F.m.dostoyevski - Ecinniler

F.m.dostoyevski - Ecinniler - ÖTEKI YAYINEVI 939-97ÖTEKI...

Info iconThis preview shows page 1. Sign up to view the full content.

View Full Document Right Arrow Icon
This is the end of the preview. Sign up to access the rest of the document.

Unformatted text preview: ÖTEKI YAYINEVI 939-97ÖTEKI KLASIK Roman YAPIM Öteki Ajans KAPAK TASARIMI Arif Turan REDAKTÖR Celal Inal BASKI ve CILT Emel Matbaasi BIRINCI BASKI 1994 IKINCI BASKI 1996 ÖTEKI, Açi Yayinciligin kurulusudur. YÖNETIM YERI Mediha Eldem Sokak 52/1 " 06421 Kizilay/ANKARA Tel: 312 435 38 33 Fax: 312 433 96 09 ISBN 975-7782-57-2 Fyodor Mihayloviç Dostoyevski ECINNILER Cilt l TÜRKÇESI Reha PinarBirinci Bölüm 1. BASLANGIÇ OLARAK Pek saygideger Stepan Trofimovich Verkhovensky'nin biyografisinden bazi bilgiler. Simdiye kadar kayda deger özelliklerin olmadigi kentimizdeki garip olaylari anlatmadan önce, tecrübeli bir yazar olmadigimdan, biraz geriye gidip, pek becerikli ve saygideger Stepan Trofimovich Verkhovensky'mizi ilgilendiren biyografik bilgilerle baslamanin gerekli oldugunu anladim. Aktarmak amacini güttügüm öykü daha sonra anlatilacagina göre, bu bilgilerin, kentimizin sosyal ve politik tarihinin açiklanmasina hizmet edecegini umarim. Derhal söyleyeyim ki, Mr. Verkhovensky, aramizda daima, oldukça özel ve özel oldugu kadar da uygar bir rol oynardi ve bu rolünübüyük bir tutkuyla severdi; öyle ki, bu rol olmadan onun, bir varlik gösteremeyecegini düsünmemek elimden gelmez. Bu düsüncem, onu, bir sahne oyuncusuna benzettigimden dolayi degildir; ayrica böyle bir niyetim de yok; üstelik ona son derece saygi duyarim. Belki de bu, sadece bir aliskanlik meselesidir; daha dogrusu gençlik yillarindan beri, halk arasinda meshur bir insan olma arzusunun çok güçlü olmasindan dogabilir. Örnegin, "mimli" bir adam olmaktan, ya da mimli oldugu kadar bir "sürgün" olmaktan son derece hoslanirdi. Bu iki kelimenin, onu büyüleyen ve yillar boyunca kendisini yine kendi gözünde yavas yavas yükselten, nihayet onu, benligini tatmin eden yüksek bir kaide üzerinde durdugunu zihninde canlandirmasina neden olan, klasik bir görkemliligi vardir. Son yüzyilin hicivli bir Ingiliz romaninda, kahraman olarak anilan Gulliver, halkin ancak on santim boyunda oldugu Lilliputlar ülkesinden dönüsünde, kendisini bir dev olarak görmeye o kadar alismisti ki, Londra caddelerinde yürürken, kendisinin hƒlƒ bir dev oldugunu ve onlarin cüce olduklarini düsünerek, onlari ezmemek amaciyla yoldan geçen arabalara ve insanlara önünden kaçmalari için bagirirdi. Fakat, bu hareketleri halkin ona gülmesine ve onunla alay etmesine neden olurdu. Hatta, bazi arabacilar kendisini dev olarak gören bu adama, kirbaçlarini acimadan indirirlerdi. Oysa, bu dogru muydu? Aliskanlik bir insana neler yaptirmaz ki! Aliskanliklari, Bay Verkhovensky'yi ayni duruma sokmustu. Bir farkla ki, onun, aliskanliklarindan ötürü karsilastigi tavir daha masum ve yumusakti. Söylenmesi gerekirse, o son derece yüce bir insandi. Dogrusu, yasantisinin sonuna dogru herkes tarafindan unutulmus oldugunu söylemem gerekir; oysa, diger taraftan, hiç taninmamis oldugunu söylemek de çok saçma olur. Gerçekten, hiç kusku yoktur ki, O da çagin ünlü kisileri arasina karismistir. Kisa bir süre için de olsa, adi, dönemin ünlü birçok insanlari tarafindan, Chaadeyev, Belinsky, Granovsky ve henüz çalismalarina yeni yeni baslayan Herzen'in adlarinin yaninda anilmistir. Fakat, Bay Verkhovensky'nin çalismalari, söylendigine göre, "ayni zamanda 6 gerçek olan bir olaylar kasirgasi"nin ardindan hemen hemen baslamasi ile sona ermesi bir oldu. Ve ne umarsiniz? Sonunda, böyle bir "kasirga"nin, hatta "olaylar"in olmadigi anlasildi. Geçen gün güvenilir bir kaynaktan büyük bir saskinlikla ögrendim ki, Bay Verkhovensky, aramizda hiçbir zaman, bizler gibi, bir sürgün olarak yasamamis ve hiçbir zaman polis takibine ugramamistir. Bu sadece, bir insanin hayal gücünün ne kadar canli oldugunu gösterir! Bütün yasantisi süresince belirli çevrelerce tanindigina, attigi her adimin bilindigine ve kontrol edildigine, bütün samimiyeti ile inanirdi. Hatta, son yirmi yil içinde, birbirinden basarili olan üç valimizin, ilimizi yönetmek için atandiklari zaman, üst makamlar tarafindan kendi hakkinda verilen bazi bilgilerle doldurulduklarini düsünürdü. Eger, herhangi bir kimse, bizim hiç de art düsüncesi olmayan Bay Verkhovenksy' mizi, inkƒr edilmez delillerle, korkmasi için hiçbir neden olmadigina inandirmaya kalkissa, muhakkak ki, son derece gücenirdi. Bununla beraber son derece akilli ve yetenekli bir insan olduguna kusku yoktu. Gerçi bilimsel alanda herhangi bir adim atmamis olmasina ragmen ona bilgin bile denebilirdi. Zaten bilimsel bir çalismasi oldugunu da sanmam. Oysa, ögrenen insanlar için Rusya'da durum böyle degil midir? Dis ülkelerden dönüsünde, kirk yaslarinin sonuna dogru kendisini, üniversite doçenti olarak tanitti. Fakat, yanilmiyorsam, ancak birkaç ögretide bulunmustu... bunun, Araplar hakkinda oldugunu saniyorum. 1413 ve 1428 yillari arasindaki dönemde, küçük bir Alman kasabasi olan Hanau'nun toplumsal önemi hakkinda çok parlak bir tezi savunma firsatini da bulmustu. Bununla beraber, bu savunmanin hangi özel ve oldukça karanlik nedenden ötürü yapilmadigi bilinmiyor. Bu tez, devrin Slavcilarina yerinde ve aci veren bir darbe oldugundan, kisa zamanda sayisiz ve amansiz düsman edindi. Daha sonra -üniversitedeki durumunu kaybettikten sonra-sirf intikam alma ve nasil bir adam kaybettiklerini onlara anlatma bakimindan, Dickens'tan çeviriler yapan ve George Sand'in fikirlerini yayimlayan ilerici aylik bir dergide, büyük davalarin nedenlerine kadar inen, derinligine ve dikkatle yaptigi arastirmalari7nin ilk bölümünü yayimlamayi basardi; yanilmiyorsam bu arastirmalar, belirli bir devrin, belirli sövalyelerinin dürüst ve ahlƒkli asaletlerinden ya da buna benzer bir seyden söz ediyordu. Nasil olursa olsun, bu arastirmalar, asiri derecede yüksek ve olaganüstü yüce fikirler olarak yorumlandi. Sonradan çikan söylentilere göre, bu arastirmalara devam etmesi hemen yasaklandi; hatta, ilerici dergi bile, arastirmalarin ilk bölümünü yayimladigi için kazaya ugradi. Bu dogru olabilir; o günlerde böyle seyler olmuyor muydu? Fakat, özellikle bu olayda böyle bir sey olmadigi ve yazarin basladigi isi bitiremeyecek kadar tembel oldugu söylenebilir. Araplar hakkindaki ögretisine son vermesinin nedeni, birinin (olasilikla gerici düsmanlarindan) yazdigi mektup sonucudur. Sonuç olarak, biri ondan bazi açiklamalar yapmasini istemisti. Dogru olup olmadigini bilmiyorum; fakat, ileri sürüldügüne göre, o siralarda Petersburg'da devletin temelini sarsan on üç üyesi bulunan, devlete karsi yikici bir örgüt ortaya çikarildi. Söylentilere göre, Fourier'in yapitlarini çevirmeye niyetliydiler. O sirada, Moskova'daki otoriteler, Bay Verkshovensky'nin çok gençken, alti yil evvel Berlin'de yazdigi ve teksir edilerek edebiyata merakli iki gençle bir ögrenci arasinda paylasilan siir tarzindaki bir oyununu ellerine geçirdiler. O oyun, simdi masamin üzerinde duruyor. Kendi el yazisi ile kopya edilmis bu yapiti, bir yil kadar önce bizzat Bay Verkhovensky göndermisti. Kendi imzasini tasiyan bu oyun kitabinin çok güzel, kirmizi maroken bir cildi var. Sunu itiraf etmeliyim ki, oyunun edebi bir degeri var ve hatta onun yetenekli oldugunu da söyleyebilirim; gariptir, ama, o zamanlar (otuz yillarinda) böyle dram yazarlari çoktu. Oyunun ne oldugunu söylemeye gücüm yetmez; çünkü, samimi olmak gerekirse, basini ve sonunu ben de anlayamadim. Faust'un ikinci bölümünü hatirlatan lirik ve dramatik türde yazilmis bir çesit öykü. Kadinlar korosu ile açilir, erkekler korosu ile devam eder, sonra bazi ruhlarin korosu diger korolari takip eder ve nihayet, yasamaya hevesli, fakat hiçbir zaman yasamamis olan ruhlarin korosu ile son bulur. Bütün bu korolar belirli olmayan bir sarki söyler; daha çok birisinin laneti hakkinda; fakat bu lanette, yüksek bir doganin 8 telkini vardir. Sonra birden sahne degisir ve bir çesit "yasam bayrami" baslar. Bu bayramda böcekler bile sarkiya katilirlar, bir kaplumbaga Latince, dini sözcükler söyleyerek görünür ve eger dogru hatirliyorsam, bazi madenler bile -tamamen cansiz- su ya da bu sekilde koroya katilirlar. Aslinda, hepsi araliksiz olarak söylerler ve konustuklari zaman birbirlerini belirsiz olarak yererler; fakat söyledikleri kelimeler gittikçe etkili olur. Sonuçta, sahne yine degisir ve çorak bir araziye dönüsür; kültürlü genç bir adam kayalarin arasinda avare avare dolasir; belirli otlan toplayip emer; bir peri, bu otlari neden emdigini sorar; kültürlü genç, içindeki hayatin zenginligini hissetmek istedigini ve bu bitkilerin sularinda buldugunu, bütün arzusunun, mümkün oldugu kadar çabuk inancini kaybetmek oldugunu söyler. (Gereksiz bir arzu gibi görünüyor). Sonra tanimlanamayacak kadar güzel, genç bir adam, siyah atinin üstünde dörtnala gelir; pesinde bütün uluslardan birlesmis büyük bir ordu vardir. Genç adam ölümü simgeler; bütün uluslar ölümü özlemektedir. Nihayet, son sahnede, Kabil Kulesi görünür; bazi tutsaklar yeni bir umut sarkisi ile kuleyi tamamlamaktadirlar. Kulenin tepesine eristikleri zaman, Tanri (zannederim Olimpos Tanrisi) komik bir tarzda kaçar ve insanlar hemen onun yerine geçip yeni bir hayata baslarlar. iste o günlerde tehlikeli, sakincali olarak kabul edilen böyle bir oyundu. Geçen yil bunu yayimlamak için Bay Verkhovensky'ye bir teklif yaptim. Çünkü, bugünlerde son derece zararsiz kabul ediliyordu. Oysa, teklifimi gücenerek, nazikçe reddetti. Oyunun zararsiz oldugu hakkindaki düsüncemden hosnut olmamisti ve hatta, iliskilerimiz iki ay boyunca kesildi. Ne tahmin edersiniz? Birden ve burada yayimlama hazirliklarimi yaptigim sirada, oyun yayimlandi, -dogrusunu söylemek gerekirse, devrim yapan bir ülkede- oyunun yayimlandigindan Bay Verkhovensky' nin haberi bile yoktu. Önce, müthis telƒsa kapildi; solugu valinin yaninda aldi. Sonra, kendisini savunmak için Petersburg'a, onlara sadik oldugunu anlatan bir mektup yazdi. Bu mektubu bana iki kere okudugu halde hiçbir zaman postalamadi; çünkü, hangi adrese ve kime gönderecegini bilmiyordu. Bütün bir ay son derece rahatsiz oldu; 9fakat, kalben çok sevinçli olduguna inaniyordum. Birisinin ona sagladigi gazeteyi yatarken bile koynuna aliyordu. Gündüzleri yataginin altina sakliyor, yatagini düzeltmelerine izin vermiyordu. Her gün telgraf bekliyor ve bütün dünyaya alay ederek bakiyordu. iste o zamanlar benimle arkadaslik iliskilerini yine kurdu. Bundan, onun ne kadar iyi kalpli ve kin tutmayan bir insan oldugunu anlasilir. *** Inançlari yüzünden sikinti çekmemis oldugunu hiçbir zaman iddia etmem; oysa, inaniyorum ki, kendisine gerekli açiklamalar yapilmis olsaydi, Araplar hakkindaki ögretilerine devam edebilirdi. Fakat, o zamanlar yükselme tutkusunun seline kapilmis gidiyordu ve bütün çalismalarinin "olaylar kasirgasi" tarafindan yikildigina inaniyordu. Eger, tüm gerçegin söylenmesi gerekirse, meslek hayatindaki degisikligin gerçek nedeni, bir tümgeneralin karisi, Varvara Petrovna Stavrogin'in son derece nazik teklifi ve bu teklifin yinelenmesiydi. Kadin, tek oglunun egitiminin, çok iyi ve yetenekli bir egitmen, ayni zamanda dost olan Bay Verkhoversky tarafindan yapilmasini arzu ediyordu. Bu is için teklif edilen maasin, göz kamastirici yüksekligi söz konusu olamazdi. Bu teklif ona, ilk defa Berlin'deyken yapilmisti. Bu teklifin yapildigi tarih, tesadüfen, ilk karisinin ölüm tarihine rastlamisti. ilk karisi bizim ilden hafifmesrep bir kizdi. Onunla evlenisi, düsüncesiz, genç bir adam oldugu zamana rastlar. O genç kadinla oldukça sikintili günler geçirdigine inanirim. Çok cazibeli ve güzel olan karisiyla anlasamamasinin nedeni, onu geçindirmekten yoksun olmasi ve bazi çok ince hususlardi. Üç yillik bir ayriliktan sonra karisi, bes yasinda bir erkek çocugu birakarak Paris'te öldü. Bay Verkhovensky, üzüntülü günlerinden birinde çocugundan "ilk mutlu ve askimizin bulutlanmadigi" günlerin hatirasi diye sözetmisti. Çocuk Rusya'ya gönderilmis, uzak bir ilde, uzaktan akraba olan teyzeler tarafindan 10 yetistirilmisti. Bay Verskhovensky böyle bir haldeyken, Bayan Stavrogin'in teklifini reddederek, hiç neden yokken Berlin'li, konuskan olmayan bir kizla evlendi. Henüz karisinin ölümü üzerinden bir yil geçmemisti. Fakat, evlenmesinin disinda, egitmen olarak görevi kabul etmemesinin baska nedenleri de vardi. O zamanlar taninmak sevdasi ile yanip tutustugundan, dillere destan olan taninmis bir profesörün sözlerine kanmis, üniversitede doçentlik teklifini kabul etmisti. Zaten uzun süreden beri kendisini buna hazirliyor, kartal kanatlarim denemek istiyordu. Ve simdi, kanatlan kirildiktan sonra, daha evvel reddetmekte hakli olup olmadigini düsünmedigi teklifi hatirlamasi normaldi. Evliliginden bir yil sonra karisinin ani ölümü bu konuyu kesin olarak çözümledi. Samimi olayim: Bayan Stavrogin'in atesli sempatisi, paha biçilmez ve klasik dostlugu her seyi kökünden çözümlemisti. Tabii, dostluk hakkinda böyle deyisler kullanilabilirse... Bay Verkhovensky, kendisini bu dostlugun kollarina firlatip atti ve her sey yirmi yil sürece çözümlenmis oldu. "Kollarina firlatip atti" deyisini kullandim diye yanlis fikirlere kapilinmasini arzu etmem; kollarin, en yüksek moral duygusu anlaminda degerlendirilmesi gerekir. Bu iki kayda deger varlik, soylu ve zarif bir beraberlik kurarak sonsuza dek birlestiler. Ayni zamanda, Bay Varkhovensky'nin egitmenligi kabul etmesinin baska bir nedeni de vardi. Ilk karisindan miras olarak kalan yer, (burasi küçük bir yerdi) kentimizin birkaç mil ötesinde, Stav-rogin'lerin gösterisli arazilerinin bulundugu Skvoreshniki'ye yakindi. Ayrica, kendisini ögrenme gibi büyük bir konuya verebilmesi her zaman mümkündü ve çalisma odasinin sessiz yalnizliginda, zengin Rus edebiyati hakkinda pek derin arastirmalar yapabilirdi. Burada, üniversitede oldugu gibi, arastirmalarindan baska islerle de ugrasmayacakti. Bu arastirmalar, hiçbir zaman meydana çikmadi; fakat, diger taraftan, hayatinin geri kalan kismini, yirmi yildan fazlasini, "canli bir sitem heykeli" olarak geçirebileceginin mümkün oldugunu anladi. Zaten bu söz, taninmis bir ozanin siirinde de geçiyordu. 11Canli bir sitem heykeli. Vatanimin önünde duruyordum, Liberal ülkücü. Belki de, ozanin aklindaki kisi, eger arzu ederse, hayati süresince böyle poz vererek durmaya hakki olan kisiydi. Dogrusunu söylemek gerekirse, bizim Bay Verkhovensky, böyle kimseleri kendine örnek alan biriydi; ayrica, ayakta durmaktan çabukça yorulur, sik sik yatmayi tercih ederdi. Fakat, onun hakkini vermis olmak için, uzanip yatmis bile olsa, yine de canli "sitem heykeli" pozunu korurdu özellikle; bu bile, dar kafali halkimiz için oldukça yeterliydi. Onu, kulübümüzde kƒgit oynamak üzere masaya oturdugu zaman görmeliydiniz. Tüm tavirlari sanki söyle söylüyordu: "Kƒgitlar! Oturmus sizinle oynuyorum! Iliskilerimi korumak için mi? Fakat bundan sorumlu olan kim? Meslek hayatimi kim yikti ve beni sizinle oynamaya zorladi? Oh, yok ol Rusya." Sonra, kibar bir tavirla kupa kozunu oynardi. Dogrusunu söylemek gerekirse, kƒgit oyununa bayilirdi. Özellikle son yillarda, daima kaybetmesinden ötürü, Bayan Stavrogin'le sik sik tartismalara girisirdi. Bu tartismalari pek can sikici olurdu. Bunlari daha sonra anlatacagim. Surasini isaret etmek isterim ki, vicdanli bir insandi (bazen) ve bu yüzden sik sik kederlenirdi. Bayan Stavrogin'le yirmi yillik arkadasliklari süresince, yilda üç ya da dört kez, düzenli olarak, aramizda "yurttas kederi" diye bilinen bir üzüntüye kapilirdi. Bizim pek saygideger Bayan Stavrogin, özellikle bu deyisi begenirdi. Daha sonralari, "yurttaslik kederi" hastaligi yani sira, bir de sampanya hastaligina kapildi. Fakat, isbilir Bayan Stavrogin, bütün hayati süresince, onu, bu önemsiz arzularina karsi bütün gücü ile korudu. Ve dogrusu, çok garip davranislari olmasindan ötürü onun bir bakiciya ihtiyaci vardi. Coskun bir kederin tam ortasinda kahkahalarla gülmeye baslardi. Kendi kendine konustugu bile olurdu; tabii, bu konusmalari nükteli olurdu. Ve Bayan 12 Stavrogin onun böyle nükteli konusmalarindan çekinirdi. Çünkü, hayatinda en çok korktugu, nükteli konusmalardi. Daima en üstün nedenlerle görevini yapan klasik bir kadindi. Bu üstün kadinin, zavalli olarak kabul ettigi arkadasi üzerindeki etkisi, yirmi yil sürdü. Bu kadindan ayrica sözetmeliyim ki, bunu da simdi yapmak ka-rarindayim. Garip dostluklar vardir; iki dost, birbirlerini hemen hemen öldürmek üzere hazirdir. Bütün yasantilari süresince bu böyle sürer gider ve ayrilmayi kesin olarak düsünmezler; tartisan kisi, yakin dostluklarini bozacak olursa, hastalanir ve hatta kederinden ölebilir. Bayan Stavrogin ile yaptigi özel tartismalardan sonra, onun yanindan ayrilisi üzerine, Bay Verkhovensky'nin kanepeden firlayarak kalkip duvari yumrukladigina kaç kere tanik olmusumdur. Söylediklerimde zerre kadar yalan yok. Hatta, bir keresinde duvarin sivasini bile yikmisti. Bu kadar ince ayrintilari nasil bildigim sorulabilir. Bunlara yakindan tanik oldugumu söylersem ne dersiniz? Ya Bay Verkhovensky, Bayan Stavrogin'le yaptigi konusmayi renkli kelimelerle anlatirken basini omzuma dayayarak defalarca aglamissa? Fakat, bu aglamalar sonunda, daima degismez davranislari vardi. Ertesi sabah, kendisine nankörlügünden ötürü iskence yapmaya hazirdir; ya aceleyle beni çagirtir ya da kosarak bana gelir ve Bayan Stavrogin'in ne kadar serefli, hassas bir insan oldugunu söylerdi. Sadece bana gelmekle de kalmaz, Bayan Stav-rogin'e mektuplar yazar ve içini döktügü bu mektuplara da imzasini basardi. Birkaç gün evvel, yabanci birine, onu evinde sirf ününden yararlanmak için tuttugunu, bilgisine ve kabiliyetine imrendigini, bu nedenle ondan nefret ettigini; fakat, bu nefretini açik olarak gösteremedigini çünkü, onu terkettigi zaman Bayan Stavrogin'in, kültürüne zarar verecegini bildigini; bu kadar alçalabildigi için 13kendinden igrendigini ve en berbat bir ölümü hakettigini; ondan, kaderini çizecek son kelimeleri söylemesini bekledigim falan yaziyordu; tabii bütün bu yazdiklari, nükteli bir anlatim tasiyordu. Bunu okuduktan sonra, elli yasindaki masum çocuklarin, sinir buhranlari sonucu isi nereye kadar vardirdiklarini anlarsiniz!... Küçük bir konudan dolayi aralarinda çikan tartisma sonucu yazdigi bu mektuplardan birini de ben okudum. Anladigima göre, birbirlerine oldukça igneli sözler söylemis ve birbirlerini kirmislar. Mektubu okuduktan sonra dehsete kapilmis ve göndermemesi için yalvarmistim. Büyük bir hararetle: - Bu mümkün degil, demisti. Böylesi daha onurlu bir davranis. Görevim bu. Ona her seyi anlatmadigim takdirde kahrimdan ölebilirim. Ve o mektubu gönderdi. Bayan Stavrogin -iste burada ayriliyorlardi- böyle bir mektubu hiçbir zaman göndermezdi. Bay Verkhovensky'nin yazmaya karsi büyük tutkusu oldugu bir gerçektir. Ayni evde kaldiklari halde Bayan Stavrogin'e mektup yazar; sinir nöbetleri aninda bu mektuplar günde ikiye çikardi. Bayan Stavrogin'in, günde iki mektup da alsa, bunlari büyük bir dikkatle okudugunu kesin olarak biliyorum. Onlari okuduktan sonra, siraya koyarak özel bir kutuda saklardi. Ayrica, onlari kalbinin bir hazinesi olarak kabul ederdi. Sonra, dostunu bütün gün cevap bekler olarak birakir; sanki hiçbir seyin önemi yokmus ve bir gün evvel aralarinda önemli bir olay geçmemis gibi davranarak onunla görüsürdü. Zamanla, onu öyle bir alistirdi ki, Bay Verkhovensky, bir gün önce olan olaylari ona hatirlatmak cesaretini bulamazdi; fakat, dostunun gözlerine sert bir bakisla bakmaktan da geri durmazdi. Bay Verkhovensky, olanlari çok çabuk unutmakla beraber, Bayan Stavrogin, kolay kolay unutmazdi. Onun sogukkanliligindan cesaret alan Bay Verkhovensky, arkadaslari geldigi zaman, sampanya içerek eglenirken bol bol güler ve bütün saklabanliklarini döktürürdü. Böyle anlarda, Bayan Stavrogin ona ze14 hirli bir nefretle bakardi; ama, o, bunun farkina bile varmazdi. Aradan bir hafta, belki bir ay, hatta alti ay geçtikten sonra, nasil oldugu bilinemez, yazdigi mektuplarda kullanmis oldugu bir deyisi hatirlar, öylesine üzülür ve acinirdi ki, midesine sancilar girer kivranirdi. Bu özel sancilari, bazi hallerde, bir sinir soku geçirdigi zaman tutardi. Beden yapisinin degisik bir özelligi de buydu. Hiç kusku yok ki, Bayan Stavrogin, ondan sik sik nefret ederdi; fakat, Bay Verkhovensky'nin sonuna kadar göremedigi bir husus, nihayet onun oglu, ondan olma bir varlik, hatta onun bir bulusu haline gelmis olmasiydi. Bay Verkhovensky, onun eti, kemigi olmustu; onu yalniz, "yeteneklerini kiskanmasi" nedeniyle evinde barindirip bakmamisti. Böyle düsünülmesi, kadim kimbilir ne kadar üzmüstür... Sürekli nefretinin, kiskançliginin ve küçük görmesinin yani sira ona, kalbinin en gizli köselerine; saklanmis bir sevgi besliyor olmaliydi. Onu en küçük bir lekeden dahi korurdu. Tam yirmi iki yil onun üzerine titredi. Onun, bir sair, bir bilgin ya da bir hayat adami olarak ünü tehlikeye girecek olsa, gecelerini uykusuz geçirirdi. Onu icat etmisti ve kendi icadina, önce kendisi inanmisti. Bay Verkhovenksy, onun gördügü bir çesit rüyaydi... Fakat karsiliginda ondan çok seyler isterdi. Hatta, bazen, ondan bir köle bagliligi beklerdi. Onun, nasil kindar bir insan olduguna ina-nilamaz! Bunun hakkinda iki öykü anlatsam fena olmaz sanirim. *** Kölelerin özgürlüklerine kavusacaklari hakkindaki söylentilerin ilk çiktigi, tüm Rusya'nin birden yüzü güldügü, tamamen yeni bir dogus hazirliklarina basladigi zamana rastlayan günlerden birinde, reformla yakindan ilgili ve yüksek tabaka ile siki iliskileri bulunan Petersburg'lu bir Baron, kentimizden geçerken Bayan Stavrogin'i ziyaret etti. Kocasinin ölümüyle, yüksek sosyetedeki baglarinin zayiflamasi ve gittikçe azalarak tamamen kopmasindan ötürü, Bayan Stavrogin için böyle bir ziyaret çok önemliydi. Baron, 15bir saat kadar kaldi ve çay içti. Yanlarinda baska kimse yoktu. Bayan Stavrogin, Stepan Verkhovensky'yi davet etti ve Baronla tanistirdi. Baron, Bay Verkhonevsky'nin itibarini daha önce duymustu ya da duymus göründü; fakat, çay içerken onunla pek az ilgilendi. Bay Verkhonevsky, onun üzerinde iyi bir etki birakmak için elinden gelen gayreti esirgemiyordu. Ayrica, davranislari son derece kibar ve göz aliciydi. Her ne kadar soylu bir aileden gelmiyorsa da, Moskova'da aristokrat bir ailenin yaninda yetismis oldugundan, onla! gibi davraniyordu. Fransizcayi bir Parisli kadar düzgün konusurdu. Bu bakimdan, Bayan Stavrogin tasrada bile yasasa, etrafinda ne çesit insanlarin bulundugunu anlamamak mümkün degildi. Baron, bunu anlamis olmaliydi. Oysa, beklenilen sonuç alinamadi. Baron henüz etrafa yayilmis olan büyük reform söylentilerinin dogrulugunu onaylarken, Bay Verkhovensky, coskunlugunu engelle yemeyerek" Yasa!", diye haykirdi; bu haberden duydugu asiri heyecani anlatabilmek için de bagirmasi ile beraber bir el hareketi de yapmisti. Haykirisi fazla yüksek sesle degildi. Hatta, kibarca da denilebilirdi; gerçekte, coskunlugu içten dogan bir davranis degildi. ve çay partisinden önce, davranislarini ayna karsisinda yarim saat kadar büyük bir dikkatle incelemisti; fakat görünüse göre, bir hata olmustu; çünkü, hafifçe gülümseyen Baron, bu büyük olay karsisinda tüm Rus ulusunun duygulanmasinin normal oldugunu söyledi. Bundan sonra, Baron, hemen kalkti ve Bay Verkhovensky' nin elini sikmak için iki parmagini uzatmayi da unutmadi. Bayan Stavrogin, büyük salona döndügü zaman masanin üzerindeki bir seyle ilgileniyormus gibi üç dakika kadar bir sey söylemedi; sonra birden Bay Verkshovensky'ye döndü. Soluk bir yüz ve ates püsküren gözlerle tislar gibi fisildadi: - Bu yaptiginizdan ötürü sizi hiç affetmeyecegim!... Ertesi günü dostuyla karsilastigi zaman sanki hiçbir sey olmamis gibi davrandi; o olaya hiçbir sekilde deginmedi. Ancak, on üç yil sonra, kötü bir aninda, olayi hatirladi ve dostuna sitem etti; on üç yil evvelki gibi, rengi yine soluk, gözleri ates püskürüyordu. 16 Ömründe ancak iki kere Bay Verskhovensky'ye "Bu yaptiginizdan ötürü sizi hiç affetmeyecegim!" demisti. Baronun yaninda olan olay ikinciydi; fakat, birinci olay da en az onun kadar karakteristikti ve görünüse göre, Bay Verskhovensky'nin geleceginde büyük bir rol oynamistir. Bu bakimdan, birinci olaya da deginmem gerekiyor. Bu olay, 1855 yili ilkbaharinin mayis ayina rastlar. Hareket halindeki orduya katilmak üzere aceleyle Kirim'a gitmekte olan, akilsiz, yasli bir centilmen olan Tümgeneral Stavrogin'in mide kanamasindan öldügü haberi Skvoreshniki'de duyuldugu zamana aittir. Dul kalan Bayan Stavrogin, büyük bir yas içindeydi. Kocasindan dört yildan beri ayri yasayan Bayan Stavrogin, büyük bir yas içindeydi. Kocasindan ayri yasamasi, karakter ayriligi nedeniyleydi. Kocasina bir aylik baglamisti. (Tümgeneralin, 150 köylüsü ve ücretlerini ödemek zorunda kaldigi bir ordusu ve sosyete ile iliskileri vardi; bütün para ve Skvoreshniki, çok zengin, Devlet müteahhidi bir adamin tek kizi olan Bayan Stavrogin'indi.) Böyle olmakla beraber, ölüm haberinin ahi olmasindan sarsilmisti. Bay Verk-shovensky'nin daima onun yaninda bulundugunu söylemek gereksiz olacak. Mayisin en civcivli zamaniydi; Geceler son derece güzel oluyordu; yabani kirazlar çiçek açmisti. Iki dost her gece bahçede bulusur ve karanlik bastirana kadar kameriyede oturur, birbirlerine içlerini dökerlerdi. Romantik anlar da olurdu... Yasantisindaki degisikligin etkisi altinda kalan Bayan Stavrogin, her zamankinden daha çok konusurdu. Dostuna kopmaz baglarla baglanmis görünürdü ve böylece birçok gece geçirdiler. Birden Bay Verk-hovensky'nin aklina garip bir düsünce saplandi: "Acaba bu teselli kabul etmeyen kadin, yas tuttugu yilin sonunda, ondan bir evlenme teklifi mi bekliyordu?" Bu saçma bir fikirdi; fakat, gözü yükseklerde olan bir adamin manevi gelismesinin çok yönü oldugundan, isteklerini artirmak izin bazen böyle saçma fikirlere saplandigi gerçektir. Bu düsünceyi, büyük bir dikkatle kafasinda evirip çevirdi ve sonunda, durumun böyle olduguna karar verdi. Bunun üzerinde, 17tekrar düsündü: "Kadinin büyük bir gelecegi oldugu muhakkak, ama..." Bayan Stavrogin güzel sayilmazdi; uzun boylu, soluk benizli, kemikleri çok iri ve at gibi uzun yüzlü bir kadindi. Bay Verk-hovensky, gittikçe tereddüt ediyordu; kusku içinde kivraniyordu ve karar veremedigi için birkaç kere de agladi (zaten sik sik aglardi). Geceleri kameriyede otururlarken yüzüne, elinde olmayarak, kaprisli ve alayci bir anlatim geliyordu. Bu anlatim, biraz isveli ve tepeden bakan anlam da tasiyordu. Her nasilsa bu, iradesi disinda oluyordu ve gerçekten bir insan ne kadar onurlu ise, yüzünün anlatimi da o kadar açik olurdu. Bu kuskularin ne kadar dogru oldugunu ancak Allah bilir; fakat onun kalbinde Bay Verkhovensky'nin kuskularini dogru çikaracak hiçbir his olmadigini söylemek daha dogru olur kanisindayim. Ve ayrica, istedigi kadar ünlü olsun, Stavrogin, ismini onun ismi ile degistirmeye niyetli degildi. Olasilikla, bir adamla ayni fikirde olmasi, tamamen kadinca bir arzu ve böyle durumlarda çok normal olan özlem olabilirdi. Nitekim, bugüne kadar kadin kalbinin derinliklerine inilememistir diyebilirim; yazmaya devam edecegim. Dostunun yüzündeki garip anlatimi sezmekte gecikmedigini söyleyebilirim. Çünkü, çok hassas ve sezgi gücü yüksek bir kadindi. Ayrica, Bay Verkhovensky, böyle zamanlarda çok safti. Geceler eskisi gibi devam ediyor, konusmalar hep sairane ve çok daha ilginç oluyordu. Bir gün, hava karardigi zaman, çok canli ve sairane konusmalardan sonra, iki dost, Bay Verkhovensky'nin oturdugu barakanin merdivenlerinde, birbirlerinin ellerini sicak ve candan bir tavirla sikarak neseyle ayrilmislardi. Bay Verkhovensky, her yaz, Skvoreshniki villasindan, hemen hemen bahçenin ortasinda duran bu küçük barakaya tasinirdi: Odasina henüz girmis, kederli düsüncelere dalmis, elinde henüz yakmadigi bir püro, pencerinin önünde yorgun ve hareketsiz duruyor ve tüy gibi hafif bulutlarin ayin yanindan kayarak geçisini seyrediyordu ki, aniden duydugu bir hisirti ile sasirarak arkasina döndü. Dört dakika kadar önce ayrilmis oldugu Bayan Stavrogin'in yine gelmis oldugunu gördü. Kadinin soluk yüzü hemen hemen mavilesmis, dudaklari kisilmisti ve uç18 lan arada sirada titriyordu. Bayan Stavrogin, amansiz bir ifadeyle gözlerini Bay Verkhovensky'nin gözlerine dikerek tam on saniye konusmadan durdu; sonra, aceleyle fisildadi: - Bu yaptiginizdan ötürü sizi hiç affetmeyecegim!... On yil sonra, Bay Verkhovensky, kapiyi özellikle kilitleyerek bu üzücü olayi bana fisiltiyla anlattigi zaman, çok sasirmis oldugundan Bayan Stavrogin'in gittiginin farkina bile varmadigini yeminle söylemisti. Bayan Stavrogin bu olaydan bir daha söz etmedigi ve iliskilerinin hiçbir sey olmamis gibi devam ettigi için Bay Verkhovensky, bu olayin hastaliktan önce görülen bir kƒbus oldugunu kabul etmisti. Nitekim, bu olaydan sonra, o gece hastalanmis ve hastaligi on bes gün sürmüs, dolayisiyla, kameriyede bulusmalari kendiliginden son bulmustu. Bununla beraber, bu olayin bir kƒbus oldugunu bile düsünse, yine de devamim her gün beklemis ve bunun bitmis olduguna inanmak istememisti. *** Hatta, bütün hayati boyunca giydigi giysilerini bile, Bayan Stavrogin, bizzat diktirmisti. Pek göz alici ve özel giysilerdi; uzun etekli, dügmeleri neredeyse bogaza kadar iliklenen, fakat, üzerine çok güzel oturan bir ceket; yumusak genis kenarli sapka (yazlari hasir olurdu); iri baglanmis, uçlari sarkan beyaz kravat; gümüs basli baston ve omuzlarina kadar uzanan uzun saç. Bay Verkhovensky'nin saçlari koyu kahverengiydi. Son zamanlarda sakaklarindan itibaren kirlasmaya baslamisti. Daima sinek kaydi tiras olurdu. Gençliginde çok yakisikli oldugunu söylerler. Fakat kanimca, yasliliginda çok daha etkili bir görünüsü vardi. Ayrica, elli üç yasinda oldugu halde ona yasli denemezdi. Fakat, kendini begenmisligin yani sira, genç oldugunu iddia etmektense, yasli olmayi tercih eder ve yasiyla son derece gururlanirdi. Uzun boyu, 19ince yapisi ve omuzlarina kadar dökülen saçlariyla bir piskoposu andirirdi. Ya da daha çok yazin bahçede, çiçek açmis bir leylak agacinin altindaki bankta, iki elini gümüs basli bastonuna dayamis, yaninda açik bir kitap, dalgin ve hülyali gözlerle günesin batisini seyrederken, otuz yillarindaki yayinlarda yapitlarinin yaninda bir de basma resmi çikan oyun yazan Kukolnik'i andirirdi. Kitaplarla ilgili olarak sunu söylemem gerekir ki, son zamanlarda okumaktan kaçinir görünürdü. Fakat bu, hayatinin son anlarinda olmustu. Bayan Stavrogin'in siparis ederek getirttigi çok sayidaki gazete ve dergiyi devamli olarak okurdu. Agirbasliligindan bir sey kaybetmemeye dikkat ederek Rus Edebiyati'nin yaptigi ilerlemelerle yakindan ilgilenirdi. Bir ara, iç ve dis politika ile ilgilenmis; fakat, bundan kisa bir süre sonra nedense vazgeçmisti. Sik sik olagelen olaylardan biri de, bahçeye çikarken yanina De Tocqueville'yi almasi ve cebinde de bir Paul de Kock'u gizlice tasimasidir. Bununla beraber, önemsiz bir olaydir bu. Parantez içinde kalmak üzere Kukolnik'in portresinden de bahsedecegim. Bayan Stavrogin, henüz genç kizliginda Moskova'daki yatili bir okulda ögrenciyken bu resim eline geçmisti. Yatili okullarda her genç kizin, yazi ve resim ögretmenlerine ƒsik oldugu gibi o da bu portreye hemen ƒsik oldu. Fakat burada önemli olan, Bayan Stavrogin'in genç bir kizken yaptigi degil, o portreyi elli yasina kadar çeyiz sandiginda saklamasidir. Belki, Bay Verkhovensky'ye diktirdigi elbiselerin o portredeki giysilere benzemesinin nedeni de budur. Fakat, sunun surasi da muhakkak ki, bu da önemi olmayan bir noktadir. Ilk yillarda ya da daha kesin söylemek gerekirse, Bayan Stavrogin'in yaninda kaldigi sürenin ilk yarisinda, Bay Verkhovensky, hƒlƒ bir kitap yazmayi düsünüyor ve her gün ciddi olarak kitabina baslamaya niyet ediyordu. Fakat, Bayan Stavrogin'in yaninda kaldigi sürenin ikinci yarisinda, bildigi her seyi unutmus görünüyordu. Günler geçtikçe bize sik sik söyle söylerdi: "Çalismaya hazir görünüyorum, bütün malzemeyi toplamis durumdayim fakat, her na20 silsa, çalismaya bir türlü baslayamiyorum. Hiçbir sey yapamiyorum!" Sonra basini kederle önüne egiyordu. Süphesiz ki bu hareketi, fikir kurbani olarak ününü bizim gözümüzde çogaltmak içindi; fakat, kendisi baska bir seyin pesindeydi. Çogu kez "Unutuldum! Artik kimseye faydali degilim!" diye dert yanardi. Bu siddetli ümitsizlik, onda, özellikle ellinci yasinin sonlarina dogru görülmeye baslamisti. Bayan Stavrogin, nihayet bunun ciddiyetini kavramisti. Ayrica, dostunun unutulmus oldugunu ve kimseye yararli olmadigi gerekçesini kabul edemezdi. Onun düsüncelerini saplantidan kurtarmak ve bir yenilik vermek amaci ile onu Moskova'ya götürdü. Moskova'da dünya edebiyatinin gelismeleri ile yakindan ilgilenen bir sürü dostlari vardi. Bununla beraber, Moskova'ya gitmeleri bile yeterli olmamis gibi görünüyordu. Garip bir zamandi; yeni bir heyecan vardi; geçmisteki sessizlige benzemeyen, gerçekten garip bir seydi. Her yerde hissedildigi kadar, Skvoreshniki'de de hissediliyordu. Kentimize kadar ulasan birçok söylenti vardi. Gerçek, genellikle az ya da çok biliniyordu. Fakat, gerçege ek olarak belirli fikirlerin de geldigi açikti ve önemli olan bu düsüncelerin asiri çokluguydu. Bu da çok sasirtici oluyordu. Bir kimsenin kendisini bu fikirlere alistirmasi hemen hemen imkƒnsizdi ya da onlarin tam olarak ne anlama geldigini anlamak mümkün degildi. Bayan Stavrogin kadin oldugu halde, onlarin anlamlarinda gizli bir sey oldugundan süpheleniyordu. Hatta, gazete ve dergileri, dis ülkelerde basilmis yasak yayinlari okumaya baslamisti. Hatta, o günlerde, yavas yavas ortaya çikan devrimci bildirileri bile okuyordu (onlarin hepsini temin edebiliyordu); fakat, bütün bunlar aklini karistirmaktan baska bir ise yaramiyordu. Mektuplar yazmaya basladi; fakat, mektuplarina çok az cevap aliyordu ve bu uzadikça anlamlarini çözmek de zor oluyordu. "Bütün bu düsünceleri" açiklamasi için, büyük bir ciddiyetle Bay Verk-hovensky'yi yanina çagirir, oysa onun yaptigi açiklamalar bile yetersiz kalirdi. Bay Verkhovensky'nin genel duruma bakisi yüksektendi; unutulmus ve kimseye yararli olamama düsüncesine siki 21siki sarilmisti. Nihayet, Bay Verkhovensky de hatirlandi; önceleri dis ülkelerde basilan dergilerde, sürgün bir düsünce suçlusu olarak anildi ve çok geçmeden adi, ünlü yildizlar arasinda eski bir yildiz olarak Petersburg'da agizdan agiza dolasmaya basladi. Bazi nedenlerden ötürü Radsihchev ile karsilastirildi. Sonra, biri ortaya çikti ve onun ölüm haberini yayimlayarak, hakkinda biyografik bilgi verecegine dair söz verdi. Bay Verkhovensky birden dirildi ve gururlandi. Çagdas insanlara karsi duydugu küçümseme derhal yok oldu ve bu hareketlere katilarak gücünü onlara göstermek arzusuyla yanip tutustu. Bayan Stavrogin, derhal kendine olan güvenini tekrar kazandi ve yogun bir çalismaya giristi. Vakit geçirmeden Peters-burg'a gitmeye, her seyi yerinde ögrenmeye ve mümkün olursa, bütün inançlari ile bu yeni ise atlamaya karar verdiler. Öte yandan, Bayan Stavrogin, kendi adina bir dergi yayinlamaya ve ömrünün geri kalan kismini bu ugurda harcamaya niyetli oldugunu bildirdi. Durumun bu kadar ileriye gittigini gören Bay Verkhovensky, daha fazla magrurlasmis ve Petersburg yolculugunda Bayan Stavrogin'e patronluk taslamaya baslamisti ki, bu durum Bayan Stavrogin'in gözünden kaçmamisti. Bunu ilerde hatirlayacagi kesindi. Aslina bakilacak olursa, onun bu yolculuga çikmasinda önemli bir neden daha vardi; bu da, sosyetedeki eski iliskilerini yeniden canlandirmak amaciydi. Kendisini sosyeteye su ya da bu sekilde hatirlatmasi gerektigine inaniyordu. Hiç degilse bir kere denemis olacakti. Bu yolculugun resmi nedeni, o siralarda Petersburg Lisesi'ni yeni bitken tek oglunu görmekti. *** Hemen hemen bütün kisi Petersburg'da geçirdiler. Büyük perhiz zamani, her nasilsa, her sey gökkusagi rengini veren sabun köpügü bir balon gibi sönüp bitti. Rüyalari da bir anda yok olmus ve karisikliklar aydinlanacagina büsbütün içinden çikilmaz duruma girmisti. Bütün çabalamalara ragmen küçük bir iliski disinda 22 yüksek sosyete ile tatmin edici bir bag kurulamamisti. Gururu incinen Bayan Stavrogin önce "yeni düsünüs"lere karsi asiri bir ilgi gösterdi ve evinde gece partileri vermeye basladi. Aydin kisilere davetiyeler gönderdi. Kisa bir süre içinde yüzlercesi Bayan Stavrogin'in evinde toplanmaya basladi. Daha sonralari, artik davet edilmeden de gelmeye basladilar. Gelirken de arkadaslarini da getirdiler. Bayan Stavrogin, hayatinda bu kadar aydini birarada görmemisti. Inanilmaz derecede kendini begenmis kimselerdi. Bunu da sanki, baslica görevleri buymus gibi saklamiyorlardi. Bazilari (her ne kadar zararsizsa da) sarhos bile geliyor, fakat bu tutumlarini, sanki bir gün önce ögrendikleri zarafet belirtisi gibi gösteriyorlardi. Tümünün görünüsünde, bir seyden son derece gu-rurlaniyormus gibi bir hƒl vardi. Her birinin yüzünden, çok önemli bir sirri henüz ögrenmis gibi garip bir anlatim yansiyordu. Birbirlerine küfür ediyorlar ve bundan gururlaniyorlardi. Ne yazdiklarini anlamak oldukça güçtü. Fakat birbirlerine küfür ederek konusanlar arasinda, elestirmenler, romancilar ve tiyatro yazarlari, yergi yazarlari ve muhabirler vardi. Bay Verkhovensky, onlarin arasinda, hareketlerin yönetildigi en yüksek noktaya çikmisti. Bu zor bir yükselisti; fakat, onu açik kollarla karsiladilar. Bununla beraber, bir fikri temsil etmesi disinda onu taniyan ve onun hakkinda bilgi sahibi olan kimse yoktu. Onlarin arasinda o kadar hünerlice davranislarda bulundu, onlari o kadar ikna etti ki, pek kurumlu ve görkemli tutumlarina ragmen Bayan Stavrogin'in salonlarina iki kere geldiler. Bu insanlar, çok ciddi ve son derece kibar kimselerdi; çok terbiyeli davranislari vardi; digerleri onlardan açik olarak çe-kiniyorlardi; fakat, kaybedecek zamanlari olmadigi da açikti. Toplantilara iki yada üç eski edebiyatçi da geliyordu. O tarihte bir rastlanti sonucu Petersburg'da bulunuyorlardi ve Bayan Stavrogin uzun süreden beri onlarla olan iliskilerini en güzel ve hos bir sekilde sürdürmüstü. Bu gerçekten ünlü sanatçilarin çok sessiz olmalari ve bazilarinin hiç çekinmeden toplantida bulunan döküntü kisilere yanasmasi, Bayan Stavrogin'i hayrete düsürüyordu. Ilk zamanlar, Bay Verkhovensky'nin sansi vardi; onlar tarafindan tutulmus ve 23edebi toplantilarda halkin önüne çikarilmisti. Böyle genel toplantilarin birinde kürsüye ilk defa çiktigi zaman, bes dakika süreyle halk tarafindan çilginca alkislanmisti. Dokuz yil sonra bu olayi, sükran duygusundan çok artistik yeteneginden ötürü, göz yaslariyla andi. Bizzat kendisi, (sadece bana ve sir olarak) "Size yemin eder ve bu hususta bahse girerim ki" demisti. "O kalabalik arasinda benim hakkimda en küçük bilgisi olan kimse yoktu." Kayda deger bir itirafti bu; kürsüye çiktigi zaman, o heyecaninin arasinda durumunu açik olarak sezinledigine göre, keskin bir zekƒsi var demekti; fakat diger y andan, dokuz yil sonra bu olayi içinde bir küskünlük duyarak hatirlamasi keskin bir zekƒsi olmadiginin açik bir kanitiydi. Bir ara toplanmis iki ya da üç protesto bildirisini imzalamaya zorlandi (kendisi bunlarin neyin aleyhine oldugunu bilmiyordu); onlari imzaladi. Bayan Stavrogin de bazi "igrenç hareketler" aleyhine bir protesto imzalamaya zorlandi ve imzaladi da. Her ne kadar bu "yeni" adamlar Bayan Stavrogin'in partilerinde çogunlugu olusturuyorlarsa da, bazi nedenlerden ötürü, Bayan Stavrogin'e, alayli ve saklamadiklari bir küçümseme ile