeki niçin bu kadar çok usak var burjuva içinde, hem öylesine soylu görünüsü varken hepsinin? Lütfen suçlamayin beni; abarttigimi, iftira ettigimi, nefretimden böyle söyledigimi haykirmayin. Neden, kimden, niçin nefret edeyim? Basbayagi, çok usak var aralarinda, gerçektir bu. Usaklik giderek daha bir islemektedir burjuvanin içine; giderek de daha 113çok erdem sayilmaktadir. Bu günün kosullari altinda böyle olmasi zorunludur zaten. Olagan bir sey. Bunun asil nedeni de, evet asil nedeni de yaradilisin yardim etmesidir. Artik bazi seylerden, sözgelimi burjuva arasinda dogustan bir casuslugun çok yaygin oldugundan da söz etmiyorum. Benim kisisel görüsüm sudur: Casuslugun - basit bir casuslugun degil, usta bir casuslugun, bilimsel yanlari olan, sanat derecesine varmis, yetenek isteyen bir casuslugun-Fransa'da olaganüstü bir gelisme göstermesi, Fransiz'larin dogustan usak olmalarindan ileri gelmektedir. Zengin olmayan yalniz o ise, yalniz o on bin franga sevgilisinin mektubunu satmaya, durumdan sevgilisinin kocasini haberdar etmeye hazir degilse, yüce soylulugu nerededir Gustav'in? Belki büyütüyorum bunu, belki de birtakim gerçeklere dayanarak konusuyorum. Fransiz' lar, devlet büyüklerinin gözüne girmekte kiyasiya yarisiyorlar birbirleriyle; usaklik ediyorlar onlara. Hem o anda bir çikar gözetmeden, bir ödül beklemeden-ödünç-yapiyorlar bunu; deftere yazdiriyorlar. Fransa'da sik sik olan hükümet degisikliklerinden bir sey, bir yer kapmaya çalisan binlerce insani düsünün... Ne tuhaf, aki! almaz seyler yaptiklarini, bunu kendilerinin de itiraf ettiklerini hatirlarsiniz. Barbie'nin* buna *Henry Barbie (1805 -1882) Fransiz ozani. 114 deggin dizelerinden birini hatirlayin yeter...Bir gün sokak kahvelerinden birinde üç temmuz tarihli bir gazete geçti elime. Baktim: Vichy' den mektuplar. Imparator Vichy'deydi o zaman; saraylilar da tabiŒ; atli, paytonlu gezilere çikiliyordu. Gazetenin muhabiri tek tek anlatiyordu bunlari. Söyle basliyordu: ®Üstün yetenekli binici çoktur bizde. Bunlarin en ustasinin, en yeteneklisinin kim oldugunu biliyorsunuz tabiŒ. Yüce imparatorumuz, saraylilarla birlikte at gezintisine çikiyor her gün...‾ Gazeteci, imparatorun üstün niteliklerini övebilirdi elbette. Onun zekƒsini, yönetimdeki büyüklügünü, meziyetlerini vb. göklere çikarabilirdi. O zaman numara yaptigini kimse söyleyemezdi ona. Bizde, günümüzün bazi dergi yazarlarinin yaptigi gibi, ®Ben böyle düsünüyorum... o kadar‾ diye yapistiriverirdi çünkü cevabi. Sizin de söyleyecek bir sözünüz kalmazdi. Unutmayin: Korkusu yoktur adamin; agzinizi bir anda tikayacak cevabi hazirdadir. Düsünce ve vicdan özgürlügü, en basta gelen, en önemli özgürlüktür bu. Ama sözünü ettigim olayda ne cevap verebilir size bu gazeteci ? €ünkü gerçekleri umursamamistir adam, doganin yasalarini ayak altina almistir; hem bilerek yapmistir bunu. Peki ama niyeti nedir? Öyle ya, inanan çikmayacaktir ona nasil olsa. Binici de okumayacaktir bunu yüzde yüz. 115Okuyacak olsa bile ne çikar? Bu ®correspon-dance‾yi yazan küçük adam da, yaziyi yayinlayan gazetenin sahibi de, yöneticileri de, imparatora Fransa'nin en iyi binicisi unvaninin hiç de gerekli olmadigini düsünmeyecek kadar aptal miydilar? Onun bu yasta, bir ayagi çukurdayken, bu ünvaninin sahibi olmayi hiç mi hiç beklemedigini; onu, Fransa'nin en usta binicisi kendisi olduguna inandirmaya kalkissalar bile buna inanmayacagini -son derece zeki bir insan oldugunu söylüyorlar çünkü- nasil anlayamadilar? Hayir efendim baska bir hesap var burada: Varsin gerçekle taban tabana zit olsun, gülünç olsun, varsin imparator kendi de nefretle, tiksintiyle karsilasin bunu, küçümsemeyerek gülümsesin, hiç önemi yoktur bütün bunlarin; yüce imparator körü körüne bir baglilik görecekti ya burada; kölece, düsüncesizce, delice bir ayaklara kapanis görecekti ya, önemli olan budur. Simdi siz karar verin: Ulusun ruhunda olmasaydi bu, böylesine asagilik bir yaltaklanis olagan, hatta ahlƒka uygun, her gün görülebilecek olaylardan sayilmasaydi, Paris'te çikan bu gazetede böyle bir habere yer verilebilir miydi? Fransa'dan baska dünyanin neresinde karsilasabilirsiniz böylesine bir yaltaklanisla? Ulusun ruhundan söz ediyorum, çünkü bütün bütün bagimsiz olmayan üç bes gazetenin disinda hemen hepsi ayni seylerden dem vuruyor. 116 Bir gün bir tabldottaydim. Fransa'da degil, Italya'da oldu bu olay; ama çok Fransiz vardi masada. Garibaldi'den* konusuluyordu. O günler her yerde Garibaldi'den konusuluyordu zaten. Aspromonte olayindan iki hafta önceydi. Konusma pek bir esrarli oluyordu tabiŒ: Bazilari susuyor, düsüncelerini açiga vurmak istemiyor; bazilariysa basini salliyordu. Hemen herkesin Garibaldi'nin tehlikeli, hatta çilgin bir ise kalkistigi görüsünde birlestigi belliydi. Ama hiç kimse açik açik söylemiyordu bunu, çünkü Garibaldi herkesten öylesine üstün bir insandi ki, asiri derecede tehlikeli gözüken bir sey bile olagan gözükebilirdi onda. Yavas yavas Garibaldi'nin kisiligine geçildi. Onun özelliklerini saymaya basladilar. Italyan kahraman için çok güzel seyler söylüyorlardi. Bir Fransiz yüksek sesle, - Yalniz bir seyi almiyor aklim -dedi. Otuz yaslarinda, temiz pak bir gençti bu. Her Fransiz'in yüzündeki, insanin canini sikan o olaganüstü soyluluk onun yüzünde de vardi. - Yalniz bir seyi çok sasirtiyor beni! -diye devam etti. Herkes merakla ona dönmüstü tabiŒ. *Giuseppe Garibaldi (1807-1882). Ünlü Italyan halk kahramani. 1849'da yenilip Kuzey Amerika'ya kaçti. 1862'de Roma'yi almak için Aspromonte'de savasirken tutsak edildi. 117Garibaidi'nin bu yeni özelligi herkes için ilgi çekici olmak zorundaydi. - 1860 yilinda bir ara sinirsiz, kontrolsuz bir yetkiyle yönetti Napoli'yi- Hazinenin yirmi milyonu onun elindeydi! Hiç kimseye de hesap vermiyordu! Isteseydi, istedigi kadarini ayirip saklayabilirdi bu paranin, hiç kimse de sormazdi ona parayi ne yaptigini! Ama saklamadi, paranin son kurusuna kadar verdi hesabini. Inanilmayacak bir sey bu! Yirmi milyon franktan söz ederken gözlerinin içi bile parliyordu. Garibaldi için her sey söylenebilir elbette. Ama onun adini devlet kasasindan para yürüten sahtekƒrlarinkiyle beraber anmak... evet ancak bir Fransiz'in yapabilecegi bir seydir bu. Hem ne içtendi, safti bunu söylerken! Içtenlik her seyin, gerçek vicdan sezisinden yoksun olmanin bile bagislanmasina yeter elbette; ne var ki, yirmi milyondan söz eden Fransiz'in, kaslari kipir kipir yüzüne bakinca elimde olmadan söyle geçirdim içimden: ®Ah canim, Garibaidi'nin yerinde sen olaydin...‾ Bunun da dogru olmadigini söyleyecek-sinizdir bana. ®Bizde de oluyor buna benzer seyler- diyeceksinizdir-. Özel durumlardir bun-lar. Üç bes Fransiz böyle diye bütün Fransiz'lar böyledir, diyemezsiniz.