bakmalarinin görevleri oldugunu düsünüyorlardi. Bay Verkhovensky, kederli anlarinda, bu olaylardan söz ederken, Bayan Stavrogin'in, onu, o zamandan beri kiskandigini ima ederdi. Kuskusuz ki, Bayan Stavrogin, bu insanlarla isbirligi yapmak için ortak yönleri olmadigini biliyor, fakat, yine de asiri bagimlilik ve kadinlara vergi isterik bir sabirsizlikla, onlari evinde topluyordu. Daha önemlisi, daima bir seyler olmasini bekliyordu. Gece toplantilarinda çok az konusur; arzu ettigi takdirde istedigi kadar konusabilecekken, genellikle dinlemeyi tercih ederdi. Bütün konusmalari, sansürün kaldirilmasi, Rus Alfabesi' nin Latin Alfabesi ile degistirilmesi, bir gün evvel sürgüne gönderilmis olan biri, çarsida olan uygunsuz bir olay, Rusya'daki yabanci uyruklulari göz önüne alarak federal bir mesrutiyet kurulmasinin yararlari, ordunun ve donanmanin kaldirilmasi, Polonya'nin Dinyeper nehrine kadar yeniden kurulmasi, tarimda reform ve siyasal bildiriler, verasetin, ailenin, çocuklarin, din adamlarinin kaldirilmasi, kadin haklan, kimsenin bagislamadigi Bay Krayevsky'nin debdebeli evi 24 ve su ya da bu konu üzerine oluyordu. Bu "yeni" insan sürüsünde dalaverecilerin çok oldugu kadar dürüst insanlarin da bulundugu açikti. Dürüst insanlar, kaba ve dürüst olmayanlardan çok daha anlasilmaz kisilerdi; fakat, hangisi hangisinin oyuncagidir bilinemez. Bayan Stavrogin, bir dergi yayimlamak niyetinde oldugunu söyledigi zaman, yaptigi toplantilara daha çok insan katilmaya basladi. Fakat, hemen hemen ayni anda, onun bir kapitalist ve kötü niyetli bir kisi oldugunu söylemeye basladilar. Bu suçlamalarin teklifsizligi, ancak onlarin beklenmedik hareketler yapmalari ile denklestirile-bilir. Rahmetli Tümgeneral Stavrogin'in eski bir dostu ve meslektasi olan, oldukça degerli (tabii kendi alaninda), bizim çok inatçi ve huysuz olarak tanidigimiz, çok yiyen ve dinsizlikten çekinen yasli general Ivan Drozdov, Bayan Stavrogin'in böyle aksam toplantilarindan birinde, taninmis bir gençle tartismaya girisince, genç adamin ilk söyledigi su oldu: - Böyle konusabildiginize göre bir general olmalisiniz. "General" deyiminden daha kötü bir hakaret sözü bulamadigi için böyle söylemis olmaliydi. General Drozdov, birden parlayarak: - Evet, efendim, dedi. Evet bir generalim, hem de tümgeneral. Çarima büyük hizmetlerde bulundum. Ve siz, efendim, genç bir köpek ve dinsizin birisiniz. Bu konusmayi hiç de hos olmayan bir rezalet izledi. Ertesi gün, bu olay basinda yer almisti. Generali derhal evinden kovmadigi gerekçesi ile Bayan Stavrogin'in "igrenç hareketi"ni protesto ederi bir bildiri için imza toplanmaya baslandi. Resimli dergilerden birinde, Bayan Stavrogin'in, General'in ve Bay Verkhovensky'nin gurur kirici bir karikatürü, "üç gerici dost" basligiyla yayimlandi. Hatta, bu karikatürün altinda devrin en ünlü bir ozani tarafindan özellikle bu olay için yazilmis birkaç kelimelik bir yergi siiri de vardi. Kendimden sunu ekleyebilirim ki, o devirde, orduda general rütbesindeki subaylarin çogu, sanki, hizmet ettikleri çar kendilerine 25aitmis gibi, "Çarima hizmet ettim..." sözünü kullanmak aliskan-ligindaydilar. Süphesiz, bu olay üzerine Petersburg'da kalmalari mümkün degildi. Özellikle, Bay Verkhovensky için Petersburg serüveni tam bir fiyaskoyla sonuçlanmisti. Kendisine hƒkim olamayarak, sanatin imtiyazlarindan söz ederek herkesin kendisine eskisinden daha fazla gülmesine neden olmustu. Halkin önüne çiktigi son günde, "sürgün" olmasina güvenip, yurtseverce bir açiklikla onlarin kalplerini etkileyecegini tasarladigi bir konusma yapmak istedi. "Ana Vatan" kelimesinin yararsizligini ve saçmaligini kabul etmeye arzuluydu; dinin zararli oldugu fikrini kabul etmeye hazir oldugunu bildirdi; fakat, kararli bir tavir takinip, Puskin'in her seyden önemli, hem de çok önemli oldugunu bagira bagira söyledi. Öyle bir "yuh" çektiler, onu öyle bir yuhaladilar ki, dinleyicilerin gözleri önünde, henüz kürsüden inmeden hüngür hüngür agladi. Bayan Stavrogin, onu yari ölü bir halde eve götürdü. Saçma sapan mirildaniyordu: - On m'a traite comme un vieux bonnet de cotton! (Bana kötü bir pamuk takke gibi davrandilar.) Bayan Stavrogin, bütün gece onunla ilgilendi. Ona, defne yapragi ve kiraz kaynatip içirdi. Sonra gün agarincaya kadar: - Hƒlƒ yararlisiniz. Halkin önüne yine çikacaksiniz. Baska bir yerde degerinizi takdir edeceklerdir.., diye tekrarlayip durdu. Ertesi sabah erkenden, içlerinden üçünün yabanci oldugu bes edebiyatçi centilmen, Bayan Stavrogin'i ziyarete geldi. Bayan Stavrogin'e, çikarmak istedigi derginin sorumlulugunu tetkik ettiklerini ve bir karara vardiklarini bildirdiler. Bayan Stavrogin, muhakkak ki, dergisinin sorumlulugunu inceleyip karar vermeleri için herhangi bir ricada bulunmamisti. Bu kisilerin vardiklari karar, dergiyi kurduktan sonra, serbest bir kooperatif tarafindan idare edilmek üzere sermayesiyle birlikte onlara devredilmesiydi. Derhal Skvoreshniki'ye dönecek ve beraberinde "güne uymayan" Bay Verkhovensky'yi de götürmeyi unutmayacakti. Haksizlik yapmak 26 amacinda olmadiklarindan, derginin sahibi oldugunu unutmayacaklar ve her yil, net kazancin altida birini göndereceklerdi. Yapilan bu teklifteki en dokunakli husus, bu bes kisiden dördünün, kisisel bir çikarlari olmamasiydi. Bay Verkhovensky, bu olay hakkinda söyle söylerdi: - Büyük bir saskinlik içinde Petersburg'dan ayrildik. Olanlardan bir sonuç çikartamayacak kadar saskindim. Moskova'ya kadar, tekerleklerin tikirtilarina uyarak saçma sapan misralar söylemisim, Allah biliyor ya ne olduklarini, hiç hatirlamiyorum. Sanki, orada bir sey bulacakmisim gibi kendime ancak Moskova'da gelebildim. Ah, dostlarim!.. Derin bir iç çekisiyle devam ederdi: - Uzun bir süreden beri kutsal sayilan büyük bir düsüncenin, bazi bozguncular tarafindan caddelerde sürüklenerek kendileri gibi sersemlere götürülmesi, insanin içini nasil hüzne bogar bilemezsiniz. Bu düsünceye birden, bitpazarinda rastlarsiniz. Artik taninmayacak durumda, çamura bulanmis, üstünkörü bir tarafa atilmis, ne sekli kalmis ne armonisi, çocuklarin elinde oyuncak olmus görürsünüz! Hayir! Bizim zamanimizda baskaydi; elde etmeye çabalamadigimizdan degil. Hayir, hayir, hiçbir zaman böyle degildi. Artik hiçbir seyi taniyamiyorum... Fakat bizim devrimiz yine dogacak ve sallantida olan her sey yine yerli yerine oturacak. Aksi halde kimbilir neler olacak? *** Petersburg'dan dönüslerinden hemen sonra, Bayan Stavrogin, dostunu "dinlenmek" üzere Avrupa'ya yolladi; ayrica, bir süre ayrilmalari gerektigini hissediyordu. Bay Verkhovensky, yolculuguna büyük bir coskunlukla basladi. - Orada yeniden hayat bulacagim, diye mirildaniyordu. Nihayet, orada çalismaya baslayabilecegim. 27Fakat Berlin'den gönderdigi ilk mektuplarinda, yine eskiye dönüyordu. Bayan Stavrogin'e: "Kalbim kirik" diye yazdi. "Hiçbir seyi unutamiyorum. Berlin'deki her sey bana geçmisimi, ilk deliliklerimi ve istirabimi hatirlatiyor. Karim nerede? Onlarin ikisi de neredeler? Onlar için, hiçbir zaman degerli olmadigim iki melegim neredesiniz? Oglum, sevgili oglum nerede? Ve nihayet ben neredeyim? Bugün, sakalli Yunan Ortodoks soytarisi Andreyev diye biri, peut briser mon exi-tence en deux (varligimi ikiye bölerken)... falan filan." Ogluna gelince, Bay Verkhovensky, onu ancak iki kere görmüstü. Ilk görüsü dogdugu zaman, ikinci görüsü ise, yakin bir geçmiste, Petersburg'da üniversiteye girisinde olmustu. Daha önce de söyledigim gibi, oglunun bütün hayati (geçimini Bayan Stavrogin sagliyordu) Skvoreshniki'ye bes yüz mil uzakliktaki Orenburg ilinde geçmisti. Andreyev'e gelince, bizim ilden basit bir tüccar, dükkƒn sahibi, çok garip, kendi kendini yetistirmis bir arkeolojik ve antik Rus eserleri toplamaya merakli bir kimseydi. Ara sira, Bay Verkhovensky ile bilgi yarisina kalkar, çesitli akimlar üzerine, özellikle, "gelisme" akimi üzerine onunla tartisirdi. Kir sakalli ve büyük gümüs çerçeveli gözlüklü, degerli tüccarin, Bay Verk-hovensky'nin küçük arazisinden (Skvoreshniki'ye yakin) satin aldigi kesimlik odun hesabindan halen 400 ruble borcu vardi. Gerçi, Bayan Stavrogin, dostunu Berlin'e göndermeden önce, onun bütün ihtiyaçlarini karsilayacak kadar para vermisti; ama, Bay Verkhovensky belki kendi özel bir ihtiyaci için olacak, bu 400 rubleyi almakta israr etmisti. Andreyev, bir ay daha beklemesini söyledigi zaman aglamakli oldu. Andreyev'in böyle bir erteleme istegine de hakki yok degildi; çünkü, Bay Verkhovensky'nin paraya ihtiyaci oldugu bir dönemde taksit borcunu, vakti henüz gelmedigi halde alti ay önceden ödemisti. Bayan Stavrogin, ilk mektubu büyük bir dikkatle okudu ve "Onlarin ikisi neredeler?" sözünün altini kalemle çizdi ve bir de tarih koyduktan sonra çekmecesine kilitledi. Bay 28 Verkhovensky süphesiz ki ölen iki karisini düsünmüstü. Bayan Stavrogin'in Berlin'den aldigi ikinci mektupta konu çok degisikti. "Günde on iki saat çalisiyorum. (Bayan Stavrogin, keske yedi saat deseydi, diye mirildandi.) Kütüphaneleri dolasarak kitaplar karistiriyor ve notlar aliyorum; profesörlerle görüstüm. Soylu Dundasov ailesiyle eski dostlugumu yeniden canlandirdim. Bayan, Dundasov sahane bir kadin! Size çok saygilari var. Genç kocasi ve üç yegeni Berlin'deler. Gençlerle gün agarincaya kadar oturup söylesiyoruz ve hemen hemen Atina partilerine benziyor; ama, onlarin incelik ve nezaketine saygi duymak gerekir; buradaki her sey soylu; bol müzik, Ispanyol havasi, insanlarin yeniden canlandirilmalari hülyasi, ebedi güzellik, Sistine Meryem Ana tasfiri, karanlikla degisen isik; fakat, güneste bile lekeler vardir! Ah, dostum, benim soylu ve sadik dostum, kalben sizinle beraberim ve ben sizinim; daima sizinleyim, en tout pays (her ülkede), hatta, dans le pays de Makar et de ses veaux, (Makar'in davar sürüsünü asla sürmedigi yer), ki bunu hatirlarsiniz, Petersburg'dan ayrilmadan evvel korku içinde titreyerek sözederdik. Bunlari gülümseyerek hatirliyorum. Siniri geçtikten sonra kendimi daha güvende hissettim; garip ve yeni bir duygu; bu kadar yildan sonra ilk defa..." vesaire, vesaire. Bayan Stavrogin mektubu katlarken: -Hepsi saçma, diye karar verdi. Sayet gün isigina kadar Atina partilerindeyse, günde on iki saat kitap karistiramaz demektir. Acaba, bu mektubu yazarken sarhos muydu? Dundasov denen kadin bana nasil selam gönderebilir? Ama yine de çilginliklarini yapsin... "Dans le pays de Makar et de ses veaux" deyisi, "Makar'in davar sürüsünü asla sürmedigi yer" "Sibirya'da" anlamina gelirdi. Bay Verkhovensky, Rus atasözlerini ve yerlesmis halk deyimlerini en saçma bir sekilde Fransizcaya çevirirdi. Süphesiz ki, bunlari çok iyi anlar, iyi tercüme edebilirdi; ama, bunu sirf laf olsun diye yapiyor ve ince zekƒsinin bir kaniti kabul ediyordu. 29Fakat, Bay Verkhovensky'nin bu coskunlugu fazla uzun sürmedi. Avrupa'da ancak dört ay kalabildi ve hemen Skvoreshniki'ye döndü. Son mektuplari, uzaktaki dostuna besledigi en duygulu sevgi sözleriyle dolu ve hasret gözyaslariyla islakti. Sadik köpekler gibi evlerine asiri bir baglilik gösteren insanlar vardir. Iki dostun bulusmalari çok heyecanli oldu. iki gün sonra her sey eskisi gibiydi; hatta, eskisinden de sikici olmaya basladi. Bay Verkhovensky, on bes gün sonra bana çok gizli olarak "Dostum" dedi. "Sevgili dostum, kelimelerle anlatamayacagim bir sey ögrendim: Je suis un (ben bir) basit sigintidan, et rien de plus! (baska bir sey degilim) Mais r-r-rien de plus! (Baskabir sey!)". *** Hemen hemen dokuz yil süren ve derin bir sessizlikle geçen devre basladi. Belirli araliklarla basini omzuma dayayip hiçkirarak aglamalari mutlulugumuzla hiç de ilgili degildi. Bu süre içinde Bay . Verkhovensky'nin nasil olup da sismanlamadigina hep hayret ederim. Ondaki bütün degisiklik, burnunun biraz daha kizarmasi ve biraz daha yumusak huylu olmasindan öteye gitmiyordu. Yavas yavas etrafini bir arkadas grubu sarmaya basladi; ama, bu grup hiçbir zaman kalabalik olmadi. Her ne kadar Bayan Stavrogin, bizim grupla pek az ilgileniyor görünüyorsa da biz onu daima koruyucumuz olarak görüyorduk. Petersburg'da aldigi dersten sonra ilimize temelli olarak yerlesti. Kislari sehirdeki evinde, yazlari ise, sehir disindaki konaginda geçirirdi. Bizim tasra sosyetemizde geçen son yedi yil sirasinda, Bayan Stavrogin bu kadar etkili ve otoriter olmamisti; yani, simdiki valimizin atanmasina kadar geçen süre içinde. Önceki valimiz, unutulmaz, iyi tabiatli Ivan Osipovich, Bayan Stavrogin'in yakin bir akrabasiydi ve ona bazi yardimlarda bulunmustu. Valinin karisi Bayan Stavrogin'i hosnut edemeyeceginden son derece korkar, tir tir titrerdi. Tasra sosyetemiz de ona son derece büyük bir saygiyla bagliydi. Bu bakimdan, Bay Verk30 hovensky'nin durumu da sarsilmaz bir noktadaydi. Kulübe üyeydi, kƒgit oyununda kaybettigi zaman agirbasliligini hiç bozmazdi. Gerçi, ona sadece bir "ögretim üyesi" olarak bakarlardi; ama, herkes sayardi. Daha sonralari, Bayan Stavrogin onun ayri bir evde oturmasina razi oldugu zaman, kendimizi eskisinden çok daha özgür hissettik. Haftada iki kere evinde toplanirdik; sampanyaya acimadigi zamanlar toplantilarimiz çok daha neseli olurdu. Sarap, yine Andreyev'in dükkƒnindan gelirdi. Bayan Stavrogin her alti ayda bir dükkƒnin borcunu öderdi ve bu borcun ödendigi gün, Bay Verkhovensky daima sinirsel gastrit sancilarindan kivranip dururdu. Grubun en yasli üyesi, Liputin adinda, orta yasli bir memur, ilde dinsizligi ile taninan büyük bir liberal adamdi. Ikinci kez genç ve güzel bir kadinla evlenmis ve oldukça yüklü bir drahoma almisti. Ayrica, yetiskin üç kizi vardi. Ailesini, Tanri korkusu içinde ve kafes arkasinda yasatirdi. Son derece cimriydi. Maasindan artirdigi para ile bir ev satin almis ve oldukça yüklü bir para da biriktirmisti. Huzursuz bir adamdi ve isinde de fazla yükselememisti. Halk arasinda pek sayilmaz ve yüksek çevrelere alinmazdi. Ayrica, birçok kere siddetle cezalandirilmis, son derece dedikoducu ve iftiraci bir adamdi. Bir keresinde, bir subay tarafindan ve bir keresinde de iyi ve taninmis bir aile reisi olan toprak sahibi bir adam tarafindan cezalandirilmisti. Fakat, onun keskin zekƒsini, arastirici zihnini ve kendisine özgü canli nesesini severdik. Aslinda, Bayan Stavrogin onu hiç sevmezdi; fakat, nasilsa, Bayan Stavrogin'le beraber oldugu zaman onun hosuna gidecek bir seyler yapmayi basarirdi. Bayan Stavrogin, geçen yil grubumuza giren Shatov'u da sevmezdi. Shatov, daha önceleri ögrenciydi; fakat, bazi olaylardan sonra üniversiteden atilmisti. Çocuklugunda Bay Verkhovensky' nin ögrencisiydi ve Stavrogin'in bir kölesi olarak dünyaya gelmisti; son usaklarindan biri olan Pavel Fedorov'un ogluydu ve Bayan Stavrogin'in çok iyiligini görmüstü. Shatov'un gururunu ve nankör olusunu hos karsilamamisti ve üniversiteden atilir atilmaz hemen ona kosmamasini kesin olarak bagislamiyordu; tersine, Shatov o zaman 31Bayan Stavrogin'in acele olarak gönderdigi mektuba bile cevap vermemis; münevver bir tüccarin çocuklarina, büyük bir alçakgönüllülükle ögretmen olmayi üstün tutmustu. Ögretmenden çok çocuklarin egitmeni olarak tüccar ailesi ile birlikte Avrupa'ya gitmisti; o zamanlar Avrupa'yi görmek için çok sabirsizlaniyordu. Çocuklarin ayni zamanda bir de bakicisi vardi; bu bakici, ailenin tam yolculuga çikacagi zaman, çok az bir ücreti kabul ettiginden ötürü tutulmus, sen ve canli bir Rus kiziydi. Iki ay sonra tüccar, bu kizi "serbest fikirli" diye isten çikardi. Shatov da kizin pesinden gitti ve Cenova'da evlendiler. Üç hafta beraber yasadilar ve sonra aralarinda ortak bir bag olmadigini anlayan özgür insanlar gibi ayrildilar; tabii, ayrilmalarinin bir nedeni de yoksulluklariydi. Bundan sonra, Shatov, Avrupa'da uzun süre tek basina dolasti durdu. Bazi limanlarda hamallik ve sokaklarda boyacilik yaparak yetersiz bir kazançla kit kanaat geçindi. Nihayet, bir yil önce, dogdugu sehre döndü ve dönüsünden bir ay sonra topraga verdigi yasli halasinin evine yerlesti. Bayan Stavrogin tarafindan yetistirilen, onun göz bebegi, zenginlik içindeki kiz kardesi Dasha'yi çok seyrek görüyor ve onunla bir iliski kurmuyordu. Aramizda daima içine kapanik durur ve pek konusmazdi; ama, ara sira, inançlarina dokunuldugunda, öfkeyle agzina geleni söylemekten kendini alamazdi. Bay Verkhovensky bazen alay ederdi: "Shatov'la tartismaya baslamadan önce onu sikica baglamak gerekiyor"; fakat, onu severdi. Shatov, Avrupa'da, eski inançlarini kökten degistirmis ve savurganliktan vazgeçip tutumlu olmustu. Sabit bir fikre saplanan ve bu fikri aklindan silip atamayan ülküsel Rus kisilerinden biriydi. Onlarin böyle düsüncelere karsi koyacak güçleri yoktur; fakat, ona ihtirasla baglidirlar ve bundan sonra bütün ömürleri, sanki üzerlerine çökmüs, onlari yari yariya ezen büyük bir tasin altinda istirapla geçer. Görünüste Shatov inançlarina tamamen uymus görünürdü: kaba, sari saçlari karmakarisik, kisa, genis omuzlu, kalin dudakli, gür kasli, kirisik alinli ve sanki daima bir seyden utaniyormus gibi önüne bakan ve dostça olmayan bakisli bir gençti. B asinda daima, bir türlü yatmayan bir tutam saç vardi. Yirmi yedi ya da yirmi sekiz yas32 larindaydi. Bayan Stavrogin bir keresinde ona dik dik baktiktan sonra: - Karisinin ondan kaçmasina hiç sasmiyorum, demisti. Yoksullugunu dikkate almadan elinden geldigi kadar temiz giyinmeye gayret ederdi. Bayan Stavrogin'den yine yardim istememis, kit kanaat geçinip gidiyordu. Dükkƒnlarda çalisarak her çesit isi görürdü. Bir zaman, tezgƒhtar yardimcisi, baska bir zaman da bir tüccarin yardimcisi olarak, vapurla mal götürecekti; fakat, yola çikmadan önce hastalandi. Umursamadan katlandigi yoksullugun derecesini ölçmek bence çok güçtür. Hastaligindan sonra, Bayan Stavrogin, kimligini gizleyerek, kimsenin haberi olmadan ona, 100 ruble gönderdi. Fakat, paranin nereden geldigini ögrendi; biraz tereddütten sonra kabul etti ve Bayan Stavrogin'e tesekkür etmek için gitti. Bayan Stavrogin onu büyük bir sicaklikla karsiladi; ama, o, Bayan Stavrogin'in umdugunu veremedi. Tek kelime söylemeden, mahcup mahcup önüne bakip aptal aptal gülümseyerek bes dakika kadar Bayan Stavrogin'in yaninda oturdu. Birden, Bayan Stavrogin'in söylemek istediklerini bitirmesini beklemeden, yerinden kalkti; acemice ve kaçamak bir selam verdi. Utancindan kipkirmizi olmustu. Saskinligi arasinda Bayan Stavrogin'in çok degerli bir sehpasina çarpip, sehpanin devrilerek kirilmasina neden oldu; sonra, utancindan yerin dibine geçercesine Bayan Stavrogin'in yanindan ayrildi. Bu olaydan sonra, Liputin, Shatov'a siddetle çatti. Eski hanimindan sikilmadan 100 ruble almasina, üstelik ona tesekkür bile etmemesine son derece sinirlendi. Ona söylemedigini birakmadi. Shatov, ilin kenar mahallerinin birinde tek basina yasar ve içimizden kimsenin gidip onu görmesine razi olmazdi. Bay Verkhovensky'nin toplantilarina düzenli olarak gelir ve ondan ödünç gazete ve kitap alirdi. Bay Verkhovensky'nin toplantilarina gelen, ilimizin memurlarindan olan, Virginsky adinda genç bir adam daha vardi. Her bakimdan Shatov'dan tamamen degisik karakterde gibi görünür, fakat biraz ona benzerdi. O da "evcil" bir gençti. Son derece sessiz, 33otuzuna yeni basmis, özellikle kendi kendini yetistirmis, iyi ögrenim görmüs bir gençti. Yoksul, evli, küçük bir devlet memuruydu ve halasiyla baldizina da bakiyordu. Karisi ve ailenin içindeki bütün kadinlar en ileri düsünceleri tasiyan insanlardi; ama, çok kaba görünüsleri vardi. Bay Verkhovnsky'nin baska bir konu üzerine söyledigi gibi, "sokaga düsen bir fikir" olayiydi. Her seyi kitaplardan aliyorlardi ve Petersburg ya da Moskova'daki küçük ilerici gruplarimizin ilk söylentilerinde her seylerini feda etmeye hazirdilar. Yeter ki böyle bir sey onlardan istenmis olsun. Bayan Virginsky ilimizde tecrübeli bir ebeydi; genç kizliginda Petersburg'da uzun süre kalmisti. Virginsky'nin kendisi de çok temiz kalpliydi ve su muhakkak ki, hayatimda bu kadar onurlu ve inançlarinda tutkuyla bagli bir adama çok ender rastlayabilirdim. Bana, çogu kez gözleri parlayarak "bu parlak umutlardan hiçbir zaman geri kalmayacagim" derdi. Bu "parlak umutlar"dan sakin ve duyarak sözederken, daima sanki, bir sirdan söz ediyormus gibi, yari fisiltiyla konusurdu. Oldukça uzun boylu, fakat son derece zayif ve dar omuzlu, seyrek kizil saçliydi. Bazi düsünceleriyle Bay Verkhovensky'nin ustalikla alay etmesini uysallikla karsilar; fakat, bazen Bay Verkhovensky'ye ustalikla cevap verir ve onu güç duruma sokardi. Bay Verkhovensky ona çok iyi davranirdi; zaten genellikle hepimize babacan davranirdi. Virginsky'ye, alayci bir tavirla: - Hepiniz 'yari-pismis' kimselersiniz, derdi. Sizin gibi olan herkes de böyledir. Ama yine de, itiraf etmeliyim ki, Virginsky, Petersburg'da chez ces s‚minarites (toplantilara katilanlarda), 'dar-düsünceliligi' sizde görmedim; fakat, yine de 'yari-pismis'siniz. Shatov tamamen pismis olmayi çok arzu ederdi; fakat korkarim ki, o da, sadece yari-pismistir. Liputin sordu: - Peki ben nasilim? - Siz sadece ikisinin ortasindasiniz, ki böyle olmaniz her yerde geçerlidir... kendinize göre. 34 Liputin bu söze gücendi. Resmi nikƒhi üzerinden henüz bir yil geçmeden, Virginsky hakkinda, karisinin aniden onu birakmak istedigime Lebyatkin'le anlasmis oldugu söyleniyordu. Sözü edilen Lebyatkin, ilimize yeni gelmis, daha sonralari çok süpheli bir kisi oldugu ve söyledigi gibi yüzbasi olmadigi anlasilmisti. Bütün bildigi, biyik burmak, içmek ve akla gelmeyen saçmaliklar üzerine konusmakti. Bu adam, yüzsüz bir sekilde Virginsky'lerin evine yerlesti. Baskasinin sirtindan geçinmek pek hosuna gidiyor olmaliydi. Nihayet, evin efendisinin evlilik hayatini tehlikeye soktu. Karisi tarafindan bosanma ihtari yapildiktan sonra Virginsky'nin söyle söyledigini anlattilar: - Dostum, su ana kadar seni sadece seviyordum; fakat, simdi sana saygi duyuyorum. Fakat, bu eski Roma sözünün gerçekten söylenmis oldugundan kusku duyarim; tersine, onun yüksek sesle agladigi söylenir. Bir gün, Virginsky'nin açiga çikmasindan on bes gün sonra, bütün aile hep beraber, arkadaslari ile çay içmek için il disindaki bir korulukta piknige gitti. Virginsky asiri derecede neseliymis gibi görünüyordu. Hatta, dansa bile katildi; fakat, aniden ve belirli bir tartisma olmadan, tek basina kankan dansi yapan dev Lebyatkin'i saçlarindan tutup yere devirdikten sonra bagirip çagirarak, aglayarak yerlerde sürüklemeye basladi. Dev o kadar korkmustu ki, yerlerde sürüklendigi sürece ne tek bir kelime söyleyebildi ve ne de kendini korumak için bir hareket yapabildi; fakat, bundan sonra kurtulup ayaga kalktigi zaman her namuslu insan gibi yüzü kipkirmizi oldu. Virginsky, bütün geceyi, karisinin önünde diz çöküp özür dilemekle geçirdi; fakat, bütün çabalan bosuna oldu; çünkü, Lebyatkin'den özür dilemeyi reddetmisti. Ayrica, inancinin kit oldugu bir kadina, yanlis anladigi bir seyi anlatirken, onun ayaklarina kapanmasinin gereksiz oldugu söylendi. Yüzbasi, kisa bir süre sonra kayiplara karisti; fakat, yakin zamanda kiz kardesiyle beraber, yeni yeni amaçlarla tekrar ortaya çikti, bundan daha sonra sözedecegim. Zavalli "evcil"in kalbini bize açmak aliskanliginda 35olmasi ve bizim arkadasligimiza ihtiyaci oldugunu söylemek yanlis olmaz. Bununla beraber, ailevi konularindan bize sözetmis oldugunu hiç sanmam. Sadece bir kere, Bay Verkhovensky'den birlikte, dönerken durumunu kapali bir ifadeyle anlatti; ama birden kolumu yakaladi ve büyük bir coskuyla haykirdi. - Bu bir sey degil! Sadece özel bir olay. "Sorun"umuzla hiçbir sekilde ilgili degildir, olamaz da. Arada sirada toplantilarimiza katilan konuklarimiz da olurdu. Yüzbasi Kartuzov gibi, Lyamshin adinda bir Yahudi de zaman zaman ortaya çikardi. Arastirici bir zekƒya sahip olan yasli bir centilmen de toplantilara katilirdi; ama, adamcagiz öldü. Liputin bir gün, Sloczewski adinda sürgün bir Polonyali papaz getirdi; onu bir süre için aramiza kabul ettik. Daha sonralari toplantilarimiza katilmasini izin vermedik. *** Bir ara ilde, grubumuzun, serbest düsüncenin, kötülügün ve dinsizligin yuvasi oldugu söylentileri dolasti; bu söylentiler, aklimda kaldigina göre, daima esrarliydi. Fakat, grubumuzda bütün yaptigimiz, en masum, eglenceli, neseli tipik Rus liberaline ait konusmalardi. "Daha yüksek liberalizm" ve "daha yüksek liberal"; yani, hiçbir gayesi olmayan bir liberal sadece Rusya'da mümkündür. Her akilli insan gibi Bay Verkhovensky'ye de bir dinleyici gerekti ve buna ek olarak, düsünceleri yaymak gibi yüksek bir görevin yerine getirildigine inanci olmasi gerekirdi. Ve nihayet, sampanya içebilecegi; bir sise sarabin basinda, Rusya hakkinda çok iyi bilinen gerçekler ve "Rusyalinin ruhu"ndan, genellikle Tanridan, özellikle "Rusyalinin Tanrisi"ndan sözedebilecegi; herkesin bildigi ve yüzlerce defa tekrarlayarak ezberledigi Rusya'daki skandal haberlerini tekrarlayabilecegi biri olmaliydi. Skandal söylentilerinin ilde ayrintilariyla anlatilmasindan, ara sira, sert ve üstün ahlƒk ka36 rarlarina varilmasindan ötürü bir karsilik gütmüyorduk. Ayni zamanda, Dünya sorunlari, Avrupa'nin kaderi ve insanligin gelecegi üzerine tartisiyorduk; önceden haber vermek moda olduguna göre, Fransa'da kralligin kalkmasi, ile beraber, Fransa'nin ikinci planda kalan bir devlet haline gelecegini ve bunun çok geçmeden olacagini kesinlikle ileri sürüyorduk. Papanin Birlesik Italya'da basit bir Baspiskopos rolünü kabullenecegine dair çok önceden kehanette bulunmustuk ve bu bin yillik sorunun, insanlik düsünceleri, endüstri ve demiryolu çagimizin çok önemsiz bir konusu olduguna iliskin bir kusku duymamistik. Fakat, "Rus'un daha yüksek liberalizm''!, daima her seyi silip atiyordu. Bay Verkhovensky bazen 'sanat üzerine konusur ve bu konusmalari da oldukça güzel olurdu; ama, biraz belirsiz olurdu. Ara sira Bay Verkhovensky gençlik arkadaslarindan sözederdi; bunlar, Rus gelisme tarihinde isim yapmis kimselerdi, onlari saygiyla anar; ama, bu ilgisi biraz da kiskançlik içerirdi. Sayet canimiz çok sikilacak olursa, çok güzel piyano çalan ufak tefek Yahudi Lyamshin, (postanede memurdu) piyanonun basina geçer, bir seyler çalmaya baslar, arada domuz, gök gürültüsü, ilk çocuguna lohusa kadin ve yeni dogmus çocuk taklidi falan yapardi. Zaten onu sirf bunun için çagirirdik. Çok içip, iyice sarhos oldugumuzda, (sik olmamakla beraber bazen sarhos olurduk) heyecanlanirdik. Bir keresinde, Lyamshin'in esliginde, avazimiz çiktigi kadar "Marseillaise" (Fransiz Milli Marsi) sarkisini söyledik; ama, bunun bütün gece sürüp sürmedigini bilmiyorum. 19 Subat'ta, kölelerin esaretten kurtulmasinin büyük gününde heyecanla toplandik ve bize erismesinden çok önce onu karsilamak için içmeye, serefine kadeh tokusturmaya basladik. Bu çok zaman önceydi; Shatov'la Virginsky'nin gelisinden önceydi; o zamanlar Bay Verkhovensky, halen Bayan Stavrogin'in evinde oturuyordu. Büyük günden bir süre önce, Bay Verkhovensky kendi kendine, eski bir liberal toprak sahibinin yazmis olmasi muhtemel, herkesçe taninmis, biraz gerçege uymayan bir dizeyi mirildanmak huyunu edinmisti. 37Köylüler geliyor, baltalar ellerinde, Kötü bir sey olmak üzere... Tam sözlerini hatirlayamamakla beraber böyle bir sey olmasi gerekir. Bayan Stavrogin, bir gün, onun böyle mirildandigim duydu ve: - Saçma! Saçma!, diye haykirarak rastlantiyla orada hazir bulunan Liputin ve Bay Verkhovensky'ye alayla söyle dedi: -Ülkemizin emlak sahipleri, kazandiklari zaferden sarhos olan eski kölelerinden ciddi bir zarar görecek olurlarsa çok acikli olurdu. Ve sahadet parmagini bogazinin etrafinda dolastirdi. Bay Verkhovensky iyi niyetle cevap verdi: -- Cher ami, inanin (ayni isareti tekrarladi) onlarin yapacaklari kötü bir hareket ne toprak sahiplerine, ne de ulusumuza yararli olur. Anlayisimiza baslica engel kafalarimiz olduguna göre, onlar da olmazsa hiçbir sey yapamayiz. Sunu da ekleyeyim ki, bizi destekleyen birçok insan, bildirinin yayinlanacagi gün, Liputin'in önceden söyledigi gibi, olaganüstü bir olayin meydana gelmesini bekledi. Köylülerin ve Devletin, sözüm ona, ileri gelenleri bile böyle bir olayi beklemislerdi. Bay Verk-hovensky'nin de böyle bir seye inandigini zannediyorum ki, büyük günün hemen aksami Bayan Stavrogin'e kendisini Avrupa'ya göndermesi için ricalarda bulunmaya basladi; kisa zamanda hu-zursuzlasmisti. Fakat, büyük gün geçti ve Bay Verkhovensky'nin yüzüne yine magrur bir gülümseme geldi. Genellikle Ruslarin karakterleri, özellikle Rus köylülerinin karakterleri hakkinda birkaç ilginç söz söyledi. Konusmasinin sonlarina dogru: - Acelesi olan insanlar gibi, dedi. Biz de sevgili köylülerimize 'çok aceleci davrandik. Onlari modaya soktuk ve edebiyatimizin bütün bir bölümü, sanki yeni bulunmus bir hazineymis gibi yillarca 38 onlardan sözetti. Kirli kafalarina defne dalindan çelenk koyduk. Rus köyü, bin yildan beri bize, Kamarinsky dansindan baska bir sey vermedi. Insanlik duygusundan yoksun garip bir Rus sairi, büyük Rasel'i sahnede ilk gördügü zaman, heyecanla haykirdi: "Rasel'i bin Rus köylüsüne degismem." Daha ileri gitmeye hazirim: Rusya'daki bütün köylüleri bir Rasel ugruna severek feda ederdim. Olaylari daha ayik olarak görmenin zamanidir ve bouquet de I'imp‚ratrice (Imparatoriçe'nin buketi) için dogal asaletimizde yanilmamaliyiz. Liputin derhal kabullendi; fakat, Rus köylüsünü yalan söylemeden övmenin o zaman için gerekli oldugunu, hatta yüksek sosyete hanimlarinin bile Grigorovich'in romani "Zavalli Sefil Anton"u okurken çiftliklerinin kƒhyalarina mektup gönderip, artik kölelere mümkün oldugu kadar insanca davranilmasini istediklerini söyledi. Kötü bir sans eseri olarak, Anton Petrov olayiyla ilgili söylentilerin hemen ardindan Skvoreshniki'den on mil uzaklikta bir karisiklik oldu. Oraya acele olarak bir askeri birlik gönderdiler. Bay Verkhovensky bu kez o kadar heyecanlandi ki bizi bile korkuttu. Kulüpte bagira çagira, oraya daha fazla asker gönderilmesinin gerekli oldugunu ve baska bölgeden telgrafla yardim istemelerinin sart oldugunu söyledi, kosarak valiye gitti ve onu, bu iste bir parmagi olmadigina inandirmaya çalisti. Eski iliskilerinden dolayi kendisini bu ise karistirmamasini rica etti ve Petersburg'daki gerekli yerlere, vermis oldugu ifadenin rapor edilmesini istedi. Allatilan ki, bu olay kötü sonuçlar dogurmadan sönüp bitti; fakat, o zaman Bay Verkhovensky'ye hayret etmeme engel olamadim. Çok iyi bilindigi gibi üç yil sonra, halk milliyetçilikten sözetmeye basladi ve "kamuoyu" dogdu. Bay Verkhovensky bol bol gülüyordu. -Dostlarim, diye talimat veriyordu. Gazetelerde yazdiktan gibi milliyetçiligimiz hakikaten 'dogdu' ise, çocuklarimiz hƒlƒ okulda, bir Alman okulunda, bir Almanca kitabin basina oturmus ve bitmeyecekmis gibi görünen Almanca dersini tekrarlayip duruyor. 39Alman ögretmen arzu ettigi an, onu, önünde diz çöktürür. Alman ögretmeni takdir ederim; fakat, hiçbir seyin olmadigi, böyle bir seyin dogmamis oldugu, her seyin eskisi gibi Allah'in buyurduguna göre olmasi daha olasidir. Görüsüme göre Rusya için bu yeterli, pour nötre sainte Russie (bizim aziz Rusya'miz için). Ayrica, bütün, bu Slav hareketleri ve uluslar, yeni olabilmeleri için çok eskidirler. Aslinda, milliyetçilik, sadece Moskova kulüplerinde konusulmasi disinda, vatanimizda hiçbir zaman var olmamistir. Tabii Prens Igor'un zamanindan söz etmiyorum. Aslinda bütün bunlar- bos oturmanin sonucudur. Her sey, asillerden sonra gelen tabakanin sevimli, kültürlü ve garip issizliginden dogmaktadir. Son otuz bin yildan beri ayni seyi tekrarlayip duruyoruz. Kendi çalismalarimizla nasil yasanacagini bilmiyoruz. Simdi "dogus" üzerine yapilan bütün söylentiler kamuoyundan ibarettir; yoksa, gökten zembille, mi indi, dersiniz? Kendimize ait fikirlerin ortaya çikmasi için, önce . kendimize ait bir isin bulunmasi gerektigini anlamiyorlar mi? Bir sey verilmeden bir sey almak asla söz konusu, olamaz. Eger çalisirsak, o zaman kendimize özgü bir fikrimiz olabilir. Ama, hiçbir zaman çalismayacagimiz için simdiye kadar bizim yerimize çalisanlar, yani Avrupa, son iki yüzyildan beri ögretmenimiz olan Almanlar, bizim hesabimiza düsüneceklerdir. Ayrica, Rusya, Almanlar olmadan ve çalismadan kendi basimiza çö-zümleyemeyecegimiz kadar büyük bir sorundur, bizim için. Son yirmi yildan beri her seyimi ortaya dökerek toplumu çalismaya zorladim. Ömrümü bu yola verdim; yararli olacagina bütün kalbimle inandim. Artik inanmiyorum ama, çan çalmaya devam ediyorum, son nefesime kadar da çalmaya devam edecegim; onlari bu yöne dogrultana kadar ipe asilmaktan geri kalmayacagim. Yazik ki, sadece basimizi salladik. Büyük bir heyecanla alkisladik. Fakat baylar, bugün hƒlƒ ve sik sik böyle 'sevimli', 'zekice' liberal Rus saçmaliklarini duymaz miyiz? Ögretmenimiz Tanri'ya inanirdi; bazen "anlamiyorum" derdi. "Neden herkes benim dinsiz oldugumu düsünür? Allaha inancim 40 vardir, mais distinguons (ayirdedilmesi gerekir) Ona, sadece benim Içimde varligini hissettigim bir yaratiga inandigim gibi inaniyorum. Benim, Nastasya'nin (hizmetçisi) inandigi gibi, ya da "ne olur ne olmaz" diye bazi beylerin inandigi gibi, ya da sevgili Shatov'umuzun inandigi gibi inanmami bekleyemezsiniz; fakat hayir. Shatov söz konusu olamaz; çünkü, Shatov, bir Moskova Slavophil'i gibi zorlukla inanir. Hiristiyanliga gelince, onlara ne kadar saygi duyarsa duyayim Hiristiyan degilim. Daha çok büyük Goethe ya da eski bir Yunanli gibi eski bir putperestim. George Sand'in büyük bir ustalikla anlattigi gibi, Hiristiyanlik kadini anlayamamistir. Kiliseye gidip gitmedigime ve oruç tutup tutmadigima gelince, bunlari yerine getirip getirmedigimle neden ilgilendiklerini bir türlü anlayamam. Yerli casuslarimiz ne kadar gayret ederlerse etsinler, Isa'nin müridi olmak istemiyorum. 1847'de yurtdisinda olan Belinsky'nin, "bir çesit Allaha" inaniyor diye sitem ettigi o ünlü mektubunu Gogol'a göndermis oldugu bilinir. Entre nous soit dit (aramizda kalmali), Gogol (o zamanin Gogol'ü) o cümleyi ve tüm mektubu okudugu zamandan daha komik bir sey olabilecegine aklim ermiyor!.. Ama gülünç tarafini bir kenara birakip, gerçekleri daima kabullenen bir kimse olarak, sadece onlari gösteririm ve: Onlar erkekti!, derim.. Vatandaslarini nasil seveceklerini, onlar için nasil üzüleceklerini, onlar için her seylerini nasil feda edebileceklerini bilirlerdi; ayni zamanda, onlardan uzak kalmayi ve onlar için bazi seyleri yapmamanin gerektigini de bilirlerdi. Belinsky gibi bir adamin, kurtulusu, yagsiz havuçlu bezelye yemeginde aramasini nasil bekleyebilirsiniz!.. Fakat, sözün burasinda Shatov söze karisti. Sandalyesinde huzursuzca kimildadiktan sonra, yere bakarak mirildandi: - Söylediginiz bu adamlar halki hiçbir zaman sevmemislerdir, onlar için hiç aci çekmemislerdir ve onlar için hiçbir sey feda etmemislerdir, daha çok, kendi rahatlari için ancak tasavvur etmislerdir. 41Bay Verkhoensky, öfkeyle haykirdi: - Onlar halki sevmemisler mi? Ah, Rusya'yi o kadar çok sevmislerdir ki! Shatov da gözlerinden ates püskürerek haykirdi: -Ne Rusya'yi ne de halki sevdiler. Bilmedigin seyi sevemezsin ve onlarin Rus halkindan haberleri bile yok! Hepsi, siz de onlara dahilsiniz. Rus halkina aldirmadilar bile, özellikle Belinsky; bu, Gogol'a yazdigi mektuptan belli olmustur. Belinsky, tamamen Krylov'un efsanesindeki merakli adam gibi, antika esyalar müzesindeki canli filin bile farkina varamiyor; fakat, bütün dikkatini Fransiz sosyalist bokböceklerine veriyor; onlarin ötesine bile geçemiyor. Bununla beraber, onun hepinizden çok daha kafali oldugunu sanirim. Siz sadece halka aldiris etmemekle kalmadiniz, onlara asiri bir igrenmeyle baktiniz. Halk deyince akliniza sadece Fransiz halki geldi; hem de sadece Paris'te yasayanlar ve Rus halkinin onlara benzememesinden utandiniz. Bu, çiplak bir gerçektir! Halki olmayan insanin Tanrisi da olmaz. Suna kesinlikle inanin ki, halka karsi anlayislarini azaltanlar ve onlarla iliskilerini kaybedenler, kisa zamanda ve bu ölçüde kendi öz babalarinin bile güvenini sarsacak bir dinsiz ya da kötü bir insan olacaktir. Gerçekten sözediyorum! Birçok bakimdan bunun dogrulugu tanimlanmistir. Bu nedenledir ki, hepiniz ve hepimiz bu konuda, ya can sikici dinsizler ya da sadece kötü kisileriz. Siz de Bay Verkhovensky. Sizi bunun disinda tutmuyorum. Aslinda tüm konusmam sirf sizi düsünerek oldu. Bunu bilirseniz memnun olacagim. Her zaman oldugu gibi böyle bir monologu bitirince (ve bu sik sik olurdu ona) Shatov sapkasini kapti ve kapiya yöneldi. Artik her seyin bittigine ve Bay Verkhovensky ile bütün iliskilerinin tamamen kesildigine inanci vardi. Fakat, Bay Verkhovensky onu daima tam zamaninda durdurmayi basarabiliyordu. Oturdugu koltuktan elini babacan bir tavirla uzatarak: - Bütün bu konusmalardan sonra barissak nasil olur, Shatov,' derdi. 42 Kaba ve utangaç olan Shatov ince ve kibar olmaktan hoslanmazdi. Distan kaba bir insan olmakla beraber, içten son derece duygulu ve ince bir insandi. Bazen ölçüyü kaçirirdi; ama, bundan sikinti duyan yine kendisi olurdu. Bay Verkhovensky'nin sözlerine karsilik içinden bir seyler mirildanarak ve iri bir ayi gibi yerinde kapirdanarak birden gülümser, sapkasini elinden atarak, yine eski yerine otururdu. Tabii, bu olaydan sonra hemen sarap ortaya gelir, Bay Verkhovensky uygun bir seyin, daha çok eski günlerin önderlerinden birinin anisina kadeh kaldirirdi. 