‾ Elbette haklisiniz. Bütün Fransiz'larin öyle oldugunu söylemiyorum 118 ben de zaten. Güç erisilebilen ruh soylulugu her yerde vardir. Belki daha da kötüleri bulunur bizde. Öyle ama, erdem düzeyine niçin çikarmali bunu? Bakin ne diyecegim? Kisi, vicdan duygusunu yitirmeden, bir alçak bile olabilir. Burada da dürüst çok insan var kuskusuz, ama vicdan duygusunu hepten yitirmistir bunlar, erdemlerinden oldugunu bilmeden bir sürü alçaklik yapiyorlar. Birincisi çirkindir tabiŒ, ama kim ne derse desin, ikincisi de igrençtir. Erdemin böyle yorumlanmasi bir ulus için hiç de iyiye isaret degildir. Ama özel durumlar üzerine tartismak niyetinde degilim sizinle. Ulus özel durumlardan olussa bile (dogru degil mi bu?) gene de tartismayacagim sizinle bu konuda. Söyle bile düsünüyorum: Burjuvanin sindigini, hƒlƒ bir seyden korktugunu söylerken de yaniliyorum belki. Evet sinmesine siniyor gerçekten de, korkuyor da; ne var ki, durumuna genel bir göz atacak olursak, keyfine diyecek olmadigini görürüz burjuvanin. Gerçi devamli olarak aldatiyor kendi kendini, her seyin yolunda oldugunu söylüyor kendi kendine gerçi, ama bu durum onun dis görünüsündeki kendine sonsuz güveni silemiyor. Dahasi var: Costugu zamanlar ruhsal yönden de çok güvenir kendine. Bütün bunlar nasil bir arada bulunuyorlar onda, sasilasi seydir; ama gerçektir de bu. Genel olarak hiç de aptal degildir 119burjuva; ama pek bir kisa, kesik kesiktir akli. Kis için odun gibi, yedekte oldukça çok kavrami vardir, bu kavramlarin ona en azindan bin yil yetecegine de içtenlikle inanir. Bin yil da ne oluyor; burjuva pek seyrek, heyecanli konusmak hevesine kapildiginda söz eder ancak bin yildan. ®Apr‚s moi le d‚luge‾*d\t daha çok kullanilan deyim. Günlük hayatta da buna uyuluyor çogunlukla. Her seye karsi gösterilen o umursamazlik, o bos, kisa süreli ilgi ne tuhaftir... Bir evde düzenlenen kalabalik bir toplantiya katilmistim Paris'te. Hepsi de günlük olmayan, toplumun ilgi gösterdigi önemsiz seylere benzemeyen bir seyden söz etmeye bile korkuyorlardi sanki. Toplumun ilgilendigi her çesit seyi söz konusu etmekten kaçiniyorlardi. Sanirim, aralarindaki casuslardan korkmalari olamazdi bunun nedeni. Tek neden, Fransiz'larin bir konuda ciddŒ olarak konusmayi, düsünmeyi unutmus olmalaridir düpedüz. Bununla beraber, Paris üzerine izlenimlerimi ögrenmeyi pek isteyenler de çikti. Paris'in büyüklügü karsisinda ne denli saygi duydugumu, sasirdigimi, ne denli ezildigimi, küçüldügümü merak ediyorlardi. Fransiz'lar, baskalarini ruhsal yönden ezebileceklerini, küçül-tebileceklerini saniyorlar hƒlƒ. Bu da oldukça eglenceli bir özelligi bu ulusun. Kanimin pek *®Benden sonra tufan.‾ 120 kaynadigi sevimli, iyi yürekli, babacan bir ihtiyari hatirliyorum. Paris üzerine düsüncemi sorarken bir bakisi vardi gözlerimin içine... Bu konuda hiç de heyecanli olmadigimi görünce pek tuhaf oldu zavalli, üzüldü. Sevimli yüzünü bir istirap ifadesi bile kapladi -evet istirap ifadesi kapladi- abartmiyorum. Ah sevgili m-r Le Mre! Bir Fransiz'i, yani Parisliyi (çünkü bütün Fransiz'lar Parislidir aslinda) evet, bir Parisliyi yeryüzünün en üstün kisisi olmadigina dünyada inandiramazsiniz. Öte yandan, dünyanin Paris'ten baska bir yerini de bilmez. Bilmeyi de pek o kadar istemez zaten. Onlarin ulusal özelliklerinden biridir bu, hatta en önemli özelligidir diyebilirim. Ama Fransizlarin en önemli özelligi güzel söz söyleme egilimidir. Güzel konusma sevgisi sönmez bir atestir onlarin içinde; yillar geçtikçe de giderek daha bir güçlenir bu ates. Bu güze! konusma sevgisinin Fransa'da ne zaman dogdugunu ögrenmeyi çok isterdim. Hiç kusku yok ki, bu sevginin tohumu XIV. Ludwig zamaninda atilmistir. Fransa'da her seyin XIV. Ludwig'le baslamasi da pek ilginçtir dogrusu. Evet, öyledir. Ama asil ilginç olan, bütün Avrupa'da her seyin XIV Ludwig'le baslamasidir. Nasil basardi bunu bu kral, aklim ermiyor! Kendisinden önceki krallardan pek öyle üstün bir kral da degildir. Ilk kez L'‚tat - c'est 121moi* o dedigi için mi acaba? Herkesin pek hosuna gitmisti bu; bütün Avrupa'yi bir bastan bir basa katetmisti. Bence bir bu sözle kavustu üne o. Bizde bile insani sasirtacak derecede çabuk duyuldu. Bu XIV. Ludwig tam Fransiz ruhuna göre bir kraldi ya, Fransa'da o küçük yaramazliklarin (geçen yüzyilin sonundakilerden söz ediyorum) nasil oldugunu anlayamiyorum dogrusu. Biraz yaramazlik ettikten sonra eski ruha döndüler gene; öyle de devam ediyor hƒlƒ. Ama güzel konusmak, ah, Parisli için büyük bir ayak bagidir bu güzel konusmak! Geçmisle ilgili her seyi unutmaya hazirdir, her seyi, her seyi; akilli uslu konusmaya, söz dinler, çaliskan bir çocuk olmaya hazirdir, gelgelelim güzel konusmayi birakmamistir günümüze kadar. Özlemini çekiyor güzel söz söylemenin: Thiers'i** Guizot' u,*** Odilon Barrot'u**** aniyor. Arada bir içini çekerek, ®O zamanlar ne güzel konusurlardi!‾ der Fransiz kendi kendine, derin düsüncelere dalar. 111. Napol‚on anladi durumu, hemen verdi kararini. Jacques Bonhomme derin dü*Devlet benim. **Adolphe Thiers (1797 - 1877). Fransiz tarihçisi ve politikacisi. Paris Komününü bastiran odur. ***François Pierre Guilloume Guizot (1787-1874). Fransiz tarihçisi ve devlet adami. ****Odilon Barrot (1791 - 1873). Fransiz politikaci. Liberal monarsisi muhalefetin lideri. (1848'e kadar) 1848-1849 hükümet baskani. 122 sünmeyecekti. Güzel konusmayi yavas yavas gene getirdi. Bu amaçla liberal alti üye var yasa yapicilari örgütünde; alti devamli, degismez, gerçek liberal üye; yani satin alinmaya kalkisilirsa satin alinamayacak üyeler bunlar... ne var ki, topu topu alti tanedir hepsi. Bundan önce altiydi, simdi alti, o kadar da kalacak. Içiniz rahat olsun, çogaltmayacaklar onlari, azaltmayacaklar da. Ilk bakista son derece kurnazca düsünülmüs bir seydir bu. Oysa gerçekte çok basittir; suffrage universal* yar-dimiyle ayakta duruyor. Fazla lak laka dalmamalari için gerekli tedbirler de alinmistir tabiŒ. Ama gevezelige izin vardir. Her yil belirli zamanlarda devletin en önemli sorunlari görüsülür burada; Parisliler tatli tatli heyecanlanirlar. Parlak nutuklarin çekilecegini bilirler çünkü. Kuskusuz, yalniz parlak, heyecanli konusmalarin olacagini, bundan baska hiç bir seyin olmayacagini, her seyin sözde kalacagini çok iyi biliyor Parisliler. Ama gene de seviyorlar bunu. En akillilari bile son derece olagan buluyorlar. Bu alti delegenin bazilarinin söylevleri daha bir ilgi uyandiriyor. Sonra, her delege halkin hoslanacagi, onu eglendirecek biçimde konusmaya hazirdir daima. Isin asil tuhaf olan yani, söylevinin hiç bir sonuç vermeyecegini, bütün bunlarin bir saka, * Halkin dogrudan seçmesi. 123masum bir oyun, eglence oldugunu delegenin kendisinin de bilmesidir. Ama birkaç yil durmadan konusur gene de, hem büyük haz duyar bundan. Onu dinleyen üyelerin hazdan salyalari bile akar. ®Ne hos konusuyor!‾ Devlet baskaninin da, tüm Fransiz ulusunun da akar salyalari. Ama delege konusmasini bitirdi mi bu sevimli, uslu çocuklarin ögretmeni kalkar ayaga. Magrur bir tavirla, ®Günesin dogusu‾ üzerine verilen ödevin saygideger üyece çok güzel incelendigini, islendigini açiklar. ®Sayin konusmacinin bu alanda gösterdigi basari, yetenek sasirtmistir bizleri. Düsüncelerindeki açiklik, soyluluk dinleyenlere büyük haz verdi...