2 PRENS HARRY - BIR EVLENME TEKLIFI Bayan Stavrogin'in, en azindan Bay Verkhovensky'ye hayranligi kadar tutkun oldugu bir kisi daha vardi dünyada; tek oglu, Nicholas Stavrogin. Bay Verkhovensky onun ögreticisi olarak tutulmustu. O siralarda çocuk sekiz yaslarindaydi ve babasi uçari general Stavrogin, karisindan ayri yasadigi için, çocuk tamamen annenin bakimi altinda yetismisti. Samimiyetle söylemek gerekir ki, Bay Verkhovensky, ögrencisinin güvenini kazanmasini ve onu kendine baglamasini çok iyi bilirdi. Bunun bütün sirri, kendisinin de bir çocuk olmasinda sakliydi. O zamanlar orada degildim. Bay Verkhovensky'nin candan bir dosta ihtiyaci vardi. Çocuk biraz palazlanir palazlanmaz, küçük oglani arkadas edinmekte gecikmedi. Her nasilsa bu o kadar dogal oldu ki, aralarinda en ufak bir ayrinti dahi yoktu. O siralarda on ya da on bir yasinda olan bu küçük dostunu, yaralanmis duygularini anlatmak; ya da yapmamasi gereken bir sey oldugunu düsünmeden, aile sirlarindan sözetmek için gece yarisi dahi olsa, uyandirirdi. Birbirlerinin kollarina atilir, beraberce aglarlardi. Çocuk, annesinin onu çok sevdigini bilmekle beraber, annesini pek sever görünmezdi. Bayan Stavrogin onunla fazla konusmaz, ona çok az karisirdi; ama, her nasilsa, çocuk annesinin bakislarinin üstünde dolastigini daima üzülerek hissederdi. Bununla beraber, Bayan Stavrogin oglunun egitimini ve terbiyesini çok 43güvendigi Bay Verkhovensky'ye birakirdi. O günlerde ona son derece güvenirdi. Sunu söylemenin dogru oldugunu düsünürüm ki, ögretmen, ögrencisinin sinirlerini bir ölçüye kadar bozmaktan sorumludur. Nicholas on alti yasina geldigi zaman liseye verildi. Son derece siska, asin sessiz ve dalgin bir çocuktu. (Daha sonralari fiziki yapisinin gücü ile ünlü olmustu). Surasi da anlasilmalidir ki, eger iki dost birbirlerinin kollarinda aglasiyorsa, bunun evdeki anlasmazliklardan dolayi olmasi sart degildir. Bay Verkhovensky, küçük dostunun ruhuna girmesini, onda seçkin hisler uyandirmasini, üzüntünün belirsiz duygularini ona asilamasini çok iyi basardi. (Bu eyleme, sanki böyle bir sey mümkünmüs gibi, çok deger verenler vardir.) Biraz geç de olsa, ögretici ile ögrencisinin ayrilmalari çok iyi oldu. Delikanli, lisede okudugu ilk iki yil, yaz tatillerinde eve gelirdi. Bayan Stavrogin ve Bay Verkhovensky'nin Petersburg'da oldugu siralarda, annesinin evinde yapilan edebi toplantilarda bulunurdu. Sadece seyreder ve dinlerdi. Çok az konusurdu; eskisi gibi yine sessiz ve utangaçti. Bay Verkhovensky'ye karsi eski bagliligi olmakla beraber, biraz çekimserdi; onunla aralarindaki geçmisten sözetmek istemez gibi görünürdü. Ögrenimini tamamladiktan sonra, annesinin istegine uyarak orduya basvurdu ve kisa zamanda, en taninmis Atli Muhafiz Süvari Alayi'na girdi. Annesi onu resmi elbisesi ile görmesi için gelmemis, Petersburg'dan arada sirada mektup yazmakla yetinmisti. Bayan Stavrogin, reformdan sonra eski gelirinin ancak yarisini aldigi halde, ogluna gözünü kirpmadan para yollardi. Bayan Stavrogin uzun yillar yapmis oldugu tutumla oldukça hatiri sayilir bir servet biriktirmisti. Oglunun Petersburg'un en yüksek sosyetesindeki iliskileri ile yakindan ilgilenirdi. Kendisine kismet olmayan bütün seyler, zengin ve gelecegi pek parlak olan ogluna kismet oluyordu. Bayan Stavrogin'in rüyasinda bile göremedigi sekilde dostluklarini yeniliyor ve her yerde büyük bir ilgi ile karsilaniyordu. Fakat çok geçmeden garip söylentiler Bayan Stavrogin'e kadar gelmeye basladi; genç adam birden bire eglence 44 ƒlemine dalmisti. Kendisini kumara ya da içkiye kaptirmis degildi; fakat, yabanice yapilan çilginliklarindan, atinin ayaklari altinda ezilen insanlardan ve yüksek sosyetede iliski kurdugu bir kadina kabaca davrandiktan sonra onu herkesin içinde rezil etmesinden söz ediliyordu. Bütün bu söylentilerde igrenç bir gerçegin payi var gibi görünüyordu. Ayrica, bunlara ek olarak, basit bir kavgaci oldugu ve karsisindaki kimselere hakaret etmekten zevk aldigi için, laf olsun diye kavga çikarip, hakaret ettigi de söyleniyordu. Bayan Stavrogin meraklanarak üzüldü. Bay Verkhovensky, bütün bunlarin asiri zengin bir çevrenin ilk firtinali atilislari oldugunu, zamanla bu firtinanin durulacagini ve oglunun hareketlerini, Shakespear'in bir kitabinda oldugu gibi, Prens Harry'nin Falstaff, Poins ve Bayan Quikly ile beraber yaptiklari asiri çilginliklara benzeterek, onu avutmaya çalisirdi. Bu kez, Bayan Stavrogin, son zamanlarda Bay Verkhovensky'ye "Saçma, saçma!" diye bagirdigi gibi bagirmadi; tersine, onu dikkatle dinledi ve ondan durumu daha çok açiklamasini istedi. Sonra, Shakspear'in ölmez oyununu alip bütün ayrintilarini inceleyerek okumaya basladi. Fakat, okudugu oyun arasindaki benzerligi pek etkili bulmadi. Yazdigi birçok mektuba, büyük bir heyecanla cevap bekledi. Fazla beklemesine de gerek kalmadi. Kisa bir süre sonra kötü haber hemen ulasti; Prens Harry, hemen hemen ayni anda iki düello yapmis, birinde rakibini öldürmüs, ikincisinde ise agir yaralanmisti. Bu yüzden de askeri mahkemeye verilmisti. Sonunda, rütbesinin indirilmesine, bazi haklarinin kaldirilmasina ve bir piyade alayina sürgün gönderilmesine karar alinmisti. Bazi sözügeçer kisilerin sayesinde bu kadar ucuz kurtulabildigi de söylenmiyor degildi. 1863 yilinda nasil olduysa tekrar göze girdi; bir serit verip onu çavus yaptilar ve sonra, oldukça çabuk olarak eski rütbesi geri verildi. Bu süre içinde, Bayan Stavrogin, Petersburg'a, rica dolu en azindan yüz mektup yollamisti. Böyle olagan bir durum karsisinda, küçülmek zorunda kaldigina aldirmamisti bile. Terfisinden hemen sonra genç adam istifa etti; fakat, Skvoreshniki'ye dönmedigi gibi annesine mektup yazmayi da tamamen kesti. Sonunda, el altindan 45yapilan arastirmalardan sonra halen Petersburg' da oldugu ögrenildi; sosyeteye girmedigi anlasildi. Tahminlere göre, bir kovuga sinmis saklanmaktaydi. Bir süre sonra, garip kimselerle arkadaslik yaptigi; Petersburg'un yoksul memurlariyla, yasantilari için kibarca dilenmeleri gereken ordudan ayrilmis subaylarla, sarhoslarla dostluk kurdugu ve onlarin ailelerini ziyaret ettigi; gecelerini, gündüzlerini karanlik inlerde, Allah bilir daha hangi pis bodrumlarda geçirdigi; üstü basi yirtik perisan dolastigi ve görünüse göre, bu sekildeki yasantisindan memnun oldugu ortaya çikti. Annesinden para istemedi; kendisine ait küçük bir mülkü vardi; burasi bir zamanlar babasi general Stavrogin'e aitti ve ona küçük bir gelir sagliyordu. Söylentilere göre, bu mülkünü Saksonya'li bir Alman'a kiralamisti. Nihayet, annesi onu, geri dönmesi için kandirdi ve Prens Harry ilimize geldi. iste onu ilk defa orada görmek ve yakindan tanimak firsatini buldum. Yirmi bes yasinda, yakisikli bir gençti ve itiraf etmeliyim ki, bende çok iyi bir etki birakti. Üstü basi perisan, votka kokan bir serseri ile karsilasacagimi sanirdim. Tersine, o güne kadar karsilastigim centilmenler arasinda en göz alici, son derece sik giyimli ve ancak, yüksek sosyeteye aliskin kimselerde görülebilecek kadar efendice tavirlari olan bir gençti. Sasiran sadece ben degildim; bütün il sasirmisti; kuskusuz, Bay Stavrogin'in bütün geçmisini bilen, (nasil ögrendikleri tahmin bile edilemezdi) bütün olaylari en küçük ayrintilarina kadar ögrenmis bulunan sehir halki da sasirmisti. Ayrica, anlatilanlarin yarisindan fazlasi da dogruydu. Yeni gelen bu ziyaretçi, bütün kadinlarimizin da aklini basindan almisti. Kadinlar hemen ikiye bölündüler; bir tarafta ona delicesine tapanlar ve diger tarafta ondan ölesiye nefret edenler vardi; fakat, her iki taraf da onun için deli oluyordu. B azilan, kalbinin derinliklerinde belki sakli bir sirrin bulunabilecegini düsündüklerinden özellikle büyüleniyordu; bazilari ise, onun bir katil olmasindan heyecanlaniyordu. Çok iyi tahsil görmüs oldugu da muhakkakti; çünkü, çok bilgili bir gençti. Kuskusuz, bizi etkisi altina almasi için fazla bilgiye de gerek yoktu; fakat o, önemli, oldukça ilginç konulara deginebi46 liyor, bu deginmesi kayda deger derecede mantikli oluyordu. Oldukça garip bir sey olarak sundan da sözedeyim; hemen hemen daha ilk gün hepimiz, onun son derece anlayisli bir kisi oldugunu anladik. Konuskan degildi. Alçak gönüllü, ayni zamanda, hepimizden cesur bir adamdi. Kendine güveni olan bir kisiligi vardi. Ilimizin züppeleri ona kiskançlikla bakiyorlar ve onun yaninda daima silik kaliyorlardi. Ayni zamanda, yüzü de sasirticiydi; saçlari koyu siyahti; açik renk gözlerinde biraz fazla rahatlik ve berraklik vardi; cildi biraz fazla ince ve beyaz, rengi çok parlak ve duruydu; disleri inci gibi görünüyordu; bununla beraber, son derece çirkin sayilabilirdi. Bazilari, yüzünün bir maskeyi andirdigini söylüyorlardi; hayret edilecek derecede olan fiziki kuvvetinden de sözediliyordu. Oldukça uzun boyluydu. Bayan Stavrogin, ogluna gururla bakmakla beraber, içinde büyük bir hüzün duyardi. Bizimle beraber alti ay geçirdi; sessiz, bezgin ve oldukça küskündü; toplantilarda görünüyor ve büyük bir inatçilikla ilimizin törenlerine uymaya çalisiyordu. Baba tarafindan valinin akrabasi oldugundan valinin evine yakin bir akraba gibi kabul ediliyordu. Fakat, aradan birkaç ay geçtikten sonra, vahsi canavar birden tirnaklarini göstermeye basladi. Sirasi gelmisken söz edeyim ki, sabik valimiz, iyi kalpli Ivan Osipovich, biraz yasli bir kadina da benzerdi; ama, çok iyi bir aileden gelme ve sosyete iliskileri güçlü bir kisiydi. Zaten, ilimizin olaylarinda hiçbir aktif rol oynamadan aramizda bu kadar uzun yillar kalmasinin nedeni de buydu. Konukseverligi, kendisini sevdirmesini bilmesi bakimindan içinde bulundugumuz zorlu devirde valilik etmek için degil, eski iyi günlerde kibar takiminin arasinda bulunmak için yaratilmis bir insandi. Ili, onun degil Bayan Stav-rogin'inin yönettigi daima söz konusu olurdu. Tabii, bu alayli bir söylentiydi; fakat korkarim ki, söylenenler arasinda dogru olan tek söz bile yoktu. Ilimizde, bu konu hakkinda oldukça fazla saka yapilirdi! Aslina bakilacak olursa, Bayan Stavrogin, ilimiz halki tarafindan son derece sevilmesine aldirmadan, son birkaç yildan beri kendini kamu islerinden bilerek geri çekmis ve gönüllü olarak kendisine çizdigi sinirin disina çikmamaya karar vermisti. Kamu 47isleri yerine, birdenbire kendi mülkünün yönetimi ile ilgilenmeye baslamisti. Iki ya da üç yil sonra, gelirini hemen hemen eski düzeyine çikarmisti. Eski romantik ilgileri yerine (Petersburg'a yolculugu, dergi çikarmak arzusu gibi...) giderlerini kismaya ve tutumlu olmaya baslamisti. Hatta, Bay Verkhovensky ile arasinda bir bosluk birakmis, kendisine baska bir ev tutmasina izin vermisti (Bay Verkhovensky her firsatta bu izni koparabilmek için bir sürü bahaneler uydurarak Israr ederdi). Zaman zaman Bay Verkhovensky, ondan yavan bir kadin olarak söz ediyor ya da daha çok alay ederek "yavan dostum" diyordu. Tabii, bütün bu sakalari, asiri bir saygi içinde ve en uygun zamanda oluyordu. Bayan Stavrogin'in dar çerçevesindeki dostlari arasinda olan bizler, herkesten çok Bay Verkhovensky, Bayan Stavrogin'in oglunu yepyeni bir umut ve hatta bir çesit hayal gibi gördügünü anliyorduk. Ogluna olan düskünlügü, onun Petersburg sosyetesinde basarilar kazandigi zamandan baslamis ve rütbesinin indirildigi haberinin gelmesi ile de güçlenmisti. Bununla beraber, ondan korktugu açik olarak belliydi ve onun karsisinda bir köleymis gibi durdugu gözden kaçmiyordu. Belirsiz, esrarli ve kendisinin bile adlandiramadigi korkusunu anlayabiliyordum. Çogu zaman, kimsenin bakmadigi anda, Nicholas'i, aklindan bir seyler geçirerek uzun uzun süzüyordu... ve ondan sonra, vahsi canavar dislerini göstermeye basladi. Prensimiz birden ve nedensiz yere, degisik kisilere insani hayrete düsürecek kadar zorbalik yapti. Önemli olan, bu zorbaliklarin duyulmus türde olmamalari, her zaman yapilan zorbaliklardan çok degisik, anlamsiz, çocukça, saçma olmalaridir; zorbaligin nedeninin bilinmesi, ancak Allaha özgüdür. Kulübümüzün en saygideger, eski üyelerinden biri olan, biraz yaslica ve centilmen Peter Gaganov'un, söyledigi her sözün pesinden, heyecanlanarak; "Hayir, 48 efendim, beni burnumdan tutup kimse sürüyemez" demek gibi saf bir aliskanligi vardi. Eh, bu sözde kötü bir anlam yoktu. Fakat, bir gün etrafina toplanan, kalabalik olmayan üye grubuna (grupta bulunan bütün üyeler önemli kisilerdi) hararetle bir seyler anlatirken, büyük bir aliskanlikla yine bu deyisi kullandigi zaman, tartismaya karismadan gruptan biraz ilerde duran Nicholas Stavrogin, birden Bay Gaganov'a yanasti; hiç beklenmedik bir hareketle, adamcagizin burnunu iki parmagi ile sikica yakaladi ve onu birkaç adim yürüttü. Bay Gaganov'a herhangi bir kin gütmüs olmasi mümkün degildi. Hiç affedilmeyecek bile olsa, onun bu hareketinin ancak çocukça oldugu düsünülebilir; bununla beraber, bu hareket yaptigi sirada dalgin oldugu, sanki aklini kaçirmis gibi göründügü de söylendi; fakat, bu düsünceye, uzun bir süre sonra varilmisti. Olayin meydana gelmesinden bir dakika sonra, herkes, hakareti bilerek yaptigini ve niçin yaptigini bildigini, sonra da hiç pismanlik duymadan neseyle gülümsedigini gördü. Büyük bir gürültü çikti; kalabalik onun etrafini çevirdi. Nicholas kendi etrafinda dönüyor ve çevresinde bagirip çagiran üyelere merakla bakiyordu. Sonunda, tekrar düsünceye dalmis gibi göründü; (bana böyle söylenmisti) yüzünü eksitti, kararli bir tavirla hakarete ugrayan Peter Gaganov'un yanina gitti ve büyük bir üzüntüyle çabuk çabuk konusarak: - Aman affedersiniz, efendim, diye mirildandi. Neden birdenbire böyle yapmak istedigimi serefim hakki için bilmiyorum... böyle saçma bir sey... Is olsun diye yapilmis bir hakaret havasini tasiyan bu özür di-leyis de yeni bir hakaretten baska bir sey degildi. Bagrismalar büsbütün artti; fakat, Nicholas omuz silkti ve oradan uzaklasti. Olay yakisik almazligi bir yana, son derece budalaca, önceden düsünülerek, hesapli olarak yapildigi ilk bakista anlasilan bir hareketti. Bu nedenle de, tüm topluma yöneltilmis ve kasitli bir hareketti. Herkes onun bu davranisini böyle anlamisti. Bay Stavrogin, derhal ve oybirligiyle kulüpten çikarildi; ondan sonra bütün kulüp üyeleri adina valiye bir dilekçe yazilmasi kararlastirildi. Validen, 49kendisine taninan yetkilere dayanarak, (olayin durusma sonucunu beklemeden) bu azili "sosyete zorbasini" hemen tutuklamasini ve böylece ilimizin yasalara saygi gösteren namuslu halkinin saldirilardan korunacagini ve huzurun saglanacagini bildirip, gereken ilgiyi göstermesi istendi. Dilekçeye masum bir öfkeyle "belki Bay Stavrogin için bir yasa bulunup onun bu hareketlerine engel olunabilir" diye bir de ek yapilmisti. Böyle yazmalarinin tek nedeni, valiye, Bayan Stavrogin için tas atmak istemeleriydi. Bu isi büyütürken büyük bir zevk duydular. Aksi gibi vali ilde yoktu; gebeligi sirasinda kocasi ölen çok sevimli dul bir hanimin çocugunun vaftiz babasi olmak üzere ilin yakin bir kasabasina gitmisti. Fakat, oradan çabuk dönmesi bekleniyordu. Bu arada hakarete ugramis çok saygideger Bay Gaganov'u pohpohluyorlardi; halk onu kucakliyor ve öpüyordu; bütün il halki onu ziyarete gidiyordu. Hatta, onun adina bir ziyafet vermeye karar verildi ve onun ricasi ile bu girisimlerinden vazgeçtiler. Kimbilir, belki de, insanin burnundan yakalanip sürüklenmesinin böyle bir ziyafete degmeyecegini onlar da anlamislardi. Oysa, bu nasil olmustu? Böyle bir sey nasil olabilmisti? Kayda deger husus sudur ki, ilimizde hiç kimsenin, bu vahsi olayi delilige yormak aklina gelmedi. Dernek ki, Bay Savrogin gibi akli basinda bir insandan böyle bir davranis beklemeye egilimleri vardi. Hemen sonra olan, her seyi açiklar görünen, herkesi rahatlatan olaya ragmen, ben bile bunu nasil açiklayabilecegimi bilemiyorum. Sunu da ilave edeyim ki, dört yil sonra, kulüpteki olay hakkinda çekinerek sordugum soruya, Stavrogin kaslarini çatarak: -Evet, o siralarda kendimde degildim, dedi. Fakat, olaylarin sirasini atlamamam gerekir. Genel nefretin kabarmasi ile herkesin "azgin, sosyete zorbasi" nin üstüne üsüsmesi benim de merakima neden oldu. Herkes, bu tek hareketin, önceden kararlastirilip hesaplanarak, topluma karsi yapilmis bir hakaret oldugunda hemfikirdi. Hiç kusku yoktu ki, bu genç, kimseye yaranamamis ve bütün dünyayi kendi aleyhine 50 döndürmüstü; fakat, bunu nasil basarabilmisti? Sözü geçen olaydan önce ne kimseyle tartismis ne de kimseye hakaret etmisti; aksine, birisiyle konusma firsati buldugu takdirde, tavirlari, moda dergilerinde oldugu gibi çok kibar olmustu. Tahminimde aldanmiyorsam, ondan, kibirli oldugu için nefret etmislerdi. Daha önce onun için deli olan kadinlarimiz bile, simdi, erkeklerden çok ses çikariyorlardi. Bayan Stavrogin son derece saskindi. Bu olaydan sonra Bay Verkhovensky'ye, oglunun ilde bulundugu alti ay sürede, her zaman böyle bir olay bekledigini; hiç degilse "bu çesit" bir olay bekledigini itiraf etti. Bu, ayni zamanda, bir annenin çok ilginç bir itirafiydi. Bayan Stavrogin, bu olayi duydugu zaman "basladi", diye titreyerek düsünmüstü. Kulüpte olan olayin ertesi sabahi, bu olay hakkinda oglundan genis bilgi almaya kararli olmakla beraber tir tir titremisti. Bütün gece uyuyamamisti ve hatta, sabahleyin erkenden kalkip Bay Verkhovensky'nin çalisma odasina gitmis ve simdiye kadar kimsenin önünde aglamadigi gibi gözyaslari içinde ondan fikir almak istemisti. Bütün istegi, Nicholas'in hiç olmazsa bir seyler söylemesi, hareketlerinin amacini bildirmesiydi, ki Nicholas annesine karsi her zaman nazik ve saygiliydi. Kaslarini çatarak annesinin konusmasinin bitmesini beklemis, birden yerinden kalkip annesinin elini öptükten sonra tek kelime bile söylemeden çikip gitmisti. Ayni aksam, sanki maksatli olarak yapilmis gibi, baska bir olay meydana geldi. Ilk olaydan daha az vahsi ve siradan olmakla beraber, kamuoyunun genel durumu nedeniyle, ildeki bagirtilarin yükselmesine neden oldu. Bu kez kabak, Liputin'in basina patladi. Bayan Stavrogin'le görüsmesinden hemen sonra, Stavrogin'i görmeye geldi ve o aksam karisinin dogum günü serefine evinde düzenleyecegi toplantiya onur vermesini özellikle rica etti. Bayan Stavrogin, oglunun böyle asagilik kimselerle dostluk kurmasini arzu etmemekle beraber, ogluna bu hususta bir sey söylemekten çekiniyordu. Bay Stavrogin, Liputin disinda, üçüncü tabakadan baskalari ile de iliski kurmustu ve bu iliskilerinden memnun görünüyordu. Liputin'i birçok kereler 51gördügü halde evine o zamana kadar hiç gitmemisti. Liputin'in onu, bir gün önce kulüpte olan olaydan ötürü çagirdigini; yerli bir liberal oldugundan bu olayi memnunlukla karsiladigini; kulüp üyelerine böyle davranan birinin çikmasi gerektigine ve bu hakaretin tam yerini bulduguna kalben inandigini sezen Stavrogin bir kahkaha atarak, toplantiya gelecegine dair söz verdi. Çok seçkin olmamakla beraber oldukça kalabalik ve neseli bir gruptu. Magrur ve kiskanç olan Liputin, yilda ancak iki kere ziyafet verir; fakat, hiçbir masraftan kaçinmazdi. En serefli konuk olan Bay Verkhovensky, hastaligi dolayisiyla toplantiya gelememisti. Çay, aperitif ve bolca içki vardi; üç masada oyun oynaniyor ve gençler yemegin hazirlanmasini beklerken piyanonun esliginde dans ediyorlardi. Stavrogin, son derece güzel genç bir kadin olan ve kendisinden çok ürken Bayan Liputin'i dansa kaldirdi. Odada iki tur attiktan sonra kadinin yanina oturdu. Onunla sohbet edip, onu güldürdü. Sonunda genç kadinin güldügü zaman çok güzel oldugunu farkedince, birden kadinin beline sarildi ve kendine çektikten sonra herkesin içinde uzun uzun dudaklarindan öptü. Son derece korkan zavalli kadin hemen bayildi. Stavrogin, sapkasini alip kadinin kocasina gitti. Adamcagiz, genel saskinligin arasinda aptal aptal duruyordu. Stavrogin, adamin yüzüne bakinca utandi ve aceleyle mirildandi: "Kizmayiniz". Sonra alelacele odadan çikti. Liputin, hemen onun ardindan kostu; kürk paltosunu giymesine yardim ettikten sonra yerlere kadar egilerek onu ugurladi. Ama ertesi gün, gerçekten masum olan bu olay, önceki olaya eglenceli bir ek oldu. Bu eklenti, Liputin'e genel bir ün kazandirdi ve bu olayi sonradan kendisi yararina kullanmasini bildi. Sabah on sularinda, Liputin'in yilisik, hoppa ve al yanakli, otuz bes yas civarinda olan hizmetçisi Agafya, efendisinden bir mesajla Stavrogin'lerin evine geldi. Hizmetçi "genç centilmeni" özel olarak görmekte dayatti. Stavrogin'in kötü bir bas agrisi olmasina ragmen hizmetçiyi görmek üzere geldi. Mesajin verildigi zaman Bayan Stavrogin rastlantiyla orada bulunuyordu. \ 52 Agafya, acele acele bir makine gibi konusmaya basladi. - Bay Liputin, efendim, her seyden önce, en derin saygilarini size iletmemi, sagliginizi, dün geceki olaydan sonra rahat uyuyup uyuyamadiginizi, bu sabah kendinizi nasil hissettiginizi sormami emretti. Stavrogin gülümsedi. - Efendine selamlarimi bildir ve tesekkür et, dedi. Ona söyle, Agafya, sehrin en akilli adami o. Agafya'nin dili büsbütün çözüldü. - Bay Liputin, efendim, bu söylediklerinizi önceden tahmin ederek, sizin de en az onun kadar akilli oldugunuzu söylememi istemisti. - Oh! Fakat, sana böyle söyleyecegimi nasil bilebilirdi ki? - Bunu nasil bildiklerini bilemiyorum, efendim; fakat evden ayrildiktan sonra kosarak pesimden geldi. Hatta, basinda sapkasi bile yoktu. "Sakin unutma, Agafya, dostum" dedi. "Sana, efendine, ilin en zeki adami oldugunu söyle, derlerse, hemen söyle cevap verirsin: Bunu kendisi de biliyor ve ayni seyi sizin içinde diliyor, efendim..." *** Sonuçta, valiyle de görüsüldü. Candan, iyi kalpli Ivan Osipovich, yolculuktan henüz dönmüs ve kulüp tarafindan yapilan hararetli sikƒyeti ancak duyabilecek kadar zamani olmustu. Bir seyler yapmasi gerektiginden süphe yoktu; ama, kendisini saskin hissetti. Konuksever ihtiyarimiz da bu genç akrabasindan çekinir görünüyordu. Bununla beraber, Stavrogin'i, kulüp üyelerinden ve hakaret ettigi kisiden özür dilemesi; ama, bunu tatmin edecek bir biçimde, gerekirse mektupla da saglamlastirmasi için kandirmak üzere karar verdi; ondan sonra da, yumusak bir dille, ili terketmesi; örnegin, inançlarini gelistirmek üzere Italya'ya ya da neresi olursa olsun Avrupa'ya gitmesi için onu razi etmeye çalisacakti. Vali bu 53kez Stavrogin'i kabul salonuna aldi (diger zamanlarda, genç adam bir akraba olarak eve serbest olarak girer çikar ve her tarafta dolasirdi). Salonun bir kösesinde, çok iyi yetistirilmis ve ayni zamanda vali ailesinin yakin dostu olan, Alyosha Telyanikov, bir masanin üstündeki posta paketlerini açmakla mesguldü; salonun yanindaki odada, valinin eski bir dostu olan, sismanca ve dinç görünüslü albay, salon kapisina yakin bir pencerenin önüne oturmus Voice'yi okuyor, odanin yanindaki salonda geçenlerle hiç ilgilenmiyordu; aslinda, sirti kapiya dönük oturuyordu. Ivan Osipovich, hemen hemen bir fisilti halinde esas konuya deginmeden konusmaya basladi; fakat, düsmanca bir tavirla oturuyordu. Rengi soluktu ve gözlerini yere dikmisti. Arada bir, sanki siddetli bir bas agrisindan aci çekiyormus gibi kaslarini çatiyordu. Sevimli ihtiyar adam, söylediklerinin yani sira: - Iyi ve sefkat dolu bir kalbin var, Nicholas, dedi. Kültürlü ve yüksek sosyeteye girmis bir kisisin ve bugüne kadar da halin ve tavrinla kendini çok iyi tanitarak, hepimiz için degerli olan annenin yüzünü güldürdün. Ve simdi her sey garip bir duruma girdi; bu da hepimiz için büyük aksiliktir. Bir aile dostu, sizi kalben seven bir büyügünüz olarak konusuyorum ve yakin bir akrabam oldugunuzdan sözlerimden alinmayacaginizi umarim. Söyleyin bana, yasaya aykiri düsen böyle hareketlerde bulunmaniza sizi sürükleyen nedeni ögrenmek isterim? Sanki kendinizi kaybetmiscesine yapmis göründügünüz böyle davranislarin anlami nedir? Nicholas, sabirla ve can sikintisi ile dinliyordu. Birden gözlerinde, çok kisa süren kurnazlik ve alay kivilcimlari yanip söndü. Huysuz bir tavirla: -Bunlari neden yaptigimi size söylesem iyi olacak, dedi. Sonra etrafina bakinarak Ivan Osipovich'in kulagina egildi. Çok görgülü Alyosha Telyanikov, pencereye dogru birkaç adim daha uzaklasti ve yüzü Voice'nin arkasinda kalan albay, hafif bir öksürükle girtlagini temizledi. Zavalli Ivan Osipovich aceleyle ve güvençle kulagini uzatti; son derece merakliydi. Iste tam bu anda 54 hiç olmayacak, bununla beraber, baska bir deyisle genç adamdan beklenebilecek bir sey oldu. Ihtiyar adam, kulagina ilginiç bir sir fisildanacagini beklerken, kulaginin üst kisminin Nicholas tarafindan siddetle isirildigini hissetti. Bütün vücudu ürperdi ve solugu kesilecekmis gibi oldu. Boguluyormus gibi inledi. - Nicholas, bu ne biçim sakadir? Alyosha ve albay ne oldugunu henüz anlayamamislardi; ayrica, Nicholas'in ne yaptigini göremiyorlar ve son dakikaya kadar vali ile Nicholas'in birbirleriyle fisildastiklarini düsünüyorlardi; bununla beraber, ihtiyar valinin yüzündeki saskin ifade, onlari telasa düsürdü. Daha önce karar verildigi gibi yardima kosmalari mi yoksa, biraz daha beklemeleri mi gerektigine karar veremeden birbirlerine bakistilar. Nicholas bunu sezmis olacak ki dislerinin arasindaki kulagi biraz daha kuvvetlice isirdi. Kurbani tekrar: - Nicholas, Nicholas! diye inledi. Tamam artik, bu kadar saka yeter... hadi birak simdi! Bir dakika daha sürmüs olsaydi, zavalli adam korkudan ölecekti; fakat canavar ona acidi ve kulagini bagisladi. Ihtiyarin ölüm korkusu tam bir dakika sürdü ve bundan sonra da üzerine fenalik geldi. Fakat, yarim saat sonra Nicholas tutuklanmis ve simdilik nöbetçi odasindaki özel bir hücreye kapatilarak kapisina da özel bir nöbetçi dikilmisti. Oldukça sert bir karar alinmis olmakla beraber, yumusak huylu valimiz öylesine kizmisti ki, Bayan Stavrogin'le bile karsilasmayi göze alarak bütün sorumlulugu yüklenmisti. Durumun açiklanmasi için valinin yanina kosan Bayan Stavrogin'in kapidan çevrilmesi herkesin agzini bir karis açik birakti; vali konagina kabul edilmeyen Bayan Stavrogin arabasindan inmeden, saskinlikla gerisin geriye dönmek zorunda kaldi. Sonunda her sey anlasildi! Sabahin saat ikisinde, o ana kadar, son derece sakin olan ve hatta, uyuyan tutuklu, birdenbire gürültü 55etmeye, çilgin gibi kapiyi yumruklamaya basladi; kapinin gözetleme deligindeki parmakligi inanilmamayacak bir güçle söküp aldi ve camini kirarak ellerini feci sekilde kesti. Nöbetçi subay bir manga askerle, anahtarlar elinde kosup geldi ve sayica üstün olduklarindan azan tutuklunun üzerine atlayip onu baglayabilmek için kapinin açilmasini emretti; içeri daldiklarinda onun, siddetli bir beyin hummasi geçirmekte oldugunu anladi. Annesinin evine götürüldü. Her sey bir anda aydinlaniverdi. Onu muayene eden, ilimizin üç doktoru da ayni fikirdeydi. Hasta, her ne kadar akli dengesi yerinde görünüyorsa da, üç gün önce bilincini kaybetmisti; zaten üç günden beri olan olaylar bunun açik bir kanitiydi. Bu bakimdan, anlasildigina göre, bunu ilkin sezinleyen Bay Liputin olmustu. Duygulu bir kimse olan Ivan Osipovich pek sasirmisti; ama, çok ilginç gerçek, Ivan Osipovich'in bile, Nicholas'in bilinci yerinde oldugu halde delice hareketlerde bulunacagina inanmis olmasidir. Kulüpte bütün üyeler, utaniyorlar ve bu kadar açik bir seyi nasil göremediklerine; olaganüstü bütün olaylarda, bu durumu fark edemediklerine hayret ediyorlardi. Durumu kuskuyla karsilayanlar da olmakla beraber, bunlar fazla tutunamadilar. Nicholas iki aydan fazla yatti. Konsültasyon için Petersburg'un en ünlü doktoru getirtildi; Bayan Stavrogin'i bütün il ziyaret etti. Kendisini ziyarete gelenlerin hepsini bagisladi. Ilkbaharda, Nicholas tamamen iyilesti ve annesinin Italya'ya gitmesi teklifini itirazsiz kabul etti; Bayan Stavrogin, hepimizle vedalasmasi ve gerekli yerlere özür dilemesi için onu ikna etmisti; Nicholas, annesinin bu teklifini de itirazsiz kabul etti. Kulüpte herkes, onun, Bay Gaganov'u evinde ziyaret ettigini ve Bay Gaganov'un bundan son derece memnun oldugunu biliyordu. Nicholas, bu ziyaretleri sirasinda çok ciddi ve biraz nesesiz görünüyordu. Herkes onu içten gelme bir sempati ile karsiliyor; fakat, nedense Italya'ya gitmesinden memnun görünüyordu. Ivan Osipovich bile gözyaslarini tutamadi; ama, nedense onu kucaklamaya bir türlü yanasmadi. Gerçekten, il halkinin çogunlugu, onun kendileri ile alay ettigine ve hastaliginin pek 56 önemli olmadigina inaniyordu. Nicholas, Bay Liputin'i de ziyaret etti. - Söyler misiniz? Zeki oldugunuzu söyleyecegimi nasil anlayip da Agafya'ya verecegi cevabi önceden bildirdiniz? Liputin gülerek: - Çok basit, dedi. Çünkü, sizi akilli bir kisi olarak kabul ederim ve bu nedenle de vereceginiz cevabin ne olacagini önceden kes-'tirebildim. -Ne de olsa ilginç bir raslanti. Ama yine de, bana sunu söyleyin; Agafya'yi gönderdiginiz zaman, benim bir deli degil de akilli bir adam oldugumu düsündünüz, degil mi? - En akilli ve en mantikli bir kisi oldugunuza inanirdim. Sadece, bilincinizin yerinde olmadigi kanisindaymisim gibi bir tavir takindim. - O zaman siz de benim içimden geçenleri anlamis ve bana Agafya ile haber göndermistiniz. Sözünün burasinda Nicholas kaslarini çatarak: - Korkarim ki biraz yanildiniz, gerçekten hastaydim, o zaman, diye mirildandi. Sonra: - Allah, Allah! diye bagirdi. Bilincim yerinde oldugu halde insanlara saldirabilecegimi gerçekten düsünebiliyorsunuz demek? Neden öyle davranmis olayim? Liputin, verecek bir cevap bulamadi. Nicholas'in rengi biraz uçmustu, ya da Liputin'e öyle geliyordu. - Ne olursa olsun, düsünce zinciriniz çok eglenceli. Agafya'ya gelince, onu özellikle bana hakaret etmek için göndermis oldugunuzu anliyorum, tabii. - Yoksa sizi, düelloya çagirmami mi bekliyordunuz? - Oh, hayir! Sahi, düellodan hoslanmadiginizi duymustum... Liputin, ezilmis göründü. - Fransizlari neden kopya etmeliyiz? 57- Ulusal törelere sadiksiniz, degil mi? Liputin, biraz daha ezilmis göründü. Masanin en göze çarpan yerinde Considerant'in bir cildini gören Nicholas: - Bak hele! diye haykirdi. Bu da nesi? Yoksa, Fourierist ol-mayasin? Eger öyleysen hayret etmemeliyim! Bu Fransizca'dan çeviri degil mi? Parmagi ile cilde vurarak bir kahkaha atti. Liputin, tükürür gibi haykirarak sandalyesinden firladi. - Hayir, Fransizca'dan çeviri degil! Sadece Fransizca'dan degil, insanlik ƒleminin dilinden çevrilmistir! Evren, sosyal toplumunun ve evren uyumunun dilinden... Iste bu, böyle bir çeviri, efendim! Ve sadece Fransizca'dan degil! Nicholas gülmeye devam ederek: - Yok canim! dedi. Fakat böyle bir dil var mi? Bazen küçük bir ayrinti, insanin uzun bir süre dikkatini çeker ve bu ayrinti her seyi dislar. Daha sonra, Bay Stavrogin hakkinda söyleyecegim çok sey var; fakat, simdi, sirf merak nedeniyle, belirtmek isterim ki, Liputin, dikkate degmez ve hemen hemen sefil kilikli, kiskanç bir koca ve zalim bir aile reisi olan, cimri ve faizci, yemek artiklarini ve mum diplerini kilit altinda saklayan ve ayni zamanda gelecegin, ancak Allah tarafindan bilindigi "Toplum uyumu"na bagli olduguna, kendi varligina oldugu kadar, Rusya'ya da mutlu günlerin gelecegine de inanarak hayallere dalip, gecelerini sarhos geçiren, küçük bir tasra memuruydu. Bu adam, ilimizde derme çatma bir ev almak için para biriktirmis; ikinci defa evlenip karisindan birkaç yüz ruble drahoma almisti. Aslinda, kendisi de dahil olmak üzere, belki de yüz mil civarinda, "Evren, Sosyal Cumhuriyet ve Uyumu" na inanan tek bir kisi bile bulunmayan bir yerdeydi. Nicholas bazen, aranmayan bu Fourierist'i hatirladiginda: - Allah bilir böyle insanlar nasil türer! diye hayretle söylenirdi. *** 58 Prensimiz üç yildan fazla bir süre Avrupa'da kaldi; öyle ki, hemen hemen ilimizdeki herkes tarafindan unutulmustu. Ama, Bay Verkhovensky'den ögrendigimize göre bütün Avrupa'nin altini üstüne getirmis; Misir'a gitmis; hatta, Kudüs'te bir süre kalmis; sonra, Izlanda'ya bilimsel bir arastirma yapmak üzere gidecek olan bir heyete katilarak Izlanda'ya bile gitmisti. Ayni zamanda, bir Alman üniversitesinde, bütün bir kis egitim yaptigi da söyleniyordu. Annesine çok seyrek mektup yaziyordu; alti ayda bir, hatta daha seyrek; fakat, Bayan Stavrogin ondan mektup almayisina ne kiziyor ne de güceniyordu. Ogluyla arasinda bir kere böyle baslamis olan iliskiden sikƒyet etmiyor; araliksiz olarak Nicholas'inin hasretini çekiyor ve onu hayal ediyordu. Rüyalarini ve üzüntüsünü kimseye açmiyordu. Bay Verkhovensky'le bile dostluklari azalmis görünüyordu. Bazi planlar kuruyor ve görünüse göre, eskisinden daha eli siki oluyor; eskisinden daha çok para biriktiriyor ve kƒgit oyunlarinda kay-bettiginden ötürü Bay Verkhovensky'ye kiziyordu. Nihayet, bu yilin nisan ayinda, Paris'ten, çocukluk arkadasi ve bir generalin dul karisi olan Praskovya Drozdov'dan bir mektup aldi. Sekiz yildan beri mektuplasmadigi ve görmedigi Bayan Drozdov mektubunda, Nicholas'in ailenin yakin bir dostu oldugunu ve Özellikle Lisa'nin arkadasi oldugunu (Lisa tek kiziydi); halen, Paris'te oturan Kont K.'nin evine (Petersburg'un önemli kisilerinden) bir ogul gibi kabul edilmis oldugunu ve hemen hemen bütün günlerini onun evinde geçirdigi halde, yazin onlarla Isviçre'ye, Verney-Montreux'ye gelmek niyetinde oldugunu yaziyordu. Mektup kisa, amaci açikti; ayrica, mektupta yazilanlardan baska bir sonuç da çikarilmasi söz konusu olamazdi. Bayan Stavrogin vakit kaybetmeden, hemen hazirliklarini yapti ve yanina evlatligi Dasha'yi (Shatov'un kiz kardesi) alarak nisanin ortasinda Paris'e oradan da Isviçre'ye gitti. Temmuz ayinda yalniz olarak döndü. Dasha'yi Drozdov'larda birakmisti; söyledigine göre, Drozdov'lar agustos ayinin sonlarina dogru ilimize geleceklerdi. Drozdov ailesi de ilimizin toprak sahiplerindendi; Fakat, general Drozdov'un görevi, Bayan Drozdov'un (Bayan Stavrogin'in okul 59arkadasi ve Bay Drozdov da Bay Stavrogin'in asker arkadasiydi), büyük çiftliklerini ziyaretlerini devamli olarak önlemisti. Generalin ölümünden sonra, (kocasi önceki yil ölmüstü) acisini bir türlü unutamayan dul karisi, hem acisini unutmak ve hem de Verney -Montreux'de üzüm kürü yapmak üzere ayni yilin yaz sonunda Avrupa'ya gitmisti. Yurda döndügünde ilimize yerlesmek kararindaydi. Sehirde, bos duran ve yillardir kepenkleri açilmamis olan büyük bir konaklari vardi. Zengindiler. Bayan Drozdov, ilk evliligi sirasinda Bayan Tushin olarak taninirdi. Okul arkadasi Bayan Stavrogin gibi büyük bir müteahhidin kiziydi. Drahomasi için o da babasindan büyük bir para almisti. Emekli bir süvari yüzbasisi olan Tushin de varlikli ve oldukça yetenekli bir adamdi. Ölümüyle, o zamanlar yedi yasinda olan kizi Lisa'ya oldukça yüklü bir servet birakmisti. Simdi ise, Lisa yirmi iki yasinda genç bir kizdi ve ikinci evliliginden çocugu olmayan annesinin ölümü ile kendisine kalacak servet disinda, halen en azindan 200.000 bin ruble serveti vardi. Bayan Stavrogin, Avrupa yolculugundan çok memnun kalmis görünüyordu. Kendi düsüncesine göre, Bayan Drozdov ile iyice görüstükten sonra bir karara varmisti ve bütün bunlari Avrupa dönüsünde hemen Bay Verkhovensky'ye anlatmisti; süphesiz, Bayan Stavrogin çok samimiydi; uzun bir süreden beri böyle sey olmamisti. Bay Verkhovensky, parmaklarini saklatarak: - Yasasin!... diye bagirdi. Son derece heyecanlanmisti; dostundan ayri kaldigi sürede çok üzüntülüydü. Bayan Stavrogin, Avrupa'ya giderken onunla dogru dürüst vedalasmamisti bile. Ayni zamanda, planlarindan da hiç bahsetmemisti; Tabii, agzini siki tutamayacagi korkusundan olacak. O siralar, kƒgit oyununda yüklü miktarda para kaybettigi için de ona çok kiziyordu. Fakat, isviçre'ye adimini atar atmaz, çoktan beri çok sert davrandigi dostunun gönlünü almasinin gerektigine karar vermisti. Tepeden inme bu ayrilik Bay Verkhovensky'nin hassas kalbi üzerine buz gibi bir etki yapti; üstelik, sanki kasitliymis 60 gibi, ayrilik acisinin üstüne, birtakim sasirtici sikintilar da çöktü. Bayan Stavrogin'in yardimi olmadan altindan kalkamayacagi, uzun zamandan beri süregelen oldukça önemli bir para sikintisi içindeydi. Bundan baska, iyi kalpli, yumusak huylu Ivan Osipovich'in valiligi de, bu yilin mayis ayinda son bulmustu; yerine baska biri atanmis ve eski valinin ayrilisinda bazi tatsiz olaylar olmustu. Sonra, Bayan Stavrogin'in yoklugu aninda, yeni valimiz Andrey Von Lembke gelmisti; buna esit olarak, Bayan Stavrogin ve dolayisiyla Bay Verkhovensky aleyhine yapilan fark edilir derecede degisiklikler göze çarpmaya baslamisti. Hiç olmazsa, çirkin olmakla beraber, bazi izlenimlerde bulunmus; fakat, Bayan Stavrogin'in sehirde olmayisindan dolayi korkuya kapilmisti. Çok tehlikeli bir kisi oldugunu, yeni valiye söylemis olabilecekleri düsüncesiyle endiseden kivraniyordu. Sehir sosyetesinden bazi hanimlarin, Bayan Stavrogin ile iliskilerini keseceklerini kesin olarak biliyordu. Valinin karisi için, (sonbahardan önce gelmesi beklenmiyordu) çok gururlu ve gerçek bir aristokrat oldugu ve "zavalli Bayan Stavrogin"e hiç benzemedigi söyleniyordu. Su ya da bu nedenle, sehirdeki herkes, valinin karisi ile Bayan Stavrogin'in bir zamanlar sosyetede karsi karsiya geldiklerini ve o zamandan beri iki düsman olduklarini, Bayan Von Lembke'nin adi geçtiginde Bayan Stavrogin'in tüylerinin diken diken oldugunu bütün ayrintilari ile biliyor görünüyordu. Bayan Stavrogin'in kendine güvenir ve neseli tavirlari, kadinlarimizin niyetini ögrendigi zamanki umursamaz tutumu ve sosyetedeki heyecani büyük bir hafifseme ile karsilayisi, Bay Verkhovensky'nin bozulan moralini hemen yükseltti ve nesesini bir anda bulmasini sagladi. Yeni valinin gelisini özel bir alayla anlatmaya basladi. Agzini yayarak, kelimeleri geveleyerek: - Bir Rus yöneticisinin, genellikle, yeni bir Rus yöneticisinin, yani, yeni firinlanmis, yeni atanmis birinin ne demek oldugunu sanirim ki bilirsiniz, excellente amie (mükemmel dostum), dedi. Ces interminables mots Russes!... (Bitmek bilmeyen Rusça kelimeler). 61Pratikte, yönetim coskunlugunun nasil bir sey oldugunu bildiginizden kuskuluyum. - Yönetim coskunlugu mu? Bir fikrim yok. -Yani - vous savez chez nous, en un mot-(Biliyorsunuz bizde, kisacasi) son derece degersiz bir adami demiryolu bilet gisesine oturtun; bilet almaya gittiginizde, o degersiz adamin, sanki Jüpiter'in kendisiymis gibi size tepeden bakma hakkina sahip oldugunu görürsünüz; pour vous montrer son pouvoir (gücünü size göstermek için) içinden "Bekle" der. "Simdi size gücümü gösteririm." Ve bu duygu onlarda, yönetim coskunluguna esittir. En un mot, (bir yerde okudum), Avrupa'daki kiliselerimizden birinde bir zangoç - mais c'est tres curieux - (çok ilginçtir), tam büyük ayin baslayacagi sirada, - vous savez ces chantes et le livre de job - (Peygamberin kitabindaki ilahileri bilirsiniz) bir Ingiliz ailesini, les dames charmentes (güzel kadinlari) "yabancilarin Rus kiliselerinde basibos dolasmalari yanlistir, gezmek isterlerse zamaninda gelsinler" nedeniyle kiliseden kovmus. Ingilizler bayginlik geçirmisler... Bu zangoç, yönetim coskunluguna kapilmis olmalidir, et il a montre son pouvoir... (ve gücünü gösterdi.) -Mümkünse kisa kesin, Bay Verkhovensky. - Bay von Lembke simdi kazalari dolasiyor. En un mot (bir yerde okudum) bu Anrey Antonoyich, Ortodoks Alman Rusu ise de, buna bir sözüm yok, kirk yaslarinda son derece yakisikli bir adam... - Yakisikli oldugunu düsünmenizin nedeni nedir? Gözleri koyununkinden farksiz. - Çok dogru. Fakat kadinlarimizin düsüncelerinden sözedi-yordum... - Amaçtan ayrilmayalim, lütfen. Sahi, kirmizi bir kravat taktiginizi görüyorum... ne zamandan beri? - Henüz bugün taktim... 62 - Kürlerinize devam ediyor musunuz? Doktorunuzun söyledigi gibi her gün bes mil yürüyor musunuz? - Ha... hayir... her zaman olmuyor. - Biliyorum! Daha Isviçre'deyken yürüyüsleri yapmadiginizi hissetmistim! Simdi, günde tam sekiz mil yürüyeceksiniz. Kendinizi korkunç derecede ihmal etmissiniz! Çökecek kadar ihtiyarlamadiniz... demin sizi ilk gördügüm zaman sasirdim... kirmizi kravatiniza ragmen.. quelle id‚e rouge! (kizil bir düsünce). Sayet söylenecek bir sey varsa, Von Lembke hakkindaki konusmaniza devam edin; ama, rica ederim, çok kisa kesin, çünkü çok yorgunum. - En un mot (bir yerde okudum), kirk yasindan önce karanlik bir yasam sürdügünü, kirk yasinda bir kadin araciligi ile ya da buna benzer bir yolla yönetim hayatina atilmis oldugunu söylemek istiyordum. Yani su anda sehirde degil... Demek istiyorum ki, benim, gençligi kötü yollara sürükleyen ve sehirde dinsizligi yayan bir adam oldugumu söylemisler. Hemen sorusturmaya baslamis... - Bunun dogrulugundan emin misiniz? - Dogrusunu isterseniz, gerekli önlemleri aldim bile. Sizin "ili yönettiginiz" kendisine haber verildigi zaman, Vous savez (biliyor musunuz?), "artik bundan sonra böyle bir sey olmayacak" demek nezaketinde bulundu. - Böyle mi söyledi? - Kelimesi kelimesine "artik bundan sonra böyle bir sey olmayacak" ve avec cette morgue (burnu havalarda)... Karisini Agustos sonlarina dogru karsilamak onuruna erecegiz; Petersburg'dan dogruca buraya geliyor. - Avrupa'dan, orada karsilastik. - Vraiment?