‾ Ne var ki, sayin konusmaci ®dürüstlügü, bilim alaninda gösterdigi basarisi için‾ yazili bir kitabin kendisine armagan verilmesini hakettigi halde, sayin baskanin bu sözleri hiç bir seye yaramaz bazi bakimlardan. Sanirim siz de benimle ayni düsüncedesiniz baylar. Delegelere gerekli seyleri söylerken gözleri büyük bir agirbaslilikla parlamaya baslamistir. Salyalari akan delegeler birden çilginca alkislamaya baslarlar ögretmenlerini. Bu arada, liberal delegeye onlara verdigi büyük zevk için tesekkür etmeyi, elini içtenlikle sikmayi, ögretmenin izniyle, bir dahaki sefere de onlara ayni zevki tattirmasini ondan dilemeyi de unutmazlar. Ögretmen büyük bir alçakgönüllülükle verir bu izni. ®Günesin dogusu‾ ko124 nüsünü isleyen konusmaci, basarisindan duydugu gururla çekilir. Delegeler sapur supur öpüstükten sonra sicak aile yuvalarina dönerler; aksam da epouse'leri kollarinda, sevinç içinde Palais-Royal'e dolasmaya; fiskiyelerin insana huzur veren hisirtisini dinlemeye çikarlar. Ögretmen de, raporunu gerekli yere verdikten sonra, islerin yolunda oldugunu bildirir bütün Fransa'ya. Kimi zaman, durum biraz daha önemli oldugunda, daha bir ciddŒ oyun düzenlerler. Toplantilardan birine prens Napolyon'un kendini getirirler. Prens Napol‚on bu genç ögrencilerin korkusuna karsi çikar hemen. Derslikte yüce, soylu bir sessizlik vardir. Prens Napol‚on liberal davranir, hükümetin aksayan yanlarini sayip döker, kendi düsüncesine göre yapilmasi gerekli seyleri anlatir, elestirir hükümeti; sözün kisasi, bekleneni yapar, ögretmen bir dakikaligina derslikten çiksa, bu sevimli ögrencilerin söyleyebilecekleri seyleri söyler... Örnek olarak söylüyorum bunu da tabiŒ; dogrusu yersiz bir örnek oldu bu. €ünkü bütün bu sevimli çocuklar öylesine iyi yetistirilmislerdir ki, ögretmen bir haftaligina bile uzaklassa, yerlerinden kipirdamazlar. Prens Napol‚on söylevini bitirince ögretmen kalkar ayaga; son derece ciddŒ, verilen ®Günesin dogusu‾ konusunu sayin konusmacinin çok güzel isledigini bildirir. ®€ok sayin, çok degerli Prensin 125yetenekleri, parlak düsünceleri sasirtti bizleri... Bilim alaninda gösterdigi basariya karsilik bir kitap vermeye haziriz ona, ne var ki...‾ Böyle devam eder. Söyledikleri, daha önce söylediklerinin aynidir. Ögrencilerin hepsi birden çilginca alkislamaya baslarlar gene, Prensi evine götürürler, soylu ögrenciler bosaltirlar dersligi; aksam olunca da epouse'lerini kollarina takip Palais-Royal'e giderler, ugurlu fiskiyelerinin sesini dinleyerek dolasirlar, vb., vb.... Anlayacaginiz, çok hos bir düzen kuruludur burada. Gene bir gün la salle des pas perdus'de* yolumuzu sasirdik, agir cezalara bakilan durusma salonuna gidecek yerde sulh hukuk durusma salonuna girdik. Sirtinda cüppesi, basinda sapkasi, kivircik saçli bir avukat inciden sözcüklerle heyecanli heyecanli konusuyordu. Baskan da, yargiçlar da, avukatlar da, dinleyiciler de kendilerinden geçmis, dinliyorlardi onu. Yüce bir sessizlik vardi, salonda: Parmaklarimizin ucuna basarak girdik içeri. Bir veraset davasina bakiliyordu. Davali yanda birkaç da rahip vardi. Zaten simdi birçok davaya - özellikle veraset davalarina- karisiyor rahiplerin adi. Görülmemis derecede igrenç, yüz kizartici olaylar su yüzüne çikiyor. Ne var ki, rahiplerin yeri günümüzde çok önemli, bur* Mahkemelerde dinleyici salonuna açilan hol. 126 juva da olaganüstü dürüst oldugu için susuyor toplum, çok az olay çikariyor. Rahipler eski hayallerinden çok paraya önem veriyorlar simdi. ®Para biriktirirsen güçlü olursun, güzel söz falan bostur!‾ görüsünde birlesmistir hepsi. ®Artik yalniz güzel konusmak yetmiyor.‾ Ama bence bu son konuda biraz yaniliyorlar. Elbette önemlidir para, ama güzel sözle de çok sey yapilabilir Fransa'da. Epouse'ler rahiplere tutsaktirlar; hatta eskiden görüldügünden daha ileri gitmistir bu tutsaklik günümüzde. Burjuvanin da bu yöne döneceginden umut kesil-memistir henüz. Durusmada rahiplerin, uzun yillar süren kurnazca, hatta bilimsel (bu is için özel bir bilimleri vardir) bir çalismayla güzel, oldukça varlikli bŒr kadini ruhsal yönden baski altina aldiklari ortaya çikmisti. Kadini gelip manastirda yasamaya zorlamislar, orada hastalik derecesine varincaya dek korkutmuslardi onu. Bütün bunlari hesapli, bilimsel bir plana uyarak yavas yavas yapmislar. Öyle ki sonunda hasta etmisler kadini. Melankoliye kapilmis. Daha sonra, akrabalariyla görüsmesinin büyük günah oldugunu telkine baslamislar, yavas yavas uzaklastirmalar onu akrabalarindan. ®Kiz yegeni, on bes yasinda, bir melek kadar masum, temiz, soylu olan kiz yegeni bile sevgili teyzesinin, dünyada onu her seyden çok seven teyzesinin hücresine girmek cesaretini gösteremiyordu artik. Alçakça düzen127lenen oyunlarin sonucu, melek yegeninin, günahsizlik meleginin oturdugu front virginal* dan doyasiya öpemeyen bir teyzenin acisina gelince...‾ Kisacasi, hep böyle seyler söyledi avukat. Gerçekten çok heyecanli, parlak sözlerdi bunlar. Böylesine güzel konustugu için sevincinden eriyordu; baskan da, dinleyiciler de eriyorlardi. Rahipler kaybettiler savasi, avukatin bu güzel konusmasiydi onlarin yenilmesine neden. Ama yakinmadilar bu durumdan tabiŒ. Birini kaybetseler on besini kazaniyorlar, ne diye yakinsinlar? Durusmayi büyük haz duyarak izleyen dinleyiciler arasindaki genç bir üniversite ögrencisine yaklastim. Aslinda üniversite ögrencisi çoktu dinleyiciler arasinda; hepsi de pek bir terbiyeliydi. Yanina yaklastigim ögrenciye: - Kimdir bu avukat? -diye sordum. Delikanli tuhaf tuhaf bakti yüzüme. Neden sonra, küçümser bir acimayla-utandirdi beni bu tabiŒ- cevap verdi: - Jules Favre! Böylece, Fransiz güzel konusma sanatinin ustalariyle -deyim yerindeyse- en önemli kaynaginda tanismak firsatini bulmus oldum. Aslinda pek çoktur bu kaynaklar. Burjuvanin iliklerine islemistir güzel konusma hastaligi. Büyük adamlari görmek için bir gün *Bakire alnin. 128 Panth‚on'a gittik. Ziyaret saati degildi; iki frank istediler bizden. Sonra, saygideger, sakat bir ihtiyar anahtarlari aldi, kilisenin altindaki lahitlerin bulundugu mahzene indirdi bizi. Yolda habire konusuyordu. Disleri olmadigi için de pek anlasilmiyordu ne dedigi. Merdivenleri indigimizde, ilk lahdin önünde, sarki söylüyormus gibi, - Ci-git Voltaire* -dedi. Voltaire, güzel Fransa'nin bu büyük dƒhisi ! Kör inancin kökünü kaziyan, karacahilligi yok eden oymus. Karanligin melegiyle o cenk-lesmis, bilgi isigini gene o tasimis... Gerçi Corneille'i vardi Fransa'nin ya, trajedilerinde yüceye varmis Voltaire... Ihtiyarin, söylediklerini ezbere bildigi belliydi. Bir zamanlar biri bir kƒgit parçasina yazip vermisti ona -yüzde yüz- söyleyeceklerini, o da ömrünce ezberlemisti bunlari. Parlak söylevine basladiginda burus burus, sevimli yüzünü bir sevinç aydinligi bile kaplamisti. Öteki lahde yürürken, - Ci-git J‚an-Jacques Rousseau... -diye devam etti-. Jean-Jacques, I'homme de /a nature et de la v‚rit‚ !* Birden gülmek geldi içimden. Parlak söz her seyi bayagilastirabilir. Hem, zavalli ihti*Burada Voltaire yatiyor. **Jean-Jacques, doganin ve dogrunun insani! 129yarin nature, ver/te derken neden söz ettiginin farkinda olmadigi da belliydi. - €ok tuhaf! -dedim-. Bu iki büyükadam-dan biri yalanci, kötü insan diye adlandirmistir öbürünü, öbürü de onu aptal... Simdi de yan yana yatiyorlar. Sakat ihtiyar itiraz etmek istegiyle, - Mösyö, mösyö! -dedi. Ama getirmedi sözünün sonunu, öteki lahitlere götürdü bizi. Gene sarki söylüyormus gibi, - Ci-git Lannes -dedi-, maresal Lannes. Kahramanlar yönünden çok zengin olan Fransa'nin en büyük kahramanlarindan biridir. Yalniz büyük bir maresal -imparatorumuzdan sonra- en büyük, en usta komutan degildi o, zenginligiyle de ün salmisti. Ayni zamanda yüce imparatorun... Sözü kisa kesmek için, - Evet -dedim-, Napolyon'un da yakin dostuydu. Ihtiyar biraz gücenmis, - Mösyö! -diye kesti sözümü-. Birakin da anlatayim. - Anlatin, anlatin, sizi dinliyorum. -Zenginligiyle de ün salmisti. Ayni zamanda da yüce imparatorun dostuydu. O'nun baska hiç bir maresali bu büyük insanin dostu olmak mutluluguna erisememistir. Yalniz maresal Lannes sahip olmustur bu yüce onura. 130 Anayurdu için canini savas alaninda verirken... - Bir sarapnel parçasi bacagini koparmisti, degil mi? Ihtiyar aglamakli bir sesle, - Mösyö, mösyö ! -diye bagirdi-. Izin verin de ben konusayim. Belki biliyorsunuz hepsini... Ama birakin da ben anlatayim! Anlattiklarinin hepsini bildigimiz halde, konusmayi gene de çok istiyordu tuhaf adam. Devam etti: - Anayurdu için savas alaninda canini verirken, yüreginden yaralanan, büyük kaybi için aglayan imparator... - Vedalasmaya yanma geldi. Seytan dürtmüstü beni gene. Iyi yapmadigimi hemen anlamistim ama. Utancimdan yüzüm bile kizarmisti. Ihtiyar, basini salladi, gözlerimin içine bakarak aglamakli bir sesle, - Mösyö, mösyö! -dedi-. Mösyö! bütün bunlari bildiginize, belki benden de iyi bildiginize inaniyorum, kuskum yok bundan. Ama sunu da unutmayin ki, size gördüklerinizi anlatmam için kendiniz aldiniz beni yaniniza: Birakin da konusayim. Az kaldi zaten... Yüreginden yaralanan, büyük kaybi için aglayan imparator, ölüm döseginin basucuna geldi; ordumuzun, Fransa'nin, imparatorumuzun büyük kaybi, ölmek üzere olan ordu komutaninin ölüm istirabini ona ®Allahaismarladik‾ 131diyerek hafifletti. C'est fini, monsieur...* Ihtiyar, sözünü yüzüme sitemli sitemli bakarak bitirmis, yürümüstü. Biraz ötedeki birkaç lahdi basiyle önemsemez, soguk bir tavirla göstererek, - Iste burada da bir lahit var: Bu... quel-ques s‚natures...** -diye ekledi. Güzel sözlerin hepsj Voltaire'ye, Jean-Jacques'e, Lannes'e harcanmisti. Güzel konusma tutkusunun en belirgin, halktan bir örnegiydi bu. Acaba, halkin dogrudan dogruya katildigi, egitildigi millet meclisi toplantilarinda, Convent'lerde, kulüplerde konusan konusmacilarin söylevlerinin halk üzerinde yalniz bir etkisi mi oldu? Güzel konusmak için güzel konusmak tutkusunu mu asiladi halka? *Bitti, bayim. **Bazi senatörler. 132 SEKIZINCI BÖLÜM Bribri ile mabisPeki ‚pouselerin durumu nedir? Söylemistim, yasiyorlar ‚pouseler. Yeri gelmisken söyleyeyim: Niçin kadin, es degil de ‚pouse dedigimi soruyorsunuz. Epouse görkemli bir sözcük de onun için baylar. Burjuva güzel, heyecanli konusmaya basladiginda mon ‚pouse der daima. Gerçi toplumun bazi çevrelerinde, her yerde oldugu gibi basitçe ma lfemme (=ka135rim) diyorlar ya, ulusal ruhu, çogunlugu izlemeli, görkemli sözcükler kullanmali... Böylesi gerçegi daha bir iyi yansitir. Bununla beraber, baska adlarda var. Burjuva çok duygulandigi, ya da karisini aldatmak istegine kapildigi zamanlar ona ma biche diyor. Bunun tersi durumlarda, seven kadinin gönlü asna-fisne isteyinceyse sevgili burjuvasina bribri diyor. Burjuvanin da pek hosuna gitmektedir bu ad. Bribri de mabis de her zaman çoktur Fransa'da, ama, simdiki kadar hiç bir zaman bol olmamistir... Dünyamizin bu huzursuz çaginda mabisle bribrinin, serseri komünistlerce öne sürülen anlamsiz deli saçmalarina karsi toplumun rahat, huzur dolu, mutlu yasayisini temsil etmeleri -hemen hiç konusulmadan- kararlastirildigi halde, bribri aile içinde her yil giderek daha bir yumusak basli olmaktadir. €ünkü ne söylerse, ne yaparsa yapsin mabisini tutamayacagini, Parisli kadinlarin sevgili için yaratilmis olduklarini, kocalarin saç tuvaleti zorunlulugunu bilir. Yeterince para, mal mülk sahibi oluncaya dek susar tabiŒ. Ama bu ikisini de çok çok biriktirince genellikle daha bir titiz-lesir; kendini asiri derece begenmeye baslar çünkü. Gustav'i bir baska görür artik; hele baldiriçiplagin, yoksulun biriyse Gustav, daha da küçük görür onu... Birazcik parali olan bir Parisli, evlenmeye karar verdiginde parali bir kiz arar kendine. Dahasi var: Önceden hesap edilir 136 her sey; iki yanin franklarinin esit oldugu görülürse birlesilir. Her yerde böyle olur bu. Ceplerin ayni ölçüde dolu olmasi bir gelenek olmustur artik. Sözgelimi, kizin bir metelik fazla parasi oldugu anlasilirsa, parasi bir metelik az olan damat adayina vermezler onu, daha bir parali bribri aramaya koyulurlar. Sonra, ask evlilikleri giderek daha bir imkƒnsizlasmakta, handiyse yüz kizartici bir sey sayilmaktadir. Ceplerin, varliklarin kesin esitligine iliskin bu gelenege uyulmadigi pek seyrek görülür; öyle saniyorum ki bunun dünyada en seyrek görüldügü yer Fransa'dir. Karisinin parasindan yararlanma konusunda oldukça basarilidir burjuva. Birçok durumlarda mabisinin yaramazliklarini hos-görmesinin, bazi can sikici olaylari görmezlikten gelmesinin asil nedeni de budur zaten. €ünkü o zaman, yani araya tatsizliklar girdiginde drahoma konusu hiç de hos olmayan bir biçimde ortaya atilabilir. Bazen mabisinin, durumlarinin izin vermeyecegi ölçüde pahali giysiler giyindigini görünce bile -her seyi farkettigi halde-sesini çikarmaz bribri; karisi giyimi için eskisi kadar para istememektedir ondan çünkü. Böyle durumlarda çok daha uysaldir mabis. Evlilik çogunlukla paralarin birlesmesi oldugu, karsilikli ilgi, düskünlük pek öyle aranmadigi için bribri de mabisinden baskalariyle ilgilenmeye baslar sonunda. Birbirine ayak bagi olmamaktir en iyisi. Hem öyle olunca evin 757içinde daha bir huzur oluyor; sevgiyle söylenen bribri, mabis adlari kari koca arasinda daha çok duyuluyor. Nihayet, dogrusunu söylemek gerekirse, bribri bu konuda ustalikla saglama almistir kendini. Polis komiseri her an hizmetindedir. Kendi yapmistir çünkü yasalari. Sözgelimi, is çigrindan çikarsa, sevgilileri en flagorant de/it* bastirip, ikisini de öldürebilir; hiç kimseye de hesap vermez bu yaptigi için. Mabis bilir bunu, kendi de onaylar, böyle olmasi gerektigini söyler. Yüz yillar boyu boyunduruk altinda yasamak mabisi bu duruma homurdana-mayacak -barbar, gülünç birtakim ülkelerin kadinlari gibi-sözgelimi üniversitede okumayi, kulüplerin, millet meclisinin toplantilarina katilmayi hayal edemeyecek duruma getirmistir. Simdiki gibi, bir süs esyasi olarak kalmayi yegler. Süsleyip püslüyorlar onu, paytonla ya da atla gezmeye götürüyorlar, dans ediyor balolarda, çukulata yiyor, erkekler davranis-lariyle ona bayildiklarini anlatiyorlar. iliskilere bu dis biçim oldukça basarili, soylu verilmistir. Kisacasi, soyludur, sövalyecedir iliskileri; bundan daha iyisi de can sagligi... Öyle ya, Gus-tav'i çekip almiyorlar kadinin elinden. Hayatin erdemli, yüce amaçlari falan da gerekli degildir onun için: Kocasi gibi zengindir o da çünkü. Süs esyasi oldugu yillar geçince, yani bir süs *Suçüstü. 