(Sahimi?) - Paris'te ve Isviçre'de. Drozdov'larla akraba oluyor. - Akraba mi? Ne garip bir rastlanti! Büyük emeller pesinde 63kostugunu söylediler ve... ve önemli baglantilari oldugu da söyleniyor. Dogru mu? - Saçma! Baglantilari her ne ise, pek önemli sayilmaz! Kirk bes yasina gelene kadar meteligi olmayan hiç evlenmemis yasli bir kizdi ve simdi su von Lembke'sini kancasina takti; tabii, bütün emeli adami önemli bir kisi yapmak. Her ikisi de entrikacidir. - Onun kocasindan sadece iki yas büyük oldugu söylenmisti. - Bes. Moskova'da annesi kapimin esiginde ayakkabilarini paraladi; kocam henüz sagken, verdigimiz balolara gelebilmek için davetiye dilenirdi. Ve Julia, alninda firuze bir kelebek, kavalyesiz bir kösede oturur kalirdi. Ona öylesine acirdim ki, sabahin ikisinden sonra ona, ilk kavalyesini gönderirdim. O zamanlar yirmi besinde vardi ve onu çocuk gibi kisa etekli entariyle dolastirirlardi. Sonunda onlari evime davet etmeye utandim. - Kelebegi görür gibi oluyorum. - Oraya erisir erismez bir dalavere ile karsilastigimi söyleyeyim. Bayan Drozdov'un mektubunu okudunuz... daha açik ne olabilir? Fakat ne buldum? Bayan Drozdov budalasi -zaten her zaman budaladir- sanki ne için geldigimi merak ediyormus gibi dik , dik bana bakti. Ne kadar sasirdigimi tahmin edersiniz. Efrafima bakindim ve ne gördügümü tahmin edersiniz? Su Bayan Lembke oturmus, rahmetli Bay Drozdov'un yegeni ile kiristirmiyor mu? Her sey açik seçik ortadaydi!... Kuskusuz, derhal duruma bir son verdim ve Praskovya yine benim tarafimdan... - Ama yine de, onu bastirdiniz. Ah, siz bir Bismarck'siniz!... -Bismarck degilim; ama, ikiyüzlülük ile aptalligi ayirabilecek kadar yetenekliyim. Bayan Lembke'nin sahtekƒrligi ve Pras-kovya'nin aptalligi. Hayatimda bu kadar gevsek kadin görmedim. Bacaklari davul gibi sismisti. Sözüm ona iyi kalpliymis. Iyi tabiatli bir budaladan daha akilsiz ne vardir? Bay Verkhovensky, yumusak baslikla: 64 - Kötü kalpli bir budala, ma bonne ami (sevgili dostum), dedi. Kötü kalpli bir budala, daha akilsizdir. - Hakli olabilirsiniz. Lisa'yi hatirlarsiniz, degil rni? - Charmante enfant! (sevimli çocuk). - Fakat simdi bir "enfant" (çocuk) degil, kocaman bir kadin, hem de karakterli bir kadin. Cömert ve duygulu. Hosuma en çok tiden sey de, salak annesine karsi gelebilmesi. Akrabalari olan o yegen için az kalsin büyük bir çatismaya giriyorduk. -Fakat, öyle ya, Lisa ile hiçbir akrabaligi olamaz!... Lisa hak-kinda herhangi bir niyeti yok, degil mi? - Genç bir subay, pek konuskan degil ve aslini isterseniz, ol-dukça alçakgönüllü bir genç. Insafli olmayi her zaman isterim. O da entrikadan hoslanmiyor sanirim ve pesinde oldugu kimse yok; yalniz, Bayan Lembke kendi kendine gelin güvey oluyor, o kadar. Genç subayin, Nicholas'a karsi büyük bir saygisi var. Anliyorsunuz ya, her sey Lisa'nin elinde; fakat, ayrildigim zaman Nicholas ile aralari çok iyiydi ve Nicholas, kasim ayinda eve dönecegine kesin olarak söz verdi. Bu bakimdan, entrika çevirmeye çalisan sadece Bayan Lembke ve Praskovya, sadece kör bir kadin. Durup dururken endise etmemin yersiz oldugunu söyledi; aptallik ettigini onun yüzüne karsi söyledim. Allahin huzurunda da ayni sözleri tekrarlayabilirim. Fakat, Nicholas basit seyler üzerinde durmamam için yalvarmamis olsaydi, o sahtekƒr kadinin foyasini ortaya çikarmadan oradan ayrilmazdim. Nicholas'i kullanarak Kont K.'ye yanasmaya çalisiyor. Ana-ogul arasini açmak istiyor. Fakat, Lisa, memnunlukla söyleyebilirim, bizden yana ve Praskovya ile de bir anlasmaya vardim. Karmazinov'un akrabasi oldugunu biliyor muydunuz? - Ne? Von Lembke'nin akrabasi mi? -Evet, tabii. Uzak bir akraba. - Romanci Karmazinov mu? 65- Tabii, yazar! Neden bu kadar sasirdiniz? Tabii, kendini büyük bir yazar saniyor. Kendini begenmis mahluk!.. Bayan Lembke onunla beraber gelecek. Adamin üzerine titriyor, orada. Hanim burada birtakim edebi toplantilar yapmak amacinda. Bir ay süre ile kalacak ve geri kalan birkaç parça yerini de satacakmis. Az kalsin, Isviçre'de onunla karsilasiyordum; tabii onunla karsilasmayi arzu ettigimden degil. Bununlar beraber, beni hatirlamak inceligini gösterecegini umarim. Vaktiyle mektuplasirdik ve evime de gelirdi. Daha iyi giyinmis olmanizi isterdim, Bay Verkhovensky. Her geçen gün biraz daha kendinizi koyuveriyorsunuz... Oh, beni çok üzüyorsunuz!... Simdi ne okuyorsunuz? - Ben mi? Sey...ben... - Anliyorum. Her zamanki gibi... dostlar, içki, kulüp ve kƒgit oyunlari. Bunlara ek olarak dinsiz damgasi. Sizin bu lakabinizi begenmiyorum, Bay Verkhovensky. Size dinsiz dememelerini arzu ederim, özellikle su siralarda. Önceden de hoslanmazdim; çünkü, bunlar bos konusmalar, baska bir sey degil. Nihayet size söylenmeliydi. - Mais, mach‚re... (ama sekerim) - Beni dinleyin. Bay Verkhovensky. Süphesiz, bilgi bakimindan sizinle boy ölçüsmem mümkün degil; fakat, buraya dönüsümde, sizin hakkinizda uzun süre düsündüm. Ve bir karara vardim. - Nasil bir karar? - Dünyanin en akilli insanlari olmadigimiza, bizden daha akilli insanlarin bulundugu kararma vardim. -Akillica ve yerinde bir karar. Eger bizden daha akilli kimseler varsa, bizden daha hakli kimseler de var demektir. Ve bu da demektir ki, biz de yanilabiliriz, öyle degil mi? Mais, ma bonne amie, (ama, iyi dostum) bir hata yaptigimi düsünelim; fakat hƒlƒ, insanligimi, ezeli ve ebediligimi, vicdanimin özgürlügünü kaybetmis olmam, degil mi? Arzu ettigim takdirde, dar düsünceli ve kaba bir sofu olmayi reddetmeye hakkim var, öyle degil mi? Tabii, böyle oldugum 66 için hayatimin sonuna kadar benden nefret eden insanlar olacaktir. Et puis, comme on trouve toujours plus de monies que de raison, (hem sonra, akil verecek çok papaz bulunduguna göre) ve ben de tamamen ayni fikirdeyim. - Ne, ne dediniz? - Dedim ki "on trouve toujours plus de moines que de raison, (Hem sonra, her zaman akildan çok akil veren bulunduguna göre.) ve ben de..." - Bu düsünce sizin mi, yoksa? Baska bir yerden almis olmalisiniz. - Bunu söyleyen, Pascal. - Zaten anlamistim... ah, siz!... Neden hiçbir seyi kisaca söylemiyor da uzattikça uzatiyorsunuz? Böylesi, yönetme cos-kunlugunu anlatmanizdan çok daha iyi. j - Ma foi, ch‚re... (Vallahi sekerim) Neden? Önce nihayet ben bir Pascal degilim, hem sonra, biz Ruslar herhangi bir seyin kendi dilimizde nasil söylenmesi gerektigini bilmeyiz. Hiç degilse, bugüne kadar herhangi bir sey söylemis degiliz. - Chere, chere amie! (sevgili, sevgili dostum) - Simdi bütün bu Lembke'ler ve Karmazinov'lar... Allahim, kendinizi nasil bu kadar koyuverdiniz!... Ah, beni ne kadar üzüyorsunuz!... Bütün bu insanlar attiginiz tirnaga degmediginden onlarin size saygi duymalarini arzu ederdim; fakat, su halinize bakin!... Sizde ne bulacaklar? Onlara ne gösterecegim? Herkese örnek olmaya devam edecek, degerinizi kabul ettirecek yerde, etrafiniza bir srü serseri toplamis, bir sürü kötü aliskanliklar edinmis, yaslanmis ve güçsüz, sarapsiz ve kumarsiz yasayamayan, Paul de Kock'dan baskabir sey okumayan ve herkes yazarken hiçbir sey yazamayan bir kisi oldunuz. Bütün vaktinizi konusmakla harciyorsunuz. Hiç ayrilamadiginiz Liputin gibi can sikici kimselerle nasil arkadaslik edebiliyorsunuz? Bay Verkhovensky, sikilarak itiraz etti. 67- Neden ayrilamadigim? Bayan Stavrogin, sertçe sordu: - Simdi nerededir? - Onun... onun size karsi daima büyük bir saygisi vardir. Annesinden kalan bir mirasi almak üzere S...H 'ye gitti. - Para almaktan baska bir is yapmaz görünüyor. Shatov nasil? Hep eskisi gibi mi? - Irascible, mais bon. (Yine çabuk öfkelenir, ama iyi) - Su sizin Shatov'unuza da hiç tahammülüm yok. Nisbetçi ve her zaman kendisini düsünen bir insan. - Miss Shatov nasil? Bayan Stavrogin merakla ona bakti: - Dasha mi, demek istiyorsunuz? Neden ögrenmek istiyorsunuz? Çok iyidir. Onu, Drozdov'larda biraktim. Isviçre'deyken; oglunuz hakkinda bir seyler duydum. Kötü, iyi olmayan seyler duydum. - Oh, C'est une histoire bien bete! Je vous attendais, ma bonne amie,pour vous reconter... (Oh, çok kötü bir öykü bu! Anlatmak için sizi bekliyordum, aziz dostum.) - Yeteri kadar ögrendim, Bay Verkhovensky, beni artik rahat birakin. Çok bitkinim. Bol bol konusacak vaktimiz olacak, özellikle kötü seylerden. Gülerken agzinizdan tükürük saçiyorsunuz... bunaklik ya da buna benzer bir sey. Sonra ne kadar da garip gülüyorsunuz!... Allahim, ne kadar kötü aliskanliklar edinmissiniz L. Karmazinov sizi hiçbir zaman ziyaret etmeyecek! Bundan da memnun kalacaklar. Oh, simdilik artik yeter. Yorgunum! Bana hakikaten acimalisiniz!... Bay Verkhovensky ona "acidi"; fakat, Bayan Stavrogin'in yanindan ayrilirken son derece endiseliydi. *** 68 Dostumuz, gerçekten de kötü birkaç aliskanlik edinmisti, özellikle son aylarda. Hizla çöktügü gözle görülebiliyordu ve kiliginin kötü oldugu da dogruydu. Daha çok içiyor, gözleri daha çabuk sulaniyor ye sinirleri gittikçe zayifliyordu. Sanat degeri olan her seye karsi asiri bir hassasiyeti vardi. Yüzü de çok çabuk degismeye baslamisti; örnegin, yüzündeki gururlu ifade, saçma, hatta, ahmakça bir ifadeyle yer degistirmisti. Yalniz birakilmaya tahammülü yoktu ve daima eglence ariyordu. En son rezaletlerin; gülünç fikralarin anlatilmasini istiyor ve bunlarin her gün degisik olmasini arzu ediyordu. Eger uzun bir süre onu ziyarete gelmezlerse, odasinda kederli kederli dolasiyor; pencereye gidiyor; dalginlikla dudaklarini kemiriyor; derin derin iç geçiriyor ve hemen hemen aglamakli olarak gününü geçiriyordu. Sanki, hep bir seyler olmasini bekliyor, umulmadik ve kaçinilmaz bir seylerden korkuyordu; endiseliydi; rüyalarina büyük ölçüde deger vermeye baslamisti. O günü ve gecesini asiri bir endiseyle geçirdi; beni çagirtti; çok l heyecanliydi; çok konustu; bana birçok sey anlatti; ama, anlattiklarinin hepsi birbirini tutmaz seylerdi. Bayan Stavrogin, onun benden hiçbir sey saklamadigini uzun bir süredir biliyordu. So- nunda, kendisinin bile anlayamadigi bir seyden endiselendigine karar vermekten kendimi alamadim. Kural olarak, daha önceleri biraraya geldigimizde, hemen sikƒyetlere baslar ve sikƒyetlerin arkasindan bir sise votka gelir ve her sey daha eglenceli olmaya baslardi. Fakat, bu sefer votka yoktu ve birini gönderip votka al-dirmak istegini devamli olarak bastirdigi belliydi. Hemen hemen bir çocuk gibi yanip yakiniyordu. - Bayan Stavrogin neden bana hep kiziyor? Tous les hommes i de genie et de progres en Russie etaient, sont et seront toujours des ayyaslar et des kumarbazlar, qui boivent (balik gibi içkide yüzerler, Rusya'daki bütün dahiler, kumarbazlarla, içkide yüzen sar- hoslardir)... ama ben ne böyle bir sarhos ne de kumarbazim... Neden yazmadigimi anlamak istiyor. Ne garip bir düsünce. Neden yatiyor olayim? Benim bir örnek olmami ve kendimi saydirmami istiyor. 69Mais entre nous soit dit (ama aramizda kalsin) kaderi "saygi" olan bir insan yatmaz da ne yapar... o bunu bilmiyor mu? Ve nihayet, onun yakasina sarilmis olan üzüntüsünün ne oldugunu o aksam anladim. Birçok kere aynanin önünde durmus ve bir süre oyalanmisti. Nihayet, aynadan bana dönüp büyük bir ümitsizlikle: - Mon cher, je suis (dostum ben) kendisini koyuvermis bir adamim, dedi. Gerçekten de o güne kadar, tek bir inanci vardi. Bayan Stavrogin'in "yeni görüsleri" ve bütün "degisen fikirleri" yaninda; onun kadinca kalbinde, sadece bir sürgün ya da ünlü bir bilgin degil; ayni zamanda, yakisikli bir erkekti. Yirmi yildan beri bu zevk verici inanca bütün benligi ile sarilmisti ve olasilikla bu inancindan ayrilmaktan ötürü üzülüyordu. Yakin bir gelecekte, kaderin kendisine böyle bir oyun hazirlayacagi, acaba, o gece içine mi dogmustu? Simdi, hemen hemen unutulmus, anlatacaklarimin esas baslangici olacak olayi anlatayim. Drozdovlar, agustos ayinin son günlerinde geldiler. Gelisleri, akrabalari olan valinin uzun süredir beklenen karisinin gelisinden biraz önce olmus, sehrimiz toplumu üzerinde hos bir etki birakmisti. Fakat, bütün bu ilgi çekici olaylardan daha sonra sözedecegim; burada sadece su kadarini söyleyecegim ki, Bayan Drozdov, kendisini sabirsizlikla bekleyen Bayan Stavrogin'e çok üzücü bir haber getirmisti; Nicholas, temmuz ayinda onlardan ayrilmis, Rhine'de Kont K. ile bulusarak, onlarla beraber Petersburg'a gitmisti. Kont'un evlenme çaginda olan küçük bir kizi vardi. Bayan Drozov konusmasina: - Lisa'dan bir sey ögrenemedim, diye basladi. Onun ne kadar gururlu ve inatçi oldugunu bilirsiniz. Fakat, Lisa ile Nicholas arasinda bazi tatsiz olaylarin geçmis oldugunu gözlerimle gördüm. Aralarindaki olayin bütün ayrintilarini bilemem; ama, Dasha'ya sorsaniz iyi olur diye düsünüyorum, aziz dostum. Nihayet, gözbe70 beginiz olan bu kadini size geri getirmis olmaktan memnunum; j büyük bir yükten kurtulmus oldum. Bu zehirli kelimeler belirli bir öfkeyle söylenmisti. "Sisko" ka-dinin, sözlerini daha önceden hazirlamis oldugu ve etkisini de tah-min ettigi belliydi. Fakat, Bayan Stavrogin, bu kadar duygulu ko-nusmalardan sasiracak bir kadin degildi. Nitekim, sert bir dille, çok E kesin ve yeterli bir açiklama talep etti. Bayan Drozdov sesini hemen alçaltti; hatta, konusmasinin sonunda aglamaya ve dostça kelimeler l söylemeye bile basladi. Bu, sinirli oldugu kadar da hassas olan kibar kadinin, Bay Verkhovesnky gibi, candan bir dosta ihtiyaci vardi; kizi Lisa'dan baslica sikƒyeti, kizinin "bir dost" olmamasiydi. Fakat, kadinin anlattiklarindan kesin olarak çikarilan tek anlam, Lisa ile Nicholas'in hakikaten tartismis olmalariydi. Bayan Droz-dov'un bu tartisma hakkinda kesin bir bilgisi yoktu. Dasha hak-kindaki imali sözlerine gelince, konusmasinin sonunda, onun l hakkinda söylediklerini sadece geri almakla kalmadi; böyle ko-nusmasinin "öfkeye" kapilmasindan ötürü oldugunu söyleyerek, özür de diledi. Kisacasi, her sey son derece belirsiz ve kuskuluydu. Bayan Drozdov'a göre, tartisma, Lisa'nin "inatçi ve alayci" karakterinden ötürüydü; diger taraftan, Nicholas her ne kadar ƒsiksa da, onun alayci sözlerine aldirmayacak kadar gururlu oldugundan kendisi de alayci olmustu. Bayan Drozdov: - Bundan hemen sonra, diye devam etti. Genç biriyle tanistik, | sizin "profesör"ün yegeni oluyor, herhalde ve yanildigimi da san-miyorum, çünkü ayni soyadini tasiyor... Bayan Stavrogin: - Yegeni degil, oglu, diye düzeltti. Bayan Drozdov, Bay Verkhovensky'nin soyadini hiçbir zaman hatirlayamaz ve ondan sözederken daima "profesör" derdi. -Eh, oglu, su halde; ogluysa daha iyi, benim için pek fark etmez. Alelade bir genç, çok canli ve serbest; fakat, hiçbir özelligi yok. Eh, 71korkarim ki, Lisa kötü davrandi. Nicholas'i kiskandirmak için bu gençle arkadas oldu. Kizimi bu bakimdan fazla suçlu bulmam; her genç kizin yapacagi seyler bunlar... Oldukça da sevimli hareketlerdir, sanirim. Yalniz, Nicholas kiskanacagi yerde bu gençle özellikle arkadas oldu. Sanki hiçbir seyin farkinda degilmis, daha çok, aldiris etmez gibiydi. Onun bu hareketi Lisa'yi çilgina çevirdi. Genç adam, kisa zaman sonra gidecegi bir yere yetismek için acele ediyor gibiydi ve Lisa, her firsatta Nicholas ile tartismaya basladi. Nicholas'in bazen Dasha'yla konustugunu fark etti ve bu onu o kadar sinirlendirdi ki, hayat çekilmez olmustu; tabii bizler için. Doktorlar sinirlenmemi yasaklamislardi. Dillere destan ettikleri göl, sinirime dokunmaya, bana sadece dis agrisi vermeye ve romatizma agrilarimin artmasina neden oldu. Hem neden olmasin, Cenova Gölü'nün dis agrisina neden oldugunu bir yerde okumustum zaten. Tam o siralarda, Nicholas, Kontes'ten bir mektup aldi ve bizi terketti; bütün öteberisini bir günde topladi. Dostça ayrildiklarini söylemeliyim. Lisa da çok neseli ve hoppaydi. Onu yolcu ederken kahkahalarla gülüyordu. Sadece bütün haraketleri yapmacikti. Nicholas gittikten sonra, çok dalgin oldu ve onun sözünü bile etmedi. Benim bile ondan söz etmemi istemiyordu. Size de, Nicholas'tan, Lisa'ya bahsetmemenizi tavsiye ederim, aziz dostum. Her seyi büsbütün karistirmaktan baska bir ise yaramayacaktir. Eger söz etmeyecek olursaniz, size kendiliginden söyleyecektir. Bu takdirde, daha çok sey ögrenebilirsiniz. Bence, eger Nicholas sözünde durur da çabuk dönecek olursa, aralan yine düzelecektir. - Derhal yazacagim. Eger bütün tartisma buysa, bunun kadar saçma bir sey olamaz; hepsi saçma!... Anliyorsunuz ya, Dasha'yi çok iyi tanirim. Onun herhangi bir suçu olamaz. - Aziz Dasha için üzüldüm. Onun için böyle konusmamaliydim. Konusmalari hep yüksek sesle ve normal kanallarda oluyordu zaten. Fakat, o zaman olanlar beni tamamen sasirmisti, aziz dostum. Ayrica, Lisa bile onun günahsiz oldugunu anladi ve ona eskisi gibi nazik davranmaya basladi. 72 Bayan Stavrogin, hemen o gün Nicholas'a bir mektup yazarak, söyledigi tarihten hiç olmazsa bir ay önce gelmesi için rica etti. Fakat yine de, bu meselede anlayamadigi bir durum vardi ki, ne oldugunu tahmin bile edemiyordu. Bütün gece sabaha kadar bunu düsünüp durdu. Bayan Drozdov'un düsüncesini fazlaca masum ve duygulu buluyordu. "Praskovya', diye düsündü, "yatili okulda oldugu gibi, bütün hayati fazla duygulu geçmis. Nicholas, genç bir kizin alayli sözleri üzerine kaçacak erkek degil. Gerçekten tartistilarsa, bunun daha baska bir nedeni olmasi gerekir. Gerçi, o subayi da be-rebarlerinde getirdiler. Bir akraba olarak evlerinde oturuyor. Praskovya, Dasha için özür dilemekte çok acele etti; söylemek istemedigi bir seyi kendisine saklamis olmali..." Sabahleyin, Bayan Stavrogin, hiç olmazsa zihnini karistiran sorunlardan birini çözümlemek için kesin kararini verdi ve yaptigi plan, beklenmedik olmasi bakimindan oldukça ilginçti. Bu planim hazirlarken aslinda ne düsünmüstü? Söylemesi çok güç, ayrica, anlatan olarak, olaylari olduklari gibi aktarmaktan sorumluyum ve anlatacaklarim gerçege uymaz görünürse suç benim olmayacaktir. Surasini da kaydetmek zorundayim ki, sabah oldugu zaman, içinde Dasha hakkinda en küçük bir kusku dahi yoktu ve gerçegi söylemek gerekirse, zaten ondan hiçbir sekilde süphelenmemisti; ona çok güvenirdi. Ayrica, Nicholas'in ona ƒsik olabilecegini aklinin kiyisindan bile geçirmezdi... "Dasha ile ha!" Ertesi sabah, Dasha, fincanlara çay koyarken, Bayan Stavrogin gözlerini ondan ayirmadan uzun uzun bakti ve belki, bir gün öncesinden beri yirminci kez kendi kendine söylendi: "Hepsi saçma!..." Bununla beraber, Dasha'nin yorgun göründügünü, daha sessiz durdugunu ve ilgisiz oldugunu fark etti. Kahvaltidan sonra, her ikisi de, her zaman yaptiklari gibi, elisine oturdular. Bayan Stavrogin, Dasha'ya, Avrupa izlenimlerini, özellikle manzaralarini, halkini, Sehirlerini, törenlerini, sanat ve ticaretlerini... görebilmek firsatini Buldugu her seyi anlatmasini söyledi. Drozdov'lar ve onlarin yalindaki yasantisindan hiç söz etmedi. Is masasinda Bayan Stav73rogin'in yaninda oturan ve igneyle nakis islemesine yardim eden Dasha, yarim saat süreyle, düz, tekdüze ve biraz zayif sesle bütün izlenimlerini anlatti. Bayan Stavrogin onun konusmasini birden kesti. - Dasha, bana özellikle anlatmak istedigin bir sey yok, degil mi? Dasha, bir an düsündü ve parlak gözleriyle Bayan Stavrogin'e bakti. - Hayir, hiçbir sey yok. - Ruhunda, kalbinde, vicdaninda da yok mu? Dasha, biraz küskün bir tavirla ve sakin bir sesle tekrarladi. - Hiçbir sey yok. - Olmadigini biliyordum! Bilmeni istiyorum, Dasha senden hiçbir zaman kusku duymayacagim. Simdi otur ve dinle. Su karsimdaki sandalyeye otur. Seni karsimda görmek istiyorum. Tamam. Dinle... evlenmek ister misin? Dasha, sorgulu uzun bir bakisla cevap verdi; ama, bu bakisinda pek fazla hayret yoktu. -Dur, bir sey söyleme. Ilkönce, yas bakimindan büyük bir fark var... çok büyük bir fark... Fakat, bunun ne kadar saçma bir sey oldugunu herkesten iyi bilirsin. Akilli bir kizsin ve hayatinda hata olmamali. Bununla beraber, hƒlƒ yakisikli bir adamdir... yani, Bay Verkhovensky, her zaman saygi duydugun bir adam. Ne dersin? Dasha yine sorgulu bakislarini Bayan Stavrogin'e çevirdi. Bu kez çok sasirmis ve biraz da kizarmisti. -Dur bir sey söyleme. Acele etme. Gerçi vasiyetnamemde sana para biraktim; ama, ben öldükten sonra paran bile olsa ne yaparsin? Aldatilacaksin ve paran elinden alinacak... perisan olacaksin. Fakat, onunla evlenecek olursan, ünlü bir kisinin karisi olacaksin. Simdi de durumu, onun görüsü üzerinden inceleyelim: Simdi ölsem, onun hali ne olacak? Para bakimindan sikintisi olmaz. Fakat, ona ba74 kabilecegine güvenirim. Dur, henüz bitirmedim: havai, beceriksiz, huysuz, bencil ve düsük aliskanliklari olan bir kisidir. Fakat, ondan daha kötü kisiler olabilecegini düsünerek onu kabul etmelisin. Seni asagilik bir adama vererek, senden kurtulmak istedigimi düsünmezsin, degil mi? Yoksa böyle mi düsünüyorsun? Fakat onu tercih etmene en büyük neden, bunu senden benim istemem. Sözünün burasinda sesini biraz öfkeyle yükseltti. - Anladin mi? Neden bana öyle bakiyorsun? Dasha, hƒlƒ susuyor ve sadece dinliyordu. : - Bir dakika dur... konusma! Yasli bir kadina benzer... fakat, senin için çok daha iyidir. Zavalli yasli bir kadin gibi oldugunu itiraf ederim. Dünyada onun sevgisine layik bir kadin yoktur. Fakat, zavalliligindan ötürü sevilmek hakkini kazaniyor ve sen de onu bu zavalligindan ötürü seveceksin. Beni anliyorsun, degil mi? Degil mi? Dasha basiyla evetledi. Bayan Stavrogin garip bir öfkeyle ve tiz bir sesle devam etti: - Anlayacagini biliyordum. Zaten senden baska bir sey beklemezdim. Seni sevecek, sevmeli, sevmeli. Sana tapmali!.. Ayrica, sana ƒsik olacagi muhakkak; hatta, kendisini buna zorunlu bile tutmasa, seni yine de sevecektir. Onu iyi tanirim. Ve ben de daima burada olacagim. Bu hususta merak etmemelisin; daima burada olacagim. Seni sikƒyet edecek, hakkinda onur kirici seyler anlatacak, karsilasacagi ilk kisiye hakkinda bir sürü sey fisildayarak sizlanacak, hep sizlanacak; bir odadan bir odaya sana mektuplar yazacak, günde iki mektup belki; fakat, ne olursa olsun sensiz yapamayacaktir; asil önemli olan da budur. Arzu ettigin her seyi yaptir ona; zaten yaptiramazsan, aptalsin demektir. Kendisini asmak isteyecektir. Seni kendisini asmakla tehdit edecektir... sakin inanma. Sadece saçmalik!... inanma, ama yine de gözünü aç, pek belli olmaz; kendisini asabilir. Onun gibi kimseler için böyle seyler olagandir; zayifliklarindan ötürü kendilerini asiverirler. Ve bu nedenledir ki 75onu fazla sikmamalisin... bu, evlilik hayatinin ilk kosuludur. Sair oldugunu da unutmamalisin. Dinle, Dasha, kendini feda etmek kadar büyük bir mutluluk yoktur. Ayrica, bana büyük bir iyilik yapmis olacaksin ve bu da çok önemlidir. Saçma konustugumu düsünme. Ne söyledigimi çok iyi biliyorum. Ben bencilim, bu bakimdan sen de bencil olacaksin. Seni hiçbir seye zorlamiyorum; her sey sana bagli, nasil istersen öyle olacak. Karsimda neden böyle oturuyorsun? Bir seyler söyle!... Dasha, kararli bir dille: - Birisi ile evlenmek zorundaysam, benim için pek fark etmez, Bayan Stavrogin, dedi. Bayan Stavrogin sert bir sekilde, dik dik bakti. - Zorunluluk mu? Ne demek istiyorsun? Dasha, elindeki igneyle nakisa devam ederken susuyordu. - Zeki bir kiz olabilirsin; ama, saçma konusuyorsun. Seni evlendirmek istemem tamamen dogrudur; fakat, seni evlendirmeyi arzu etmem, evlenmenin gerekli olmasindan degil. Bay Verkhovensky'yi düsünerek, evlenmeni istiyorum. Bununla beraber, yirmi yasinda oldugundan... Bay Verkhovensky olmasaydi, seni evlendirmeyi hiç düsünmeyecektim... Ne diyorsun? - Arzu ettiginiz gibi olsun, madam. - Su halde kabul ediyorsun!... Dur, bir sey söyleme. Neden acele ediyorsun? Sözümü henüz bitirmedim. Vasiyetimde sana on bes bin ruble biraktim. Evlenme gününde bu parayi sana verecegim. Sekiz binini ona vereceksin... yani, ona degil bana vereceksin. Geriye kalan yedi binin bir kurusunu dahi ona vermeyeceksin. Bunu hiç unutma. Borçlarini asla ödemeyeceksin. Bir kere ödeyecek olursan, arkasinin kesilmedigini görürsün. Sekiz bin ruble borcu var; borcunu ben ödeyecegim; fakat, senin paranla ödenmis oldugunu bilmeli. Simdi yaptigim gibi, ev, yiyecek ve içecek masraflarinizi karsilayacagim; ikinize yilda, bin iki yüz rublelik ve ayrica bin bes yüz rublelik ödenek verecegim. Yalniz hiçmetçilerinizi kendiniz tutacaksiniz. 76 Yillik ödeneklerinizi toplu olarak sana verecegim. Fakat, sen de ona karsi biraz anlayisli olup, arada sirada para vereceksin. Arkadaslarinin, ancak haftada bir gelmelerini temin et, daha sik geldikleri takdirde kov. Zaten ben de burada olacagim. Eger ölecek olursam, yillik ödeneginiz onun ölümüne kadar; çünkü, bu ödenek sana degil onadir. Vasiyetimde, yedi bin rubleden hariç sekiz bin ruble daha birakacagim. Eger akilli bir insansan bu paraya dokunmazsin. Bu paradan baska benden kirk para alamazsin. Bunu ögrenmek hakkindir. Kabul ediyor musun, etmiyor musun? Nihayet bir sey söylemeyecek misin? - Biraz önce söylemistim, Bayan Stavrogin. - Yalniz unutma, karar vermek senin hakkin. Arzu ettigin gibi olacak. - Bu takdirde, söyler misiniz, Bayan Stavrogin, bu konuda Bay Verkhovensky bir sey söyledi mi? -Hayir, söylemedi, bundan haberi bile yok, fakat... kisa zamanda ögrenecek. Bayan Stavrogin hemen yerinden firladi ve siyah salini omuzlarina atti. Dasha yine kizardi ve sorgu dolu bakislarla hanimini takip etti. Bayan Stavrogin birden öfkeyle geri döndü. Gözlerinden ates fiskiriyordu. - Salak!..., diye atmaca gibi atildi. Nankör salak!... Ne düsünüyorsun? Seni biraz da olsa kötü bir duruma sokacagimi mi saniyorsun? Onunla evlenmen için yerlerde sürünerek yalvaracak, mutluluktan ölecek... iste bu evlilik böyle ayarlanacak. Kimsenin sana zarar vermesine izin vermeyecegimi çok iyi bilirsin. Yoksa seninle sekiz bin ruble için evlenecegini ve seni ona satmak için kostugumu mu düsündün? Budala, budala!... Siz, hepiniz nankör budalalarsiniz. Semsiyemi ver benim!... Islak tugla kaldirimin, tahta kalaslarin üzerinden kosarak Bay Verkhovensky'ye gitti. *** 77Dasha'nin kimse tarafindan hirpalanmasini istemedigi muhakkakti; tersine, su anda onun haklarini koruyordu. Salini omuzlarina atarken, evlatliginin sorgu dolu bakislarini yakaladigi zaman öfkeden çilgina dönmüstü. Dasha'yi çocuklugundan beri çok severdi. Bayan Drozdov'un Dasha için, "onun gözbebegi" demekte hakki vardi. Bayan Stavrogin, Dasha'nin karakterinin agabeyine hiç benzemedigine karar vermisti; yani, karakteri Ivan Shatov'a benzemezdi. Dasha, sessiz ve yumusak huylu; kendisini feda etmeye her zaman hazir; sadik, son derece alçakgönüllü; asiri derece mantikli ve en önemlisi, nankör olmayan bir kizdi. Bugüne kadar Dasha, umdugu gibi bir kiz çikmisti. Henüz on iki yasindayken, Bayan Stavrogin, onun için "yasantisinda hiçbir aksaklik olmayacak" demisti ve her parlak gördügü düsünceye, her aklina koydugu seye, her hülyaya, her yeni fikre büyük bir tutkuyla baglanan bir kadin oldugundan Dasha'yi kendi öz çocugu gibi yetistirmeye karar vermisti. Derhal, Dasha'ya büyük bir miktar para ayirdi ve Dasha'ya on alti yasina gelene kadar evlerinde kalan, sonra bilinmeyen bir nedenle isine son verilen Miss Criggs adinda yabanci bir dadi tutuldu. Gramer okulundan Dasha'ya ders vermek için çok degerli ögretmenler geliyordu. Bu ögretmenlerin arasinda gerçek bir Fransiz vardi ve Dasha'ya Fransizca ögretti. Bu Fransizin isine de birden son verildi ve ƒdeta evden kovuldu. Sehirde yeni olan, iyi bir aileden dul kalan, fakir bir kadindan piyano dersleri aldi. Fakat bas egitmen Bay Verkhovensky'ydi. Gerçekte, Dasha'yi bulan ve meydana çikartan Bay Verkhovensky'ydi; Bayan Stavrogin, Dasha'yi evlatlik almayi henüz düsünmüyorken, Bay Verkhovensky bu sessiz çocuga ders veriyordu. Yine tekrarlamaliyim: çocuklarin ona baglanmalari çok sasilacak bir seydir!... Lisa Tushin'e de sekiz yasindan on bir yasina kadar ders vermisti (Bay Verkhovensky ona bedava ders veriyordu; çünkü, Drozdov'lardan dünya yerinden oynasa para almazdi). Fakat, sevimli çocuga kendisi de tutulmustu. Evrenin kurulusu ve dünya hakkinda çok içli öyküler anlatir ve insanligin tarihinden sözederdi. Ilk insan topluluklari, tarih öncesi insanlari hakkindaki konferanslari, Arap öykülerinden çok daha ilginç olurdu. 78 Bu öykülerden son derece hoslanan Lisa, Bay Verkhovensky'nin yüz hareketlerini yaparak, bu öyküleri evde anlatirdi. Bay Verkhovensky bunu nasilsa duydu ve bir gün onu suçüstü yakalayiverdi. Son derece utanan Lisa, onun kollarina atilarak aglamaya basladi. Bay Verkhovensky de onunla beraber agladi. Kisa bir süre sonra Lisa gitti ve sadece Dasha kaldi. Dasha için baska ögretmenler tutuldugu zaman, Bay Verkhovensky, ona ders vermemeye basladi ve zamanla da ona karsi olan ilgisini kaybetti. Bu, uzun bir süre böyle devam etti. Bir gün, onun güzelligi karsisinda saskina döndü. Kiz, o zaman henüz on yedi yasindaydi. Bayan Stavrogin'in evindeki bir yemekte karsilasmisti onunla. Genç kizla konusmaya basladi ve onun verdigi zekice cevaplardan memnun oldu. Bu konusmalari, Rus edebiyatinin tarihi hakkinda ciddi ve genis konferanslarin verilmesinin kararlastirilmasiyla son buldu. Bayan Stavrogin, çok memnun olmus ve bu olaganüstü fikri nedeniyle onu tebrik etmisti. Dasha ise sevinçten uçuyordu. Bay Verkhovensky özel bir dikkatle konferanslarini hazirladi ve sonunda basladi. En eski devirden basladilar; ilk konferans çok verimli geçti; Bayan Stavrogin de konferansta bulundu. Bay Verkhovensky konferansini bitirdigi zaman, ögrencisine gelecek derste, "The Lay of Igor's Army"yi tartisacaklarini söylerken, Bayan Stavrogin birden yerinden kalkti ve baska ders olmayacagini söyledi. Bay Verkhovensky yüzünü eksitmekle beraber cevap vermedi. Dasha kipkirmizi oldu. Ama, bu konu böylece kapandi. Bu olay, Bayan Stavrogin'in simdi aklina koydugu beklenmedik düsünceden üç yil önce olmustur. Zavalli Bay Verkhovensky, basina geleceklerden habersiz, odasinda oturuyordu. Melankolik düsüncelere dalmis, uzun bir süreden beri, tanidik bir dostunun gelip gelmedigini görmek için, pencereden bakiyordu. Fakat, gelen giden yoktu. Yagmur çiseliyordu. Hava soguyordu. Sobanin yakilmasi gerekiyordu. Içini çekti. Birden gözlerinin önünde korkunç bir sey belirdi: Bayan Stavrogin, böyle bir havada ve olmayacak bir saatte ona geliyordu. Ve yayan!... O kadar sasirmisti ki, ceketini giymeyi unuttu ve onu 79oldugu kilikta karsiladi; genellikle evdeyken giydigi pembe, eski ceketiyle hem de. Onu karsilamak için yerinden kalkarken zayif bir sesle: -Ma bonne amie (sevgili dostum)! diye haykirdi. - Yalniz misiniz? Memnun oldum. Dostlariniza tahammülüm yok. Oh, ne kadar sigara içmissiniz!... Ulu Tanrim, ne hava!... Çayinizi da bitirmemissiniz, oysa saat on iki oldu!... Cennet düsünceniz, tertipsizliktir. Zevk düsünceniz, pisliktir. Bu yirtik kƒgit parçalari yerde ne ariyor? Nastasya! Nastasya!... Nastasya'niz ne isle mesgul? Pencereleri açin, azizim, vasistaslari, kapilari... her tarafi!... Ardina kadar açin, lütfen! Salona geçelim. Is görüsmesi yapmak için geldim. Ve, rica ederim, hayatinda ilk kez olsun surayi süpür Nastasya! Nastasya, öfkeyle yakinan bir dille: - Efendim ortaligi hep kirletiyor, Madam!..., dedi. - Sen de her zaman süpür!... Günde on bes kere süpür!... Günde on bes kere süpür, azizim! Ne korkunç bir oda!... Salona geçtikleri zaman, Bayan Stavrogin: - Kapilari sikica kapayin, dedi. Bizi dinleyecegi muhakkaktir. Duvar kƒgitlarini degistirmelisiniz. Geçenlerde örneklerle beraber bir dekoratör de göndermistim, neden seçmediniz? Oturun ve dinleyin. Oturun lütfen!... Nereye gidiyorsunuz?Nereye gidiyorsunuz? Nereye? Bay Verkhovensky öbür odadan bagirdi. - Bir dakika...ben...buradayim!... - Oh, ceketinizi degistirmissiniz. Bayan Stavrogin, onu tepeden tirnaga süzdükten sonra: - Evet, dedi. Böylesi daha iyi oldu. Size söyleyeceklerime uyacak. Oturun, lütfen!... Her seyi kisa ve açik olarak anlatti. Bay Verkhovensky'nin ihtiyaci olan sekiz bin rubleye de degindi. Drahoma üzerinde uzun uzun konustu. Bay Verkhovensky, saskinligindan irilesmis göz80 lerle bakiyor ve titriyordu. Bay Verkhovensky her seyi çok iyi duymakla beraber iyice anlayamamisti. Konusmak istedi; fakat, sesi çikmadi. Bütün bildigi, her seyin, Bayan Stavrogin'in istedigi gibi olacagiydi. Bu bakimdan, onunla tartismak, ona karsi koymak yararsizdi ve evlilik konusu karsi konulmaz bir kesinlikle kabul edilecekti. Sonunda büyük bir gayretle: -Mais a bonne amie (Ama, sevgili dostum), diyebildi. Üçüncü kez, hem de bu yasta ve böyle bir çocukla!... Mais c'est une enfant! (Ama o bir çocuk). - Sükür Tanri'ya ki, yirmi yasinda bir çocuktur!... Gözlerinizi devirmeyiniz, lütfen, rica ederim. Sahnede degilsiniz. Çok zeki ve bilgilisiniz; ama, hayat hakkindaki düsünceleriniz eksik. Daima bir dadiya ihtiyaciniz var. Ölürsem haliniz ne olacak? O size çok iyi bir dadi olacaktir. Alçakgönüllü, akilli ve kararli bir kizdir. Ayrica, henüz ölmeyi düsünmedigim için ben de her zaman yaninizda olacagim. Çok evcil ve iyilik melegi gibi bir kizdir. Bu hos fikir, Isviçre'deyken aklima geldi. Anlamiyor musunuz? Melek gibi bir kiz oldugunu söyledim!... Birden öfkeyle haykirdi. - Eviniz pislik yuvasi halinde!... Dasha evinize düzen verecektir. Her taraf ayna gibi parlayacak. Tanrim, onunla evlendiginiz takdirde kazanacaginiz seyleri teker teker saymami, önünüzde diz çökmemi mi bekliyorsunuz? Asil sizin benim önümde diz çökmemiz gerekir!... Ah, kendini begenmis, kalpsiz bir insansiniz!... - Fakat... yasli bir adamim!... - Elli üç yasinda olmanizin önemi ne? Elli yas ömrün sonu degil, erkek hayatinin yarisidir. Yakisikli bir adamsiniz ve bunu da biliyorsunuz. Ayni zamanda, size karsi nasil bir saygi duydugunu da biliyorsunuz. Ölürsem, onun hali ne olacak? Fakat, sizinle evlenecek olursa, ne onun ne de benim bir endisem olacak. Önemli bir kisisiniz; isminiz, seven bir kalbiniz var. Kendimi vermeye zorunlu 81tuttugum emekli ayliginiz olacak. Belki onu siz kurtarirsiniz, kurtarirsiniz!... Her ne olursa olsun, ona onur kazandiracaksiniz. Ona yasamayi ögreteceksiniz; bilgilerini artiracak, düsüncelerine yön vereceksiniz. Düsüncelerine dogru dürüst yön veremedikleri için, bugün, mahvolmayan az insan mi var?.. Kitabinizi tamamladiginiz zaman, kendinizi herkese tanitmis olacaksiniz. Bayan Stavrogin'in pohpohlamasindan gururlanan Bay Verkhovensky: - Zaten, dedi. Zaten, Ispanya tarihinden öyküler yazmak üzereydim. - Ya...ben demedim mi?... -Fakat... Ya o? Ona söylediniz mi? - Onu merak etmeyin; isin o yanini düsünmeniz gerekmiyor. Tabii, ona evlenme teklif etmeli, bu serefi size bagislamasi için yalvarmaksiniz... Anladiniz mi? Fakat, meraklanmayin, ben yaninizda olacagim. Ayrica, onu seviyorsunuz, degil mi? Bay Verkhovensky'nin basi dönmeye basladi; sanki duvarlar dönüp duruyordu. Ne kadar gayret ederse etsin kavrayamadigi korkunç bir fikir vardi. Birden sesi titreyerek: - Excellente amie (mükemmel dost), dedi. As... asla tasavvur edemezdim ki ...ki... siz... beni baska bir ka... kadinla evlendirmek is...isteyesiniz!... Bayan Stavrogin zehirli bir sesle: - Siz kadin degilsiniz, aziz efendim, dedi. Sadece genç kizlar evlendirilir; halbuki siz evleneceksiniz. Bay Verkhovensky gözlerini ona dikti. Sanki kendisinden geçmis gibi bir sesle: - Oui, j'ai pris un mot pour un autre. Mais... c'est egal... dedi. (Baska bir sey sandim ama... ikisi de ayni) Bayan Stavrogin, kasitli bir küçümsemeyle: 82 - Egal (ayni) oldugunu görebiliyorum, dedi. Tanrim, bayildi! Nastasya, Nastasya! Su!... Fakat suya ihtiyaç göstermeden Bay Verkhovensky kendine geldi. Bayan Stavrogin semsiyesini aldi. - Sizinle simdi konusmanin yarari olmadigini anliyorum. - Oui, oui je suis incapable. (Evet, evet kendimde degilim.) - Fakat yarina kadar, ümit ederim ki, dinlenmis olur ve bunu etraflica düsünebilirsiniz. Evden çikmayin. Bir sey olursa, gece de olsa haber verin. Okumayacagim için bana mektup falan yazmaya da kalkmayin. Fakat, yarin ayni saatte bizzat gelip son cevabinizi ögrenecegim. Bu cevabinizin tatmin edici olacagini umarim. O saatte evde kimsenin olmamasina ve etrafin derli toplu olmasina dikkat edin; çünkü, hakikaten igrenç. Nastasya, Nastasya!... Ertesi günü Bay Verkhovensky razi oldugunu bildirdi; aksini zaten yapamazdi. Degisik bir durum vardi burada... *** Bay Verkhovensky'nin mülkü, hepimizin bildigi gibi (eski kayitlara göre elli köleli ve Skvoreshniki'ye bitisik) aslinda ilk ka-risimndi ve halen oglu Peter'e aitti. Bay Verkhovensky sadece onun vasisiydi ve böylece, oglu rüstünü ispat ettikten sonra da ondan aldigi vekƒletname ile mülkün bakimini yürütüyordu. Böyle bir anlasma genç adamin yararinaydi; çünkü, mülkün geliri olarak, her yil babasindan 1,000 ruble aliyordu. Oysa, mülkün geliri, kölelik kanunu yürürlüge girdikten sonra 500 rubleye (hatta daha az) düsmüstü. Böyle bir iliskinin nasil kurulabildigini ancak, Tanri bilir. Her ne olursa olsun, bu bin ruble Bayan Stavrogin tarafindan gönderiliyor ve Bay Verkhovensky'nin bir ruble dahi katkisi olmuyordu. Aksine, mülkten gelen bütün geliri cebine indiriyordu. Ayrica, mülkün tek geliri olan agaçlan Bayan Stavrogin'in haberi olmadan satmasi mülkün yikimina neden olmustu. Mülkten elde edilen ke83resteyi azar azar satmisti. Bütün kereste 8000 ruble ettigi halde 5000 rubleye satmisti. Bazen kulüpte yüklü para kaybettiginden Bayan Stavrogin'den istemeye cesareti yoktu. Bayan Stavrogin, bunlari ögrendigi zaman kudurmuscasina öfkelendi. Simdi ise sevgili oglu mülkünü satmak için gereken islemleri yapmasini babasindan istiyordu. Kuskusuz, soylu ve kendisini düsünmeyen bir kisi olan Bay Verkhovnesky, dokuz yil önce, ögrenciyken Petersburg'da gördügü le cher enfant (bu sevgili çocuga) böyle davranmis oldugundan ötürü utaniyordu. Aslinda mülkün degeri 12000 ya da 13000 ruble civarindaydi; ama, bugünkü durumuyla bu mülke 5000 ruble verecekleri kuskuluydu. Kuskusuz ki, Bay Verkhovensky elindeki anlasmaya göre keresteleri satmak yetkisine sahipti; bunca yil hiç aksatmadan ogluna 1000 ruble göndermisti; ama, bunun mümkün olamayacagini her zaman kanitlayarak kendisini temize çikarabilirdi. Fakat, Bay Verkhovensky, yüksek prensipleri olan onurlu bir adamdi. Aklina son derece hos bir fikir geldi; sevgili Peter'i geldiginde, masanin üstüne 15000 rubleyi koyacak (mülkün getirebileceginden fazlaydi) sonra, her yil ödemekte oldugu gelire aldirmadan, ce cher fils'i (sevgili ogul) gögsüne bastirarak aglayacak ve baba ogul arasindaki is konusu böylece son bulacakti. Bu güzel düsüncesini, her zaman oldugu gibi dolambaçli yollardan Bayan Stavrogin'e açti. Bunun, aralarindaki dostluk baglarina özel bir anlam katacagini ima ediyordu. Ayni zamanda, eski devirlere ait babalarin, genellikle eski insanlarin, simdiki akli bir karis havada gezen, sosyalist düsüncelere saplanan gençlerden daha soylu olduklarini, kendi çikarlarini düsünmediklerini de göstermis olacakti. Daha birçok sey de söylemekle beraber, Bayan Stavrogin hep susuyor, herhangi bir fikir yürütmüyordu. Sonunda kuru bir sesle, mülkü en yüksek degerinden satin almaya razi oldugunu; bu deger 6000 ya da 7000 ruble civarindaydi; belki, 4000 rubleye bile satin alinabilirdi; geri kalan 8000 ruble için, yani kerestelerle beraber uçup giden paradan söz etmedi. 