138 esyasi olduguna kendini artik inandiramayacaig zaman gelince -yeni bir Gustav bulmak en heyecanlisi, en gururlusu için bile olmayacak bir seydir artik- birden degisir mabis; igrenç bir degisikliktir bu. O cilveler, o süslenmeler, o canlilik nereye gider birden? Genellikle huysuz, kili kirk yaran bir kadin olup çikar. Kilise kilise dolasir, kocasiyle beraber para biriktirir; her seyde bir kusur bulmaya baslar. Bir bitkinlik, hüzün çöker üstüne, kabalasir. hayati bos bulur artik, konusmalarinda yakisik almaz sözcükler kullanir. Bazilari isi pasakliliga kadar bile götürür. Kuskusuz, hepsi böyle degildir, çok daha anlasilir durumlar da görülür elbette. Hem bu çesit degisiklikler her yerde görülür, ne var ki... burada daha bir çok, daha bir tuhaf, daha bir kesin oluyorlar; onlarin ulusal özellikleri bu. Günümüzde bütün dünyada görülen, büyük ulusunkinin benzen burjuva toplumsal düzeninin kökü de meyvesi de buradadir.. Evet, görünüste kraliçedir mabis. Onu topluluk içinde de sokakta da ne denli ince bir kibarligin, ne denli yakin bir ilginin kusattigini hayal etmek bile güçtür. Kisiyi sasirtan bir subdit'lik;* kimi zaman saflikta öylesine asiri gidiliyor ki, dürüst bir insan dayanamiyor artik... Açiktan açiga girisilen bir oyun, bir sah*Subdit: kibarlik, incelik. 139tekƒrlik yüregini derinden yaraliyor. Ama mabis kendi büyük bir düzenbaz oldugu için, onun istedigi de budur zaten... Her zaman elde eder kendisinin olani; dogru yoldan, dürüstçe gitmektense dalavereyi yegler daima: Onun düsüncesine göre böylesi hem gerçege daha bir uygun, hem de eglenceli oluyor. Eglenceye, oyuna, entrikaya gelince, mabis için her seydir bunlar. Ya giyinip kusanislari, sokakta yürüyüsleri... Mabis cilvelidir, fikir fikirdir her yani, her seyiyle yapmaciktir; ama bütün bunlar gözü dönmüs, bir bakima soysuzlasmis, taze, gerçek güzellikten, zevk alma duygusunu yitirmis erkekleri tutsak eder ancak. Mabis gelismemistir hiç; kusunki kadar bir akilcigiyle, gene o kadar bir yürekçigi vardir; ama albenisine diyecek yoktur; davranislari öylesine kibar, konusmasi öylesine çekicidir ki, ister istemez tutsak olursunuz ona, görülmemis bir yenilik gibi pesine takilirsiniz. Aslinda güzel olani da pek seyrek görülür. Yüzünde kötü bir sey bile vardir. Ama önemli degildir bu; hareketlidir, oynaktir bu yüz, yapmacik duygunun, davranisin esrariyle dopdoludur. Mabisin bu yapma-cikligindan hoslanmasaniz bile, yapmacik içtenligi, bunu yapisindaki ustaligi sasirtir sizi, seversiniz onu. Parisli için gerçek askmis, ya da gerçek aska benzetilmis düzmece bir askmis, hepsi birdir zaten. Düzmece ask daha bile hosuna gider belki. Kadin konusunda dogulu 140 bir görüs giderek daha bir yerlesmektedir Paris'te. Kamelya giderek daha çok giriyor modaya: ®Al su parayi, güzelce aldat beni, yani yapmacik sevgi göster bana...‾ Kamelyadan istenen budur iste. Epouse'lerden de asagi yukari ayni sey istenir; hiç degilse, durumdan yakinmiyorlar; bu nedenle de, Gustav'in varligi hosgörüyle karsilaniyor. Ayrica, yaslaninca mabisin onun için çalisacagini, metelik metelik üzerine koymakta ona en iyi bir yardimci olacagini da bilmektedir burjuva. Aslinda gençken bile çok iyi yardim eder ona. Bazen güzel alisveris yapar, alicilari büyüler, kandirir, kisacasi, sag koludur mabis burjuvanin, gelecekte de yardimcisi... Bir Gustav'a bagislamamak olur mu hiç... Sokakta dokunulmazligi vardir kadinin.Hiç kimse rahatsiz etmez onu, yana çekilip yo! verirler. Bizde her zaman görülen çesidinden olaylara rastlanmaz orada: Biliyorsunuz, bizde iyice yaslanmamis bir kadin bile yalniz basma sokaga çikarsa, her adim basi bir çapkin, sapkasinin altindan yüzüne bakar, onunla tanismak istedigini söyler. Ne var ki, Gustav'a karsin, bribriyle mabis arasinda günlük iliskiler oldukça iyi, hatta çogunlukla saftir. Genel olarak bütün yabancilar-dikkatimi çekti bu-biz Rus'lardan daha saf oluyor. Anlasilir bir biçimde anlatmak çok güç bunu, kisi kendi görmeli ki anlasin. Fransiz'lar bizim için le Russe est sceptique et 141moquer* diyorlar, dogrudur da bu. Kötümse-rizdir. Bizim olan seyleri daha degersiz görürüz, hatta sevmeyiz; en azindan, durumu bilmeden, yeterince saygi duymayiz bizim olan seylere. Ulus gözetmeden Avrupa'nin, insanligin çikarlari için çalismaya kalkisiriz; bu yüzden de her seye karsi -bir görev yerine getiriyormusuz gibi-daha bir soguk, daha bir anlasilmaz davraniriz. Ama konudan uzaklastim. Bribri kimi zaman çok saftir. Sözgelimi fiskiyelerin çevresinde dolasirken mabisine, fiskiyelerin suyu nasil yükselttigini anlatmaya koyulur birden; doga yasalarini açiklar. Bou-longn ormaninin güzelligiyle övünür ona karsi; bayramlarda sokaklarin, saraylarin aydinlatilisin-dan, Versailles'in es grandes eaux'undan,** imparator Napolyon'un basarilarindan, gloire mi-litaire'den*** söz eder; mabisinin ilgisi, anlattiklarini can kulagiyla dinlemesi haz verir ona. Mutludur. En düzenbaz mabis bile kocasina karsi oldukça kibardir. Yani bir yapmacik yoktur davranislarinda; kocasinin saçini bile önemsemeden, çikar gözetmeyen bir duyarlilik vardir davranislarinda. Lesage'in**** *Ruslar kuskucu ve alaycidir. **Büyük fiskiyeler. ***AskerŒ zafer. ****Alain-Rene Lesage (1668 - 1747). ®Topal Seytan‾ adli romanin yazan, Fransiz mizahçisi. 142 seytani gibi evlerin çatilarini uçurmaya kalkistigim yok tabiŒ. Dikkatimi çeken, gözüme ilisen seyleri anlatiyorum, hepsi o kadar. ®Mon mari n'a pas encore vu la me‾* der size bazi mabisler; bunu söylerken içten, saf bir acima vardir sesinde. Bu, kocasinin denizi seyretmeye Brest'e ya da Bulon'a henüz gitmedigi anlamina gelir. Burjuvanin birtakim asin saf, asiri ciddŒ gereksinmeleri bir gelenek olarak benimsedigini unutmamali. Örnegin, para biriktirme, güzel konusma gereksinmeleri yaninda iki gereksinmesi daha vardir burjuvanin. Toplumun hep birden baglandigi, asiri derecede önemsedigi, yasalara alabildigine uygun iki gereksinmedir bunlar. Birincisi vois la mer, denizi görmek'tir. Bazi Parisliler ömür boyu hiç çikmazlar Paris'ten, orada ticaret yaparlar. Denizi görmezler hiç. Ne diye görecekler denizi? Bunu kendileri de bilmezler. Ama isterler, yürekten isterler hem. Ne var ki, isleri yüzünden, üzülerek her yil bir sonraki yila ertelerler denizi görmeyi. Üzülürler bu duruma, karilari da içtenlikle katilir üzüntülerine. Yürekten olan çok sey vardir burada zaten, saygi duyarim buna. En sonunda bulurlar bir firsatini, para da bulurlar; birkaç günlügüne giderler ®denizi görmeye‾. Dönüste izlenimlerini karilarina, akrabalarina, dostlarina ballandira bal*Kocam denizi görmedi henüz. 