84 Bu olay, Bayan Stavrogin'in, Dasha'yi evlendirme teklifinden bir ay öncesine rastliyordu. Bay Verkhovensky sasirmis ve derin düsüncelere dalmisti. Eskiden oldugu gibi, oglunun gelmeme olasiligi vardi; ama, bunu ancak bir yabanci düsünebilirdi. Oysa, Bay Verkhovensky, bir baba olarak böyle bir düsünceyi siddetle reddederdi. Her ne olursa olsun, sevgili Peter hakkinda birtakim garip söylentiler kulagimiza kadar geliyordu. Önce üniversite ögrenimini tamamladiktan sonra, Petersburg'da bir süre issiz dolasmisti. Bu alti yil önceydi. Birdenbire, günün birinde, gizli bildirilerin dagitilmasinda parmagi oldugu ve durusmasini bekledigi haberi geldi. Sonra, Isviçre'nin Cenevre sehrinde görülünce kaçmis oldugundan endise etmistik. Son derece saskin görünen Bay Verkhovensky, o zamanlar, bir sürü palavra atmak gibi bir aliskanlik edinmisti. - Bütün bunlar bana çok garip geliyor. Sevgili Peter, c'est une si pauvre tete! (zavalli bir insandir) Iyi kalpli, soylu, çok duyguludur ve sunu söylemeliyim ki, Petersburg'da onu, modern gençlerle karsilastirdigim zaman övünmüstüm; fakat, c'est un pauvre sire tout de meme... (ne de olsa zavalli bir gençtir) ve, bilirsiniz, duygululuk, yari olgunluk sonucudur. Onlari büyüleyen gerçekçilik degildir; sosyalizmin duygulu ve idealist yönüdür; oldugu gibi onun dini görünüsüdür; onun siiri, tabii herkes tarafindan evvelce kullanilmistir. Ve bununla beraber, bütün bunlarin bence anlami nedir? Burada bir sürü düsmanim var, orada daha da fazlasi ve babasinin etkisiyle yapmis oldugu söylenecek. Tanrim, Peter, kalkinma harekƒtinin önderi, ha!... Ne günlerde yasiyoruz!... Bununla beraber, kisa bir zaman sonra Peter, her zaman oldugu gibi parasinin gönderilmesi için Isviçre'deki kesin adresini bildirdi. Bu da gösteriyordu ki, siyasal bir göçmen degildir. Ve simdi, dis ülkelerde dört yil geçirdikten sonra, birden bire öz vatanina dönüyor ve kisa bir zaman sonra da sehre gelecegini bildiriyordu. Bunun da anlami, herhangi bir suçla suçlanmamis olmasiydi. Dahasi da vardi; sanki, biri onun isleriyle ilgileniyor ve onu yönetiyordu/Simdi, 85Rusya'nin güneyinden yaziyor ve oraya önemli bir is için gitmis oldugunu söylüyordu. Bütün bunlar iyiydi; ama, Bay Verkhovensky mülkün satisindan arta kalan 7000 ya da 8000 rubleyi nasil bulacagini düsünür ordu. Eger oglu bu konu üzerine tatsizlik çikarir da mahkemelik olurlarsa ne olacakti? Duygulu Peter'inin mülkünü hiçbir seye feda etmeyecegini de hissediyordu. Bir gün bana, alçak sesle: - Dikkat ettim, diye fisildadi. Acaba, neden bütün sosyalistler ve komünistler, bu kadar cimri, bu kadar malina düskün oluyorlar? Kuskusuz, en büyük sosyalistler, sosyalistliklerinin büyüklügü kadar da malina düskünlükleri büyük oluyor... neden acaba? Acaba, bu sadece fazla duysalliktan mi oluyor? Bay Verkhovensky'nin bu sözlerinde gerçek payi olup olmadigini bilemiyorum. Bütün bildigim, Peter'in kerestelerin satisindan haberdar oldugu ve bunun da Bay Verkhovensky tarafindan bilindigidir. Ayni zamanda, Peter'in babasina yazdigi mektuplari da okudum; Peter çok seyrek, yilda ancak bir mektup yazardi. Yalniz son zamanlarda iki mektup göndermis, bu mektuplar hemen hemen birbirini izlemisti. Ikinci mektup, gelisini babasina bildirmek içindi. Bu mektuplar kisa, kuru bir dille yazilmis ve sadece emir veren mektuplardi. Baba ogul, daha Petersburg'da ilk karsilasmalarinda son modaya uyarak senli benli olduklarindan, Peter'in mektuplari bana, eski mülk sahiplerinin Moskova ya da Petersburg'dan, mülklerini yöneten kölelerine yazdiklari mektuplari hatirlatiyordu. Ve simdi, Bay Verkhovensky'nin mali durumunu düzeltecek olan 8000 ruble, Bayan Stavrogin'in teklifi ile birden ortaya çikiyordu. Ayni zamanda, Bayan Stavrogin, bu paranin baska sekilde temin edilemeyecegini de kesinlikle ima etmisti. Bu bakimdan, Bay Verkhovensky bu teklife boyun egmek zorunda kalmisti. Bayan Stavrogin gider gitmez, bütün gün evine kapanip kimse ile görüsmedi ve hemen bana haber saldi. Tabii, aglayarak uzun uzun konustu; güzel sözler söyledi; arada bir söz dizisini kaybetti ve konudan uzaklasti; bazen bir sözü kötü anlamda kullaniyor ve son 86 derece memnun oluyordu. Sonra hafif bir mide sancisina tutuldu... Çok geçmeden her sey normal seyrini takip etti. Sonunda, yirmi yil evvel ölen Alman karisinin resmini çikartti ve acikli bir sesle onunla konusmaya basladi: "Beni affedebilecek misin?" Kendisini tamamen kaybetmis görünüyordu. Kederimizi bogmak için biraz da içtik. Biraz sonra tatli bir uykuya dalmisti. Ertesi sabah kravatini son modaya uygun olarak bagladi; dikkatle giyindi ve aynanin önünde sik sik kendisini kontrol etti. Mendiline esans döktü... hiç olmazsa birkaç damla... ve pencereden Bayan Stavrogin'i fark eder etmez, hemen baska bir mendil aldi ve esansli mendili minderin altina sakladi. Bayan Stavrogin, onun kararini ögrenince: - Çok güzel, dedi. Önce kararliliginizdan, sonra da, özel hayatinizda pek dinlemediginiz mantiginizin sesini duymanizdan ötürü memnun oldum. Ama, aceleye gerek yok. Bay Verkhovensky'nin beyaz kravatina bakarken ekledi: - Simdilik kimseye bir sey söylemeyin, ben de söylemeyecegim. Yakin zamanda dogum gününüz olacak; onunla beraber sizi ziyarete gelecegim. Bir çay yaparsiniz; fakat, rica ederim, aperitif ya da sarap olmasin; ama, buna ben dikkat ederim. Arkadaslarinizi da davet edin... yine de arkadaslarinizin seçimini beraberce yapariz. Eger gerekirse, Dasha ile bir gün önceden konusabilirsiniz. Dogum günü partinizde resmi bir açiklama yapacak degiliz; fakat, sadece küçük bir imada bulunacagiz ya da herhangi bir tören yapmadan herkese duyuracagiz. Ondan sonra, on bes gün içinde sessiz bir evlenme töreni olacak; tabii, mümkün olursa. Dügünden sonra bir süre için bir yere; örnegin, Moskova'ya gidersiniz. Ben bile sizinle beraber gelebilirim. Fakat, en önemlisi, o zamana kadar bu hususta kimseye bir sey söylememenizdir. Bay Verkhovensky sasirmisti. Böyle olamayacagini, Dasha ile karsilikli konusmasi gerektigini söyleyecek oldu; fakat Bayan Stavrogin öfkeyle haykirdi: - Onunla konusmanizin size ne yaran olacak. Belki de bütün bunlardan hiçbir sey çikmayabilir... 87Gelecegin damadi tamamen saskin olarak mirildandi. - Ne demek istiyorsunuz? - Ne söylüyorsam onu. Henüz kesin bir karar vermis degilim. Fakat her seyin söyledigim gibi olacagini düsündügümden, endise etmenize gerek yok. Dasha'yi bizzat kendim hazirlayacagim. Hiçbir sey yapmak zorunda degilsiniz. Söylenmesi ve yapilmasi gereken her sey yapilacaktir. Bu bakimdan onu görmenize gerek yok. Onu ne için göreceksiniz? Yapacaginiz ne var ki? Hem ne gidin ne de mektup yazin. Rica ederim bu hususta tek söz dahi istemiyorum. Ben de tek söz etmeyecegim. Bayan Stavrogin herhangi bir açiklama yapmadan oldukça üzgün ayrildi. Görünüse göre, Bay Verkhovensky'nin hemen hazir tavirlarindan sasirmisti. Çok yazik!... Bay Verkhovensky'nin durumdan hiç haberi yoktu ve birçok bakimdan düsünme firsatini bile bulamamisti. Aksine, yeni bir hava çalmaya, büyük bir basari almis gibi tavir almaya baslamisti. Sürekli atip tutuyordu. Önümde durup kollarini iki yana açarak konusuyordu: - Hosuma gitti!... Duydunuz mu? isi öyle bir duruma getiriyor ki sonunda vazgeçecegim. Ben bile sabrimi tüketebilir ve red-debilirim!?.. "Yerinden kimildamadan otur, onu ne için göreceksin?" Fakat neden olmasin, sorarim size, neden evlenmek zorundayim? Kafasina bazi garip düsünceler geldi diye mi? Fakat, ben ciddi bir adamim ve deli bir kadinin hakkimdaki düsüncelerini her zaman için reddedebilirim!... Ogluma ve kendime karsi bazi görevlerim var!... Kendimi feda ediyorum, bunu anlayamiyor mu? Belki de hayattan sikildigim, hiçbir seyi umursamadigim için kabul ettim. Fakat, beni kizdirip umursamazligimi bir anda yok edebilir. Beni fazla zorlayacak ve ben de vazgeçecegim. Et enfin le ridicule... (Hem sonunda çok gülünç olacak)... Bana kulüpte ne diyecekler? Liputin ne... ne söyleyecek? "Belki de hiçbir sey olmaz!..." Tamam degil mi? Yeterli degil mi? Bu... bu kadari da fazla oldu! Jesuis un forçat, un Badinquet, (bir forsayim ben.) Napolyon'un kaçmasi için elbiselerini ona veren bir forsa.... köseye kistirilmis un (bir) adamim ben... 88 Bütün bu yakinmalar arasinda, bencil bir gurur vardi. Bununla beraber, o aksam yine biraz içtik. 3. BASKA BIR ADAMIN GÜNAHLARI Aradan bir hafta geçmeden isler yavas yavas gelismeye basladi. Arada sunu da söyleyeyim ki, bu ugursuz hafta içinde, en yakin sirdasi olarak, zavalli dostumdan hemen hemen hiç ayrilmadim. O hafta kimseyi görmedigimiz ve hep yalniz kaldigimiz halde utançtan yerin dibine geçiyordu; hatta, benden bile utaniyordu; öyle ki, bana açildikça, büsbütün yanip yakiniyordu. Çok hassas oldugu için sehirde herkesin bildiginden endiseleniyordu. Degil kulüpte, kendi arkadaslari arasinda görünmekten çekiniyordu. Normal günlük yürüyüslerine bile hava iyice karardiktan sonra çikiyordu. Aradan bir hafta geçti; o hƒlƒ nisanli olup olmadigini ne kadar gayret ederse etsin, kesin olarak ögrenememisti. Nisanlisi ile gö-rüsememisti ve kuskusuz, onun nisanlisi olup olmadigini, bu isin ciddi bir yönünün bulunup bulunmadigini bile bilmiyordu. Her nedense, Bayan Stavrogin onu kesin olarak görmek istemiyordu. Mektuplarinin ilkine cevap olarak (ve ona çok sayida mektup yazdi) Bayan Stavrogin, çok mesgul oldugundan kendisini rahatsiz etmemesini; önemli isler pesinde oldugunu; onunla görüsemeyecegini; isi azaldigi zaman kendisini görmeye gelebilecegini yazdi. Mektuplarina gelince, "maskaralik" diye adlandirdigini ve onlari açmadan geri çevirecegini ekledi. Bu notu okudum; Bay Verkhovnesky okumam için vermisti. Bununla beraber, bütün bu sert kelimelerin her biri, büyük endisesinin yaninda anlamsizdi. Bu endisesi onu büyük çapta hirpaliyordu; bu nedenle, zayifladi ve cesaretini kaybetti. Her seyden utanmasina neden olan, benimle bile tartismayi reddettigi bir seydi. Tersine, her ne zaman bu konuyu açacak olsam, bana yalan söylüyor 89ve küçük bir çocuk gibi sözü degistirmeye çalisiyordu; böyle olmasina ragmen beni her gün çagirtiyordu; bensiz iki saatini bile geçiremiyordu; ekmege, suya ihtiyaci oldugu kadar bana da ihtiyaci vardi. Böyle bir tutum, bir bakima benligimi incitiyordu. O zaman, Bay Verkhovnesky'nin bu sirrini, endisesini açiklamasinin, kredisini artirmayacagina kesin olarak inanmistim ve bu nedenledir ki, henüz genç oldugumdan hislerinin kabaligi ve kuskularinin çirkinligi karsisinda öfkelenmemek elimden gelmiyordu. O kizginligim aninda, itiraf etmeliyim ki, belki onun sirdasi olmak beni yordugundan ötürü, onu suçluyor da olabilirdim. Bazi seylerin itirafinin güç oldugunu bildigim halde, direterek her seyi açiklamasini saglamaya çalistim. O da benim içimi görüyor; yani, onun içini gördügümü ve ona kizdigimi hissediyor; ona kizdigim ve içini gördügüm için o da bana kiziyordu. Belki de ona karsi öfkelenmem anlamsiz ve saçmaydi; fakat, iki adam uzun zaman beraber bulun-muslarsa, o iki kisi arasindaki dostluk gerçekten güçlenir. Belirli bir görüs açisindan, kendi durumunun belirli taraflarini çok iyi anliyordu; kuskusuz, saklamasinin gerekli oldugunu düsündügü noktalari ustalikla atliyordu. Arada sirada Bayan Stavrogin hakkinda bazi sözler söylerdi. - Ah, önceleri böyle degildi. Beraberce oturup tatli tatli tartistigimiz zaman böyle degildi. O günler konusabilirdi, biliyor musunuz? O günlerde kendisine özgü düsünceleri oldugunu söylersem inanir misiniz? Simdi her sey degisti!... Eski günlerin geçmis oldugunu söylüyor. Geçmisi hor görüyor... Simdi bir çesit yönetici, dünyaya karsi dis bileyen bir kisi oldu ve daima yüzü asik... Hemen itiraz ettim. - Emirlerini yerine getirdiginize göre neden kizmis olsun? Cin gibi bir tavirla yüzüme bakti. - Cher ami, (sevgili dostum) arzusunu kabul etmeseydim, son derece öfkelenecekti!... Ama yine de, kabul ettigim zamankinden daha az kizacakti! 90 Bu yorumundan son derece memnun oldu ve o gece bir siseyi beraberce bosalttik. Fakat, neseli durumu pek kisa sürdü; ertesi sabah, her zamankinden daha kötü bir durumda ve daha kederliydi. Fakat daha çok, sehre yeni gelmis olan Drozdov'lara, eski dostlugunu yenilemek için gereken ziyareti yapmaya bir türlü karar verememesine kiziyordum. Anladigima göre, Drozdov'lar da bunu bekliyor ve gelmeyisinin nedenini sorup duruyorlardi. Kendisi de bu ziyareti yapmayi arzu ediyordu. Lisa'dan sözederken anlayamadigim bir heyecanla konusuyordu. Kuskusuz ki onu, bir zamanlar çok sevdigi küçük bir çocuk olarak hatirliyordu. Fakat nedense, simdiki dertlerinin ve en önemli sikintilarinin onun yaninda sona erecegini düsünmüyordu. Lisa'nin kisiliginde olaganüstü bir yaratik bulacagina inaniyordu. Her gün ona gitmeye karar verdigi halde gitmiyordu. Isin en garip tarafi, onunla benim de tanismak istememdir; bu da ancak, Bay Verkhovensky tarafindan yapilabilirdi. Onunla sik sik karsilasmalarim, üzerimde derin bir etki birakmisti... Tabii bu karsilasmalarim, sokakta oluyordu. Onu, sik bir binici elbisesiyle, güzel bir atin üstünde ve rahmetli general Drozdov'un yakisikli akrabasi genç subayin esliginde görüyordum. Gözlerimin kamasmasi kisa sürmüstü ve hayalimin olmayacak bir sey oldugunu hemen anlamistim. Bununla beraber, kisa bir zaman bile sürmüs olsa, gerçek olduguna göre, evinden çikmamakta israr eden zavalli dostuma o zamanlar nasil kizdigimi tahmin etmek kolay olur. Grubumuzda bulunan herkes, Bay Verkhovensky'nin bir süre için hiçbir ziyaretçi kabul etmeyeceginden ve rahatsiz edilmemesini istediginden haberdar edilmisti. Vazgeçmesi için çok ugrasmakla beraber, kimseyle görüsmek istemedigini dostlarina bildirmesine engel olamadim. Arzusuna uyarak bütün dostlarinin evini teker teker dolastim; Bayan Stavrogin'in bizim 'ihtiyar'a bazi isler verdigini (aramizda ona ihtiyar derdik), yillardan beri daginik duran mektuplarin bir düzene sokulmasini istedigini, bu nedenle evine kapandigini ve kendisine yardim ettigimi söyledim. Sadece, Liputin'e 91ugramadim; ona gitmeyi, her gün ertesi güne birakiyordum; fakat, dogrusunu söylemek gerekirse ondan korkuyordum. Söyledigim tek kelimeye inanmayacagini biliyordum; ondan saklamak istedigimiz bir sir oldugunu düsüneceginden ve yanindan ayrilir ayrilmaz hemen disari firlayacagindan ve ortada neler döndügünü ögrenmek için bir sürü saçmaliklar yapacagindan emindim. Bütün bunlari kendi kendime tekrarlayip dururken, ona rastladim. Durumu anlattigim tanidiklardan her seyi ögrenmisti bile. Fakat, söylemesi gariptir ki, Bay Verkhovensky hakkinda tek soru sormadi ve ona ug-rayamadigim için özür dileyecegim sirada hemen sözümü kesti; konusmayi baska bir konuya çevirdi. Bana söylenecek çok seyi vardi; çok heyecanli ve kendisini dinleyecek birini buldugundan dolayi çok memnundu. Sehir haberlerinden deginmeye basladi; valinin "degisik agizli" karisinin gelisinden, kulüpte onlara karsi yapilan hareketlerden, herkesin ortaya yeni yeni fikirler atmasindan ve bunun herkese nasil bulastigindan falan sözetti. Tam on bes dakika konustu ve öylesine eglenceli anlatiyordu ki bir türlü kendimi yanindan koparamiyordum. Gerçi ondan hiç hoslanmazdim; ama, itiraf etmeliyim ki, kendisini dinletme hüneri vardi; özellikle, öfkeli oldugu zamanlar. Bu adam, benim fikrime göre, dogustan casustu. Sehrimizde geçen bütün olaylari dakikasi dakikasina haber alirdi; sehrin en olmadik sirlarini bilirdi; bazen kendisini hiç ilgilendirmeyen olaylari bu kadar ince ayrintilari ile bilmesine hayret etmemek elden gelmezdi. Çogunlukla, karakter yapisinin kiskançlik olduguna inanmisimdir. Ayni gece, Bay Verkhovensky'ye, o sabah Liputin ile karsilasmami ve anlattiklarini söyledigim zaman, heyecanlanarak beni sasirtan bir soru sordu: "Liputin biliyor mu, bilmiyor mu?". Bu konuyu böyle kolaylikla ögrenemeyecegine; ayrica, ögrenebilecegi bir kimsenin olmadigina inandirmaya çalistim; fakat, Bay Verkhovnesky bir türlü, bana inanmak istemedi. Sonra beklenmedik bir anda: -Ister inanin ister inanmayin, dedi. Fakat, sadece durumumuzu bütün ayrintilariyla bilmesinin disinda, her ikimizin de bilmedigi, belki de hiç ögrenemeyecegimiz ya da ögrendigimiz zaman geri 92 dönemeyecegimiz bir seyi de bildigi kanisindayim. Cevap vermemekle beraber, söylediklerinde bazi gerçeklerin gizli oldugundan emindim. Bu konusmadan sonra, bes gün Liputin'in ismini bile agzimiza, almadik; Bay Verkhovnesky'nin, birtakim kuskularini bana açtigi, istemedigi seyleri söyledigi için caninin sikildigini hissetmemek elimden gelmiyordu. *** Bir sabah... Bay Verkhovensky'nin evlenmeye razi oldugunun yedinci ya da sekizinci günü... saat on bir sularinda, her zamanki gibi yine kederli dostuma gitmek için acele ederken, basimdan bir olay geçti. Liputin'in "büyük yazar" dedigi Karmazinov'la karsilastim. Onun romanlari ve öyküleri yedisinden yetmisine kadar herkes tarafindan bilinirdi. Onlara ben de düskündüm; çocuklugumun ve gençligimin, bana en çok zevk veren yapitlariydi. Ama, sonralari ondan sogumustum; son zamanlarda çok sik yazdigi düsündürücü romanlari eskiden yazdigi siir dolu uzun öyküleri kadar ilginç degildi ve son yazilarini hiç begenmiyordum. Genel olarak, böylesine önemli bir konuda özel düsüncelerimi de açiklamama izin verecek olursaniz, söyle konusabilirim: Hayatlari süresince çogunlukla bir dƒhi olarak bellenen orta halli bu centilmenler, öldüklerinde yalniz iz birakmadan gitmekle kalmazlar; ayni zamanda, anilarimizdan bile silinirler. Fakat, bazilari, hayattayken bile, yeni bir kusagin çikmasi ile tamamen unutulup bütün zihinlerden silinirler. Hele bizim ülkede, tiyatroda sahnenin degismesi gibi kolaylikla oldugu dogrudur. Her zaman için, söyleyebilecekleri yeni bir sey olan Pushkin'ler, Gogol'ler, Moli‚r'ler ve Voltaire'ler ya da bütün meshurlar bu söylediklerimin disinda kalirlar!... Bu orta halli, yetenekli centilmenlerimizin, kendilerinin bile farkina varmadan, ömürlerinin sonuna geldikleri de bir gerçektir. 93Bitmez bir düsünce hazinesi olduguna uzun bir süre inanilan; kendisinden toplumun kipirdanisina olaganüstü, ciddi katkilari beklenilen bir yazarin, sonunda, en esasli düsüncesinin bile bir hiç oldugu, oldukça sik görülür ve bu nedenden dolayi, onlarin çok çabuk silinmelerine de hayret edilmemelidir. Fakat, yasli adamlar bunun farkina varmazlar ve kizarlar. Çalismalarinin sonunda, öfkeleri sasirtacak derecede artar. Kendilerini ne sanirlar, ancak Tanri bilir... Karmazinov için, sözü geçen kisilerle ve yüksek sosyete ile olan iliskilerine, hemen hemen, kendi benliginden daha çok önem verdigini söylüyorlardi. Eger ona iyi bir tavsiye ile geliyorsaniz, tabii, özellikle ona bir sey için gerekliyseniz, sizi çok candan karsilayacagi, pohpohlayacagi, basit kalpliligi ve alçakgönüllülügü ile sizi büyüleyecegi söylenirdi. Fakat, siz yanindayken, bir prens, kontes ya da korktugu biri gelecek olursa, oradan ayrilmaniza firsat kalmadan size, bir paçavra ya da küçük bir böcekmissiniz gibi kötü davranmayi en kutsal görevi kabul eder ve bu hareketinin soylu bir davranis olduguna inandigi söylenir. Arzu ettigi takdirde kendisini tutabildigi, soylu davranislari çok iyi bildigi halde, o kadar ben-cilmis ki, toplumun edebiyatla pek ilgisi olmayan çevrelerinde bile yazarligini ileri sürmeden edemezmis. Diger taraftan, eger biri yanlislikla umursamazligi ile canini sikacak olsa, son derece gücenir ve öç almak için firsat ararmis. Yaklasik bir yil kadar önce, ruhbilimle ilgili oldugu kadar, en kaba bir siirsel türde de yazilmaya çalisilmis bir yazisini, bir dergide okumustum. Ingiltere kiyilarinda bir yerde, bizzat kendisinin tanik oldugu, bir geminin batisini, bogulmak üzere olanlarin kurtarilmalarini ve bogulanlarin cesetlerinin sahile getirilislerini nasil seyretmis oldugunu anlatmisti. Bu oldukça uzun ve kalabalik sözlü yazi, kendisinin ne kadar iyi bir insan oldugunu göstermek amaciyla yazilmisti. Satirlarin arasinda yazarin sanki söyle dedigi anlasiliyordu: "Bakin bana, su dakikalarda nasil cesurca davrandim. Denizin, firtinanin, kayalarin, parçalanan geminin kalintilari size ne anlatir? Bütün bunlari kalemimin gücü ile size anlattim. Ölü kollari arasinda ölü çocugunu sikica tutan bogulmus kadina neden 94 bakiyorsunuz? Bana baksaniz daha iyi edersiniz. Olayin görünüsüne dayanamayip arkasini dönen bana bakin. Bakin, ben arkami dönmüs duruyorum; (dehset içindeyim ve onlara dönüp bakacak gücü bulamiyorum; gözlerimi yumdum... bunu daha ilginç bulmuyor musunuz?" Karmazinov'un bu makalesi hakkindaki fikrimi Bay Verkhovensky'ye söyledigim zaman benimle ayni fikirde oldugunu söyledi. Son günlerde Bay Karmazinov'un gelecegi haberi sehirde yayildigi zaman, normal olarak onu ben de görmek; hatta, mümkün olursa onunla tanismak istemistim. Bir zamanlar arkadas olduklarindan bu arzumu Bay Verkhovensky araciligiyla yerine getirebilecegimi biliyordum. Ve simdi, onunla bir köse. basinda karsilastim. Onu derhal tanidim; valinin karisiyla bir arabada giderlerken üç gün kadar önce bana göstermislerdi. Yaklasik elli bes yaslarinda, kisa boylu, agirbasli ve silindir sapkasinin kenarlarimdan, tertemiz pembe kulaklarinin arkasina kivrilan gür, kir saçli bir ihtiyardi. Ince, uzun, alay edercesine kivrilmis dudaklari, biraz etlice burnu ve keskin bakisli gözleriyle, teiniz, küçük yüzü pek güzel sayilmazdi. Giyimi biraz dikkatsizceydi. Üzerinde, ancak yilin bu mevsiminde Kuzey Italya ya da Isviçre'de giyilebilecek cinsten siyah bir pelerin vardi. Fakat giyiminin çok küçük seyleri dahi; kol dügmeleri, yakasi, dügmeleri; ince, siyah bir kurdelenin ucuna bagli baga gözlügü ve yüzügü, yüksek tabakadaki insanlarin kullandiklari cinstendi. Yazin muhakkak kumastan yapilmis, yaninda sedef dügmeleri olan renkli tozluklarla dolastigi kanisindayim. Onu gördügümde, köse basinda durmus etrafina bakmiyordu. Kendisine ilgi ile baktigimi görünce, tatli, fakat biraz tiz bir sesle sordu: - Bykov Sokagi'na nasil gidebilecegimi söylemek nezaketinde bulunur musunuz? Büyük bir heyecanla: - Bykov Sokagi mi? diye haykirdim. Buradan uzak degildir. Bu cadde boyunca yürürseniz soldaki ikinci sokak. 95- Çok tesekkür ederim. Oh, kahrolsun o dakika!... O dakikada ürkek ve son derece alçakgönüllü göründügüme inaniyorum. Her seyin bir anda farkina vardi ve tabii, her seyi anladi; yani, kim oldugunu bildigimi, onun kitaplarini okudugumu ve çocuklugumdan beri ona taptigimi ve ürktügümü, alçakgönüllülükle ona saygi duydugumu anlamisti. Gülümsedi; tekrar basini egdi ve tarif ettigim yöne dogru yürüdü. Neden geri dönüp pesinden gittim bilmiyorum; neden yaninda on adim kostum bilmiyorum. Yine birdenbire durdu. Yine bana hitap ederek haykirdi: - En yakin araba duragini da söyleyebilir miydiniz? Igrenç bir haykiris; igrenç bir ses! - Araba duragi mi? En yakin araba duragi... katedralin yaninda... orada daima araba bulmak mümkündür. Bunu söyler söylemez döndüm ve neredeyse kosacaktim. Tahmin ederim ki, bunu bekliyordu. Tabii, hemen kendime geldim ve kazik gibi durdum; fakat, hareketimi fark etmis ve o tatsiz gülümsemesiyle yüzüme bakiyordu. Tam o sirada ömrüm oldukça unutamayacagim bir sey oldu. Birdenbire sol elinde tasimakta oldugu küçük çantayi yere düsürdü. Dogrusu bu çanta da degildi; küçük bir kutu, atase çantasina da benziyordu; fakat, daha çok kadinlarin tasidiklari makyaj çantasini andiriyordu. Ne oldugunu kesin olarak bilmiyorum; bildigim, onu yerden almak için dönmüs oldugumdur. Onu yerden almadigima kesin olarak eminim; fakat, yerden almak için yaptigim ilk hareket kimseyi yaniltamazdi. Bu hareketimi gizleyemedigim de muhakkak; hem de aptal gibi kizarmistim. Alayci adam, anlamak istedigi her seyi bir anda anlayivermisti. Sevimli bir sesle: - Zahmet etmeyin, efendim, ben alirim, dedi. Sanki çantayi yerden almayacagimi anlamamis gibi bir tavirla egilip yere düsen çantasini aldi. Bu hareketi yaparken sanki benden 96 evvel davranmis gibi bir çabuklugu vardi. Tekrar basiyla selamladi ve beni bir budala gibi oldugum yerde birakarak yoluna devam etti. Çantayi yerden almis bile olsam durumda bir degisiklik olacagini sanmazdim. Bes dakika süreyle kendimi tamamen rezil olmus zannettim; fakat, Bay Verkhovensky'nin evine geldigim zaman kahkahalarla gülmeye basladim. Bu karsilasmayi öyle gülünç bulmustum ki, bütün olayi, hareketlerimiz de dahil olmak üzere Bay Verkhovensky'ye anlatmaya karar verdim. *** Bu kez Bay Verkhovensky'yi olaganüstü degismis bulunca çok sasirdim. Beni görür görmez büyük bir heyecanla karsilamak için kostugu gerçektir. Fakat, öylesine dalgindi ki, anlattiklarimi dinlediginden bile kuskuluydum. Karmazinov'un isminden söz eder etmez, kendisini çilgin gibi kaybetti. - Ondan sözetmeyin!... diye haykirdi. Onun ismini agziniza almayin! Bakin, suna bakin! Oku! Oku!... Bir çekmece çekti ve masanin üstüne, kursun kalemle acele acele yazilmis üç kƒgit parçasi atti. Bunlarin hepsi Bayan Stavrogin' dendi. Ilk not, iki gün önce, ikincisi dün ve üçüncüsü de bugün, bir saat önce yazilmisti; üç mektup da pek önemsizdi. Tek konu, Kar-mazinov'du; Karmazinov'un onu ziyarete gelmemesi halinde ne kadar üzüleceginden ve gururunun incineceginden söz ediyordu. Iste iki gün önce gelen birinci not (belki üç gün önce ve dört gün önce yazilanlar da vardi): "Nihayet bugün ziyareti ile size seref verecek olursa, benden sözetmemenizi rica ederim. En küçük bir imada bile bulunmayin. Benim hakkimda konusmayin ve beni ona hatirlatmayin." V.S. 97Dünkü not: "Nihayet bu sabah sizi ziyarete harar verecek olursa, en agirbasli hareketin onu evinize kabul etmemek olacagini saniyorum. Ben böyle düsünüyorum, sizin nasil düsündügünüzü bilmiyorum." V.S. Bugünkü not, sonuncusu: "Evinizin kirli ve tütün dumani ile dolu oldugundan eminim. Maria ve Foma'yi gönderiyorum; yarim saatte her tarafi temizleyip toplarlar. Onlara karismayin, odanizi toplarlarken siz mutfakta oturun. Bir Buhara halisi ve iki Çin vazosu gönderiyorum: onlari uzun zamandan beri size hediye etmeyi düsünüyordum zaten; ayni zamanda Teniers'imi gönderiyorum (bir süre için). Vazolari pencerenin içine koyabilirsiniz ve Teniers'i de tam Goethe'nin resminin altina asin; orada daha çok göze çarpar ve sabahlan da orasi daima aydinlik olur. Nihayet gelirse, onu son derece kibar karsilayin; fakat önemsiz seylerden ya da bilimsel konulardan söz edin; sanki, ondan henüz dün ayrilmis gibi davranin. Benim hakkimda tek kelime dahi söylemeyin. Aksam belki sizi görmeye gelebilirim." Hamis: Eger bugün gelmeyecek olursa, artik hiç gelmez. Notlan okuyunca dostumun böyle basit seylerden heyecanlanmasina sastim. Sorgu dolu bakislarimi ona kaldirdigim zaman notlari okudugum sürede her zaman takmakta oldugu beyaz kravatini, kirmizi bir kravatla degistirmis oldugunu gördüm. Sapkasi ve bastonu masanin üstünde duruyordu. Rengi solmustu ve elleri titriyordu. Sorgu dolu bakislarima öfkeyle karsilik verdi. - Onun heyecani umurumda bile degil!... Je m'en fiche! (bile degil!) Benim mektuplarima cevap vermedigi halde Karmazinov için heyecanlaniyor!... Iste, iste bana dün geri gönderdigi açilma98 mis mektuplarimdan biri, orada masanin üstünde, kitabin altinda, L'Homme qui rit'in altinda, (gülen adam) Sevgili Nicholas için üzülüyorsa bana ne? Je m'en fiche et je proclame ma libert‚. Au di-able le Karmazinov! Au diable Lembke! (Viz gelir, hürriyetimi ilan ediyorum. Karmazinov'un cani cehenneme! Lembke'nin cani cehenneme!) Vazolari hole, Teniers'i çekmeceye sakladim ve beni derhal kabul etmesini istedim. Duydunuz! Ondan istedim!... Ben de kursun kalemle ayni cins kƒgida karaladim ve Nastasya ile gönderdim ve bekliyorum. Dasha'nin kendi agziyla ve Tanrinin huzurunda ya da hiç degilse, sizin huzurunuzda söylemesini istiyorum. Vous me seconderes, n'est-ce pas, comme ami et t‚moin. (Bana bir dost ve tanik olarak yardim edeceksiniz, degil mi?) Yüzümü kizartmak, yalan söylemek istemiyorum; gizli kapakli isler istemiyorum; bu iste gizli hiçbir sey istemiyorum!... Her seyi bana samimiyetle itiraf etsinler, açik olarak, onurluca ve sonra... sonra belki ben onlari onurlu davranisimla utandiririm!... Onun bir alçak olduguna inanmisim gibi büyük bir öfkeyle bana bakti ve birden parladi. - Ben bir alçak miyim, degil miyim, aziz dostum? Bir yudum su içmesini rica ettim; onu daha önce hiç bu kadar heyecanli görmemistim. Konusurken odanin bir kösesinden öbür kösesine kosuyordu; fakat, birden garip bir tavirla karsimda durdu. Asiri bir gururla tepeden tirnaga beni süzdü ve yine basladi. - Beni, Stepan Vershovensky'yi, onuru ve büyük ilkeleri ugruna, gerekirse heybesini, yoksul çikinini, zayif omzuna vurup bir daha geri dönmemek üzere buradan gidebilecek kadar güçlü sanmiyor musunuz, efendim? Stepan Verkhovensky'nin, baskiyi, çilgin bir kadinin baskisini, yani, dünyadaki en onur kirici, amansiz baskiyi, büyük bir soylulukla geri çevirmesi ilk defa olmuyor; gerçegi dikkate almadan sözlerime güldügünüzü görüyorum, efendim!... Oh, bir tüccarin yanina girip çocuklarina ögretmenlik ederek son günlerimi orada geçirebilecegime, ya da bir çitin dibinde açliktan ölecek 99kadar güçlü olduguma inanmiyorsunuz. Cevap verin, hemen cevap verin!... Inaniyor musunuz, inaniyor musunuz? Bilerek cevap vermedim. Hatta, olumsuz cevabimla onu incitmek istemedigim için cevap vermekten kaçiniyormusum gibi bir de tavir takindim. Onun bu öfkesinde gururumu kiran bir sey vardi ve kisisel de degildi, ah, hayir!... Fakat... bunu daha sonra anlatacagim. Bay Verkhovensky'nin rengi gerçekten soldu. - Belki yanimda sikiliyorsunuzdur, Bay G... (benim adim). Sonra, çogunlukla olaganüstü öfkelenip parlamasindan önce yüzüne gelen solgun ifadeyle: - Belki de...beni bir daha görmek istemezsiniz, dedi. Endiseyle ayaga firladim; tam o sirada Nastasya odaya girdi ve üzerine kursun kalemle bir seyler karalanmis bir kƒgit parçasini sessizce ona uzatti. Bir göz attiktan sonra firlatip bana atti. Kƒgitta Bayan Stavrogin'in yazisiyla iki kelime vardi: "Evde oturun." Bay Verkhovensky sapkasini, bastonunu sessizce aldi ve acele adimlarla kapiya dogru yürüdü; bir tutsak gibi ben de pesinden gittim. Birden koridorda birtakim sesler ve acele adim sesleri duyuldu. Sanki yildirimla vurulmus gibi yerinde çakilip kaldi. Kolumu tutarak fisildadi: - Liputin L.Mahvoldum!... Tam o anda Liputin odaya daldi. Bay Verkhovensky, Liputin geldi diye neden mahvolacakti bilmiyordum ve bu sözüne bir anlam da verememistim; her seyi ruhsal düzeninin bozukluguna verdim. Fakat, böyle olmakla beraber duydugu dehset olaganüstüydü ve olacaklari yakindan izlemeye karar verdim. Odaya girerken Liputin'in yüz ifadesi, bütün yasaklamalara ragmen, bu kez içeri girmeye özel bir hakki oldugunu gösteriyordu. Beraberinde hiç tanimadigimiz, kiligina bakilirsa, henüz yoldan 100 geldigi belli birini de getirmisti. Bay Verkhovensky'nin anlamsiz bakisma karsilik yüksek sesle konusmaya basladi. - Size yeni bir ziyaretçi getiriyorum, hem de önemli biri! Bu bakimdan yalnizliginizi bozmaya cesaret ediyorum. Bay Kirilov, ender rastlanan bir insaat mühendisidir. Ve en önemlisi, efendim, oglunuzu taniyor, Peter Verkhovensky'yi. Oglunuzun çok yakin bir arkadasi. Ondan bir de haber getirmis. Yoldan henüz geldi. Ziyaretçi sert bir sesle: - Haber getirmis oldugumu siz uyduruyorsunuz, dedi. Haber getirmedim; fakat, Verkhovensky'yi tanidigim dogrudur. Ondan, on gün evvel Kharkov sehrinde ayrildim. Bay Verkhovensky tereddüt etmeden adamin elini sikti ve oturmasi için isaret etti; bir bana, bir de Liputin'e bakti; sonra, sanki kendisine gelmis gibi aceleyle oturdu; fakat, sapkasi ve bastonu hƒlƒ elindeydi. - Tanrim, demek çikiyordunuz!... Oysa, bana çok mesgul oldugunuz söylenmisti!... - Evet, kendimi iyi hissetmiyorum. Sadece yürüyüse çikiyordum. Ben... Bay Verkhovensky birden sustu ve elindeki sapkayla bastonunu divanin üstüne birakti ve kizardi. Bu arada aceleyle konugu inceliyordum. Genç bir adamdi... tahminen yirmi yedi yaslarinda... düzgün kilikli, biraz kirlice solgun benizli, donuk siyah gözlü, uzunca boylu ve esmerdi. Biraz düsünceli ve dalgin görünüyordu. Konusmasini kesik kesik, dilbilgisi bakimindan kit cümlelerle sürdürüyordu. Biraz uzunca cümle kurmak zorunda kaldigi zaman, oldukça garip kelime düsüklükleri yapiyordu. Liputin, Bay Verkhovensky'nin hayretini fark ediyor ve bundan sevinir görünüyordu. Odanin zit köselerindeki koltuklara oturan ev sahibi ile konuga ayni uzaklikta olabilmek için oturdugu hasir sandalyeyi hemen hemen odanin ortasina dogru sürmüstü. Keskin bakisli gözleri, odanin her kösesini arastiriyordu. 101Bay Verkhovensky, nihayet konuguna mirildandi. - Ben... Peter'i uzun bir süreden beri görmedim. Avrupa'da mi tanistiniz? - Burada ve Avrupa'da. Liputin araya girdi. -Bay Kirilov, dört yillik bir ayriliktan sonra Avrupa'dan henüz döndü. Mesleginde ilerlemek için gitmisti ve simdi de demiryolu köprüsünde is alabilmek amaciyla buraya geldi. Simdilik cevap bekliyor. Peter'in araciligiyla da Drozdov'lari ve Lisa'yi taniyor. Mühendis dimdik oturuyor ve yapmacik bir sabirsizlikla dinliyordu. Bir seylere kizdigi her halinden belli oluyordu. - Bay Stavrogin'i de taniyor. Bay Verkhovensky sordu: - Bay Stavrogin'i de taniyor musunuz? -Evet, efendim; Onu da taniyorum. - Peter'i o kadar uzun zamandan beri görmedim ki... kendimde onun ba... babasi olmak hakkini göremiyorum... C'est le mot. (sadece bir deyis) Ben... sey... ondan ayrildiginiz zaman nasildi? Bay Kirilov yine ayrintili olarak cevap vermeyi gereksiz görmüs olacak ki kisaca: - Ondan ayrildigim zaman iyiydi... o da gelecek, dedi. Bir seye kizdigi belli oluyordu. - Geliyor ha! Nihayet ben... anliyorsunuz ya, Peter'i o kadar uzun zamandan beri görmedim ki! Bay Verkhovensky kelimelerini sasiriyordu. -Zavalli oglumu bekliyorum. Kendisine karsi çok suçluyum... diye devam etti. Yani sunu demek istiyorum ki, Petersburg'da ondan ayrildigim zaman... ya... yani, düsünmedim ki... onu bir hiç sayiyordum, onu... quelque shose de ce genre. (yani, böyle bir sey). Biliyor musunuz, sinirli, çok duygulu ve... ürkekti. Gece ölmesinden korktugu için yatarken, yerlere kapanarak dua eder, yastiginin üs102 tüne haç çizerdi... Je m'en souviens. Enfin, (onu hatirliyorum. Nihayet,) ne soylu bir duygu, yani degerli bir sey, ne de gelecek için bir düsünce filizi... C'etait comme un petit idiot (küçük bir budalaydi.) Fakat ne söyledigimi bilmiyorum galiba. Özür dilerim, Ben... sey... beni buldunuz... Mühendis birdenbire asiri bir merakla sordu: - Yastigina haç çizdigini söylerken ciddi miydiniz? - Evet, çizerdi. - Pekƒlƒ; sadece ögrenmek istemistim... devam edin. Bay Verkhovensky sorgu dolu gözlerle, Liputin'e bakti. - Beni ziyarete geldiginiz için memnunum; ama, simdiki durumum benim... sey... sahi, nerede kaliyorsunuz? - Bogoyavlenskaya sokagi, Filippov'un evinde. Kendimi tutamadan: - Oh, dedim. Shatov da orada oturuyor. Liputin ƒdeta bagirarak: - Evet, ayni evde, dedi. Shatov tavan arasinda oturuyor. Bay Kirilov, Yüzbasi Lebyatkin'in katinda bir odada kaliyor. Shatov'u ve karisini da taniyor. Avrupa'da karisinin yakin arkadasiymis. Bey Verkhovensky birden duygulanarak bagirdi: - Comment!... (Nasil!) De ce pauvre ami (bu zavalli dostumuzla) ve su kadinin sanssiz evlilikleri hakkinda bir seyler biliyor musunuz? Kadini sahsen taniyan biri olarak ilk kez sizinle karsilasiyorum ve eger sadece... Mühendis, kipkirmizi olarak onun konusmasini yarida kesti: - Ne kadar saçma!... Her seyi nasil uyduruyorsunuz, Liputin! Shatov'un karisini hiç görmedim... belki sadece uzaktan bir kere görmüsümdür, o kadar. Yakindan hiç görmedim diyebilirim. Shatov'u tanirim. Neden böyle uydurup duruyorsunuz? Kanepenin üzerinde sert bir hareketle döndü; sapkasini kapti, tekrar yerine birakti; yine eskisi gibi oturdu; sonra, kivilcimlar 103fiskiran gözlerle meydan okurcasina Bay Verkhovensky'ye bakti. Böylesine öfkelenmesini hiçbir zaman anlayamadim. Bay Verkhovensky, duygulu bir tavirla: - Bagislayin, dedi. Bunun çok nazik bir mesele oldugunu biliyorum... - Burada nazik bir mesele falan yok. Ayip, hakikaten ayip ama, "saçma" diye size degil, Liputin'e bagirdim; çünkü, daima uyduruyor. Size hitap ettigimi düsündünüzse bagislayin. Shatov'u taniyorum; ama, karisini hiç tanimiyorum... hiç!... - Anladim. Anladim. Ve israr ettiysem, sadece, zavalli dostumuzu, nötre irascible'ami, (öfkeli dostumu) çok sevdigimden ve onunla daima ilgilendigimdem... Eski, belki de gençlikten; fakat oldukça degerli düsüncelerini birden degistirmis oldugunu düsünmemek elimden gelmiyor. Ve simdi de nötre sainte Russie (Kutsal Rusya'miz) hakkinda o kadar yaygara kopariyor ki, bu organik degismeyi, baska türlü adlandiramam; aile içindeki müthis bir sarsintiya, yani demek ki, sanssiz evliligine vermek egi-limindeyim. Zavalli Rusyamizi iyice taniyan, avcunun içi gibi bilen ve bütün hayatini Rus halkina vermis olan ben ve dahasi da... Mühendis bir kere daha aniden konustu: - Rusya'yi ben de bilmem ve... inceleme firsatini da bulamadim. Sonra, yine kanepede sert bir dönüs yapti. Bay Verkhovensky sözünün yarisinda kalmisti. Liputin: - Inceliyor, Rusya'yi inceliyor, diye araya girdi. Incelemelerine henüz basladi ve Rusya'da artan intihar olaylarinin nedenleri ve genel olarak, toplumda intihar olaylarini artiran ve azaltan nedenler üzerine çok ilginç bir makale hazirliyor. Pek sasirtici sonuçlara varmis. Mühendis son derece heyecanlanarak: - Hiç hakkiniz yok, diye öfkeyle mirildandi. Hiç de makale degil... Ben asla... böyle saçma seyler... rastlantiyla, size gizli olarak 104 sordum. Hiç de bir makale degil; yayimlamiyorum ve sizin hakkiniz yok... Liputin'in pek keyiflendigi açik seçik belliydi. - Özür dilerim; belki de edebi çalismaniza makale demekle yanildim. Bay Kirilov sadece gözlem yapiyor ve meselenin aslina ya da daha dogrusu, onun ahlaki yönüne deginmiyor. Gerçekten, böyle erdeme ait seyleri kabul etmiyor ve iyilik amacinin hatiri için genel yikimin en son ilkeleri taraftaridir. Avrupa'da sagduyunun saglanabilmesi için yüz milyondan fazla bas talep ediyor... Son baris görüsmelerinde istenenden oldukça fazla: Bu bakimdan Bay Kirilov herkesten önde gidiyor. Mühendis, karsisindakileri küçük gören bir tebessümle dinliyordu. Yarim dakika kadar herkes sustu. Nihayet Bay Kirilov magrur bir tavirla: - Bunlarin hepsi saçma, Liputin, dedi. Eger rastlantiyla size bazi seyler anladiysam ve siz onlara hemen sarildiysaniz, elimden bir sey gelmez. Fakat hakkiniz yok; çünkü, bunlardan kimseye sö-zetmedim. Konusmaya tenezzül etmem. Eger inançlarim varsa, onlar bana aittir; fakat siz... ahmakça davrandiniz. Bir karara baglanmis konular üzerine konusmam. Tartismadan nefret ederim. Hiçbir zaman tartismak istemedim... Bay Verkhovensky dayanamadi. - Belki de çok haklisiniz. - Özür dilerim, fakat burada kimseye kirilmis degilim. Konuk, heyecanla ve çabuk çabuk konusmasina devam etti: - Dört yil içinde pek az insan gördüm... Dört yil çok az konustum ve kimseyle konusmamak için elimden geleni yaptim; bence nedenler vardi ki, kimseyi ilgilendirmez... Tam dört yil. Liputin ögrendi ve gülüyor. Anliyorum ve aldirmiyorum. Gücenmiyorum... sadece serbestligine sasiyorum. Düsüncelerimi size açmiyorsam... Sözünün burasinda hepimizi garip bir bakisla süzerek devam etti: 105- Beni hükümete ihbar edeceginiz korkusundan degil. Kesinlikle lütfen, böyle saçma seyleri akliniza getirmeyin... Bu sözlere hiçbirimiz cevap vermedik. Sadece birbirimize bakistik. Hatta, Liputin bile kis kis, alayli gülmesini unutmustu. Bay Verkhovensky kararli bir tavirla kanepeden kalkti. - Çok üzgünüm, baylar; fakat kendimi iyi hissetmiyorum ve oldukça da üzgünüm. Kusuruma bakmamalisiniz. Bay Kirilov sapkasini alarak dogrulurken: - Ah, gitmemizi istiyorsunuz, dedi. Böyle söylediginiz için memnun oldum; son derece unutkanim, biliyorsunuz. Yerinden kalkti ve içten bir tavirla, elini uzatarak Bay Verkhovnesky'ye dogru yürüdü. - Rahatsiz oldugunuz için üzüldüm. Bilmeden gelmis oldum. Bay Verkhovensky acele etmeden onun elini dostça sikti. - Aramizda basari saglamaniz en iyi dileklerim, dedi. Söylediginiz gibi, kendinize özgü nedenler yüzünden bu kadar yil Avrupa'da kalmis, insanlardan kaçinmis ve Rusya'yi unutmus olmanizi anliyorum. Burada dogup büyümüs biz Ruslar'a saskinlikla bakiyor olmalisiniz. Bize gelince, biz de size sasiyoruz. Mais cela passera (bu da geçecek). Yalniz bir sey var, beni sasirtan bir sey: Köprümüzü insa etmek istiyorsunuz, bununla beraber, genel yikim ilkelerine taraftar oldugunuzu söylüyorsunuz. Köprümüzü yapmamiza izin vermeyeceklerdir!... Kirilov sasirarak haykirdi. - Ne? Ne dediniz? Oh, bos verin!... Birden son derece iyi kalplilikle ve neseli kahkahalarla gülmeye basladi. Bir dakika kadar yüzünde çocuksu bir anlam belirdi. Bu anlamin ona çok uydugunu düsündüm. Bay Verkhovnesky'nin bu sözüne sevinen Liputin ellerini zevkle birbirine sürtüyordu. Fakat, bütün bu süre içinde Bay Verkhovnesky'nin neden dolayi Liputin'den korktugunu ve onun geldigini anlayinca neden "Mahvoldum!" diye haykirdigini hayretle düsünmekten kendimi alamam. *** 106 Hepimiz kapida duruyorduk. Ev sahibiyle konuklarin birbirlerine en iyi son sözlerini söyleyecekleri ve biraz sonra iyi dileklerle ayrilacaklari andi. Liputin, odadan çikmak üzereyken sanki kasten söylermis gibi: - Bay Kirilov'un bugün pek nesesi yok, dedi. Çünkü, kiz kardesi için Yüzbasi Lebyatkin ile tartisti. Yüzbasi Lebyatkin yarim akilli kiz kardesini kamçiyla;., hakiki bir Kazak kamçisiyla dö-vüyormus... her sabah ve aksam. Onun isine karismak istemeyen Bay Kirilov avludaki küçük bölüge geçti. Eh, iyi günler. Bay Verkhovensky sanki kirbaçla vurulmus gibi haykirdi. - Kiz kardesini mi? Hasta kizi mi? Kamçiyla, ha? Hangi kiz kardesi? Hangi Lepyatkin? Biraz önceki dehset duygusu tekrar gelmisti. - Lebyatkin mi? Emekli yüzbasi. Kendisine önceleri kidemli üsttegmen diyen. - Rütbesinden bana ne? Kiz kardesi kim? Tanrim! Lebyatkin diyorsunuz? Fakat, burada bir Lebyatkin vardi ki... - Ayni adam... bizim Lebyatkin... Virginsky'nin evinde, hatirladiniz mi? - Fakat, o sahte kƒgitlarla yakalanmamis miydi? -Eh, geri döndü. Hemen hemen üç haftadan beri burada ve hem de özel kosullarla. - Ama o bir alçaktir!... - Aramiza bir alçak almamamiz için bir neden var mi? Liputin birden siritti ve hos olmayan bakislarini Bay Verkhovensky'nin yüzüne dikti. - Ulu Tanrim! Böyle söylemek istemedim... fakat aslina bakacak olursaniz, alçaklik hususunda sizinle ayni düsüncedeyim; özellikle sizinle. Fakat, devam edin, devam edin; biraz daha anlatin. Böyle söylemekle neyi kastettiniz? Böyle söylemekle bir sey kastettiginize inaniyorum !... 