143landira anlatirlar. Denizi gördüklerini ömürlerinin sonuna dek anarlar sonra, tatli tatli hatirlarlar... Burjuvanin, özellikle Paris burjuvasinin yasalara uygun, gene güçlü öteki gereksinmesi se rouler dans I'herbe*d\r. Durum su: Parisli, kent disina çikinca çimenlerin üzerine uzanmayi çok seviyor, hatta bir görev biliyor bunu. Böylece avec la nature** birlestigini hissederek titizlikle yerine getirir bu görevi; bu anda ona birinin bakmasini da pek sever. Genellikle Parisliler kent disinda hemen daha bir senli-benli, hareketli, hatta daha bir genç olmayi -kisacasi daha bir dogal gözükmeyi, nature'ye daha bir yakinlasmayi- önemli bir görev, bir zorunluluk sayarlar kendileri için. L homme de la nature et de la v‚ril‚!*** Burjuvada /a nature'ya bu zoraki saygi Jean-Jacques Rousseau'dan mi basladi acaba? Gelgelelim bu iki gereksinmeyi -voir la mer ile se rouler dans l'herbe- Parisliler ancak yükünü tuttuktan sonra, yani kendine saygi duymaya, kendiyle övünmeye, kendini bir insan olarak görmeye basladigi zaman yerine getirirler ancak. Se rouler dans l'herbe, alin teri dökülerek kazanilmis parayla alinmis kendi yerinde olursa iki, hatta bes kat daha tatli olu*Otlarda yuvarlanmak. **Dogayla. ***Doganin ve dogrunun insani. 144 yor. Burjuva, isinden uzaklasinca çogunlukla bir yerde bir parça toprak almayi, orada bir ev yapmayi, bahçesinin çevresini duvarla çevirmeyi; kendi tavuklariyle, inekleriyle ugrasmayi sever. Bunlar çok küçük ölçüde olsa bile bir sey degismez. Burjuva çocuksu, duygulu bir heyecan içindedir gene de: ®Mon arbre, mon mur.‾* diye tekrarlar kendi kendine. Her gelen konuguna da söyler ayni seyi. Ömrünün sonuna dek düsmez agzindan bu. Burada her yerdekinden daha bir tatli olur iste se rouler dans l'herbe. Bu görevini yerine getirmek için bir çimenlik yaptirir evinin önünde. Birisi anlatmisti: Bir burjuvanin çimenlik için ayirdigi yerde çimen yetismemis bir türlü. Ekmis, sula-mis, baska yerden topragiyle beraber keserek çikardigi çimenleri koymus, olmamis da olmamis... Tam da evin önüymüs burasi. Sözde, sonra yapma çimen almis. Ta Paris'e gitmis bu is için; iki buçuk metre çapinda bir çimenlik ismarlamis kendine; uzun uzun otlu bir çimenligi andiran bu haliyi -hiç degilse kendi ken- ' dini aldatmak, dogal gereksinmesini karsilamak, çimenlerin üzerine uzanmak için- her ögleden sonra evinin önüne seriyormus. Alin teriyle kazanilmis bir yere sahip olmanin heyecanina, sevincine kapilmis bir burjuvadan beklenir bu; inanilmayacak bir sey degildir bu anlatilan... *®Benim agacim, benim duvarim.‾ 145Ama biraz da Gustav'dan söz edelim. Aslinda Gustav da burjuvadir tabiŒ; yani saticidir, memurdur, homme de lettres*dir, subaydir. Bekƒrdir Gustav, ama o da bir bribridir. He var ki önemli olan bu degildir. Gustav'in simdi ne kilikta oldugu, nasil giyinip kusandigi, rengidir önemli olan. €aglara göre degisir Gustav; tiyatroda, toplum içinde oldugu biçimde görünür daima. Burjuva vodvili çok sever, ama melodrama daha bir tutkundur. Sadece, neseli vodvil (baska hiç bir yere götürülmeyen, ancak dogdugu yerde, yani Paris'te yasayabilen tek sanat koludur bu) evet, vodvil çekiyor gerçi burjuvayi ama bütün bütün doyurmuyor onu. Önemsiz seylerden sayiyor vodvili burjuva. Ona yüce seyler, ulasilmaz erdem, duygululuk gereklidir; melodramda da vardir bunlarin hepsi. Melodramsiz yasayamaz Parisli. Burjuva yasadigi sürece ölüm yoktur melodrama. Vodvilin bile günümüzde degismesi çok ilginçtir. Gerçi neselidir, eskisi gibi ölesiye gülünçtür ya, baska bir sey (ahlƒk dersi) de karismaktadir ona simdi. Burjuva her firsatta kendine de mabisine de ahlƒk dersi vermeyi pek sever; bunu kutsal bir görev sayar. Üstelik sinirsiz bir egemenligi vardir simdi burjuvanin; güç deyince o gelir akla; vodvillerin, melodramlarin yaraticilari da daima usaklar oldugu için. *Edebiyat adami. 146 her zaman yaranmaya çalisirlar güçlüye. Günümüzde burjuvanin -gülünç olarak gösterilirken bileüstünlügünün nedeni budur iste. Sonunda her seyin yolunda oldugu sunulur ona daima. Bu çesit sunuslarin burjuvayi ciddŒ olarak avuttugu düsünülebilir. Yaptigi isin basariya ulasacagina kesinlikle inanmayan, kisiligi zayif her insanda kendi kendini inandirmak, avutmak, huzura kavusturmak istegi, ona aci veren bir gereksinmedir. Uygun her seye inanmaya bile baslar. Burada da böyledir bu. Melodramda yüce seyler sunulur, büyük dersler verilir. Güldürü yoktur burada; bribrinin öylesine sevdigi, öylesine hoslandigi seylerin ezici, coskun tutkusu vardir. En çok politik huzurdan hoslanir o; daha bir huzur dolu yuva edinmek amaciyle para biriktirmek hakkindan hoslanir. Günümüzde bu gibi seylere deggin melodramlar yaziliyor iste. Gustav da buna uymustur. Zamanimizda bribrinin erdem saydigi her seyi dogrulayan yanlar bulabilirsiniz Gustav'da. Eskiden -çok eskiden- Gustav bir ozandi, bir ressam, degeri bilinmeyen, ezilen, çok haksizliklara ugrayan bir üstün insandi. Kahramanca cenklesirdi bütün bunlarla; sonunda, onu için için seven (ama Gustav küçümser bir umursamazlikla karsilardi bu sevgiyi) vikontes, beslemesi C‚cile'le evlen-dirirdi onu daima. Baslangiçta bes parasiz olan genç kizin çok çok parasi oldugu anlasilirdi 147birden. Gustav karsi koyardi buna çogunlukla, parayi almak istemezdi. Ama bir de bakarsiniz, sergideki bir tablosu büyük ilgi toplardi. Arkasindan odasina gülünç üç rnilord dalardi rüzgƒr gibi, büyük sanat degeri tasiyan tablosuna karsilik yüz biner frank önerirlerdi ona. Gustav küçümseyerek gülümser; sesinde aci bir umutsuzluk, insanlarin topunun alçak oldugunu, hiç birinin onun firçasina degmedigini söylerdi. Sanati, kutsal sanati, onun ne denli büyük oldugunu hƒlƒ anlayamamis zavalli insanlarin, cüce yaratiklarin asagilamasina birakmayacagini haykirirdi milordlarin yüzüne. Ama bu sirada vikontes gelirdi kosarak, C‚cile' in, ona olan askindan ölüm dösegine düstügünü, bu yüzden resim yapmak zorunda oldugunu bildirirdi. Burada Gustav vikontesin -simdiye dek yaptiklarinin sergiye alinmasina engel olan eski düsmani vikontesingizliden gizliye onu sevdigini, kiskançligindan ondan öç aldigini anlardi. Gustav bunun üzerine üç milorddan, onlara bir kere daha hakaret ettikten sonra (hakarete ugrayanlar çok sevinirlerdi buna) alirdi parayi tabiŒ, C‚cile'e kosar, onun milyonunu almaya razi olur, yurtluguna çekilen vikontesi affeder, evlenir, çocuk yapmaya, kadife gömlekler, bonet de coton* giymeye, aksamlari mabisini koluna *Pamuk bone. 148 takip -huzur dolu hisirtisiyle ona yeryüzündeki mutlulugunun sürekliligini, saglamligini hatirlatan- fiskiyelerin çevresinde dolasmaya baslardi. Gustav bazen bir satici degil de, zavalli, felegin sillesini yemis, ama ruhu soylulukla, erdemle dolu bir yetim de olurdu. Sonra onun bir yetim degil, Rothschild'in oglu oldugu anlasilirdi birden. Milyonlarin tek sahibi olurdu. Ama küçümseyerek, gururla teperdi milyonlari. Neden mi? Güzellik için böylesi gereklidir de ondan. Ama ona ƒsik madam Bopre çikagelirdi. Gustav'in patronu olan bankerin karisidir madam Bopre. C‚cile'in, askindan ölümle pençelestigini, Gustav'in onu kurtarmaya gitmesini söylerdi. Gustav, madam Bopre'nin ona tutkun oldugunu anlar, milyonlari cebe indirip, herkese -insanlarda, onda olan yüce erdemden hiç bulunmadigini söyleyerek-yakasi açilmadik küfürler savurduktan sonra C‚cile'e gider, evlenirdi onunla. Madam Bopre yurtluguna çekilir. Banker sevinirdi. Nasil sevinmesindi, uçurumun kenarina kadar gelen karisi kurtulmustur; tertemizdi eskisi gibi. Öte yandan Gustav çoluk çocuga karisirdi, aksamlari fiskiyelerin çevresinde dolasmaya giderdi karisiyle kol kola; fiskiyelerin hisirtisi vb., vb... Simdi erisilmez erdem, daha çok ya bir subayda, ya da askerŒ bir mühendiste falan 149-ama ille de bir askerde-gösteriliyor. Hem bu askerin, ®kaniyle kazandigi l‚gion d'honneur‾ kordelasi da vardir daima. Yeri gelmisken söyleyeyim, korkunç bir seydir bu kordela. Sahibi öylesine kurumlanir, öylesine kendini begenir ki, onunla konusmaya ayni kompartimanda yolculuk etmeye, tiyatroda ya da lokantada yan yana oturmaya dayanmak son derece güçtür. Yüzünüze tükürmedigi kalir bir; hiç utanmadan, küstahça davranir size karsi, çalimindan oflayip poflar, tikanacak gibi olur; öyle ki, sonunda mideniz bulanir, safraniz kabarir, doktor çagirmaniz gerekir. Fransiz'lar çok sever bunu ama. Insani sasirtan bir sey daha var: Simdi tiyatroda mösyö Bopre'ye asiri bir ilgi duyuluyor. Kuskusuz, çok para biriktirmis, mal sahibi olmustur Bopre. Inatçidir, saftir, burjuva aliskanliklariyle, bir koca ol-masiyle gülünçtür; ama mabisinin ona ihanet ettiginden kuskulanarak istirap çekmek zorunda oldugu perdede temiz yürekli, dürüst, soylu, erdemlidir de. Ne var ki, yüce gönüllülükle bagislamaya karar verir karisini gene de.Mabis-in bir melek kadar temiz oldugu, Gustav'a söyle bir tutulup hafiften oynastigi, onu soylu-luguyle ezen bribrisinin dünyada onun için en degerli insan oldugu anlasilir tabiŒ sonunda. C‚cile'se eskisi gibi meteliksizdir gene elbette, ama yalniz birinci perdede böyledir bu; sonra milyonlari olur. Gustav, her zamanki gibi 150 magrurdur gene. Karsisindakileri küçümser bir soylulugu vardir: yalniz, asker oldugu için daha bir kibirlidir, hepsi o kadar. Dünyada en çok deger verdigi sey, kaniyle kazandigi haçiyle ®l'‚p‚e de mon p‚re‾*dir. Babasinin bu kilicini düsürmez agzindan hiç. Olur olmaz yerde hep ondan söz eder. Konunun ne oldugunu bile kavrayamazsiniz. Küfreder, tükürür, bagirip çagirir, ama herkes egilir önünde, seyircilerse aglar (evet bayagi aglar), alkislarlar. Meteligi yoktur tabiŒ, sine qua non** dur bu. Madam Bopre ƒsiktir ona tabiŒ, C‚cile de; ama C‚cile'in onu sevdiginin farkinda degil-dir Gustav. Bes perde boyunca askindan inler durur C‚cile. Sonunda kar ya da buna benzer bir sey yagar. C‚cile pencereden atmak ister kendini. Ama bu anda iki e! silƒh atilir pencerenin dibinde, herkes kosar: Gustav, yüzü bembeyaz, kolu bagli, agir adimlarla girer sahneye. Kaniyle kazandigi kordelasi parlamaktadir ceketinde. C‚cile'i bastan çikarmaya çalisan, ona iftira eden alçak cezalandirilmistir. Gustav, C‚cile'in onu sevdigini, bütün bu dolaplari madam Bopre'nin çevirdigini unutur sonunda. Ne var ki, süt dökmüs kediye dönen madam Bopre'nin yüzünde renk kalmamistir. Gustav, madam Bopre'nin onu sevdigini anlar. Ama o *Babamin kilici. ** Olmazsa olmaz. 151anda bir silƒh sesi daha duyulur. Üzüntüsünden kendi canina kiyan mösyö Bopre'dir bu. Madam Bopre bir çiglik atarak kapiya kosar, ama Mösyö Bopre girer içeri. Elinde bir tilki -ya da buna benzer bir hayvan- lesi vardir. Ders verilmistir; mabis ömrünün sonuna dek unutamaz bir daha bu dersi. Kadin, her seyi bagislayan bribrisine sokulur. Gelgelelim birden milyonlari oldugu anlasilir C‚cile'in, Gustav gene baskaldirir. Evlenmek istemez. Bagirip çagirir, agzina geleni söyler. Gustav'in küfretmesi, milyonlara tükrmesi zorunludur, yoksa bagislamaz onu burjuva. Erisilmez erdem yeterince bulunmaz oyunda öyle olmazsa... Burada burjuvanin çeliskiye düstügünü sanmayin sakin. Korkmayin: Milyonlari kaçirmayacaktir mutlu çift; zorunludur milyonlar, sonunda erdemin ödülü olurlar daima. Burjuva çeliskiye düsmez hiç bir zaman. En sonunda milyonlari da, C‚cile'i de alir Gustav;gene fiski-yeler, pamuk boneler, su sesi, vb., vb. baslar. Böylece hem daha çok duygululuk, hem de erisilmez erdem elde edilmis oluyor. Aile soyluluguyle herkesi ezen Bopre'nin ne denli güçlü oldugu anlasiliyor; en önemlisi de, öylesine sevilen, deger verilen milyonlar seyirciye bir fatum,* doganin bir yasasi olarak sunuluyor... Bribriyle mabis huzur içinde, avunmus, *Kader. 152 gönülleri rahat çikiyorlar tiyatrodan. Gustav yanlarmdadir; baskasinin mabislni paytona, bindirirken gizlice öpüyor küçücük elini... Her sey gerektigi gibi oluyor. 1863 SONBILGI YAYINLARI DENEME, ANI DIZISI TL. 1. Albert Camus BIR ALMAN DOSTA MEKTUPLAR Suat Tuygan 3.2. Gustav Janouch KAFKA ILE KONUSMALAR A. Turan Oflazoglu 4.3. Albert Schweitzer €OCUKLUGUM VE GEN€LIGIM Yurdakul Fincana 4.4. D. H. Lawrence ANKA KUSU Aksit Göktürk 5.5. Bertrand Russel DÜNYA GÖRÜSÜM Cenap Yilmaz 5.6. Cevdet Kudret DiLLERi VAR BIZIM DILE BENZEMEZ 5.7. Simone de Beauvoir SESSIZ BIR ÖLÜM Bilge Karasu 4.8. Yakup Kadri Karaosmanoglu ZORAKI DIPLOMAT 10.9. Serif Hulusi AHMET HASIM (Hayati, Sanati ve Seçilmis Siirleri) 7.50 10. Bertrand Russell VIETNAM'DA SAVAS SU€LARI Niyazi Atakoglu 7.50 11. Maksim Gorki TOLSTOY'DAN ANILAR Aksit Göktürk 4.12. Sevket Süreyya Aydemir INKILAP ve KADRO 10.13. Nƒzim Hikmet KEMAL TAHIR'E MAHPUSANEDEN MEKTUPLAR 15.14. Yakup Kadri Karaosmanoglu POLITIKADA 45 YIL 10.15. Dogan Avcioglu 31 MART'TA YABANCI PARMAGI 7.50 16. Yakup Kadri Karaosmanoglu GEN€LIK VE EDEBIYAT HATIRALARI 12.50 17. Nietzsche BÖYLE BUYURDU ZERDÜST A. T. Oflazoglu 15.18. Arthur Koestler ISPANYA'DA ÖLÜM GÜNCESI €etin Altan 15,19. €etin Altan KOPUK KOPUK 15.20. Aziz Nesin BIR SÜRGÜNÜN ANILARI 10.21. Dogan Avcioglu DEVRIM ÜZERINE 10.22. Aziz Nesin MERHABA 10.23. Aziz Nesin NUTUK MAKINASI/AZ GITTIK UZ GITTIK 10.24. €etin Altan BEN MILLETVEKILI IKEN 20.25. Dostoyevski BATI BATI DEDIKLERI... (Yaz Izlenimleri Üzerine Kis Notlari) Ergin Altay 10.-BILGI YAYINLARI 2. Jean Tardieu SEKiZ OYUN Yildirim Keskin 4. Cahit Atay SULTAN GELIN 5. Albert Camus SANAT€I VE €AGI Yildirim Keskin 6. Oppenheimer BILIM VE SAGDUYU Onur Öymen 8. A. de Saint-Exupery KÜ€ÜK PRENS Cemal Süreya - R. Tomris 9. Güner Sümer BOZUK DÜZEN 10. Orson Welles YURTTAS KANE Nijat Özön 11. Giovanni Guareschi DON CAMILLO VE SEYTAN Yurdakul Fincan‾ 12. Güngör Dilmen Kalyoncu MIDASIN KULAKLARI 13. Friedrich Dürrenmatt DURUSMA GECESI Cenap Yilmaz 14. Anton €ehov TÜTÜNÜN ZARARLARI BIR EVLENME TEKLIFI AYI SAYFIYEDE YAZ Yilmaz Grud‾ 15. Yakup Kadri Karaosmanoglu SODOM VE GOMORE 16. Albert Camus BIR ALMAN DOSTA MEKTUPLAR Suat Tuygan, 18. Aisopos EZOP MASALLARI Tarik Dursun K. Desenler: Asli - Turhan Selçuk 19. Gustave Janouch KAFKA ILE KONUSMALAR A. Turan Oflazoghi 20. Akutagava RASOMON Tarik Dursun K. 21. Pudovkin SINEMANIN TEMEL ILKELERI Nijat ozon. 22. Yakup Kadri Karaosmanoglu HÜKÜM GECESi 23. Ingmar Bergman YEDINCI MÜHÜR A. Turan Oflazoglu 24. Marguerite Duras MODERATO CANTABILE Bertan Onaran 25. Albert Schweitzer €OCUKLUGUM VE GEN€LIGIM