107- Oh, hepsi saçma seyler, efendim. Yani, duruma bakarsaniz, yüzbasi sahte kƒgitlar yüzünden aramizdan ayrilmamis. Kendisinden saklanan kiz kardesini bulmak için gitmis. Simdi de onu getirmis; bütün mesele bu. Neden korkmus görünüyorsunuz, efendim? Sadece sarhos oldugu zaman, bana anlattiklarini söylüyorum. Ayik oldugu zaman bu hususta tek kelime bile söylemez. Son derece sinirli bir kisi ve ne demek istedigimi anliyorsaniz; yani, kötü bir askeri aliskanlik. Kiz kardesi deli oldugu kadar da topal. Birisi kizi, sözde bastan çikarmis görünüse göre; Lebyatkin, ailenin onuruna sürülen bu lekeye karsilik, uzun zamandan beri bu adamdan her yil belirli bir para alirmis. Sarhos konusmalarindan anlayabildigim bu kadar. Fakat, bana sorarsaniz bütün bunlar sarhos saçmalan. Sadece övünüyor. Ve ayrica, böyle durumlar çok daha ucuz yoldan halledilir. Bununla beraber, bolca parasi oldugu muhakkak; on bes gün kadar önce, yalinayak dolasiyordu; fakat simdi, elinde yüz rubleyle dolasiyor. Kiz kardesine her gün bir çesit nöbet geliyor. Kadin çiglik çigliga; o da kirbaciyla onu "yola" getiriyor. Kadin saygili olmayi bilmelidir, diyor... Anlayamadigim bir husus var; o da, Shatov'un o adamla beraber nasil oturabildigidir. Bay Ki-rilov, orada ancak üç gün kalabildi. Onu Petersburg'dan taniyor ve simdi de rahatsiz edilmemesi için avludaki küçük bölüge geçti. Bay Verkhovensky mühendise hitap ederek sordu: -Dogrumu? Kirilov öfkeyle mirildandi: - Liputin'e sorun. Bay Verkhovensky kendisini tutamayarak: - Sirlar, sirlar!... diye haykirdi. Birdenbire bu kadar çok sirlar ve sirlar nasil toplandi? Mühendis kaslarini çatti, kizardi, omuzlarini silkerek odadan çikti. Liputin: - Bay Kirilov kirbaci bile çekip elinden almis, diye ekledi. Kirip, pencereden disari firlatmis ve siddetli bir tartismaya girismis. 108 Kirilov hizla geri döndü. - Neden gevezelik ediyorsunuz, Liputin, dedi. Ahmaklik yapiyorsunuz. Neden böyle konusuyorsunuz? - Alçakgönüllükle ruhunuzun asil bir davranisini neden gizleyeyim? Hem sizin için konusuyorum... - Ne kadar saçma ve gereksiz... Lebyatkin'in aptalligi ve degersizligi... Bu iste tamamen zararli ve son derece... Hem neden böyle saçmaliyorsunuz? Gidiyorum. Liputin, parlak bir gülümsemeyle: - Ah, ne yazik! diye haykirdi. Size baska bir fikra anlatarak biraz neselendirecektim, Bay Verkhovesky. Aslinda bunu anlatmak için gelmistim; oysa, bunu siz de duymus olacaksiniz ya, neyse... baska bir zaman anlatirim. Bay Kirilov'un acelesi var. Allahaismarladik, efendim. Anlatacagim fikra Bayan Stavrogin hakkindaydi. Geçenlerde beni çok eglendirdi. Beni özellikle çagirt-misti. Kelimelerle anlatilamayacak kadar komik. Allahaismarladik, efendim. Fakat tam bu sirada Bay Verkohvensky onun omzuna yapisti; sonra çekerek odaya soktu ve bir sandalyeye oturmaya zorladi. Liputin korkmus görünüyordu. Oturdugu sandalyeden korkarak Bay Verkhovensky'ye bakti: - Garip sey, evet, birden beni çagirtti ve "sir olarak" Bay Stavrogin hakkinda ne düsündügümü sordu. Deli miydi, yoksa degil miydi? Sasilacak sey degil mi? Bay Verkhovensky bütün kontrolünü kaybetmis gibi mirildandi: - De isiniz!... Liputin, sadece bu çesit bir adiligi... belki daha Bu iste dostumun, Liputin'in bizden daha çok, hatta bizim bilmedigimiz seyleri bildigini söylemesini hatirladim. Liputin sanki çok korkmus gibi: - Gerçekten, Bay Verkhovensky, diye mirildandi. Gerçekten... 109- Baslayin! Sizden de rica ediyorum, Bay Kirilov, sizden de gelip oturmanizi ve taniklik etmenizi istiyorum. Lütfen, söyle buyurun. Oturun. Siz Liputin, her seyi samimi ve basit olarak anlatin ve analatacaklariniz, dolambaçli sözlerle de olmasin!... - Böylesine heyecanlanacaginizi bilseydim, efendim, bundan hiç sözetmezdim. Ve bütün bunlari Bayan Stavrogin'den ögrendiginizi saniyordum! - Böyle bir sey sanmiyordunuz... Baslayin, baslayin, diyorum. -Ah pekƒlƒ, yalniz oturmak nezaketinde bulunur musunuz? Siz bu kadar heyecanliyken basimda ayakta durmanizi arzu etmiyorum. Aksi halde, rahatlikla anlatabilecegimi sanmam. Bay Verkhovensky heyecanina hƒkim olmaya çalisarak magrur bir tavirla koltuga çöktü. Mühendis, karanlik bakislarini yere dikmis, basini kaldirmamakta israr ediyordu. Liputin büyük bir zevkle onlari süzüyordu. -Eh, nasil baslayacagim, bilmem? Beni öyle bos bulundugum zaman avladiniz ki... *** - Önceki gün, aniden Bayan Stavrogin'in bir usagi geldi ve yarin saat tam on ikide hanimini aramami söyledi. Düsünebiliyor musunuz? Büroma gitmedim ve dün saat tam on ikide Bayan Stavrogin'in kapisini çaliyordum. Büyük salona alindim ve bir dakika sonra Bayan Stavrogin geldi, oturmami söyledi ve kendisi de karsima geçip oturdu. Duygularima inanamadan oturdugum yerde kalmistim; siz de bilirsiniz, efendim, beni nasil karsilar! Adeti oldugu üzere, dolambaçli konusmaya gerek görmeden hemen konuya girdi. "Hatirlarsiniz" dedi. "Dört yil önce Bay Stavrogin rahatsizken, her sey aydinlanana kadar bazi garip olaylardan sorumluydu. Bu olaylar herkesi saskina çevirmisti. Bu olaylardan biri de sizi çok 110 yakindan ilgilendirmisti. Bay Stavrogin iyilestigi zaman benim arzum üzerine sizi ziyaret etmisti. Daha önce de sizinle birkaç kere konusmus oldugunu biliyorum. Çok samimi ve açik olarak söyleyin..." sözünün burasinda Bayan Stavrogin biraz saskin görünüyordu... "O zaman Bay Stavrogin'i nasil bulmustunuz? Genel olarak onun hakkindaki düsünceleriniz nelerdi? Sizin üstünüzde nasil bir etki yaratmisti? Ve simdi,onun hakkinda ne düsünüyorsunuz?" Bayan Stavrogin tamamen saskindi; bir dakika kadar susarak bekledi; sonra kizardi. Bayagi korkmustum. Dokunakli olmayan bir dille tekrar konusmaya basladi. Onun böyle bir anlatimla konusabilecegi kimsenin aklina gelmezdi. Fakat, sözleri çok anlamliydi. "Beni çok dikkatle dinlemenizi istiyorum," dedi. "Sizi, anlayisli, gerçekleri görebilen, tahminlerinde yanilmayan bir kimse olarak tanidigim için çagirttim." (Ne iltifat!) "Kuskusuz ki", dedi. "Sizinle konusan bir annedir. Bay Stavrogin, basindan çok mutsuzluklar geçen, olmayacak seylerle karsilasan bir kimsedir. Bütün bunlarin akli dengesini etkileyebilecegi kuskusuzdur. Tabii, delilik demek istemiyorum." Sözünün burasinda bir an sustu. Sonra büyük bir güvenle ve magrur bir tavirla konusmasina devam etti. "Böyle bir sey hiçbir zaman düsünülemez. Fakat, garip, degisik bir sey olabilir. Düsüncelerinde, egilimlerinde, görüslerinde bir kayma olabilir." Bu sözler Bayan Stavrogin'in tam sözleridir, efendim ve Bayan Stavrogin'in, durumu bu kadar açik ve kesinlikle açiklayabilmesi beni son derece sasirtti. Pek üstün anlayisli bir hanimefendi!... Bayan Stavrogin "Nihayet" dedi. "Ben bile, onda bazi degisik egilimler ve devamli bir huzursuzluk sezmistim. Ama ben bir anne, siz ise bir yabancisiniz ve bu bakimdan, kafasi çalisan bir insan olarak daha saglam bir sonuca varabilirsiniz. Nihayet size yalvaririm." Bu deyisi kullandi. "Bütün gerçegi tüm çiplakligi ile bana anlatin. Bu konusmamizin gizli oldugunu hiçbir zaman unutmayacaginiza söz verirseniz; ilerde, her çesit yardimimi sizden esirgemem." Iste, efendim, hepsi bu. Ne dersiniz? Bay Verkhovensky saskin saskin kekeledi. - Siz... beni sasirttiniz. Öyle ki, size inanamiyorum. 111Liputin, sanki Bay Verkhovensky'yi duymamis gibi devam etti: -Hayir, hayir, lütfen iyi düsünün. Böyle yüksek bir kisi, benim gibi bir adama, böyle bir soru sorar ve üstelik sorduklarinin aramizda kalmasini isterse, bu kadinin ne kadar zor durumda oldugu anlasilmaz mi? Bu ne demektir? Acaba, Bay Stavrogin hakkinda bazi beklenmedik haber mi almislar? Bay Verkhovensky kafasini toparlamakta güçlük çekerek mirildandi: - Bilmiyorum... herhangi bir haber oldugundan bilgim yok... onu bir süreden beri göremedim, fakat... fakat sunu söyleyebilirim ki, efendim... fakat sunu söyleyeyim ki, Liputin, eger bunlari size bir sir olarak söylediyse ve siz bunlari bizim huzurumuzda söylüyorsunuz ki... - Tamamen bir sir olarak! Kimseye söyleyecek olursam Tanri beni çarpsin ben... fakat burada anlatmama gelince... bundan ne çikar? Biz yabanci miyiz? Bay Kirilov da öyle... o da aslinda yabanci sayilmaz, degil mi? - Korkarim ki sizinle ayni fikirde olamayacagim. Sirri saklayacagimizdan kusku yoktur... üçümüzün... yani... fakat korkarim ki siz, Liputin, saklayamazsiniz ve size hiçbir sey için güvene-mem. -Ne demek istiyorsunuz, efendim? Bana devamli yardim teklif edildigine göre, herkesten çok beni ilgilendirir, degil mi? Aslinda, bu konuya dikkatinizi çekmem, oldukça garip ve psikolojik bir olaydan daha sözetmek içindi. Dün aksam, Bayan Stavrogin'le yaptigim konusmanin etkisi altindayken, benim üstümdeki etkisini siz de takdir edersiniz. Bay Kirilov'a bu konuyla uzaktan ilgili bir soru sordum: "Bay Stavrogin'i hem Petersburg'dan hem de Avrupa'dan taniyorsunuz" dedim. "Akli dengesi ve yetenekleri hakkinda neler düsünüyorsunuz?" Bay Kirilov, her zamanki gibi kisa olarak, onun ince zekƒli ve saglam karakterli bir kimse oldugunu söyledi. Sorumu biraz daha genislettim: "Bu kadar yil süresince, 112 inançlarinda bir yön degistirme, ya da ters dönme gibi... nasil söyleyeyim?... Delilik gibi ya da ona benzer bir seyler sezdiniz mi?" Kisaca, Bayan Stavrogin'in sorusunu tekrarladim. Ne tahmin edersiniz? Bay Kirilov, simdi yaptigi gibi kaslarini çatti ve derin bir düsünceye daldi. "Evet," dedi. "Bazen birtakim gariplikler dikkatimi çekerdi." Bay Kirilov da böyle düsündükten sonra, onun bir derdi olmasi gerekmez mi? Bay Verkhovnesky, Kirilov'a döndü. - Dogru mu? diye sordu. Kirilov birden basini kaldirdi ve kivilcimlar fiskiran gözlerle ona bakti. - Bu konuda söz etmeye hakkim yok, diye cevap verdi. Size karsi çikmak zorundayim, Liputin. Bu konuda adimi söylemeniz dogru degil. Size bu husustaki düsüncelerimin tümünü söylemedim, zaten. Onu Petersburg'dan taniyabilirim; ama, bu yillar önceydi ve her ne kadar Bayan Stavrogin'i son zamanlarda görmüssem de, onu çok az taniyorum. Beni karistirmamanizi rica ederim ve... ve bütün bunlarin dedikodudan farki da yok. Liputin masum bir tavirla kollarini yana açti. - Demek dedikoducuyum, ha? Dedikoducu oldugum kadar, acaba casus oldugumdan da kusku duyar misiniz? Bu meselenin disinda tutulmak istediginize göre, Kirilov, baskalarina kusur bulmamiz çok kolaydir. Buna inanmayacaksiniz, Bay Verkhovensky... yani, Yüzbasi Lebyatkin, efendim, aptal bir kisi olarak görünebilir... dogru, sey... kadar aptaldir... eh, ne kadar aptal oldugunu soy içmekten utaniyorum... Budalaligin derecesini gösteren bir Rus deyisi vardir; fakat, o da, Bay Stavrogin tarafindan incindigi kanisinda; fakat, onun ince zekƒsini övüyor. "Bu adama sasiyorum" diyor. "Zeki bir yilan." Bunlar onun kendi sözleri, efendim. Ona sordum. Hƒlƒ, dünkü görüsmemin ve Bay Kirilov'la yaptigim konusmanin etkisi altindaydim. "Yüzbasi", dedim. "Ne dersiniz? Zeki yilaniniz deli mi degil mi?" Eh, inanin bana, sanki hassas bir yerine kirbaçla vurmusum gibi birden yerinden firladi. "Evet", dedi. "Evet, 113fakat bunun etkisi olamaz..." Fakat yüzbasi bunun neye etkisi olamayacagini söylemedi ve o kadar derin ve üzüntülü düsünceye daldi ki, sanki birden ayilmis görünüyordu. O zaman Filippov'un mey-hanesindeydik. Yarim saat sonra yumrugunu masanin üstüne vurdu. "Evet" dedi. "Belki delidir; fakat bunun etkisi ola..." ve tekrar neye etkisi olacagini söylemedi. Süphesiz, konusmamizin bir özetini yapiyorum; fakat, fikir yeteri kadar açik: kime isterseniz sorunuz, hepsi tek düsüncenin üstündeler. Gerçekten bunu daha önce akil edememisler. Herkes "Evet" diyor. "Delidir, akillidir; fakat, akilli oldugu kadar da delidir." Bay Verkhovensky oturmus, dalgin görünüyor ve düsünüyordu. - Peki, Lebyatkin nereden biliyor? - Beni biraz önce casuslukla suçlayan Bay Kirilov'a sorsaniz daha dogru olur. Ben bir casusum, bilmiyorum; ama, Bay Kirilov bu durum hakkinda bilinmesi gereken her seyi biliyor; fakat susmakta israr ediyor. Mühendis biraz önceki öfkeli tavriyla: -Hiçbir sey bilmiyorum ya da çok az sey biliyorum, dedi. Bunu ögrenmek için Lebyatkin! sarhos ettiniz. Beni konusturup ögrenmek için buraya getirdiniz. Su halde gerçekten bir casussunuz!... - Onu sarhos etmedim! Bütün bildiklerine ragmen para harcanmaya degmez. Bu sirlarin degeri bence bu kadar; bu sirlarin degerinin sizce ne oldugunu biliyorum. Para harcayan kendisiydi. On iki gün önce benden on bes kopik borç istedi; ona sampanya ikram eden ben degilim; aksine o bana ikramda bulundu. Oysa, bana güzel bir fikir verdiniz; gerekli oldugunu düsündügüm zaman, her seyi ögrenmek için onu sarhos edecegim ve ögrenirim de... bütün küçük sirlarinizi... Bay Verkhovensky saskinlikla, tartisan bu iki kisiye bakti. Her ikisi de kendilerini ele veriyorlardi ve umursamaz görünüyorlardi. Liputin'in bu adami buraya getirmesindeki nedenin, üçüncü bir kisinin araciligi ile onu, gerekli tartismaya çekmek için oldugunu 114 düsünmemek elden gelmiyordu. Böyle bir davranis, Liputin'in en çok sevdigi oyunlardan biriydi... Öfkelendirici bir tavirla konusmasina devam etti: - Bay Kirilov, Bay Stavrogin'i çok iyi taniyor. Sadece tanidigini sakliyor. Lebyatkin hakkindaki sorunuza gelince, bizim tanimamizdan çok önce Bay Stavrogin'i Petersburg'dan taniyor; bes ya da alti yil öncesinden, eger ifadem dogruysa, Bay Stavrogin'in buraya gelerek bize seref vermeyi düsünmesinden çok önceki, onun yasantisi hakkinda en az bilmen bir dönemden beri taniyor. Prensimiz, anladigim kadariyla, Petersburg'daki o günlerinde, etrafina çok garip insanlari toplamis. Bay Kirilov'un da onu, o zamanki dönemden tanidigi kanisindayim. - Dikkat edin, Liputin! Sizi uyariyorum, Stavrogin kisa zaman sonra gelecek ve kendisini nasil savunacagini pek iyi bilir. - Neden beni uyariyorsunuz? Onun son derece ince ve keskin bir zekƒya sahip oldugunu ilk bagiran benim ve dün Bayan Stavrogin'i bu konuda aydinlattim. "Bu konuda söyleyemeyecegim tek sey karakteridir" dedim. Dün Lebyatkin de tekrarlayip duruyordu: "O kendi karakterinin kurbanidir." Evet, kuskusuz, Bay Verkhovensky, benim agzimdan laf aldiktan sonra, dedikoducu, casusluk diye bagirmak kolay oluyor. Hem de bunu büyük bir merakla yaptiniz. Simdi, Bayan Stavrogin... dün dogrudan dogruya konuya degindi. "Bu konu ile dogrudan dogruya ilgilendiniz" dedi "ve bu nedenledir ki size basvuruyorum." Ben de böyle düsünüyorum! Sizin gibi asil birinden, toplumun içinde kisiligime yöneltilen bir hakaret görmüsken, ne gibi bir çikarim olabilir? Ilgilenmek için olaganüstü bir nedenim olmasini düsünmeliyim ve bu da sirf dedikodu bakimindan degildir. Bir gün elinizi sikar; ertesi gün, konuk severligine karsilik, en degerli arkadaslarinizin yaninda, cani istedi diye suratiniza tokadi yapistirir. Bana soracak olursaniz, fazla simariklik! Ve güzel bir seks, kelebeklere ve cesur erkek serçelere her sey demektir. Roma devrinde aski temsil eden kanatli bebekler gibi, minik kanatli, ülke kavalyeleri. Romantik, kadin-katilleri!... Kök salmis 115bir bekƒr olan sizin için, efendim, sizin gibi asil birisinin geçici arzularinin kurbani olduguna ve Yüzbasi Lebyatkin'in "Aile serefi" diye adlandirdigi lekenin onun tarafindan sürülmüs olduguna muhakkak ki inanirdim. Fakat, bunun onu durduracak bir neden olabilecegini de sanmam. Keyfi yerinde oldugu zaman, her güzel yüzün, ona cazip gelen bir yönü vardir. Rezil dedikoduyu yaydigimdan söz ediyorsunuz; fakat, acaba bütün sehir bu konu üzerine konusurken, bu rezil dedikodulari ben mi, yayiyorum? Sadece dinliyor ve onay anlaminda basimi salliyorum. Bas sallamanin da bir suç oldugunu söyleyemezsiniz ya? - Sehirde mi konusuluyor? Sehir halki ne hakkinda konusuyor? - Yani, sarhos oldugu zaman bagira bagira bütün sehir halkina duyuran Yüzbasi Lebyatkin ve onun böyle hareketinin, bu olayin bütün çarsiya davulla duyurulmasindan ne farki var? Benim hatam mi? Dostlar arasinda oldugum için ilgileniyorum ve burada dostlar arasinda degil miyim? Bu sorudan sonra saf bir tavirla etrafina bakindi. - Simdi, su söyleyeceklerime dikkat edin. Örnegin, sizin gibi asil biri, Yüzbasi Lebyatkin'e, tanismak onuruna eristigim, yetim, çok alçakgönüllü, çok onurlu genç bir hanimla Isviçre'den üç yüz ruble göndermis. Fakat kisa bir süre sonra, Lebyatkin, ismini söylemek istemedigim, yine çok serefli ve son derece güvenilir bir kimseden üç yüz yerine bin ruble gönderilmis oldugunu ögrenmis., Bu da demektir ki, Lebyatkin, "genç hanim yedi yüz rublemi aldi" diye kiyameti kopariyor ve polis yoluyla bile olsa parasini geri alacagina yemin ediyor. Hiç degilse böyle tehdit ediyor ve bütün sehir halkinin duymasi için bar bar bagiriyor. Mühendis birden sandalyesinden ziplayarak kalkti ve haykirdi: - Igrenç bir sey, sizin igrençliginiz bu!... - Fakat, Bay Stavrogin adina, gönderilen paranin üç yüz ruble olmayip bin ruble oldugu hakkinda Lebyatkin'e garanti veren onurlu 116 kisi sizsiniz. Sarhos oldugu zaman yüzbasinin kendisi bana söyledi. - Bu bir... bir yanlis anlasilmadir. Biri, bir hata isledi ve... saçma, ve siz, efendim, siz... igrenç!... - Fakat, bunun saçmaligina ben de inanmak isterdim ve bütün bu konusmalari çok üzülerek dinledim. Çünkü, ne söylerseniz söyleyin, çok temiz karakterli bir kizin adi, hem yedi yüz ruble isine karistirildi, hem de Bay Stavrogin'le inkƒr edilemez bir iliskisi oldugu ima edildi. Bizim soylu efendimize kalirsa, temiz karakterli bir kizi rezil etmekten ya da evli bir kadina leke sürmekten kaçinmaz. Kuskusuz ki, evimde olan olay bunun basit bir kanitidir. Iyi kalpli bir kisiye rastladigi takdirde, baska bir adamin günahini, onurlu adi ile örtmesi için onu zorlayacaktir. Benim de karsi koymam gereken bir sey bu... kendimden sözediyorum, efendim... Bay Verkhovensky, rengi solmus olarak koltuktan yari yariya kalkip: - Sözlerinize dikkat edin, Liputin, dedi. Mühendis büyük bir heyecanla: - Ona inanmayin!... Ona inanmayin!... diye söylendi. Birisi bir hata isledi ve Lebyatkin sarhosun biridir... her sey anlasilacaktir... Artik dayanamiyorum... Bunun adilik oldugunu düsünüyorum... ve...yeter...yeter!... Yerinden kalkip kosarak odadan çikti. Liputin: - Ne yapiyorsunuz? Bekleyin, sizinle geliyorum! diye telasla haykirdi ve sandalyesinden firlayarak kalkip Kirilov'un arkasindan kostu. *** Bay Verkhovensky bir dakika düsünerek durdu. Göz ucuyla bana bakti; sapkasini ve bastonunu aldi ve sessizce odadan çikti. Her zaman oldugu gibi ben de pesinden gittim. 117Dis kapidan çikarken pesinden geldigimi fark edince: - Oh, evet, tanik olabilirsiniz... de l'accident (rastlantilara), dedi. Vous m'accompagnerez, n'est-ce pas? (Bana arkadaslik edersiniz, degil mi?) - Yine oraya gitmiyorsunuz, degil mi, efendim? Neler olabilecegini göz önüne aldiniz mi? Bir dakika kadar durdu. Dokunakli ve huzursuz bir gülümseyisle: - Baska bir adamin günahini örtmek için evlenmem mümkün olamaz, degil mi? diye fisildadi. Gülümsemesinde, utanç ve çaresizlik anlami vardi; ayni zamanda, bu gülümseyiste garip bir coskunluk göze çarpiyordu. Ben de böyle söylemesini bekliyordum. Nihayet, benden büyük bir dikkatle saklanan, dudaklardan dökülmeyen kelimeler, bütün bir hafta süren kaçinmalardan ve yapmacik yalanlardan sonra ortaya çikmisti. Öfkeden ƒdeta çilgina döndüm. - Böylesine kötü, böylesine basit bir düsünce nasil olur da akliniza gelebilir, efendim, siz ki parlak zekƒli, sefkatlisiniz ve... hem de Liputin bile böyle bir seyi düsünmedigi halde!... Bana bakti, cevap vermeden yürümesine devam etti. Geri kalmak istemedim. Bütün düsündüklerimi Bayan Stavrogin'e söylemek istiyordum. Korkak oldugunu bildigim için, eger bunu Liputin'den ögrenmis olsaydi onu bagislayabilirdim; fakat böyle bir seyi Liputin'den çok daha önce düsündügü açikti. Liputin sadece onun kuskularim kesinlestirmis ve içindeki kusku kivilcimlarinin alevlenmesini saglamisti. Daha ilk günden, hiçbir esasa dayanmadigi halde, hatta, Liputin'in aklinda böyle bir düsünce yokken, kizdan süphelenmekte tereddüt etmemisti. Bayan Stavrogin'in bu isin üzerinde bu kadar israrla durmasini, çok degerli Nicholas'inin soylu kisilere özgü günahlarini, serefli bir adamin evlenmesi ile kapamak istegine veriyordu!... Böyle düsünmesi yüzünden cezalandirilmasini bütün samimiyetimle arzu ederdim. 118 Yüz adim daha yürüdükten sonra birden durdu. - O! Dieu, qui est si grand et bon! (Oh, Ulu Tanrim), diye haykirdi. Ah, beni kim avutabilir? Kolundan tutarak zorla eve dogru döndürdüm. - Lütfen, hemen geri dönelim, size her seyi anlatacagim! Hemen yakinimizda canli, neseli ve genç bir ses, tatli bir müzik gibi duyuldu. - Bakin kim var burada! Bay Verkhovensky, degil mi? Saskinligimiz geçmeden, atin üstündeki genç kiz, Lisa Tushin, ayrilmaz kavalyesiyle beraber, birden yanimizda bitti. Dizginleri çekerek atini durdurdu. Gür bir sesle: -Buraya gelin, buraya gelin, çabuk! diye bagirdi. On iki yildan beri onu görmemistim; ama hemen tanidim, o... Yoksa beni tani-yamadmiz mi? Bay Verkhovensky, kendisine uzatilan eli tuttu ve kibarca öptü. Sanki, kendisini dua ederken kaybetmis gibi kiza bakiyor ve tek kelime dahi söyleyemiyordu. "Beni tanidi ve memnun! Maurice, beni gördügüne son derece memnun!" diye düsündü Bay Verkhovensky ve: - Iki haftadan beri neden bizi görmeye gelmediniz? Teyzem, hasta oldugunuzu ve rahatsiz edilmemeniz gerektigini söylüyordu; fakat, teyzemin yalan söyledigini biliyordum. Durmadan tepiniyor ve küfür ediyordum; fakat önce bizi, sizin aramaniz gerektigine kesin olarak inaniyordum ve bu yüzden de haber göndermedim. Tanrim, hiç degismemissiniz! Egerinden sarkarak Bay Verkhovensky'yi dikkatle süzdü. "Inanilmayacak kadar genç kalmis! Oh, evet, degismis. Kirisiklar var, gözlerinin etrafinda, yanaklarinda çok kirisik var; saçlari da biraz kirlasmis; fakat, gözleri ayni" diye düsündü Lisa ve merakli gözlerle: , 119- Peki ben degismis miyim? Neden bir sey söylemiyorsunuz dedi. Bir anda, on bir yasindayken Petersburg'a götürüldügünde, hastalanmasi ve hastaligi süresince aglayip Bay Verkhovensky'yi istemesi hakkindaki söylentiyi hatirladim. Bay Verkhovensky sevinçten çinlayan bir sesle: - Sen... Ben... diye kekeledi. Biraz evvel, "Beni kim avutacak!" diye bagiriyordum ve o sirada sesinizi duydum. Bunun bir mucize oldugunu sanirim et je commence ƒ croire. (Inanmaya basliyorum). -En Diev!, En Dieu qui est lƒ-haut et qui est si grand et si bon!... (Tanriya! Yukaridaki öylesine ulu, öylesine iyi olan Tanriya!) Görüyorsunuz, bütün derslerinizi ezbere hatirliyorum. Maurice, o zaman bana inanci nasil asilamaya çalisirdi, bilemezsiniz en Dieu, qui est si grand et si bon! (Çok ulu, çok iyi olan Tanriya!) Kolomb, Amerika'yi buldugu zaman, hep bir agizdan: "Kara,! Kara!" diye bagirislari hakkinda anlattiginiz tarih dersini hatirliyor musunuz? Dersten sonra, o gece, dadim Alyona, uykumun arasinda hep; "Kara! Kara!" diye bagirdigimi söyler. Prens Hamlet'in öyküsünü anlattiginizi hatirlar misiniz? Ve zavalli göçmenlerin Avrupa'dan Amerika'ya nasil gönderildiklerini tarif ettiginizi hatirlar misiniz? Ve bunlar dogru degildi: nasil gönderildiklerini daha sonra ögrenmistim. Fakat, bana ne kadar güzel yalan söylemisti, Maurice! Hemen hemen aslindan daha güzeldi. Neden Bay Drozdov'a öyle bakiyordunuz? Dünyadaki en iyi ve en sadik adamlardan biridir ve beni sevdiginiz kadar onu da sevmelisiniz! II fait tout ce que je veux. (Istedigim her seyi yapar.) Fakat, sevgili Bay Verkhovensky, yine mutsuz olmalisiniz, aksi halde sokak ortasinda, sizi kimin avutacagini sorarak bagirmazdiniz. Mutsuzsunuz, degil mi? Degil mi? - Simdi mutluyum! - Teyzem size kötü mü davraniyor? Cevap beklemeden devam etti: 120 - Yine huysuz, haksiz, her zaman pek sevdigimiz teyzem! Ve hatirlar misiniz bahçede nasil kollarima atilirdiniz, ben de sizi avutmaya çalisir ve aglardim... Fakat, Bay Drozdov'dan çekinmeyin. Hakkinizda her seyi biliyor. Uzun zamandan beri biliyor. Onun omzunda istediginiz kadar aglayabilirsiniz ve o da arzu ettiginiz kadar yaninizda kalir. Sapkanizi kaldirin, bir dakika için çikartin basinizdan, parmaklarinizin ucuna yükselin ki, son ayrildigimiz zamanki gibi alninizdan öpebileyim. Su pencereden bizi seyreden genç kizi görüyor musunuz? Fakat, daha yaklasin, yaklasin! Tanrim, saçlariniz ne kadar aklasmis! Ve egerinden sarkarak, Bay Verkhovensky'yi alnindan öptü. - Simdi evinize gidelim! Nerede oturdugunuzu biliyorum. Bir dakika sonra sizi eve sürükleyerek bütün gün birakmayacagim. Gidin, lütfen ve beni karsilamaya hazirlanin. Ve genç arkadasiyla beraber dörtnala uzaklasti. Eve döndük. Bay Verkhovensky kanepenin üstüne oturdu ve hüngür hüngür aglamaya basladi. - Dieu! Dieu! diye haykirdi. Enfin une minute de bonheur. (Tarim! Tarim! Nihayet bir dakikalik mutluluk.) Lisa, söz verdigi gibi, Bay Drozdov'la beraber on dakikadan az bir süre sonra geldi. Bay Verkhovensky onu karsilamak için yerinden kalkarken: - Vous et le bonheur, vous arrivez en meme temps! dedi. (Siz ve mutluluk ayni anda geliyorsunuz.) - Iste size bir demet çiçek; simdi, Madam Chevalier'e ugradim; dogum günleri için bütün kis çiçek bulunuyor onda. Iste, Bay Drozdov. Izin verin sizinle tanistirayim. Çiçek yerine pasta getirecektim; ama, Bay Drozdov, bunun Rus geleneklerine uymayacagini söyleyerek vazgeçirdi. Maurice Drozdov topçu yüzbasisiydi. Yaklasik otuz üç yaslarinda, uzun boylu ve yakisikliydi. Son derece kibar, tanistigi her insanin daha ilk bakisda dikkatini çeken, asiri inceligine, yumusak 121kalpliligine ragmen, heybetli ve sert bir görünüsü vardi. Bununla beraber, konuskan ve dost edinmeye merakli degildi. Daha sonra, sehirde, onun fazla zeki bir kisi olmadigini söylediler; ama, bu tamamen yanlisti. Lisa'nin güzelligini anlatmaya kalkismayacagim. Her ne kadar bazi hanimlar ve genç kizlar, onun güzelligi hakkindaki söylentilere öfkeyle karsi duruyorlarsa da, onun güzelligi tüm sehirlinin agzindan düsmüyordu. Kadinlarin ve genç kizlarin arasinda ondan nefret edenler bile vardi. Nefretlerinin baslica nedeni onun fazla gururlu olusuydu; Drozdov'lar, birçok kisiyi gücendiren ziyaretlerine henüz baslamamislardi. Gerçekte, bunun asil nedeni Bayan Drozdov'un hasta olusuydu. Lisa'dan nefret edislerinin ikinci nedeni, onun valinin karisinin akrabasi olusu ve her sabah at gezilerine çikmasiydi. Simdiye kadar, sehrimizde atla dolasan kadin süvari yoktu; bu bakimdan, ziyaretlere vakit ayiramadigi halde, sehrin sokaklarinda atla dolasmasindan dolayi sehir halkinin gücenmesi olagandi. Bununla beraber, herkes onun bu at gezmelerine, doktorun sözü üzerine çiktigini biliyordu ve hassas bünyesi hakkinda alayli sözler ediyorlardi. Lisa'nin sinirli ve sürekli bir huzursuzluk içinde bulundugu ilk bakista anlasiliyordu. Yazik! Zavalli kiz çok mutsuzdu ve bu durumu daha sonra anlasildi. Simdi, geçmisi hatirliyorum; o zamanlar, simdi bana güzel göründügü kadar güzel oldugunu söyleyemem. Belki hiç de güzel degildi. Uzun boylu, narin yapili, fakat güçlü ve uysal bir kizdi. Yüz hatlarinin birbirine aykiriligina hayret etmemek elden gelmezdi. Gözleri hafif sehlaydi; yüzü solgun, elmacik kemikleri hafifçe çikikti; genellikle esmer sayilabilirdi; ince bir yüzü, fakat bu yüzde alimli ve dayanilmaz bir çekiciligi vardi. Koyu gözlerinin yakici bakislarinda korkunç bir güç okunuyordu; herkesi "yenilgiye ugratmak ve ele geçirmek" için gelmis bir tavri vardi. Ara sira, kibirli, hatta küstahti; hayatinda iyi kalpli olmayi hiç basardi mi bilmiyorum; ama, böyle olmayi çok arzuladigini ve biraz iyi kalpli olabilmek için kendisini zorlayarak istirap çektigini biliyorum. Yaradilisinda, pek çok iyi egilimlerin 122 ve kuvvetli bir önsezinin bulundugu kuskusuzdu; fakat, içindeki her sey, sürekli dengesini ariyor, bulamiyordu; her sey karisik, kaynasma halinde ve huzursuzluk içindeydi. Belki kendisinden istekleri yogundu ve bu isteklerini tatmin edebilmek için, kendisinde yeterli gücü bulamiyordu. Kanepeye oturup etrafina göz gezdirdi. - Böyle anlarda neden kendimi kederli hissederim? Bunu cevaplandirabilir misiniz, bilgin adam? Bütün hayatimca, sizi görüp her seyi andigim zaman son derece sevinecegimi düsünürdüm ve simdi sizi her ne kadar seviyorsam da memnun olmus gö-rünmüyorum... Ulu Tanrim, bak, benim portrem! Durun bakayim. Oh, evet bunu hatirladim, hatirladim!... '' On iki yasindaki Lisa'nin, suluboya ile yapilmis çok güzel bir minyatürü, Petersburg'dan dokuz yil evvel Drozdov'lar tarafindan Bay Verkhovensky'ye gönderilmisti. O zamandan beri bu minyatür portre, daima onun çalisma odasindaki duvarda asili dururdu. - Gerçekten bu kadar güzel bir çocuk muydum? Bu yüz, benim yüzüm olabilir mi? Portresi elinde oldugu halde yerinden kalkti ve aynanin karsisina geçti. Sonra portreyi geriye uzatirken: -Çabuk alin! diye haykirdi. Simdi asmayin, lütfen. Daha sonra asarsiniz. O portreye bir daha bakmak istemiyorum! Kanepedeki yerine oturduktan sonra devam etti: - Bir hayat sona erer, baska bir hayat baslar ve sona erer, sonra bir üçüncüsü baslar ve bu böylece sürüp gider. Hayatin her bitisi sanki bir makasla kesilmis gibidir. Size ne kadar eski masal söylüyorum, görüyorsunuz; ama, bu masalin içinde gerçeklerin büyük bir payi var. Bana bakip gülümsedi; daha önce birkaç kere daha bakmisti; fakat, Bay Verkhovensky coskunlugunun arasinda beni tanistirma sözünü unutmustu. 123- Portremi neden odanizdaki hançerlerin altina astiniz? Ve neden bu kadar çok hançer ve kiliç koleksiyonunuz var? Gerçekten de, neden oldugunu bilmem, duvarinda çaprazlama asilmis, iki egri hançer ve gerçek bir Çerkes kilici vardi. Bu soruyu sorarken, yüzüme öylesine bir dikkatle bakmisti ki, bir seyler söylemek istedim; fakat, söyleyemeden susmak zorunda kaldim. Bay Verkhovensky, sonunda garip durumu kavradi ve beni ona tanistirdi. Lisa: -Biliyorum, biliyorum, dedi. Sizinle tanistigima çok memnun oldum. Annem de sizin hakkinizda çok sey duymus. Sizi, Bay Drozdov'la tanistirayim... son derece degerli bir kisidir. Sizin hakkinizda bazi eglenceli seyler duydum. Bay Verkhovensky'nin sirdasisiniz, degil mi? Kipkirmizi oldum. - Oh, çok affedersiniz; hiç de dogru kelime kullanmadim... eglenceli degil, fakat... Lisa saskinligindan kizararak devam etti: - Bununla beraber, çok iyi bir kisiliginiz oldugu için utanmaniza neden olmadigini sanirim. Eh, gitme zamani geldi, Maurice. Sizi yarim saat sonra bekliyorum, Bay Verkhovensky. Tanrim konusacak o kadar çok seyimiz var ki!... Simdi sirdasiniz benim ve her sey üzerine konusacagiz... her sey üzerine, anladiniz mi? Bay Verkhovensky hemen dikkat kesildi. Liza sözüne devamla: - Oh, dedi. Bay Drozdov her seyi biliyor! Ondan çekinmenize gerek yok! - Ne biliyor? Liza saskinlikla haykirdi. - Ne demek istediniz?!... Yaa, demek sakladiklari dogruymus!... Inanmak istememistim. Dasha'yi da sakliyorlar. Bu sabah teyzem Dasha'yi görmemi istemedi. Dasha'nin basinin agridigini söyledi. 124 - Fakat... fakat nasil ögrendiniz? - Ulu Tanrim, herkesin ögrenmis oldugu gibi. Dogru mu? - Fakat herkes biliyor mu? - Tabii, ya!... Annem, dadidan ögrenmis, dadima da sizin Nastasya söylemis. Nastasya'ya söylediniz, degil mi? Sizin söylemis oldugunuzu söylüyor. Bay Verkhovensky tepeden tirnaga kizararak saskinlikla mirildandi: - Ona... ona bir zamanlar böyle bir sey söylemistim. Fakat, ben... sadece küçük bir imada bulunmustum... j'etais si nerveux et malade et puis... (Öylesine sinirliydim ki...) Lisa kahkahadan kiriliyordu. - Sirdasiniz yaninizda degildi ve o sirada Nastasya yaniniz-daydi... eh, bu kadari yeter de artar!... Nastasya için en hos anlar samimi dostlariyla sehirde yaptigi dedikodulardir!... Oh, bos verin, önemli degil; herkes birakin bilsin, böylesi daha iyi. Geç kalmayin, lütfen; aksam yemegini erken yiyoruz. Oh, unuttum... Tekrar yerine oturdu. - ...Bakin; Shatov nasil bir insandir? - Shatov? Bayan Shatov'un agabeyi... Lisa sabirsiz bir tavirla sözü yarida kesti. - Onun agabeyi oldugunu biliyorum. Ne kadar garip bir insansiniz!... Nasil bir kisi oldugunu ögrenmek istiyorum; karakteri nasil bir insandir? - C'estun pense-creux d'ici. C'est le meilleur et le plus irascible homme du monde. (En bos kafali adamidir buranin. Dünyanin çabuk kizan en iyi adamidir.) - Garip bir insan oldugunu ben de duydum. Bununla beraber, demek istedigim bu degil. Anladigima göre üç dil biliyor; tabii Ingilizce de. Ayni zamanda, edebiyatla da ilgilenirmis. Eger böyleyse, ona yaptiracak çok isim olacak; bir yardimciya ihtiyacim var ve ne 125kadar çabuk bulursam o kadar iyi olacak. Acaba isi alir mi dersiniz? Biri tarafindan tavsiye edilmisti. - Isi alacagindan eminim, et vous ferez un bienfait. (Bir iyilik yapmis olacaksiniz). - Bir bienfait'in (iyilik) hatiri için böyle davranmiyorum; gerçekten bir yardimci istiyorum. - Shatov'u iyi tanirim, dedim. Eger ona haber vermek görevini bana aktaracak olursaniz, kendisini derhal bulup haber verebilirim. Hem de derhal. -Yarin ögle üzeri saat on ikide gelmesini söyleyin. Çok güzel! Tesekkür ederim. Hazir misin, Maurice? Gittiler. Ben, tabii, derhal Shatov'u bulmak üzere kostum. Bay Verkhovensky son basamaklarda bana yetisti. - Mon ami (dostum), dedi. Ben döndükten sonra saat on ya da on bir sularinda sizi kesin olarak görmek zorundayim. Oh, kendimi sizin yaninizda çok, çok suçlu hissediyorum ve... ve herkesin yaninda da. Shatov evde yoktu. Iki saat oyalandiktan sonra tekrar ugradim, yine evde bulamadim. Nihayet, evde bulamasam bile not birakabilmek umuduyla, saat sekizde tekrar gittim. Henüz gelmemisti. Shatov'u, alt katta oturan yüzbasi Lebyatkin'e sormayi düsündüm; fakat her taraf kilitli ve her yer sessizdi. Ev, sanki tamamen terk edilmis gibi karanlikti. Son zamanlarda duydugum söylentileri hatirladigim için Lebyatkin'in kapisinin önünden geçerken biraz heyecanlanmistim. Sonunda Shavtov'u ertesi sabah erkenden aramaya karar verdim. Gerçegi söylemek gerekirse, not birakmak düsüncesine pek yanasmamistim. Shatov, aldigi notu önümsemeyebilirdi... o böylesine utangaç ve inatçi bir kimseydi. Kötü talihime söverek, dis kapidan çikmak üzereyken Bay Kirilov'la karsilastim; eve 126 girmek üzereydi ve beni önce o tanidi. Sormaya önce o basladigi için, genel olarak her seyi özetledim ve Shatov'a bir not birakmak amacinda oldugumu söyledim. - Gelin, dedi. Ben gerekeni yapabilirim. O sabah Liputin'in bize, Kirilov'un avludaki bölüge tasinmis , oldugundan sözettigini hatirladim. Kendisi için çok genis olan bu bölükte, onun islerini gören sagir, yasli bir köylü kadinla beraber oturuyordu. Ev sahibi baska bir sokaktaki yeni evinde oturuyor ve ayni sokakta bir meyhane isletiyordu. Anlasildigina göre bu yasli kadin akrabasi olacakti; burada oturuyor ve adamin evine bakiyordu. Odalar oldukça temizdi; fakat duvar kƒgitlari kirlenmisti. Girdigimiz odadaki mobilya, tamamen degersiz ve irili ufakliydi; iki oyun masasi, Alder agacindan yapilmis bir konsol, bir köylü evinden ya da lokantadan temin edilmis uzunca bir masa, sandalyeler; bir deri bir de örme hasir arkali bir koltuk vardi. Bir kösede duran eski bir Meryem Ana tasvirinin önündeki lambayi, bizim gelmemizden önce, ihtiyar kadin yakmis olmaliydi. Duvarlarda koyu renkli iki yagliboya tablo asiliydi. Tablolardan biri, son Imparator Nicholas I'in portresiydi. Görünüsüne bakilacak olursa, yirmili yillarda yapilmisti; diger tablo da bir papazin portresiydi. Odaya girer girmez, Bay Kirilov, bir mum yakti ve bir kösede hƒlƒ açilmamis olarak duran bavulundan bir zarf, mühür mumu ve cam bir mühür çikardi. -Mektubunuzu mühürleyin ve üzerine adresi yazin. Not birakmamin pek önemli olmadigini anlatmaya çalistim; ama, israr etti. Zarfin üstüne adresi yazdiktan sonra sapkami aldim. Kirilov: - Bir fincan çay içeceginizi düsünmüstüm, dedi. Içmez miydiniz? Onu kiramadim. Kisa bir süre sonra, ihtiyar kadin, çayi hazirladi... kaynar su dolu bir çaydanlik, küçük bir demlik, üzeri 127zevksizce islenmis iki toprak fincan, bir somun ekmek ve bir çay tabagi dolusu kesme seker getirdi. Kirilov: -Çayi severim, dedi. Özellikle geceleri; hem dolasir hem de çay içerim; gün agarana kadar. Yurtdisinda geceleri pek çay içilmiyor. - Gün agarinca mi yatarsiniz? - Daima, yillardan beri. Fazla yemem; daima çay. Liputin kurnaz bir adam, ama sabirsiz. Konusmak arzusunu hayretle karsiladim; bu firsati yakalamisken kaçirmamaya karar verdim. - Korkarim ki bu sabah, bazi tatsiz anlasmazliklar oldu, dedim. Surati asildi. - Allahin belasi saçmalik; saçma!... Hepsi Allahin belasi saçmalik; çünkü, Lebyatkin sarhosun biri. Liputin'e bir sey söylemis degildim; fakat, anlattigim ufak tefek seylerin hepsini de yanlis yorumladi. Hayali çok genis bir adam. Küçük bir tepecikten koca bir dag yapmak istiyor. Liputin'e dün inanmistim. Gülerek: - Bugün de bana mi? diye takildim. -- Her seyi biliyorsunuz, degil mi? Bu sabah Liputin zayif ya da sabirsizdi ya da kötü ruhlu... kiskançti. Son kelimesi beni çok sasirtti. - O kadar çok sifat kullandiniz ki, bunlardan birinin ona uymamasi çok garip olurdu. -Ya da tümünün birden uymamasi. - Aslinda Liputin böyle bir adamdir. Coskundur! Söyleyin, bu sabah bir seyler yazmak istediginizi söyledigi zaman yalan söylüyordu, degil mi? Kaslarini çatip önüne bakarak: - Neden yalan söylemis olsun? dedi. 128 Özür diledim ve özel islerine karismak istemedigimi söyledim. Utandi. - Dogru söyledi... yaziyorum. Fakat, bu bir sey degistirmez. Bir dakika kadar konusmadan durduk. Birden, bu sabahki gibi çocuksu bir gülümsemeyle: - Baslar hakkindaki hususu kendisi uydurdu. Bir kitaptan okumus olmali. Önce o bana söyledi. Kötü bir anlayisi var. Bütün aradigim, insanlarin kendilerini neden öldürmeye cesaret edememeleridir. Hepsi bu. Ve bütün bunlar da bir seyi degistirmez. - Cesaret edemez demekle neyi kastettiniz? Intihar olayi çok mu az? - Çok az. - Gerçekten böyle mi düsünüyorsunuz? Cevap vermeden kalkti ve düsünceli düsünceli odada dolasmaya basladi. - Sizin düsüncenize göre, insanlari intihardan vazgeçiren nedir, diye sordum. Dalgin dalgin bana bakti. Sanki neyin hakkinda konusmakta oldugumuzu hatirlamaya çalisiyordu. - Kor... korkarim ki, henüz çok az bilgim var. Insanlari önleyen iki neden var. Iki sey. Sadece iki. Biri çok küçük ve digeri çok büyük. Fakat, küçük olan da büyüktür. - Küçük dediginiz nedir? - Aci. - Aci mi? Bunun böyle bir olayda, bu kadar önemli olduguna inaniyor musunuz? - Hem de en önemlisi olduguna... Iki çesit insan var. Büyük bir, keder ya da öfkenin etkisiyle intihar edenler ve deliliklerinden ötürü intihar edenler, ki bunlar birden yaparlar. Aciyi pek az düsünürler; fakat aniden yaparlar. Ama, digerleri, yani akli basinda olanlar... Çok düsünürler. 129- Akli basinda olup da intihar edenler var mi? - Çok... Önsezi olmasaydi daha da çok olurdu; çok daha fazla; bütün insanlar... - Muhakkak ki hepsi degil? Bir sey söylemedi. - Fakat acisiz ölme yollari yok mu? Önümde durarak: - Düsünün, dedi. Büyük bir ev kadar iri bir kaya parçasi canlandirin gözünüzde; bir yerde asili bulundugunu ve bunun altinda durdugunuzu düsünün; eger üstünüze... tam basinizin üstüne düsecek olursa... hiç aci duyar miydiniz? - Bir ev kadar büyük bir kaya mi? Kuskusuz ki korkardim. - Korkudan söz etmiyorum. Aci duyar miydiniz? - Bir dag kadar büyük bir kaya ve milyonlarca ton agirliginda mi? Aci duymayacagim muhakkaktir. -Fakat basinizin üstünde asili dururken, duyacaginizi tahmin ettiginiz acidan dehsete düsecektiniz. Herkes dehsete düserdi... En büyük bilim adamlari... En büyük doktorlar bile. Herkes aci duymayacagini bilecek; ama yine de, aci duymaktan korkacaklardi. - Peki, ikinci neden, yani büyük olani? - Öteki dünya! - Yani, cezalandirma mi? - Fark etmez ki. Öteki dünya... Sadece öteki dünya. - Fakat öteki dünyaya inanmayan dinsizler yok mu? Yine bir sey söylemedi. - Belki de kendinize bakarak hüküm veriyorsunuz? Yüzü kizararak: - Herkes kendisine bakarak hüküm vermeli, dedi. Tam bir özgürlük, yasamakla ölmek arasinda bir fark kalmadigi zaman gelecektir. Herkesin amaci budur. 130 - Amaç mi? Fakat, o zaman kimse yasamak istemeyebilir. Kesin olarak: - Hiç kimse, dedi. - Insanoglu hayati sevdigi için ölümden korkar, diye uyardim. Ben böyle görüyorum ve dogal yasa da budur. Gözleri alev alev yandi. - Bu bayagiliktir ve bütün aldatmalar da bu bayagiliktadir. Hayat acidir, hayat korkudur ve insanoglu mutsuzdur. Simdi bütün bunlar aci ve korkudur. Simdi insanoglu hayati seviyor. Sevmelerinin nedeni de budur. Aci ve korku oldugu için insanogluna hayat verilmistir. Iste bütün aldanmalarimiz da bundan. Simdi insanoglu benligini henüz bulamamistir. Yeni bir insanoglu gelecek, mutlu ve magrur. Onlar için, yasamakla ölüm bir fark gö-zetmeyecektir. Yepyeni bir insanoglu olacak... Aciya ve korkuya üstün gelen, Tanri olacaktir. Iste o zaman öbür Tanri ortadan kalkacaktir. - Yani, söylediginize göre, Tanrinin varligina inaniyorsunuz, demek? - Var olamaz, ama Tanridir. Bir tas aci duymaz; ama fasin düsmesinden duyulan korkuda aci vardir. Aci ve korkuya üstün gelenin kendisi Tanri olacaktir. O zaman yeni bir hayat baslayacak, yeni bir insanoglu dogacak ve her sey yenilenecektir. Ondan sonra da tarih ikiye ayrilacaktir. Gorilden Tanri'nin yok edilmesine kadar olan çag ve Tanri'nin yok edilmesinden... - Gorile kadar olan çag mi? - ... Yeryüzünün ve insanoglunun fiziksel degismesine kadar olan çag. Insanoglu Tanri olacak. Fiziksel yapisi degisecek. Dünya da degisecek. Her sey degisecek... düsünüsler ve duygular bile. Ne zannediyorsunuz? Insanoglu o zaman fiziksel olarak degismeyecek mi? - Yasamak ya da yasamamak arasinda bir fark gözetilmeyecek olursa herkes kendi kendisini öldürecektir. Belki de tek degisiklik bu olacaktir. 131- Fark etmez. Büyük özgürlügü özleyen herkes, kendisini öldürmek cesaretini göstermelidir. Kendisini öldürmeye cesaret eden insanoglu, aldanmanin sirrini ögrenmis demektir. Bunun ötesinde özgürlük yoktur; hepsi bu ve bunun ötesinde hiçbir sey yoktur. Kendini öldürmeye cesaret eden insanoglu Tanridir. Simdi herkes Tanriyi yok edebilir ve her sey de yok olabilir. Fakat, daha kimse böyle bir sey yapamadi. - Milyonlarca intihar olayi var. - Fakat onlarin hiçbiri bu nedenle intihar etmiyor. Hepsi korkudan ötürü intihar ediyorlar. Sirf korkuyu öldürmek için kendisini öldüren insanoglu Tanri olacaktir. - Belki de vaktimiz olmaz, dedim. Karsisindakini küçük gören soguk bir gururla, sakin olarak: - Fark etmez, diye cevap verdi. Bir saniye sonra ekledi: - Alay edermis gibi bir tavir takinmaniza üzülüyorum. -Bu sabahki sinirli halinizi düsündükçe, simdiki sakin halinizi ve durgunlugunuzu... ve hararetle konusmanizi garip buluyorum. - Bu sabah mi? diye gülümsedi. Bu sabah çok gülünçtü. Sonra kederli bir dille ekledi: - Insanlari kötü kullanmayi sevmem ve asla gülmem. - Çay içmekle geçirdiginiz gecelerinizi, eglenceli geçirir gö-rünmüyorsunuz. Yerimden kalktim ve sapkami aldim. Biraz hayretle güldü. - Öyle mi saniyorsunuz? Neden olmasin? Hayir, bil... bilmiyorum. Birden ne söyleyecegini sasirdi. - Baskalarini bilmiyorum; ama herkesin yaptigini yapabilecegimi hissediyorum. Herkes düsünür ve birden düsünceleri degisir, baska sey düsünmeye baslar. Ben ,baska sey düsünemi132 -yorum. Bütün hayatim boyunca tek seyi düsündüm. Tanri bütün hayatim boyunca bana istirap verdi. Bütün bunlari büyük bir içtenlikle söylemisti. - Dilimizi neden ötürü iyi konusmadiginizi söyleyebilir misiniz? diye sordum. Dis ülkelerde geçirdiginiz bes yildan sonra nasil konusulacagini unuttunuz mu, yoksa? - Dogru konusmuyor muyum? Bilmiyorum. Dis ülkelerde yasadigimdan degil. Bütün hayatim boyunca böyle konustum. Benim için fark etmez. - Daha önce baska bir soru. insanlarla tanismak istemediginize ve az konustugunuza tamamen inaniyorum. Neden simdi benimle bu kadar uzun konustunuz? Utanarak cevap verdi: - Sizinle mi? Bu sabah çok sessiz ve sakin oturuyordunuz ve siz... fakat, fark etmez... agabeyime son derece benziyorsunuz. Yedi yil önce öldü. Sizden daha yasliydi... - Düsünüs tarziniza büyük etkisi olmustur herhalde. - Hayir, çok az konusurdu... hemen hemen hiç konusmazdi. Biraktiginiz notu Shatov'a verecegim. Eline bir fener alarak beni kapiya kadar ugurladi. "Amerika'nin meshur sapka saticisi kadar deli" diye karar verdim. Kapidan çiktiktan sonra baska bir karsilasma oldu. *** Kapinin esiginden adimimi atmistim ki güçlü bir el yakamdan kavradi. - Kimsin, diye bir ses gürledi. Dost mu düsman mi? Söyle!... Hemen yakindan Liputin'in cirtlak sesi duyuldu. - Bizden, bizden biri! Bay G...v'dir. Yüksek sosyete ile yakindan iliskileri olan, klasik ögrenim yapmis genç bir centilmendir. 133- Sosyeteden olan efendileri severim.... klasik... yani yüksek ög...re...nimli gençleri severim. Dünyanin ve dostlarin hizmetinde Emekli yüzbasi Ignatius Lebyatkin, efendim... eger gerçek dost-larsa... gerçek dostlarsa, bu alçaklar!... Yüzbasi Lebyatkin, saglam yapili, sisman, bir doksan boyunda, kivircik saçli ve kirmizi suratli bir adamdi. Ayakta duramayacak kadar sarhostu ve kelimeleri zorlukla söyleyebiliyordu. Aslina bakarsaniz, onu daha önce uzaktan görmüstüm. - Oh, siz de... diye tekrar gürledi. Elinde fener, hƒlƒ kapida duran Kirilov'u görmüstü. Yumrugunu kaldirmisken, tekrar indirdi. - Sizi bilginize bagisladim! Ignatius Le... Lebyatkin... yüksek bilgi... lidir. Gürleyen bir top mermisi patladi Ignatius 'un asktan yipranmis gögsün de. Ve, acidan kivranarak, kolsuz, i Yine agladi Sivastopol için. Içkiden kizarmis yüzünü ileri dogru uzatarak: - Her ne kadar Sivastopol'da bulunmadim ve kolumu kay-betmedimse de, ne siir, efendim, ne siir!... diye bagirdi. Liputin onu kandirmaya çalisarak: - Acelesi var, eve gidiyor, dedi. Yarin Bayan Lisa'ya söyleyecek. Lebyatkin tekrar gürledi. - Lisa!...Durun! Gitmeyin!Bir kita daha: Bir kiz ata biniyor salina salina Vahsi Amazonlar'in arasinda; Ve atindan gülümsüyor bana Bu soylu yavru. 134 Yaaa, bu bir zafer türküsüdür! Amazonlarin bir zafer türküsüdür bu, aptal esek!... Serseriler anlayamaz! Dur!... Kapidan çikip ondan kurtulmak istiyorsam da, paltomu tutmus birakmiyor, bana engel oluyordu. -Lisa'ya söyle, ben büyük bir namusum. Su edepsiz kiz Dasha'ya gelince, onu ikiye ayiririm. Allahin belasi köle kiz cesaret edemez ki... Tam bu sirada bütün gücümle çekip paltomu elinden kurtardigim için yüzükoyun yere kapaklandi. Caddenin asagisina dogru kosmaya basladim. Liputin de arkamdan kostu. Cirtlak bir sesle: dedi. - Kirilov onu kaldirir. Biraz önce ondan ne ögrendim biliyor musunuz? Siirini duydunuz, ya? Amazon kiza yazdigi bu siiri bir zarfa koyup, zarfi da mühürledi. Yarin Bayan Tushin'e gönderecek. Altina da açik imzasini atti! Ne adam!... - Bunu sizin teklif ettiginize bahse girebilirim. Liputin gür bir kahkaha atti. - Bahsi kaybedersiniz. Asik, deli gibi ƒsik. Hem biliyor musunuz, bu aski, ondan nefret etmesiyle basladi. Bayan Tushin'in sokaklarda atla dolasmasina o kadar kiziyordu ki, bir keresinde neredeyse yüksek sesle küfür edecekti!. Ama, küfür etmedi!... Sonunda Allahtan ki kiz duymadi. Ve bugün ise bir siir yazdi! Hatta, biliyor musunuz, ona evlenme teklif etmeye cesaret edecek!... Gerçekten! Müthis bir öfkeye kapilarak: - Size sasiyorum, Liputin, dedim. Her kötü iste parmaginiz oluyor ve onu daima siz sürüklüyorsunuz. - Biraz fazla oldunuz, Bay G...V!... Acaba karsinizda bir rakip görmenizden ötürü mü? Birden durarak haykirdim. -Neee...? 135- Pekƒlƒ, size ceza olmasi için daha fazla söylemeyecegim!... Ama, ögrenmek istiyorsunuz, degil mi? Örnegin, bu salak sadece basit bir subay degil artik, mülk sahibi bir efendi oldu. Hem de hatiri sayilir efendilerden biri oldu. Bay Stavrogin ona, iki yüz kölesi olan büyük bir yer satti. Tanri sahidimdir ki yalan söylemiyorum. Bunu, çok emin bir kaynaktan ve onurlu bir kisiden ögrendim. Simdi de gerisini siz tamamlayip çikarin ortaya. Baska tek kelime dahi söylemem. Allahaismarladik!... *** Bay Verkhovensky beni büyük bir sabirsizlikla bekliyordu. Bir saat önce dönmüstü. Bende, sarhosmus kanisini uyandirdi; kuskusuz eve gelisinden bes dakika sonra sarhos olmustu. Yazik! Drozdovlar'i ziyaret etmesi onu iyice sarsmisti. -- Mon ami, (dostum) düsünce zincirimi tamamen kaybettim. Lisa... o melege tapar ve onu çok düsünürüm; fakat, her ikisinin de beni, benden bazi seyler ögrenebilmek amaci ile çagirdiklarini düsünmeden edemiyorum. Su var ki, agzimdan laf aldiktan sonra beni silkeleyip atacaklardi!... Evet, korkarim ki bu böyle olacakti... Sesimi kontrol edemeden hayretle bagirdim. - Böyle konusmaktan utanmalisiniz!... - Aziz dostum, simdi tamamen yalniz kaldim. Enfin c'est ridicule, (bu gülünç). Orada bile, her sey sir perdesi altinda sakli; Petersburg dedikodularini sorarak bana saldirdilar. Anliyorsunuz ya, Nicholas'in dört yil evvel yaptiklarini ögrenmisler. "Siz buradaydiniz, olanlari gördünüz; deli oldugu dogru mu?" Bunu nereden ögrendiklerini bilmiyorum. Bayan Drozdov, neden Nicholas'in deli oldugunu hemen kabullenmek istiyor? Kadin bunu istiyor. Size söylüyorum, kadin böyle istiyor. CeMaurice (Bu Ma-urice), ismi neydi?.. Su Drozdov denilen adam, brave homme tout 136 dememe (yine de dürüst adamdir), onun hesabina olmadigi gerçek; cette pauvre amie'ye (bu zavalli dost) Paris'ten önce o yazdiktan sonra... Enfin (neyse), bu Praskovya, ona cette chere amie (aziz dostum) diyor; gerçek bir tip, Gogol'ün Korobochka'sidir (*); sadece daha nispetçi, daha kiskirtici ve daha büyütülmüs bir Ko-robochka... - Gogol'ün yarattigi karakterden daha büyük oldugundan emin misiniz? - Su halde daha küçültülmüsü olsun. Ne fark eder? Yalniz sözümü kesmeyin; çünkü, kafamin içi karma karisik, her sey dönüp duruyor. Iyice takismis görünüyorlar. Lisa hariç; hƒlƒ "teyze, teyze" diye dönüp duruyor etrafinda; ama, Lisa akillidir, kurnazdir ve orada anlayamadigim bir sey var. Sirlar. Fakat, ihtiyar kadinla atisti. Cette pauvre (zavalli) teyze, gerçekten herkesi eziyor... ve simdi de valinin karisi, toplumun saygisizligi ve Karmazinov'un "saygisizligi" ile ugrasacak. Sonra birden oglunun deliligi düsüncesine saplaniyor, ceLipoutine, ce queje ne comprendres pa, (su Liputin'i de anlayamadim); ve... ve alnina sirkeli bezlerle pansuman yapmakta oldugunu söylediler ve biz burada yakinmalarimiz ve mektuplarimizla ugrasip duruyoruz. Oh, ona ne kadar istirap verdim; hem de böyle bir zamanda! je suis un ingrat! (Ne kadar nankörüm ben!) Düsünün bir kere, dönüsümde ondan bir mektup aliyorum. Okuyun, okuyun! Oh, ne kadar hayvanca davrandim!... Bayan Stavrogin'den aldigi mektubu verdi. Bu sabah gönderdigi pusulada "evden çikmayin" ifadesini kullandigi için pisman olmus görünüyordu. Mektubu kibar, fakat kisa ve kesindi. Bay Verkhovensky'nin pazar günü, saat on ikide gelmesini ve gelirken de bir arkadasini getirmesini (ismimi yazmisti) istiyordu. Kendisinin de, Dasha'nin agabeyi olarak Shatov'u davet edecegine söz veriyordu. "Kesin cevabi kendisinden alabileceksiniz; bu sizi memnun edecek mi? Sabirsizlikla beklediginiz formalite bu degil mi?" (*) Korobochka, Gogol'ün ölümünden iki yil evvel ikinci cildini yaktigi Mer-tuya Düsi (Ölü Canlar) adli eserindeki kadin karakter. 137- Mektubundaki son satira yazmis oldugu, formalite hakkindaki sabri tükenmis anlatimina dikkat edin. Zavalli, zavalli kadiri, hayattaki en iyi dostum! Bütün gelecegimi etkileyecek olan bu ani kararin bana büyük bir darbe oldugunu itiraf edebilirim. Hƒlƒ ümitli oldugumu söyleyebilirdim; ama, simdi tout est dit (son söz söylendi), her seyin bittigini biliyorum; c'est terrible. (Korkunç sey) Ah, su pazar hiç gelmese de her sey yine eskisi gibi olsa: Beni görmeye gelecektiniz ve ben de sizi bekleyecektim.... -Liputin'in bu sabah söyledigi kötü seylerin etkisi altindasiniz. Hepsi uydurma ve asilsiz seylerdi. - Dostum, parmaginizi aciyan baska bir noktaya bastiniz. Bu iyi niyetli parmaginiz çogunlukla merhametsiz ve bazen deginmeniz çok acimasiz oluyor. Özür dilerim; ama, biliyor musunuz, tamamen unutmustum. Yani, su tatsiz uydurmalari demek istedim. Aslinda unutmus da degilim; Fakat, büyük bir budalalikla, Lisa'nin yaninda mutlu olmaya ve kendimi, mutlu olduguma kandirmaya çalistim. Fakat simdi... oh, simdi, bu cömert ve büyük kalpli kadim düsünüyorum. Söylenmesi gerekirse, eksikliklerime sabirla hosgörü gösterdi, aslinda hosgörülü olmayabilirdi de; fakat düsünün, çürümüs karakterim, degersizligimle ben neyim!... Simarik, bencil ve masum olmaktan uzak bir çocugum. Lisa'nin pek hos olarak söyledigi gibi, cette pauvre (bu zavalli) teyze, tam yirmi yildir bana bir dadi gibi bakti. Ve birden, yirmi yildan sonra, bu çocugun kafasina evlenmek arzusu saplanmis... ona pes pese mektuplar gönderiyor; oysa, o zavalli alnina sirkeli bez koymakla mesgul ve... ve, eh, simdi istedigimi elde ettim ve pazar günü evli bir adam olacagim... her seye ragmen!... Hangi akla hizmetle evlenmekte israr ettim? O mektuplari neden yazdim? Oh, evet, söylemeyi unuttum: Lisa, Dasha'yi övgüyle aniyor. Hiç degilse Öyle görünüyor. Onun hakkinda "C'est un angle " (bir melektir) diyor, yalniz oldukça "içine kapanik" olarak. Her ikisi de evlenmemi tavsiye ediyorlar... hatta, Praskovya... eh, hayir, Praskovya degil. O tavsiye etmedi. Oh, o küçücük "kutusunda" ne kadar zehir var bilemezsiniz! Aslina bakarsaniz, Lisa da tavsiye et138 medi. "Neden evleneceksiniz, sanki?" dedi. "Yüksek zekƒli zevklerinizin size yeterli olmasi gerekir!" Sonra kahkahalarla güldü. Lisa'da çok mutsuz oldugundan böyle gülmesini bagisladim. Fakat, bana söylediklerine göre erkekler kadinsiz yasayamazlarmis. Dermansizlik çaginiz yaklasiyor ve size bakacaktir, ya da her ne ise... Ma foi (Vallah), burada sizinle otururken, kendi kendime, firtinali günlerime yaklastigim su zamanda, onun cennetten gönderilmis bir melek oldugunu ve bana bakacagim... falan, tekrarlayip duruyorum... enfin (neyse), evin düzeni için bana faydali olacaktir. Evde her sey karmakarisik. Su pislige bakin!. Bu sabah, buralari toplamasi için Nastasya'ya söylemistim; oysa su kitap hƒlƒ yerde duruyor. La pauvre amie (zavalli dostum), odamin bu tertipsizligi için daima bana kiziyor. Oh, artik onun tarafindan azarlanmayacagim! Vingt ans! (yirmi yil) Ve... ve zannedersem imzasiz, kimligi belirsiz mektuplar da aliyorlar. Düsünün! Nicholas'in, bütün mülkünü Lebyatkin'e sattigi yazilmis. C'est un monstre! (Ne canavarlik!) et enfin, (neyse), su Lebyatkin de kim oluyor? Lisa, dinliyor... dinliyor... oh, öylesine dinliyor ki! Alayla gülmesini bagisladim; çünkü, dinlerken yüzünün anlatimini gördüm ve ce Maurice... simdi onun yerinde olmak isterdim, dogrusu, brave homme tout de meme (yine de iyi adamdir), fakat oldukça çekingen; fakat ona bos ver. Sustu. Yorgun ve saskindi; yorgun gözlerini yere dikmis, basi gögsüne sarkmis oturuyordu. Konusmamizin ölü noktaya ulastigi bu andan yararlanarak Filippov'un evine gidisimi söyledim büyük bir ve kesin, kuru bir dille, Lebyatkin'in kiz kardesinin (onu hiç görmemistim) gerçekten, Liputin'in dedigi gibi, hayatinin bilinmeyen bir devresinde, Nicholas'in kurbani olabilecegi ve Lebyatkin bazi nedenlerle Nicholas'tan para aldigina göre, bu söylentinin olasilikla dogru olabilecegi hakkindaki düsüncelerimi anlattim. Fakat, anlattiklarimin hepsi bu kadardi. Dasha hakkindaki iftiralara gelince, bütün söylenenlerin Liputin'in uydurmasi oldugunu söyledim ve yalan söylemek zorunda olmayan Kirilov'un bile böyle düsündügünü sözlerime ekledim. Bay Verkhovensky, anlattiklarimla ilgili degilmis gibi dalgin dalgin dinliyordu. Bu 139arada, Kirilov ile aramizda geçen konusmayi da anlattim ve sonunda kaçak olabilecegini belirttim. Bay Verkhovensky, sanki arzusunun aksine konusuyormus gibi, bezgin bir tavirla: - Deli degil, dedi. Fakat, kafasi çalismayanlar sirasinda yer alabileceklerden biridir. Ces gens-la supposent la nature et la societe humaine autres que Dieu ne les a faites te gu'elles ne sont r'eellement. (Bu insanlar dogayla insan toplumunu, Tanri'nin yarattigindan ve aslindan baska türlü oldugunu saniyorlar.) Insanlar onlara egilirler; fakat, her ne pahasina olursa olsun, Stephan Verkhovensky bunu yapmaz. Bir zamanlar onlari Petersburg'da avec cette chere amie, (bu aziz dost ile) görmüstüm, Ah, onu o zaman ne kadar üzmüstüm! Ve onlarin hakaretlerinden ve suçlamalarindan korkmuyordum. Simdi de korkmam; mais parlons d'autre chose (ama bu konuyu birakalim). Anliyorsunuz ya, korkunç bir sey yaptim, dün Dasha'ya bir mektup gönderdim ve... oh, bunun için kendime ne kadar lanet ediyorum, bilemezsiniz!... - Dasha'ya ne hakkinda yazmistiniz? - Oh, dostum, inanin bana, çok onurluca yazilmis bir mektuptu. Mektubumda, bes gün önce Nicholas'a bir mektup yazdigimi bildirmistim. O mektubum da çok onurluca yazilmistir. Hararetle: - Simdi anliyorum! diye bagirdim. Onlarin adlarini bu sekilde birlestirmek hakkiniz mi? - Fakat, mon cher (monser), lütfen beni tamamen ezmeyin, bana böyle bagirmayin! Zaten son derece sey gibi... circirböcegi gibi ezildim ve nihayet, yazdiklarimin çok onurlu olduklarina da inaniyorum. Düsünelim ki, aralarinda gerçekten bir sey vardi... en Suisse (Isviçre'de)... ya da bir sey baslamak üzeredir. Her seyden önce, onlarin kalplerini ögrenmem gerekmez mi? ve... enfin (neyse) onlarin hislerine karismamak ve yollarinin üzerinde durmamak için böyle hareket etmem gerekmez mi?... Ayrica, amacim tamamen dürüstlüktü... 140 Kendime engel olamayarak: - Oh, dostum, ne kadar aptalca bir sey yapmissiniz! dedim. Gayretkes bir tavirla tekrarladi. - Aptallikti, dogru! Bu kadar güzel bir sözü ilk defa kul-laniyorsunuz, c'etait bete, mais gue faire, toiit est dit (Saçma olabilir ama, her sey söylenmisti). Baska birinin günahini kapamak için bile olsa, onunla evlenecegim. Böyle olunca, o mektuplari neden yazdim, bilmem ki? Böyle degil mi? - Ayni seyleri tekrarliyorsunuz!... - Oh, simdi de haykirmalarinizla beni korkutmaya çalisiyo-rsunuz. Görüyorsunuz ki, önünüzde bambaska bir Stepan Verk-hovensky var. Digeri çoktan gömüldü; enfin, tout esi dit (neyse söylenmeyen bir sey kalmadi). Peki, neden bagiriyorsunuz? Ev-ilenen siz olmadiginizdan ve kafanizda adi çikmis süs esyasini tasimak zorunda bulunmadiginizdan mi? Yine mi yüzünüz eksiyor? Zavalli dostum, kadinlari tanimiyorsunuz. Bütün hayatimi onlari incelemekle yitirdim. "Eger bütün dünyayi fethetmek istiyorsaniz, önce kendinizi fethetmelisiniz." Sizin gibi romantik olan, müstakbel karimin kardesi Shatov'un hayatinda bana söyledigi en güzel sözdür. Onun bu sözünü seve seve kabulleniyorum. Eh, ben de kendimi fethetmeye hazirim ve evlenecegim; fakat, dünya yerine fet-hedecegim ne olacaktir? Ah, dostum, evlilik her gururlu kisinin, her özgürlügün moral bakimindan ölümüdür. Evlilik hayati, beni yip-ratacak, gücümü yitirecek, amacimiza hizmet cesaretimi kiracaktir. Çocuklar olacak; bunlar benden de olmayabilir... yani benden olmayacagina eminim demek istedim; akilli bir adam gerçekle karsilasmaktan korkmaz. Bu sabah, Liputin, evimi Nicholas'a karsi kapamami söyledi; Liputin salagin biridir. Kadin, her seyi gören bir gözü bile aldatir. Kadini yaratirken, le bon Diue (Allah baba) bunu Diliyordu kuskusuz, böyle bir seyi tehlikeye atmak zorundaydi; fakat kadinin Tanriyi etkileyerek onu böyle yaratmasini sagladigindan eminim... böyle özelliklerle... Aksi halde kim böyle karsiliksii bir sikintiya girerdi? Nastasya, biliyorum, böyle serbest 141düsünmeme kiziyor; fakat enfin, tout est dit (neyse, her sey söylendi). Kendi çaginda pek sevilen, böylesine basit, kinayeli kelimeler kullanmamis olsaydi, Stepan Verkhovensky olamazdi. Simdi, hiç degilse kisa bir süre için bu kelimelerle avunuyordu. Büyük bir çaresizlik içinde çirpinarak: - Oh, keske öbürgün olmasa, hiç pazar olmasa! diye haykirdi. Neden pazarsiz bir hafta olmaz ki... si le mimde existe? (Mucize: diye bir sey varsa). Hiç degilse bir kereye özgü olmak üzere, takvimden pazari silse, Tanri ne kaybeder ki? Sadece et quet tout soit dit, (her seyin bitmis oldugunu) dinsizlere göstermek, kudretini kanitlamak için yapsa!... Ah, onu ne kadar çok sevmistim! Yirmi yil, tüm yirmi yil ve beni hiçbir zaman anlamadi! Hayretle: - Fakat neden bahsediyorsunuz? diye sordum. Sizi hiç anlayamiyorum! - Vingt ans! (Yirmi yil) Ve beni bir kere olsun anlayamadi... Ah, bu zulüm!... Ve gerçekten ondan korktugum ya da fakir oldugum için mi onunla evlenecegimi saniyor? Ah, bunun igrençligi!... Teyze, teyze, bunu sizin için yapiyorum! Ah, birak bunu ögrensin, teyze; ögrensin ki, yirmi yildir taptigim tek kadindir! Bunu bilmeli, aksi halde böyle bir evlenme olamaz; beni; ce qu'an apelle le (nasil derler), mihraba kadar zorla sürüklemeleri gerekecektir!... Böyle bir itirafini ilk kez duyuyordum. Hem öylesine bir hararetle yapmisti ki bu itirafini!... Kahkahalarla gülmemek için kendime zor engel oldugumu saklayamayacagim. Fakat hataliydim. Aklina yeni bir düsünce gelmis gibi büyük bir heyecanla bagirdi. - Bana simdi sadece o kaldi, sadece biri, tek umudum!... Simdi beni sadece zavalli oglum kurtarabilir ve... Oh, neden çabuk gelmez bilmem ki? Ah, oglum, ah sevgili Peter'im... her ne kadar baba denmeye degmezsem de, kaplan deseler daha dogru olurdu, bununla beraber... laissez-moi, mon amie, (beni birakin, dostum) dü142 süncelerimi toparlayabilmek için biraz yatacagim. Çok yorgunum çok ve sizin de yatma vaktinizin geldigini düsünüyorum. Voyez vous, (görüyor musunuz) saat on iki... 4. TOPAL Shatov hiçbir zorluk çikarmadan, birakmis oldugum pusulaya uyarak, ertesi günü ögle vakti Lisa'ya gitti. Hemen hemen ayni anda gitmistik; ben de onun gibi ilk ziyaretimi yapiyordum. Hepsi... Lisa, annesi ve Bay Drozdov... büyük salonda oturmus tartisiyorlardi. Annesi, Lisa'dan piyanoda bir vals çalmasini istiyordu... ve Lisa çalinmasini istenen parçayi çalmaya baslayinca, annesi istemis oldugu valsin bu olmadigini iddia etmeye basladi. Bay Drozdov, kalbinin buyurdugu gibi Lisa'nin tarafini tuttu ve ihtiyar hanimefendiyi, çalinan parçanin dogru olduguna inandirmaya çalisti; fakat, Bayan Drozdov kendisine hƒkim olamayarak aglamaya basladi. Hastaydi; hatta, zorlukla yürüyebiliyordu. Bacaklari sismisti ve Lisa'dan çekinmesine ragmen, huysuzluk ediyor, her önüne gelene çatiyordu. Bizi görmekten memnun oldular. Lisa, sevincinden kizararak bize yaklasti. Shatov'u getirmemden ötürü "mersi" dedikten sonra merakli gözlerle süzerek ona dogru yürüdü. Shatov, sikintili bir tavirla kapinin yaninda durdu. Lisa, geldiginden ötürü kendisine tesekkür ettikten sonra onu annesine götürdü. - Size sözetmis oldugum, Bay Shatov ve bu bay da G...v, benim ve Bay Verkhovensky'nin en yakin arkadasi. Maurice onunla dün tanismisti. - Bununlardan hangisi profesör? -Profesör degiller, Anne. - Profesör olmalari gerekir. Hiç degilse birinin. Bir profesör olacagini kendin söylemistin... zannedersem profesör olani bu. Sözünün burasinda parmagi ile tiksinir gibi Shatov'u isaret etti. 143Lisa: - Bir profesör bekledigim hakkinda size bir sey söylemis degilim, dedi. Bay G...V kamu hizmetindedir ve Bay Shatov eski bir üniversite ögrencisidir. - Ögrenci olsun, profesör olsun, hepsi üniversiteli. Sadece tartismak istiyorsunuz. Fakat, Isviçreli'nin biyigi ve küçük bir sakali vardi. Lisa: - Annem daima Bay Verkhovensky'nin ogluna profesör der, dedi ve Shatov'u salonun Öbür ucundaki bir kanepeye götürdü. Lisa: - Son derece üzüldüm, diye fisildadi. Fakat bacaklari böyle sistigi zaman daima huysuz oluyor. Korkarim ki hasta. Sonra büyük bir merakla Shatov'u incelemesine devam etti. Özellikle onun daginik saçlari ile ilgileniyordu. Lisa'nin beni, acimadan yaninda biraktigi yasli kadin sordu: - Orduda misiniz, efendim? - Hayir, Madam. Kamu hizmetindeyim. Lisa hemen seslendi: .. . . - Bay G...V, Bay Verkhovensky'nin çok yakin arkadasidir. - Bay Verkhovensky'nin hizmetinde mi çalisiyorsunuz? O da bir profesördür, degil mi? Lisa, Öfkeyle haykirdi. - Aman Anne, rüyalarinizda bile profesör görüyor olmalisiniz. - Gerçek hayatta çok profesör vardir. Annenle daima zit gidiyorsun, sevgilim. Bay Stavrogin annesinin yaninda kalirken, dört yil önce burada miydiniz? Burada oldugum cevabini verdim. - Sizinle beraber bir de Ingiliz yok muydu? - Hayir, Madam, yoktu. 144 Lisa güldü: - Eh, anliyorsun, ya, bir Ingiliz yokmus. Su halde yalandi. Bayan Stavrogin ve Bay Verkhovensky yalan söylüyor. Herkes yalan söylüyor.. Lisa durumu kisaca açikladi:. - Dün Teyze ile Bay Verkhovensky, Bay Stavrogin ile Sha-kespeare'in IV. Henry kitabindaki Prens Harry arasindaki bazi es-degerlikten bahsediyorlardi ve annem bu nedenle bir Ingiliz'in bulunmasi gerektiginde israr ediyor. -Eger Harry orada bulunmamissa, bir Ingiliz de bulunmamis demektir. Soytariligi yapan Nicholas'in kendisiydi. Lisa, Shatov'a açiklama yapmak zorunlugunu hissetti. - Sizi temin ederim ki annem maksatli konusuyor, dedi. Shakespear'in bütün yapitlarini bilir. Othello'nun birinci bölümünü ona ben okudum; fakat, simdi çok aci çekiyor. Anne, saat on ikiyi vuruyor... Ilaç alma zamaniniz geldi. Bir hizmetçi, kapidan: - Doktor geldi, Madam, diye bildirdi. Ihtiyar hanimefendi yerinde kalkti ve köpegini çagirmaya basladi. - Zemirka, Zemirka, ne olursa olsun sen benimle geliyorsun, degil mi? Zemirka, igrenç bir sokak köpegi, sahibesinin buyruguna aldirmadan, Lisa'nin oturmakta oldugu kanepenin altina süzüldü. - Demek sen de gelmeyeceksin! Pekƒlƒ, seni de istemiyorum. Bana döndü: - Iyi günler, efendim; ne yazik ki isminizi bilmiyorum. - Anton Lavrentyevich... - Önemli degil, efendim; bir kulagimdan girip öbüründen çikar. Benimle gelmiyorsunuz, Maurice; Zemirka'yi çagirmistim. Tanriya sükür, yalniz basima dolasabiliyorum. Yarin da araba gezisine çikacagim. 145Öfkeli bir tavirla odadan çikti. Lisa, bana bakarak: - Lütfen, dedi. Bay Drozdov'la konusun. Birbirinizi tanimaktan çok memnun olacaginiza eminim. Lisa, tatli tatli tebessüm ederek Bay Drozdov'a bakinca, adamin neseyle yüzü parladi. Ister istemez Bay Drozdov'la konusmak zorunda kaldim. *** Lisa'nin Shatov'la ilgisinin, gerçekten sadece edebiyat konusunda olmasi beni çok sasirtti. Neden oldugunu bilmiyorum; ama, Shatov'u tamamen ayri bir konuda görmek istedigini tasavvur etmistim. Biz, yani Bay Drozdov ve ben, konustuklarinin gizli olmadigini yüksek sesle konusmalarindan anlayinca onlari dinlemeye koyulduk. Çok geçmeden biz de yanlarina davet edildik. Bütün mesele, Lisa'nin yararli olacagini düsündügü, bir kitabi yayimlamak istemesiydi; fakat, tecrübesiz oldugundan bu konuda kendisine bir yardimci ariyordu. Planini Shatov'a anlatirken takindigi ciddi tavir beni oldukça sasirtti. "Yeni kadinlardan biri olmali" diye düsündüm, "isviçre'deki yillarini bosuna harcamamis". Shatov, gözlerini yere dikmis büyük bir dikkatle dinliyordu. Hayati renkli gören bir sosyete kizinin, görünüste kendisine hiç de uymayan bir konu ile ilgilenmesine hayret bile etmiyordu. Lisa'nin plani söyleydi: Rusya'da, hem baskent ve hem de tasrada olmak üzere birçok gazete ve dergi yayimlanir ve her gün bu yayimlarda sayisiz haberler çikardi. Bir yil süresince, bu gazete ve dergiler, dolaplara serilir, yirtilip atilir ya da kesekƒgidi yapmakta kullanilir ya da her çesit is isin kullanilirdi. Olaylarin çogu, toplum üzerinde etki yapar ve onlar tarafindan ezberlenebilirdi; fakat, bu ezber zamanla unutulurdu. Birçok kimse bazi olaylara bakmak ister; fakat, bir sürü gazete karistiracagindan bu sikintiya katlanmazdi. Ayrica, olaylarin gününün ve yerinin hatirlanabilmesi çok güçtü. 146 Hatta, bazen yil bile hatirlanamazdi. Bunu göz önüne alarak, bir yilin çok önemli olaylari, belli bir plana göre, bilinen bir anlamda, basliklariyla, alfabetik sirasiyla, aylara ve günlere göre hazirlanmis olarak bir kitapta toplanacak olursa; böyle bir kitap, gazetelerde yayimlanan olaylar, yillik olaylarin yaninda, çok az kalsalar bile, bir yillik Rus yasantisinin karakterestik özelligini verebilirdi. Shatov: - Birçok kƒgidin yerini, birkaç kalin cilt alir, hepsi o kadar, dedi. Fakat, Lisa, bu düsüncesinin savunmasini büyük bir hararetle yapmaya çalismakla beraber, bu konudaki yetersizligi, görüsünü tam olarak anlatmasina engel oluyordu. Bir kitaptan fazlasinin gereksizligini ve bu kitabin da kalin olmasina gerek olmadigini söyledi. Fakat, kitap kalin bile olsa, olaylar kolaylikla bulunabilecek; çünkü, her sey plana dayanacak ve olaylar bir düzen içinde olacakti. Tabii, tüm olaylarin bulunabilmesi ve yayimlanabilmesi mümkün olamayacakti. Zaten, böyle bir niyeti de yoktu. Genelgeler, hükümetin çesitli sorunlari, tutumu, bölge yönetim kurullarinin kararlari, yasalar ve buna benzer olaylar, her ne kadar önemli olurlarsa olsunlar, yayimlanacak konunun disinda birakilabilirdi. Birçok olay alinmayabilir; Sadece, Rus halkinin kisisel karakterine ve toplumun moral yasantisina, az ya da çok benzer tipik olaylar alinip digerlerinin çogu alinmayabilirdi. Tabii, buna her türlü olay dahil edilebilir; garip olaylar, yanginlar, toplumu ilgilendiren olaylar, iyi ya da kötü davranislar, her türlü konusmalar ya da demeçler; hatta, sel baskinlari ve hükümetin bazi kararlari bile alinabilirdi; fakat, seçilen olaylarin karakteristik olmalari sartti; her yayimlanan olayin, iyice incelenmesi, verilen özetin tüm olayi, bütün, ayrintilari ile aydinlatabilmesi gerekirdi. Ve nihayet, arastirmalar için gerekli olmasinin disinda dinlendirici de olmaliydi. Yani, okuyucunun, okuma zevkine de hitap etmeliydi. Rus halkinin bir yillik yasantisinin karakterini göstermeli, ruhsal durumunun ve ahlakinin bir yansimasi olmaliydi. 147Lisa israrla: - Herkesin satin almasini isteyecegiz, dedi. Her evde bulunmasini arzu edecegiz. Tabii, her seyin iyi bir plana dayanacagini biliyor ve bu yüzden yardiminizi talep ediyorum. Lisa, hararetle konusmustu. Söyledikleri her ne kadar pek anlamli degilse de, Shatov onun ne demek istedigini anlamaya baslamisti. Gözlerini yerden kaldirmadan: - Demek ki, belirli bir yönü ve bildigimiz yöndeki olaylari derleyen bir kitap olacak, diye mirildandi. - Öyle degil. Yönü olmayacak. Tarafsiz olacagiz ve bizim yönümüz de tarafsizligimiz olacak. Shatov, yerinde kimildanarak: - Yönü olmak kötü bir sey olamaz ki, dedi. Ayrica, eger herhangi bir seçme yapilacaksa bundan kaçinmak mümkün olmayacaktir. Gerçeklerin seçimi, olaylari anlasilmasi için bir açiklama yapilmasini gerektirecek. Düsünceniz hiç de fena sayilmaz. Lisa sevinçle haykirdi. -Demek böyle bir kitabin basilabilmesinin mümkün oldugunu düsünüyorsunuz, degil mi? - Dikkatle düsünülüp incelenmeli. Büyük bir is. Hemen bir plan yapmak mümkün degil. Insanin tecrübe edinmesi sart. Hatta, kitabi yayimlamaya hazir oldugumuz zaman bile, bunun nasil yapilacagini anlayabilecegimizi sanmam. Birkaç tecrübeden sonra belki. Fakat düsünceniz, bu konuya egilmeye deger. Yararli bir düsünce. Shatov, nihayet basini kaldirdi. Öylesine ilgilenmis olmaliydi ki gözleri alev alev yaniyordu. Yumusak bir sesle utanarak sordu: - Bunu siz mi düsündünüz? Lisa gülümseyerek cevap verdi: - Düsüncenin pek önemi yok; bütün sorun bu düsünceyi uygulama alanina koymakta. Pek zeki sayilmam. Anlayisim da biraz kit olduguna göre, tamamen açik olarak gördügüm yoldan yürümeyi tercih ederim. 148 - Açik gördügünüz yolu mu takip edersiniz? Lisa aceleyle: - Dogru bir deyis olmadi mi? diye sordu. - Oh, arzu ettiginiz kelimeyi kullanabilirsiniz. Bence pek önemli degil. - Dis ülkelerde dolasirken, bazi islere yararli olabilecegimi düsündüm. Param var; fakat, kullanamiyorum. Neden ben de topluma yararli olmayayim? Ayrica, böyle bir sey aklima birden geldi. Düsünüp bulmus degilim ve buna çok da sevindim. Bu düsüncemi tek basima uygulama alanina koyamayacagimi biliyordum; çünkü, kendi basima hiçbir sey yapamam. Tabii, isbirligi yaptigim insan kitabima ortak olacak. Yari yariya; plan ve çalisma ile siz ugrasacaksiniz, bulus ve yayini paraca desteklemek benim görevim olacak. Böyle bir kitap masrafini çikarmaz mi? - Dogru bir plan bulabilirsek, satar. - Su kadarini söyleyebilirim ki, bu isi para kazanmak için yapmiyorum. Fakat, kitabin satmasi hosuma gidecek ve eger bundan para kazanabilirsek büyük bir kivanç duyacagim. - Anladim; peki, benim durumum ne olacak? - Sizinle isbirligi yapacagiz ve yari yariya ortagiz; fakat plani siz yapacaksiniz. -Fakat benim plan yapabilecek kapasitede bir insan oldugumu nereden biliyorsunuz? - Sizin hakkinizda bilgi verdiler, burada da duydum... sizin çok zeki ve... ve böyle islere aklinizin yatkin oldugunu... ve... çok düsünür bir kimse oldugunuzu biliyorum. Bay Peter Verkhovensky, isviçre'deyken sizden çok sözetmisti. Lisa bir saniye sustuktan sonra, aceleyle ekledi: - Bay Peter Verkhovensky çok zeki bir kimsedir, degil mi? Shatov, kaçamak bir bakistan sonra basini önüne egdi. Lisa: 149- Bay Stavrogin de sizin hakkinizda çok konusmustu, dedi. Shatov, birden kipkirmizi oldu. Lisa, önceden hazirlamis oldugu, paket halindeki gazeteleri aceleyle sandalyenin üzerinden aldi. - Iste, iste gazeteler burada. Daha yararli bir seçim yapabilmek için hepsini bir siraya koymaya çalistim ve numaraladim.. siz de göreceksiniz. Shatov, gazete paketim aldi. Lisa: - Eve götürüp inceleyin. Nerede oturuyorsunuz? - Bogoyavlenskaya sokagindaki Filippov'un evinde. Lisa, eskisi gibi çabuk çabuk konusarak: - Biliyorum, dedi. Orada Lepyatkin isminde bir yüzbasinin da oturdugunu söylemislerdi. Shatov, cevap vermeden uzun bir dakika sustu. Elinde gazete paketi oldugu halde gözlerini yere dikmis oturuyordu. Sesini garip bir tarzda alçaltarak, ƒdeta bir fisilti halinde: - Böyle bir is için baska birini bulsaniz daha iyi olur kanisindayim, dedi. Size yararli olabilecegimi sanmiyorum. Lisa kizardi. - Hangi isten sözediyorsunuz? diye bagirdi. Maurice, lütfen dün aldigim mektubu verir misiniz? Ben de, Bay Drozdov'un pesinden masaya gittim. Lisa, birden bana hitap ederek, elindeki mektubu asiri bir heyecanla açti. - Suna bir bakin. Böyle bir sey gördünüz mü hiç? Okuyun, lütfen. Hem de yüksek sesle okuyun. Bay Shatov'un da duymasini istiyorum. Büyük bir saskinlik içinde asagidaki mektubu okudum: 150 Hanimlarin fazilet, örnegi, Bayan Tushin Hanimefendi, Ah, o ne zerafettir Bayan Tushin'in yüzündeki, Kuzeniyle çiktigi zaman dolasmaya atla Saçlari uçusur hafif esen bir rüzgƒrla, Annesiyle beraber kilisede diz çöker yere Tatli bŒr pembelik yayilir candan yüzlere! Iste o zaman, yasaya uygun bir evlilik arzularim Annesiyle giderken kuru gözlerle pesinden bakarim. Bir tartisma sirasinda cahil bir adam tarafindan yazilmistir. Hanimefendi, Vatanim ugruna Sivastopol'da kolumu kaybetmedigim, oraya hiç gitmedigim ve savas süresince, en nefret ettigim sebze tasimak isiyle ugrastigim için kendime çok acirim. Siz, bir eski zaman tanriçasi, ben ise bir hiçim ve sonsuzlugun ne oldugunu biliyorum. Bu yazdiklarimi sadece bir siir olarak kabul edin. Çünkü, siirler nihayet saçmaliktir ve küstahlik sayilacak seyleri dogrular. Mikroskopla bakildiginda bir damla suyun içinde kaynasan milyonlarca mikroptan biri, günese bir siir yazacak olsa, günes o mikroba kizabilir mi ? Hatta, en iyi Petersburg sosyetesinde, büyük hayvanlari koruma kulübü, atlarla ve köpeklerle ilgilenirken, küçücük bir mikrobu dikkate almaz ve yeteri kadar büyük olmadigi için onunla ilgilenmez. Ben de yeteri kadar büyük degilim. Evlenme düsüncesi anlamsiz gelebilir; fakat, kisa bir zaman sonra, köleligin kaldirilmasindan önce iki yüz kölenin çalisabilecegi kadar büyük bir mülk sahibi olacagim. Birçok sey söyleyebilir ve hatta, sonucu Sibirya olabilecek dokümanlar bile temin edebilirim. Teklifimi küçümsemeyin. Mikrobun, bu mektubunu, siir olarak kabul edin. Yüzbasi Lebyatkin, emrinizdeki en sadik hizmetkƒriniz. 