Yurdakul Fincanci' 26. Antonioni GECE Ülkü Tamer 27. D. H. Lawrence ANKA KUSU Aksit Göktürk 28. Truman Capote TIFFANY'DE KAHVALTI Meral Alaku* 29. Bertrand Russell DÜNYA GÖRÜSÜM Cenap Yilmaz 30. Aziz Nesin MEMLEKETIN BIRINDE HOPTIRINAM 31. Friedrich Dürrenmatt YUNANLI BIR KIZ ARANIYOR Aksit Göktürk 32. Cevdet Kudret DILLERI VAR BIZIM DILE BENZEMEZ 33. Andre Bazin €AGDAS SINEMANIN SORUNLARI Nijat Özöa 34. ON KISA OYUN Türkçesi: Ülkü Tamer 35. Simone de Beauvoir SESSIZ BIR ÖLÜM Bilge Karasu 36. Anton €ehov IVANOV . Ataol Behramogln, 37. Nathalie Sarraute YÖNELISLER Mükerrem Akdeniz 38. SAHNEYE KOYMA SANATI Türkçesi: Suat Taser 39. Eisenstein POTEMKIN ZIRHLISI Renoir HARP ESIRLERI Ford CEHENNEMDEN DÖNÜS Nijat Özön40. Fakir Baykurt AMERIKAN SARGISI 41. Marguerite Duras BÜTÜN GÜN AGA€LARDA Salƒh Birsel42. Heinrich Böll TRENIN TAM SAATIYDI Zeyyat Selimoglu 43. Behçet Necatigil GECE ASEVI (Bes Kisa Oyun) 44. Yakup Kadri Karaosmanoglu ZORAKI DIPLOMAT 45. Ingmar Bergman AYNADAKI GIBI-SESSIZLIK Tezer Özlü-Fadil Tayla‾ 46. Maksim Gorki KÜ€ÜK BURJUVALAR Güner Sümer 47. Roger Martin du Gard POSTACI Erdogan Basar 48. Serif Hulusi AHMET HASIM 49. Güngör Dilmen Kalyoncu KURBAN 50. Bertrand Russell VIETNAM DA SAVAS SU€LARI Niyazi Atakoglu 51. Tibor Dery EGLENTILI BIR GÖMME TÖRENI Adalet Cimcoz 52. Cervantes DON OUIJOTE -IDON OUIJOTE -IIBertan Onaran 53. Maksim Gorki TOLSTOY'DAN ANILAR Aksit Göktürk 54. Kemal Tahir DEVLET ANA 55. Cevdet Kudret KARAGÖZ -IKARAGÖZ -II-KARAGÖZ -III56. Knut Hamsun PAN Behçet Necatigil 57. Maksim Gorki AYAKTAKIMI ARASINDA Vƒ - Nü 58. Franz Kafka AMERiKA Arif Gelen 59. Aiskhylos ZINCIRE VURULMUS PROMETHEUS Azra Erhat - Sabahattin Eyuboglu 60. Sevket Süreyya Aydemir INKILAP VE KADRO 61. Nijat Özön TÜRK SINEMASI KRONOLOJISI ®2. A. de Saint-Exupery GECE U€USU Bertan Onaran ®3. Cahit Sitki Taranci ÖMRÜMDE SÜKUT 64. B. Traven PAMUK IS€lLERl Adalet Cimco‾ ®. Attilƒ ilhan YASAK SEViSMEK ®6. Nƒzim Hikmet KEMAL TAHlR'E MAHPUSANEDEN MEKTUPLAR 67. Shakespeare ROMEO ILE JULlET A. Turan Oflazoglu 68. Kemal Tahir YORGUN SAVAS€I 70. Yakup Kadri Karaosmanoglu POLITIKADA 45 YIL 71. Bedri Rahmi Eyuboglu KARADUT 69 72. Fakir Baykurt EFENDILIK SAVASI 73. Kemal Tahir KURT KANUNU 74. Dogan Avcioglu 31 MART'TA YABANCI PARMAGI 75. Pertev Naili Boratav AZ GITTIK UZ GlTTlK 76. Azra Erhat MAVI ANADOLU 77. Yakup K. Karaosmanoglu GEN€LiK VE EDEBiYAT HATIRALARI 78. Aziz Nesin NAMUS GAZI 79. Haldun Taner SANCHO'NUN SABAH YÜRÜYÜSÜ 80. Kemal Tahir GÖL INSANLARI 81. Oktay Rifat SiiRLER 82. Adalet Agaoglu €ATIDAKI €ATLAK - SINIRLARDA 83. Miguel de Unamuno SIS Behçet Necatigil 84. Miodrag Bulatovic GODOT GELDI Sevgi Sabuncu 85. Ceyhun Atuf Kansu SAKARYA MEYDAN SAVASI 86. Eisenstein KORKUN€ IVAN Alpagut Erenulug 87. Kemal Tahir RAHMET YOLLARI KESTi 88. Esref HICVIYELER 89. La Fontaine MASALLAR Nƒzim Hikmet 90. Fakir Baykurt ANADOLU GARAJI 91. Sabahattin Kudret Aksal ESlK 92. Haldun Taner HIKAYELER -I-Haldun Taner HIKAYELER-II-93. Turgut Uyar DiVAN 94. Melih Cevdet Anday GiZLi EMIR 95. Ömer Seyfettin BÜTÜN ESERLERI l.EFRUZ BEY 2. KAHRAMANLAR 3. BOMBA 4. HAREM 5. YÜKSEK ÖK€ELER 6. KURUMUS AGA€LAR 7. YALNIZ EFE 8. FALAKA 96. Necati Cumali BASAKLAR GEBE 97. Valemin Berejkov TAHRAN 1943 Hasan Ali Ediz 98. Kemal Tahir YEDI€INAR YAYLASI 99. Aziz Nesin GOL KRALI 100. Gogol ÖLÜ CANLAR Melih Cevdet Anday 101. Sait Faik BÜTÜN ESERLERi 1. SEMAVER / SARNI€ 2. SAHMERDAN / LÜZUMSUZ ADAM 3. MEDARI MAISET MOTORU 4. MAHALLE KAHVESI / HAVADA BULUT 5. KUMPANYA / KAYIP ARANIYOR 6. HAVUZBASI / SON KUSLAR 7. ALEMDAGDA VAR BiR YILAN / AZ SEKERLI / SlMDI SEVISME VAKTl 8. TÜNELDEKI €OCUK / MAHKEME KAPISI 102. Kemal Tahir KÖYÜN KAMBURU 103. Kemal Tahir BÜYÜK MAL 104. Ferit Devellioglu TÜRK ARGO SÖZLÜGÜ 105. Friedrich Nietzsche BÖYLE BUYURDU ZERDÜST A. T. Oflazoglu 106. Elsa Triolet BEYAZ AT Attilƒ Tokatli 107. Bilge Karasu UZUN SÜRMÜS BIR GÜNÜN AKSAMI 108. Aziz Nesin ÖLMÜS ESEK 109. Anton €ehov Ü€ KIZKARDES Hasan Ali Ediz ORMANCINI Ataol Behramoglu 110. Cevdet Kudret TÜRK EDEBIYATINDA HIKAYE VE ROMAN-I-Cevdet Kudret TÜRK EDEBIYATINDA HIKAYE VE ROMAN-II111. Maksim Gorki FOMA Attilƒ Tokatli 112. Arthur Koestler ISPANYA'DA ÖLÜM GÜNCESI €etin Altan 113. €etin Altan KOPUK KOPUK 114. Kemal Tahir SAGIRDERE 115. Aziz Nesin BIR SÜRGÜNÜN ANILARI 116. F–ruzan PARASIZ YATILI 117. Dogan Avcioglu DEVRIM ÜZERINE 118. Kemal Tahir KÖRDUMAN 119. Haldun Taner SERSEM KOCANIN KURNAZ KARISI/ KESANLI ALI DESTANI 120; Tomris Uyar IPEK VE BAKIR 121. Jack London ADEMDEN ÖNCE H. Pinar Kor 122. Selim Ileri PASTIRMA YAZI 123. Roger Vailland YALNIZ ADAM Attilƒ Tokatli 124. Cahit Atay PUSUDA/KARALARIN MEMETLERI/ANA HANIM KIZ HANIM 125. Roger Vailland KANUN Attilƒ Tokatli 126. Giovanni Guareschi DON CAMILLO VE HAYIRSIZ OGUL Özcan Yalim 127. Mustafa Nihat Özön OSMANLICA - TÜRK€E SÖZLÜK 128. Aziz Nesin MERHABA 129. Zaharia Stancu €INGENEM Attilƒ Tokatli 130. Ali Püsküllüoglu ÖZ TÜRK€E SÖZLÜK 131. Aritoine de Saint-Exupery SAVAS PILOTU Bertan Onaran 132. Aziz Nesin NUTUK MAKlNASI/AZ GITTIK UZ GITTlK 133. Michel de Saint Pierre MILYARDER ' Attilƒ Tokatli 134. Vittorio de Sica BISIKLET HIRSIZI Alpagut Erenulug 135. €etin Altan BEN MILLETVEKILI IKEN 136. Marcel Martin CHARLIE CHAPLIN (SARLO) Timuçin Yekta 137. Albenine Sarrazin KEMIK Tarik Alemdar 138. Füruzan KUSATMA 139. Visconti LEOPAR Alpagut Erenulug 140. Trudy Baker -Rachel Jones KAHVE MI, €AY MI, YOKSA BENI Mi? Oksan Okandan Karamanbey 141. Hidayet Sayin TOPUZLU/UZAK DÜNYALAR 142. Attilƒ Ilhan BEN SANA MECBURUM 143. Kemal Bilbasar DENIZIN €AGIRISI 144. Nikolay Haytov DÜNYA POTURUNU €IKARIYOR Naime Yilmaer v 145. €etin Altan BÜYÜK GÖZALTI 146 Dostoyevski BATI BATI DEDIKLERI (. (Yaz Izlenimleri Üzerine Kis Notlan) Ergin Altay BILGl YAYINLARI ÖZEL DiZi 1. Prof. Macit Gökberk FELSEFE TARIHI 2. Mete Tuncay TÜRKIYE'DE SOL AKIMLAR 3. Prof. Sadun Aren ISTIHDAM, PARA VE IKTiSADi POLiTiKA 4. Nƒzim Hikmet KUVAY1 MILLIYB (Resimler: Abidin Dino. Notlar: Cevdet Kudret) 5. Dogan Avcioglu TÜRKIYE'NIN DÜZENi (iki cilt) 6. Metin And GELENEKSEL TÜRK TIYATROSU 7. Prof. Suut Kemal Yetkin TÜRK MlMARISl 8. Dr. €etin Yetkin SIYASAL ÜCTIDAR SANATA KARSI 9. Memduh Aytür KALKINMA YARISI VE TÜRKiYE 10. Prof. Gotthard Jƒschke YENI TÜRKIYE'DE ISLAMLIK Hayrullah Örs 11. Prof. P. A. Sorokin BIR BUNALIM €AGINDA TOPLUM FELSEFELER! Mete Tuncay BILGI YAYINLARI YASA DIZISI 1. SON DEGISIKLIKLERIYLE GEREK€ELI ANAYASA (Kƒzim özt–rk)BILGI YAYINLARI : 146 DENEME, ANI DIZISI : 25 Birinci Basim Mart 1972 BiLGi YAYINEVI Sakarya Caddesi 8 Yenisehir, Ankara Telf. :17 74 03-12 50 67 DOSTOYEVSKI BATI, BATI DEDIKLERI. (YAZ IZLENIMLERI ÜZERINE KIS NOTLARI) Türkçesi: Ergin Altay BILGI YAYINEVI Kapak Düzeni : Fahri KARAGÖZOGLU BILGI BASIMEVI - ANKARA, 1972 I€INDEKILER Birinci Bölüm Önsöz yerine ................ ...
View Full Document

This note was uploaded on 03/07/2011 for the course IE TURK-102 taught by Professor Esergüleer during the Spring '11 term at Bilkent University.

Ask a homework question - tutors are online