151Elimde olmayarak haykirdim. - Alçagin biri, sarhoslukla yazmis! Onu taniyorum. Lisa, açiklamaya basladi. Kizariyor ve çabuk çabuk konusuyordu. - Mektubu dün aldim. Tabii, bunun bir salak tarafindan yazilmis oldugunu hemen anladim. Annemi daha fazla üzmemek için henüz ona göstermis degilim. Fakat, böyle mektuplarla beni rahatsiz edecekse, buna karsi ne yapabilecegimi bilmiyorum. Bay Drozdov, bu adama gidip onunla konusmak ve beni bir daha rahatsiz etmemesini söylemek istiyor. Sözünün burasinda, Shatov'a döndü. -Fakat, sizi halen is ortagim olarak gördügümden, Bay Shatov, onunla ayni evde oturdugunuza göre, bu adamin daha neler yapabilecegini etraflica anlayabilmek için onun hakkinda sizden bilgi almak istedim. Shatov isteksiz bir tavirla: - Sarhos ve alçagin biridir, diye mirildandi. - Fakat her zaman bu kadar aptal midir? - Tanrim, hayir!... Ayik oldugu zaman hiç de aptal bir kisi degildir. Gülerek söze karistim. - Aynen böyle siirler yazan bir general tanirdim. Daima susan Bay Drozdov, beklenmedik bir anda söze karisti. - Hatta bu mektuplar bile, ne yaptigini bilen bir kimse oldugunu belirtiyor. Lisa sordu: - Kiz kardesi ile beraber oturdugunu duydum, dogru mu ? -Evet, dogru. - Kiz kardesine kötü davrandigi söyleniyor. Dogru mu? Shatov, yine Lisa'ya bakti. Kaslarini çatarak mirildandi. - Bundan bana ne? 152 Sonra yerinden kalkarak kapiya dogru yürüdü. Lisa, telaslanarak: - Bekleyin, lütfen, diye bagirdi. Nereye gidiyorsunuz? Tartisacak birçok seyimiz var. - Tartisacak ne var ki? Yarin size bildiririm. - Her seyden önemli bir sorun... basin konusu! Inanin ki bu isi laf olsun diye yapmiyorum. Bu konuda son derece ciddiyim. Lisa'nin telasi artiyordu. -Yayimlamaya karar verecek olursak, nerede bastiracagiz? En önemli sorun bu... basin için Moskova'ya gidemeyiz. Böyle bir yayin için hangi basimevine güvenebiliriz? Uzun zamandan beri, kendim bir basimevi kurmak arzusundayim, gerekirse sizin adiniza... bu takdirde, Annemin de izin verecegini biliyorum, yeter ki sizin adiniza olsun. Shatov, üzüntülü bir sesle sordu: - Baski yapabilecegimi nereden biliyorsunuz? - Nereden mi? Bay Peter Verkhovensky, Isviçre'deyken böyle islerin üstesinden gelebileceginizi söylemisti. Hatta, size verilmek üzere bir mektup verecekti; fakat, mektubu istemeyi unuttum. Shatov'un, simdi hatirladigima göre, rengi yine degisti. Birkaç saniye daha konusmadan durduktan sonra birden odadan çikti. Lisa, öfkelendi. Bana dönerek sordu: - Her zaman böyle aniden mi gider? Omuzlarimi silkerek cevap vermek üzereyken, birden Shatov tekrar odaya girdi, elindeki gazete paketini masanin üzerine birakti. - Is ortaginiz olamayacagim, dedi. Ayiracak zamanim yok. Lisa, üzgün bir tavirla yalvarir gibi sordu: - Fakat neden? Neden olmasin? Kizdiniz mi yoksa? Lisa'nin ses tonundan sasirdigi belli oluyordu; birkaç saniye Lisa'nin yüzüne bakti. Sonra hafif bir sesle: 153- Bir sey fark etmez, dedi. istemiyorum... Ve sonra evden ayrildi. Lisa, saskinligindan ne yapacagini bilmez görünüyordu. Bana, saskinligi biraz asiri gibi geldi. Bay Drozdov, yüksek bir sesle: - Olaganüstü garip bir adam! dedi. *** "Garip" oldugu kusku götürmemekle beraber, benim için açik olmayan birçok sorun vardi. Bütün bu sözlerde gizli bir sey vardi. Bu yayinevi sorununa bir türlü aklim ermiyordu; sonra, su saçma mektup vardi ortada; bu mektupta, verilebilecek bazi bilgilerden ve "doküman"lardan sözediliyordu; mektupta geçen bu sözlere, hep beraber deginilmekten kaçinilmis gibi bir hava vardi; basimevi konusunda konusuldugu için Shatov'un aniden gitmesi de üzerinde durulacak sorunlardan biriydi. Bütün bunlar tek bir nedende toplaniyordu; benim gelisimden önce burada bazi olaylar geçmis ve beni ilgilendirmemesi gereken bazi konular konusulmustu. Ayrica, gitme zamani da gelmisti. Ilk ziyaret için fazla uzun bir zaman kalmistim. Gitmek için izin istemek üzere Lisa'nin yanina gittim. Benim varligimi unutmus gibi görünüyordu. Hƒlƒ masanin yaninda, gözlerini halinin üstündeki bir noktaya dikmis duruyordu. Her zamanki gibi nazik bir sesle: - Oh, özür dilerim, diye mirildandi. Siz de gidiyorsunuz. Bay Verkhovensky'ye saygilarimi bildirin ve mümkün oldugu kadar çabuk olarak beni görmesini söyleyin. Maurice, Bay G...V gidiyor. Annemin, size iyi geceler dilemek üzere burada bulunmayisi için özür dilerim. Odadan çikmis, merdivenlerin sonuna gelmistim ki arkamdan kosarak biri geldi ve bana ön kapida yetisti. - Hanimim geri dönmenizi istiyor, efendim.. - Hanimin mi, yoksa Bayan Lisa mi? 154 - Bayan Lisa, efendim. Lisa'yi, evvelce oturdugumuz salonun yanindaki kabul odasinda buldum. Maurice'in yalniz kaldigi büyük salonun kapisi kapaliydi. Lisa, bana gülümseyerek baktigi halde renginin soluklugu gözümden kaçmadi. Odanin tam ortasinda duruyor ve bir sey için karar verememis olmanin sikintisiyla kivranir gibi görünüyordu. Fakat, birden elimden tuttu ve beni pencerenin önüne götürdü. Sabirsizlikla alev alev yanan gözlerini gözlerime dikerek: - Kadini derhal görmem gerekiyor, dedi. Kendi gözlerimle görmeliyim ve sizden, bu hususta bana yardim etmenizi rica ediyorum. Son derece heyecanli bir tavri vardi. Telasla sordum: -Fakat kimi görmek istiyorsunuz, Bayan Lisa? - Su Bayan Lebyatkin'i, topali... topal oldugu dogru mu? Agzim bir karis açik kalmisti. Büyük bir hazir cevaplilikla ve fisildayarak: - Onu hiç görmedim; fakat, topal oldugu söylentisini duydum, dedim. Dün duydum. - Onu mutlaka görmeliyim. Muhakkak görmeliyim. Bunu, bugün temin edebilir misiniz? Lisa, adina son derece üzüldüm. Onu yatistirmaya çalisarak: - Korkarim ki bu mümkün olamaz, dedim. Ayrica, bunu nasil temin edebilecegimi de bilmiyorum. Gidip Shatov'u görecegim... - Yarin bunu temin edemezseniz, Bay Drozdov benimle gelmeyi reddettiginden tek basima onu görmeye gidecegim. Tek ümidim sizsiniz; çünkü, güvenebilecegim kimsem yok. Korkarim, Shatov'la çok aptalca konustum... dürüst bir insan oldugunuzu biliyorum ve belki de, bana candan baglisinizdir. Lütfen, bunu bana temin ediverin. 155Ne olursa olsun, Lisa'ya yardim edebilmek arzusuna kapildim. Bir dakika kadar düsündükten sonra: - Yapacagim su, dedim. Oraya kadar bizzat gidecegim ve onu görecegim. Bugün görecegim muhakkak. Onu görebilmek için bir bahane uydurabilirim. Size söz veriyorum. Yalniz, izin verirseniz durumu Shatov'a açacagim. - Ona, kadini görmek istedigimi, daha fazla bekleyemeyece-gimi ve biraz önce onu kandirmak için konusmamis oldugumu söyleyin. Belki de çok dürüst bir insan oldugundan, kendisini kandirmak istedigimi düsünmektense gitmeyi tercih etmistir. Onu aldatmadim. Kitabi gerçekten basmak ve baski isine girmek istiyorum. Hararetle Lisa'nin söylediklerini dogruladim. - Dürüst bir insandir. - Ama, görüsmeyi yarin temin edemezseniz, her ne olursa olsun, kimin haberi olursa olsun, oraya tek basima gidecegim. Hislerime hƒkim olarak: - Korkarim ki yarin saat üçten önce sizi göremem, dedim. - Su halde yarin üçte. Demek ki, Bay Verkhovensky'nin evindeyken bana biraz bagli oldugunuzu düsünmekle yanilmamistim, degil mi? Gülümseyerek bakti ve "güle güle" der gibi elimi hafifçe sikti; sonra, Drozdov'un yanina gitmek için aceleyle büyük salona geçti. Ne olup bittigini kesin olarak anlayamadan, verdigim sözden dolayi huzursuzlanarak evden ayrildim. Çaresizlik içinde çirpinan, hiç tanimadigi bir adama bile içini dökmekten kaçinmayan bir kadin görmüstüm. Hayatindaki belki en güç bir anda, tatli tatli gülümseyerek ona karsi olan hislerimi bu kadar kolaylikla anlamasi beni çok etkilemisti. Fakat, ona sadece aciyordum, hepsi o kadar!... Sirlari birden bana çok kutsalmis gibi geldi. Hatta, herhangi biri bu sirlari bana söyleyecek olsa, onlari duymamak için kulaklarimi ti-, kayabilirdim. Içimde garip bir önsezi vardi... Ayrica, ne yapacagimi 156 da bilmiyordum. Üstelik, ne hazirlayacagimi da bilmiyordum... bir görüsme, fakat nasil bir görüsme? Ve onlari bir araya nasil getirebilecektim? Bütün ümidim, Shatov'daydi; ama, onun bana bu hususta herhangi bir yardim yapamayacagini önceden düsünmem gerekirdi. Yine de, onu görmek için aceleyle yola koyuldum. *** Shatov'u ancak aksam saat yediden sonra evinde bulabildim. Ziyaretçisi oldugunu görmek beni sasirtti.... Bay Kirilov ve Bay Virginsky'nin uzaktan tanidigim, Bay Shigalyov adindaki, kayinbiraderi vardi. Bu Shigalyov, sehirde iki aydan beri bulunuyordu; nereden geldigini bilmiyordum; bütün bilgim, Petersburg'daki ilerici bir dergide birtakim makalelerinin yayimlanmis olmasindan ileri gitmiyordu. Virginsky, sokaktaki karsilasmalarimizin birinde tanistirmisti. Hayatimda hiçbir zaman, bu kadar asik suratli ve üzüntülü bir adam görmemistim. Sanki, dünyanin sonunun gelmesini bekler bir hali vardi. Hem de bu bekleyisi, herhangi bir kehanete dayanmiyordu; dünyanin sonunun gelmesini kesinlikle bekliyor gibiydi; sanki, yarin degil, öbür gün, saat tam onu yirmi geçe dünyanin sonu gelecekmis gibi bekliyordu. O karsilasmamizda, ancak birkaç kelime ko-nusabilmistik. Sanki, taninmak istemeyen casuslar gibi sadece el sikismakla yetinmistik. Özellikle, kulaklari beni saskina çevirmisti; bu kulaklar, anormal büyüklükte, uzun, genis ve kalindi; çok garip duruyordu. Hareketleri acemice ve agirdi. Üzerimde kötü bir izlenim birakmisti; Shatov'un konuga karsi pek sevgisi olmadigini bildigimden, onu, Shatov'un evinde görünce sasirmam çok dogaldi. Merdivenlerden çikarken üçünün birden hep bir agizdan ko-nustuklarini duydum; bir konu tartisiyor olmaliydilar; fakat, ben odaya girer girmez sustular. Tartismalarini ayakta yapiyorlardi; fakat, beni görünce hep beraber oturdular; öyle ki, ben de oturmak 157zorunda kaldim. Budalaca sessizlik tam üç dakika sürdü. Shigalyov beni hatirlamakla beraber, bir neden olmadigi halde tanimamaz-liktan geldi. Kirilov'la karsilikli egilerek birbirimizi selamladik; fakat, her nedense el sikismadik. Shigalyov, nihayet, kaslarini çatarak inatla bana bakmaya basladi; bu bakislarinda, hemen kalkip oradan gitmem isteniyormus gibi bir anlam vardi. Sonunda, Shatov, yerinden kalkinca hepsi, altlarinda igne varmis gibi ayaga firladilar ve vedalasmadan odadan çiktilar. Yalniz, Shigalyov, kendilerini ugurlayan, Shatov'a: - Hareketlerinizin hesabini vermek zorunda oldugunuzu unutmayin, dedi. Shatov: - Hesaplarinizin cam cehenneme, diye cevap verdi. Kapiyi kapayip, çengelledikten sonra, bana bakarak çarpik gülümsemeyle: - Pis serseriler! dedi. Öfkeli görünüyordu; önce onun konusmasi da bana garip geldi. Ne zaman onu görmek üzere gelsem (bu pek sik olmazdi), çogunlukla suratini asarak bir köseye oturur ve kaçamak cevaplar vererek konusurdu. Ancak, uzun bir zaman sonra alisir ve neseyle konusmaya baslardi. Ondan sonra da, ayrilirken somurtarak "güle-güle" der ve sanki özel bir düsmanindan bir an önce kurtulmak istermis gibi ugurlardi. - Su Kirilov'la dün aksam çay içtim, dedim. Dinsizlik konusunda çilgin gibi görünüyordu. Shatov, yaridan fazlasi yanmis bir mumun üstüne yenisini koyarken: - Rus dinsizligi belirli bir sakadan ileri gidememistir, diye homurdandi. -Hayir, o adam bana pek de sakaci gibi görünmedi. Saka yapmayi bir tarafa birakin, konusmasini bile bilmiyor. Shatov, odanin bir kösesindeki sandalyeye oturup dirseklerini dizlerinin üstüne dayadi. Sakin bir sesle: 158 - Onlar kƒgittan yapilmis adamlardir, dedi. Bunlarin hepsi "usaklik" düsünmelerinden. Ayni zamanda içlerinde nefret de var. Bir dakika kadar sustuktan sonra devam etti: - Rusya'da ani bir düzen degisikligi olsa, hatta bu degisiklik onlarin düsüncelerine göre bile olsa, eger su ya da bu sekilde, ülke aniden ölçülemeyecek kadar zengin ve rahat olsa, bütün bu degisikliklerden önce onlar mutsuz olurlar. O zaman nefret edebilecekleri kimse olmayacaktir; igrenecekleri kimse olmayacaktir; gülünecek kimse bulamayacaklardir. Rusya'dan sonsuz hayvanca nefretleri bütün organizmalarini yiyip bitirmis. Gülüslerin arasindan süzülen ve dünyadan saklanan gözyaslari da söz konusu olamaz. Rusya'da, bu konu hakkinda söylenmis olan yalan, hiçbir konu için bu kadar çok söylenmemistir. Son kelimelerini öfkeyle haykirarak söylemisti. Kahkahayla gülerken: - Ulu Tanrim, neler söylüyorsunuz!... dedim. Shatov da gülerek: - Siz kuskusuz "Normal Liberal" siniz, dedi. Kisa bir sessizlikten sonra konusmasina devam etti: - "Usaklik düsünceleri" konusunda saçmalamis olacagimi biliyorsunuz, bana hemen söyle söylemenizi bekliyebilirdim: "Usak çocugu sizsiniz, ama ben usak degilim." - Gerçekten böyle bir sey düsünmüs degilim... Ulu Tanrim!... - Özür dilemeyin. Sizden korkmuyorum. Bir zamanlar sadece bir usagin ogluydum; fakat, simdi ben usak oldum. Sizin gibi. Bizim Rus Liberali her seyin önünde usaktir. Sadece baskasinin çizmelerinin tozunu almak için firsat bekliyor, o kadar. - Ne çizmesi? Bu ne biçim anlatim sekli? -Yok canim, hiç de bir anlatim sekli degil! Güldügünüzü görüyorum. Bay Verkhovensky, tasin altinda ezilip yattigim halde 159ölmedigimi; fakat, sadece kivrandigimi söylemekte hakliydi; güzel bir benzetisti. - Bay Verkhovensky herkesi, sizin bir Alman hayrani oldugunuza inandirmaya çalisiyor, diye güldüm. Fakat onlardan bir seyler aldigimiz degismez bir gerçektir. - Onlardan yirmi kopik aldik ve karsiliginda yüz ruble verdik. Bir dakika kadar konusmadan durduk. - Bu hastaligi Amerika'da kapti. - Kim? Hangi hastalik? - Kirilov'dan söz ediyorum. Bir barakanin kuru tahtalari üstünde dört ay beraber yattik. Büyük bir hayretle sordum: - Amerika'da bulundunuz mu? Daha önce böyle bir sey söylememistiniz. - Söyleyecek bir sey yoktu. Iki yil önce, Amerika'ya bir göçmen gemisi ile gitmek üzere son meteligimize kadar harcamistik. Oraya gitmemizdeki neden, "Amerika'daki isçilerin yasantilarinin nasil oldugunu ögrenmek ve böylece, en kötü sosyal kosullar altinda yasayan bir insanin durumunu "kisisel" deneyimlerle kendi üzerimizde denemekti. - Hay Allah! diye güldüm. "Kisisel deneyimler"le bunu ögrenebilmek için Amerika'ya gidecek yerde, hasat zamani tasra köylerinden birine gitseydiniz, ya!... - Bir isletmecinin yanina isçi olarak girdik. Orada çalisan alti Rus'tuk... ögrenciler, mülklerini terk eden çiftçiler, ordu mensuplari... ve hepsi de kutsal amacin pesindeydiler. Çalistik, didindik, yiprandik ve nihayet Kirilov'la beraber isi biraktik. Hastalandik. Artik gücümüz kalmamisti. Isletmeci, paramizi öderken bizi aldatti. Anlasmamiza göre otuz dolar ödeyecegi yerde, bana sekiz, ona on bes dolar ödedi; oradayken bir kereden fazla dayak da yedik. Kirilov ve ben, ikinci bir is bulamadigimizdan, o küçük, pis 160 ilçede tam dört ay, yan yana, bir barakanin tahta dösemesi üzerinde yattik; o bir sey düsünüyordu, ben baska bir sey. - Isveren sizi gerçekten dövdü mü? Hem de Amerika'da, ha? Ona yapmis oldugunuz hakareti tasavvur edebiliyorum!... - Böyle bir sey yoktu. Aksine, Kirilov ve ben derhal, biz Rus-lar'in Amerikalilar'in yaninda birer çocuk gibi kaldigimiza ve onlarla ayni seviyeye erisebilmemiz için ya Amerika'da dogmanin ya da uzun süre orada kalmanin gerekli oldugu kanisina vardik. Bir "sent" bile etmeyen bir sey için bir dolar istediklerinde, asiri bir zevkle ve duyguyla bu parayi öderdik. Her seye hayrandik: ipnotizma, linç yasasi, tabancalar ve serseriler... Bir gün yolculuk aninda, adamin biri elini cebime daldirdigi gibi taragimi alip saçlarini taramaya basladi; Kirilov ve ben, sadece bakistik ve bunun çok normal olduguna hemen karar verdik; hatta, bu davranisi begendik bile. - Gariptir ki, biz böyle seyleri sadece düsünmekle kalmayiz, gerçekten yapariz, dedim. Shatov, biraz önce söyledigi sözü tekrarladi. - Kƒgit adamlar. - Ne de olsa, "kisisel bir deney" yapmak için olsa bile, bir göçmen gemisi ile koca okyanusu asmak, falan... oldukça cesaret isteyen bir is. Fakat, oradan nasil ayrilabildiniz? - Avrupa'daki bir adama yazdik, o bize yüz ruble gönderdi. Konusurken Shatov, her zaman oldugu gibi gözlerini yerdeki bir noktaya dikmis oturuyordu. Heyecanlandigi zamanlar bile basini kaldirmaz, gözlerini o noktadan ayirmazdi. Fakat, simdi, basim birden kaldirdi. - Bu adamin ismini ögrenmek ister misiniz? - Kimdi? -Nicholas Stavrogin. Birden yerinden kalkip ihlamur agacindan yapilmis yazi masasina gitti ve masanin üzerini karistirmaya basladi. Yaklasik iki 161yil önce, karisinin Paris'te Stavrogin'in metresi oldugu hakkinda bazi belirsiz; ama, güvenilir söylentiler vardi. O zamanlar Shatov, Amerika'daydi. Fakat bu olayin, karisinin onu Cenevre'de birakip kaçmasindan çok sonra oldugu da dogrudur. "Eger böyleyse" diye düsündüm. "Su anda Stavrogin'in adindan söz etmesinin sebebi nedir?" Birden bana döndü. - Borcumu halen ödemis degilim, dedi. Dikkatle yüzüme bakti ve tekrar eski yerine oturdu ve birden tamamen degisik bir ses tonuyla sordu: - Buraya bir sey için geldiginizi saniyorum. Nedir? Hemen bütün bildiklerimi, bana söylendigi gibi anlattim. Her ne kadar ilk heyecanim geçmis ve zihnimi toparlamissam da, eskisinden çok daha saskindim. Bunun, Lisa için öneminin büyük olduguna inandigimi, ona yardim etmek istedigimi; fakat isin kötüsü, verdigim sözü nasil yerine getirecegimi bilmedigimi ve hatta Lisa'ya nasil bir söz vermis oldugumu hatirlayamadigimi anlattim. Sonra, kesin bir dille bir kere daha, Lisa'nin onu gerçekten aldatmadigini, bazi anlasmazliklarin oldugunu ve bu sabah gidisinden ötürü son derece üzüldügünü tekrarladim. Büyük bir ilgiyle beni dinledi. - Belki de bu sabah çok saçma davrandim. Korkarim ki her zaman böyle davranislarim oluyor. Ama, bu sabah oradan neden o kadar aceleyle ayrilisimin nedenini anlayamamissa, böylesi onun için daha iyi... Yerinden kalkip kapiya gitti ve biraz araladiktan sonra, merdivenlerde ayak sesleri olup olmadigini dinledi. - Bu kadini siz de görmek ister miydiniz? Büyük bir sevinçle yerimden firlarken: - Evet, benim de istedigim bu, dedim. Fakat, bunu nasil basarabilecegim? -Basbayagi, evde yalnizken asagi inip onu görecegiz. Agabeyi gelip de onunla konusmus oldugumuzu Ögrenecek olursa, onun 162 kemiklerini kirar, bütün vücudunu çürük içinde birakir. Onun haberi olmadan çogu kez zavalli kadini görmeye giderim. Onu tekrar dövmeye basladigi için geçenlerde onunla kavga ettim. - Hay Allah!... - Oh, evet. Saçlarindan yakalayip kadinin yanindan uzak-lastirdim. Bana vuracak oldu; fakat, onu korkuttum. Kavga da hemen bitti. Korkarim ki sarhos gelecek ve bu olayi hatirlayacaktir... bu neden, ona kötü dakikalar yasatacaktir. *** Lebyatkin'in dairesinin kapisi kapali; fakat kilitli degildi ve içeri girmek için zorluk çekmedik. Bütün kat, kirli duvarlarindan yirtik duvar kƒgitlari sarkmis, kasvetli, iki küçük odadan olusmustu. Evin bu kismi, Filippov, yeni evine tasinmadan önce, meyhane olarak kullanilmisti. Diger odalar kilitliydi. Sadece bu iki oda Lebyatkin'e kiralanmisti. Mobilya olarak, siralar, uzun masalar ve kol dayanacak yerlerinden biri kirik, bir koltuk vardi. Ikinci odanin bir kösesinde, üstünde pamuklu bir örtü olan Bayan Lebyatkin'in karyolasi vardi; yüzbasi kendisine gelince, ekseri soyunmadan yerde yatardi. Ekmek kiriklari, çöpler, pis su birikintileri her tarafi kaplamisti; birinci odanin tam ortasinda, büyük ve islak bir bez parçasi, onun yaninda ise, alti delik eski bir ayakkabi teki duruyordu. Burada hiç ev isi yapilmadigi ilk bakista anlasiliyordu; Shatov'un daha sonra anlattigi gibi, burada soba yanmiyor, yemek pisirilmiyordu; hatta, semaverleri bile yoktu. Yüzbasi, kiz kardesi ile beraber meteliksiz olarak gelmis ve Liputin'in söyledigi gibi kapi kapi dolasarak di-lenmisti. Eline beklenmedik bir zamanda para geçince, kendini hemen içkiye vermis ve eve bakmaz olmustu. Tanismak için sabirsizlandigim Bayan Lebyatkin, ikinci odadaki uzun masalarin birinin önündeki uzun sirada, bir fare kadar sessiz oturuyordu. Kapiyi açtigimiz zaman bize seslenmedi; hatta, yerinden bile kipirdamadi. Shatov, kapilarini hiç kilitlemediklerini; 163hatta, bir gün sabaha kadar ardina dek açik birakmis olduklarini söyledi. Demir bir samdanda yanan mumun soluk ve titrek alevinde, otuz yaslarinda; siska ve solgun; eski bir basma elbise giymis; siyah seyrek saçlari, zayif ve uzunca ensesinin üstünde bir çocuk yumrugu kadar ufak bir topuz halinde toplanmis kadini fark ettim. Bize oldukça neseli bakti; önündeki mumdan baska, masanin üzerinde, küçük bir el aynasi, bir deste eski oyun kƒgidi, kapagi parçalanmis bir sarki kitabi ve ucundan bir ya da iki parça isirilmis, Alman unundan yapilmis, beyaz bir ekmek duruyordu. Bayan Lebyatkin'in pudra, allik ve ruj kullandigi açik olarak belliydi. Zaten koyu renk olan ince kaslarini daha da koyulastirmisti. Sürdügü pudraya ragmen, yüksek ve dar alnindaki oldukça sert ve derin üç çizgi kaybolmamisti. Kadinin topal oldugunu biliyordum; ama, ziyaretimiz süresince yerinden hiç kalkmadi. Gençlik çaglarinda, bu siska yüz, çok güzel olmaliydi; fakat, yumusak bakisli gri gözleri hƒlƒ güzeldi; durgun, hemen hemen mutlu bakislarinda, hülyali ve samimi bir anlam vardi. Bakislarindaki yumusak ve neseli anlatim, tebessümünde bile vardi; degerli agabeyin yaptiklari ve Kazak kirbacini düsününce, onun bakislarindaki bu anlam beni oldukça sasirtti. Gariptir ki, Tanrinin cezalandirdigi bu yaratiklarin huzurunda, insani sarmasi gereken huzursuzluk, hatta tiksinti yerine, daha onu görür görmez, ona bakmaktan hoslanmistim; yalniz insanin içini bir acima duygusunun kapladigini kesinlikle söyleyebilirim. Shatov, kadini, daha kapidan girer girmez göstererek: -Iste bütün gün böyle yalniz basina, kimildamadan oturur; fal açarak gelecegini görmeye çalisir ve aynada kendisim inceler, dedi. Agabeyi ona yiyecek bile getirmez. Avludaki bölükte oturan kadin, ona aciyarak, ara sira yiyecek bir seyler getirir. Onu sadece bir mum isiginda yalniz basina nasil birakirlar aklim almaz!:.. Shatov'un, sanki kadin odada yokmus gibi yüksek sesle konusmasi beni sasirtmisti. Bayan Lebyatkin, içten bir tavirla: - Iyi aksamlar, dostum, dedi. 164 - Size bir konuk getirdim, Bayan Lebyatkin. Bayan Lebyatkin mum alevinin arkasindan bana dikkatle bakarak: - Onu gördügüme memnun oldum, dedi. Getirdiginiz kisiyi tanimiyorum. Onu daha önce görmüs oldugumu hatirlamiyorum. Bayan Lebyatkin, tekrar Shatov'a döndü. Sanki ben odada hiç yokmusum gibi, bana aldirmadan onunla konusmaya basladi. Iki sira bembeyaz ve düzgün dislerini gösteren bir gülümsemeyle: - Zannedersem, tavan arasindaki küçük odanizda bir asagi bir yukari dolasmaktan bikmis olmalisiniz, dedi. - Evet, biktim ve sizi ziyaret etmek istedim. Shatov, bir sirayi masanin önüne çekerek oturdu ve beni de yanina oturttu. - Konusmaktan daima hoslanirim, dostum; yalniz garip bir adamsiniz. Sizi görünce canim gülmek istiyor. Tipki bir rahip gibisiniz. Saçlarinizi en son ne zaman taramistiniz? Haydi gelin de saçlarinizi tarayayim. Bayan Lebyatkin, sözünün burasinda cebinden bir tarak çikardi. - Tahmin ederim ki son taradigimdan bu yana, saçinizi hiç taramadiniz. Shatov da gülerek: - Zannedersem taragim yok, diye cevap verdi. - Gerçekten de yok mu?. Bu takdirde size benimkini vereyim... bunu degil... öbürünü... yalniz bana hatirlatmayi unutmayin. Büyük bir ciddiyetle Shatov'un saçlarini taramaya basladi. Yandan ayirip iki tarafa yatirdi. Sonra, biraz geri çekilerek iyi tarayip taramadigini inceledi ve taragi cebine soktu. Basini sallayarak:' -Biliyor musunuz, dostum, dedi. Hassas bir adam olabilirsiniz; ama, biraz caniniz sikiliyor. Size bakmak bana garip geliyor. Sizin 165gibi insanlarin neden cani sikilir bir türlü anlayamiyorum. Kalp acisi can sikici degildir. Ben mutluyum. - Su agabey olacak herifle de mutlu musunuz? - Lebyatkin mi demek istiyorsunuz? Benim usagimdir o. Burada olup olmamasi bence önemli sayilmaz. Ona buyuruyorum: Lebyatkin, bana su ver, Lebyatkin, ayakkabilarimi getir ve o da buyruklarimi yerine getirmek için hemen kosuyor. Bazen ona gülmeden yapamam. Shatov, yine herhangi bir nezakete aldirmadan bana dönüp yüksek sesle: - Ve gerçekten de böyledir, dedi. Ona karsi sadece usagiymis gibi davranir. Sahsen ben kulaklarimla duydum: "Lebyatkin, bana su ver!" Yalniz, anlarsiniz ya, ona su getirmek için kosmaz; ama, böyle buyruklar verdigi için onu hirpalar ve döver. Fakat böyle de olsa Bayan Lebyatkin ondan hiç korkmaz. Hemen hemen her gün bir sinir nöbetine tutulur ve zamani karistirarak bir seyi unutur. Bizim ne zaman geldigimizi hatirlar mi saniyorsun? Eh, belki de hatirlar; fakat, her seyi kendi anlayisina göre çevirdiginden eminim ve her ne kadar beni, sevgili Shatov'u olarak hatirliyorsa da, bizi baska kisi olarak kabullenir. Yüksek sesle konusup konusmamam bir sey degistirmez. Seni hiçbir zaman dinlemez. Hemen kendi hayal alemine dalar. Evet, hayal alemine gömülür. Olaganüstü hayal kuran bir kisidir. Yerinden hiç kimildamadan sekiz saat, hatta bütün gün oturabilir. Su ekmege bakin: belki ekmekten bir lokma yemistir ve yarin bitirecektir. Iste simdi de fal bakmaya baslamis... Shatov'un son kelimesini yakalamis olacak ki: - Gelecegimi söyleyebilmek için elimden geleni yapiyorum; ama, nasil oluyorsa falim çikmiyor, dedi. Bize bakmadan sol elini masanin üzerinde duran ekmege dogru uzatti; (Shatov'un ekmekten de bahsettigini anlamis olmaliydi) fakat, ekmegi bir süre elinde tuttuktan sonra, fal için söylediklerine o kadar dalmis olmaliydi ki, farkinda olmadan ekmegi tekrar masanin üzerine birakti. Ekmekten bir lokma dahi koparmamisti. 166 .__Fal hep ayni çikiyor: bir yolculuk, kötü bir adam, birisinin yaptigi alçaklik, bir ölüm dösegi, bir yerden gelen mektup, beklenmedik haberler. Hepsinin yalan oldugunu saniyorum. Siz nasil düsünürsünüz, dostum? Insanlar bile yalan söyledikten sonra, iskambil kƒgitlari neden yalan söylemesinler? Birden kƒgitlari karistirdi. - Praskovya Ana'ya da... öylesine iyi bir kadindir... ayni seyi söyledim. Basrahibenin haberi olmadan, fal baktirmak için hücreme gelirdi. Ve fal baktirmak için gelen sadece o degildi. Bir sürü gevezelik ederler, baslarini sallarlar ve daima "Oh... Oh..." diye heyecanla haykirirlardi; ben sadece gülmekle yetinirdim. "On iki yildan beri mektup almadiginiza göre, simdi neden alasiniz, Praskovya Ana", dedim. Praskovya Ana'nin kizi, kocasiyla beraber Türkiye'nin bir yerine yerlesmislerdi ve ondan on iki yildir haber alamiyordu. Ertesi aksam Basrahibe ile (dogustan bir prensesti) çay içiyordum; odasinda bir ziyaretçi vardi... çok hisli bir kadindi... ve ayni zamanda, Athos Manastiri rahiplerinden biri de rastlantiyla orada bulunuyordu; onun komik bir adam oldugunu düsünmüstüm. Ve ne tahmin edersiniz dostum? Bu rahip, Praskovya Ana'ya Türkiye'deki kizindan bir mektup getirmemis mi?.' Gördün mü, karo valesinin neler yaptigini? Eh, çayimizi içerken, Athos'lu bu rahip Bas-rahibeye, "Her seyden çok Tanri yuvanizi, böyle bir hazineyi yuvanizda barindiginiz için sizi koruyacaktir, Sayin Basrahibe," dedi. Basrahibe Ana sordu: "Ne hazinesi?" Rahip: "Cennetlik Lisaveta Ana", diye cevap verdi. Bu ermis Lisaveta, iki metre genisliginde, bir buçuk metre yüksekliginde, duvar içinde oyulmus bir kovukta yasardi. O kovuktaki demir parmakliklarin arkasinda tam on yedi yildir yasiyordu. Yaz ve kis, kaba kumastan yapilmis bir elbiseden baska sey giymez, bulabildigi çöp parçalarini elbisesine sokustururdu. Tek kelime dahi söylemezdi. Tam on yedi yildir ne saçlarini taramis ve ne de yikanmisti. Kisin, demir parmakliklarin arasindan bir koyun postu ve her gün, bir somun ekmekle, bir testi su verilirdi. Ziyaretçiler hayretle ona bakarlar, içlerini çekerler ve 167ona aciyarak, parmakliklarin önüne para birakirlardi. Basrahibe Ana, Lisaveta'yi hiç sevmediginden ona kizardi. "Ama ne hazine!", diye cevap verdi. "Lisaveta orada sadece, keçi gibi inadindan, domuzlugundan oturuyor. Yaptiklari numaradan baska bir sey degildir." Basrahibenin böyle konusmasindan hoslanmadigimi söylemeliyim; çünkü, o günlerde ben de bir yere kapanmak istiyordum. "Böyle konusmami hos görürseniz" dedim. "Tanri ve Doga ayni seydir." Hep bir agizdan "Ben asla böyle düsünmem" dediler ve Basrahibe gülerek kadin ziyaretçiye bir seyler fisildamaya basladi. Bana karsi çok iyi davranan bu kadin ziyaretçi, beni yanina çagirip pembe bir kurdeleyi armagan olarak verdi. Size göstermemi ister misiniz? Küçük rahip hemen vaaz vermeye basladi; öylesine nazik ve akillica konusuyordu ki, onu dikkatle dinlemeye koyulmustum. "Anliyor musunuz?", diye sordu. "Hayir", dedim. "Tek kelimesini bile anlayamadim. Beni rahat biraksaniz olmaz mi?" ve iste o zamandan beri, beni büyük bir sük–n içinde biraktilar, dostum. O siralarda, çilesini doldurmaya çalisan rahibelerden biri, kiliseden çikarken kulagima fisildadi: "Tanri Ana'nin ne oldugunu sanirsin?" "En Ulu Ana", dedim. "Insanlik yansinin tüm umudu." "Evet", dedi. "Tanri Ana, toprak anadir ve erkeklerin büyük mutlulugu orada yatar. Ve dünyadaki her üzüntü, her gözyasi bizim mutlulugu-muzdur. Ayaklarinin altindaki topragi bir metre derinligine kadar gözyasi ile doyuracak olursan, o zaman huzura kavusursun. Ondan sonra üzüntü nedir bilmezsin. Tanri böyle buyurmustur." O zaman, bu sözler kafamda yer etmisti. O zamandan beri dua ettigim an, yere çöker ve topragi öperim. Hem öper hem aglarim. Ve sunu söyleyeyim, dostum, bu gözyaslarinin hiçbir kötülügü yoktur; üzüntülü bile olmasaniz, bu gözyaslari sevinçten dökülür. Gözlerinizden kendiliklerinden tasarlar; gerçek de budur. Bazen gölün kiyisina giderdim; gölün bir tarafinda bizim manastir, diger tarafinda sivri tepeli bir dag vardir... bu daga Sivri Dag... derler. Bu daga çikar, yüzümü doguya döner, yere kapanir, aglar ve aglardim; ne kadar zaman agladigimi bilmez, sonra da hiçbir sey hatirlamazdim. Sonra, kalkar manastira dönerdim. Daga her çikisimdan sonra dönerken 168 günes batmak üzere olurdu; o kadar güzel, o kadar sevimli olurdu ki, oh., günesi seyretmekten hoslanir misiniz, dostum? Güzel oldugu kadar da üzücüdür!... Tekrar batiya dönerdim. Hele gölgeler! Dagimizin gölgeleri, gölün üstüne dogru bir mizrak gibi uzanir; o kadar dar, o kadar uzundur ki, hemen hemen bir mil uzunlugunda... kiyiya kadar uzanir; kayalik adayi tam ikiye böler; ada ikiye bölündügü zaman da günes batmis olur ve ortaligi sakin bir karanlik kaplar. Iste o zaman, içim hüzünle dolar ve birden anilarim canlanirdi. Karanliktan korkarim, dostum. Fakat, çogunlukla minik bebegim için aglardim... Kadinin konusmasini büyük bir dikkatle dinleyen Shatov, dirsegi ile beni dürttü: - Çocugun var miydi? - Çocugum tabii vardi; minicik, pembe yüzlü, küçücük tirnaklari olan bir bebekti; tüm üzüntüm, çogunlukla, onun kiz mi yoksa erkek mi oldugunu hatirlayamamdan doguyor. Bazen onun bir kiz oldugunu bazen de erkek oldugumu düsünürdüm. Çocuk dogar dogmaz, patiska kundagina sardim; pembe kurdele ile bagladim; çiçeklerle süsledim, hazirladim; basucunda dua ettim ve vaftiz ettirmeden kucagima alarak ormana daldim; ormandan korkuyor ve dehsete kapiliyordum; çogu kez, çocugum oldugu halde bir babasi bulunup bulunmadigini hatirlayamadigimdan aglardim. Shatov ihtiyatla sordu: - Kocanizin olmasi gerekti, degil mi? -Çok garipsiniz, dostum. Özellikle konusma tarziniz!.. Kocam olabilirdi; fakat, sanki kocam yokmus gibi olduktan sonra neye yarardi? Sonra gülerek ekledi: -Iste sizin için çözülmesi kolay bir bilmece... elinizden gelirse çözün!... - Çocugunuzu nereye götürdünüz? 169içini çekerek cevap verdi: - Göle götürdüm. Shatov, beni yine dirsegi ile dürttü. - Fakat ya çocugunuz hiç olmadiysa ve bütün bunlari siz hayal ediyorsaniz... ha? Böyle bir soruya hiç sasirmadan, dalgin dalgin cevap verdi: - Güç bir soru sordunuz, dostum. Bunun hakkinda hiçbir sey söyleyemem. Belki de yoktu. Fakat, merak ettiginiz için böyle bir soru sordugunuzu söylemek cesaretini gösterecegim. Her ne ise, onun için aglamaya devam edecegim. Onu rüyamda görmüs olamam, degil mi? Sözünün burasinda gözyaslari göz pinarlarini zorladi. Kirpikleri islandi. Ellerini aniden Shatov'un omuzlarina koydu. Gözlerinde merhamet kivilcimlari yanip söndü. - Ah, dostum, dedi. Karinizin sizi birakip kaçtigi dogru mu? kizmayin; ben de üzüntü içindeyim. Nasil bir rüya gördügümü biliyor musunuz, dostum? Bana tekrar döndü, bana isaret ederek yanina çagirdi:" Küçük kedim, küçük kedim, bana dön!..." Evet bu ses onun sesiydi: "Küçük kedim! .."Bu beni son derece sevindirdi; beni sevdigini düsünüyorum. Shatov, hafif bir sesle mirildandi. - Belki de gerçekten gelecektir. - Hayir, dostum, bu sadece bir rüyadir... hiçbir zaman geri dönmeyecektir. Su sarkiyi biliyor musunuz? Büyük ev benim için degil, Bu küçük hücre bana yeter. Burada ruhumu korumak için konusacagim, Burada senin için Tanriya yalvaracagim. Ah dostum, dostum, neden bana bir sey sormuyorsunuz? 170 - Çünkü bana anlatmazsiniz... bu nedenle sormuyorum. Bayan Lebyatkin, çabuk çabuk konusarak: - Söylemem, söylemem, söylemem, dedi. Beni öldürseniz de söylemem. Arzu ederseniz, beni yakabilirsiniz; ama, yine de söylemem. Ne kadar üzüntü çekersem çekeyim, hiçbir sey anlatmam. Insanlar hiçbir zaman ögrenemeyecekler!... Shatov basini önüne egerken çok yumusak bir sesle: - Iste, dedi. Görüyorsunuz ya, herkesin kendine göre derdi vardir. Kadin magrur bir tavirla: - Fakat sorsaydiniz, belki söyleyebilirdim, dedi. Neden sormuyorsunuz? Bana dogru dürüst sorun, belki anlatirim. Yalvar, dostum, öyle ki, sözlerine kanabileyim... Ah, dostum, dostum!... Fakat, Shatov, cevap vermedi; sessizlik bir dakika kadar sürdü. Bayan Lebyatkin'in pudrali yanaklarindan, gözyaslari sel gibi süzülüyordu; elleri Shatov'un omzunda oldugu halde oturuyor; fakat onun yüzüne bakmiyordu. Shatov, birden yerinden kalkti. - Oh, sizden bana ne? dedi. Ayrica, sizin sorunlariniza karismaya da hakkim yok. Haydi, kalk! Öfkeyle oturmakta oldugum sirayi kaldirdi ve eski yerine koydu. -Eve gelecek olursa, buraya geldigimizi anlamamalidir. Gitme zamanimiz geldi. Mary Lebyatkin, birden kahkaha ile güldü. - Oh, hƒlƒ su usagimi düsünüyorsun, degil mi? Korkuyorsun!... Eh, iyi geceler, aziz ziyaretçiler. Ama bir dakika; size söylenecek bir sözüm var. Su Kirilov ve ev sahibimiz Filippov, kirmizi sakalli adam; bu sabah buraya geldiler, tam agabeyimin bana saldirdigi zaman. Ev sahibimiz onu yakalayip odanin bir kösesine savunanca, bagirdi: "Benim hatam degil, efendim; baskasinin cezasini çekiyorum!" Inanir misiniz, çatlayincaya kadar güldük... 171- Oh, aziz dostum, o bendim, kirmizi sakalli adam degil. Onu saçlarindan yakalayip yaninizdan çeken bendim; ev sahibiniz, dün degil evvelki gün gelmisti. Sizinle konusmaya gelmisti, siz karistiriyorsunuz. -Durun; zannedersem yanildim. Belki de sizdiniz. Fakat, neden böyle saçmaliklar için tartisalim? Onu kim çekerse çeksin, bu kadar önemlimi? Kahkaha ile gülmeye basladi. Shatov kolumdan çekerek: - Gidelim, dedi. Kapi gicirdiyor. Eger bizi burada bulursa, kadinin her tarafini çürük içinde birakacaktir. Fakat, merdivenleri ancak çikmistik ki, avludan gelen bögürmeyi ve küfürleri duyduk. Shatov, beni odasina sokarak kapiyi kilitledi. - Kavgaya katilmak istemiyorsan birkaç dakika burada kalmalisin. Bak, domuz gibi bögürmeye basladi bile. Yine kapinin esigine takilip düsmüs olmali. Her seferinde ayagi takilir ve boylu boyunca yere kapaklanir. Bununla beraber, oradan tartismasiz kurtulamadim. *** Shatov, kilitli kapisina kulagini dayayarak dinledi. Birden geri siçradi. Dehsete düserek fisildadi: - Buraya geliyor; biliyordum zaten! Korkarim ki gece yarisina kadar ondan kurtulamayacagiz. Shatov'un konusmasini, kapinin yumruklanmasi izledi. Yüzbasi: - Shatov, Shatov, kapiyi aç! diye haykirdi. Shatov, aziz dostum!?.. Sana iyi yarinlar dilemeye geldim, dostum, Sana günesin dogdugunu söylemeye geldim, 172 Günesin kizgin isiklan kederi dagitti. Ormanlari vahsi bir güzellik kapladi. Sana uyandigimi söylemeye geldim... seni lanetlemeye, Dallarin altinda tamamen uyandigimi anlatmaya. Bana sopayi hatirlatti... ha, ha, ha!... Her küçük kus.. ..susuzluktan ölüyor... Bir içki içecegim... Bir içki... ne içecegimi bilmiyorum... '( Oh, su budalaca merakin cani cehenneme! Shatov, hayatta kalmanin ne kadar güzel oldugunu biliyor musun? Shatov, yine fisildadi: - Cevap vermeyin. - Açsana! Erkekler arasinda... kavgadan daha büyük bir sey oldugunu anlamiyor musun? Onurlu bir kisinin bazi kötü dakikalari oldugunu bilmiyor musun? Shatov, ben iyi bir adamim; seni affedecegim... Shatov, gizli bildirilerin cani cehenneme, ha? Sessizlik. - Anlamiyor musun, aptal esek, ƒsigim!... Kendime kuyruklu bir ceket aldim. Kuyruklu ceketin askina, hiç olmazsa bir kere gör! Tam on bes ruble saydim, bu ceket için. Asik bir yüzbasinin kibar olmasi gerekir... Birden kapiyi yumruklayarak danalar gibi bögürdü. - Aç kapiyi!.. Shatov da birden gürledi. - Defol kapimdan!... - Pis köle!... Kiz kardesim de bir köle... bir hirsiz!.. - Sen de kiz kardesini sattin. - Yalan! Kötü bir iftira! Fakat tek kelimeyle ben.. onun kim oldugunu biliyor musun? 173Shatov, merakini yenemeyerek kapiya yanasti. - Kim? - Tahmin edebilir misin, sorarim sana? - Merak etme,tahmin edecegim. Kim oldugunu söyle. - Söylemekten korkmuyorum! Toplumun içinde hiçbir seyi söylemekten korkmadim!... Shatov, basiyla bana dinlememi isaret ettikten sonra onu kiskirtti. - Zannetmem. - Söyleyemez miyim? - Zannetmiyorum. -Zannetmiyor musun? - Eh, efendinden sopa yemekten korkmuyorsan, söylersin. Korkagin birisin degil mi? Hem de yüzbasi!... Yüzbasi heyecandan titreyen bir sesle: - Ben...ben...o... o kadin...diye kekeledi. Shatov kulagim kapiya dayadi. -Eeee? Hiç degilse yarim dakikalik bir sessizlik oldu. Yüzbasi nihayet: - Pis serseri! diye hay kirdi. Sonra, her basamakta tökezlenerek, bir semaver gibi soluyarak merdivenlerden inmeye basladi. Shatov kapidan uzaklasarak: - Alayci seytan, dedi. Sarhosken bile agzindan söz almak mümkün olmuyor. - Sakladigi nedir! diye sordum. Shatov, soruma cevap vermeden eliyle bastan savma bir hareket yapti ve kapiyi açarak tekrar dinledi. Uzun bir süre dinledi; hatta, emin olmak için birkaç basamak bile indi. Nihayet odaya döndü. 174 - Hiçbir ses duyulmadigina göre kadincagizi dövmüyor demektir. Hemen sizmis olmali. Gitme zamaniniz geldi. - Bakin Shatov, dedim. Bütün bunlardan ne anlam çikarabilirim? Yorgun ve bikkin bir sesle: - Nasil bir anlam çikarirsaniz çikarin, dedi. Sonra, yazi masasinin kösesine oturdu. Shatov'un evinden ayrildim. Kesin bir düsünce kafamda gittikçe kuvvetleniyordu. Ertesi günün düsüncesi kalbimin ezilmesine neden oluyordu. Ertesi gün, yani, Bay Verkhovensky'nin kaderinin tayin edilecegi pazar günü, notlarimin içindeki en önemli günlerden biridir. Umulmadik olaylarin günüydü; geçmisin olaylarinin yüze çiktigi ve gelecegin olaylarinin basladigi gündü; sert açiklamalarin yapildigi ve hatta, daha da karistigi bir gündü. Sabahleyin, okuyucularin bildigi gibi, dostum Bay Verkhovensky'ye arkadaslik ederek, Bayan Stavrogin'e gitmek zorundaydim; ögleden sonra üçte ise, durumu anlatmak (ne oldugunu ben de bilmiyordum) üzere Lisa'ya gidecektim. Bununla beraber, her sey kimsenin tahmin bile edemeyecegi bir sekilde sonuçlandi. Bir baska deyisle, o gün, en olaganüstü rastlantilarin günüydü. Olaylar, evvelce kararlastirildigi gibi saat tam on ikide Bayan Stavrogin'e gittigimizde onu evde bulamayisimizla basladi. Henüz kiliseden dönmemisti. Zavalli dostumun ruhsal durumu o kadar bozuktu ki, böyle bir olayla karsilasmasi hemen ruhsal yikimina neden oldu. Sanki kendinden geçmisçesine koltuklardan birine çöktü. Kendisine bir bardak su verdim; yüzünün sariligina ve ellerinin titremesine ragmen büyük bir inatla suyu reddetti. Aklimdayken söyleyeyim, bugün için son derece sik giyinmisti; sanki, 175baloya gidiyormus gibi süslenmisti; üzerinde islemeli bir gömlek vardi ve beyaz bir kravat takmisti; yeni sapkasi elindeydi; saman rengi yeni eldivenlerini sapkasiyla avucunun arasina kistirmisti; hatta, hafif bir koku da sürünmüstü. Henüz oturmustuk ki usak, Shatov'u salona getirdi; anlasildigina göre o da özel bir çagri ile gelmisti. Bay Verkhovensky, yerinden kalkip onun elini sikacak oldu; fakat, Shatov dikkatle bize baktiktan sonra, selam bile vermeden salonun öbür kösesine gitti ve bir koltuga oturdu. Bay Verkhovensky, ürkek gözlerini yine bana çevirdi. Birkaç dakika kadar derin bir sessizlige gömülerek oturduk. Bay Verkhovensky, acele acele bir seyler fisildamaya basladi; fakat, tek kelimesini bile anlayamadim. Söylemek istedigini bitiremeyecek kadar heyecanlanarak birden sustu. Usak, sözüm ona, masanin üzerine bir sey koymak için geldi; ama, aslinda bize bir göz atmisti. Shatov, birden yüksek sesle ona sordu: - Acaba, Bayan Shatov, Sayin Bayan Stavrogin'le beraber mi gitti, Alexey? Usak, büyük bir agirbaslilikla cevap verdi: - Bayan Stavrogin kiliseye yalniz gittiler, efendim. Bayan Shatov ise biraz rahatsiz olduklarindan odalarindan çikmak istemediler. Zavalli dostum, yine endiseli ve ürkek bakislarini bana çevirdi; öyle ki, basimi baska tarafa çevirmek zorunda kaldim. Birden avluda duyulan tekerlek sesleri ve konusmalar Bayan Stavrogin'in kiliseden dönüsünü haber vermis oldu. Hep beraber siçrayarak oturdugumuz yerden kalktik; fakat, bizi baska bir sürpriz bekliyordu; salona yaklasan birçok ayak sesi duyduk; Bayan Stavrogin'in yalniz olmadigi anlasiliyordu; bu da çok garipti; çünkü, belirli bir saatte gelmemizi isteyen kendisiydi. Nihayet, kosar adimlarla birinin gelmekte oldugunu duyduk; Bayan Stavrogin'in böyle yürümeyecegi kesin olarak bilinirdi. Birdenbire, Bayan Stavrogin büyük bir heyecan içinde soluk soluga salona daldi. Biraz 176 arkasindan ve daha yavas adimlarla Lisa geliyordu; Lisa'nin kolunda Bayan Mary Lebyatkin vardi. Bunu rüyamda görsem inanamazdim!.. Bu anlasilmaz durumu daha etraflica anlatabilmek için, bir saat kadar geriye gitmek ve Bayan Stavrogin'in kilisede basina gelen olaylari bütün ayrintilari ile anlatmam gerekecek. Kilisenin sabah ayininde, bütün sehirli, tabii sosyetenin ileri gelenleri de dahil, hazir bulunuyordu. Valinin karisinin, sehrimize gelisinden beri ilk defa kiliseye gelecegi de biliniyordu. Sunu da kaydedeyim ki, valinin karisinin serbest düsünceli ve "yeni kosullar"a bagli bir kadin oldugu söylentileri de sehirde dolasiyordu. Ayrica, bütün kadinlarimiz, onun çok sik giyinecegini de bi-.liyorlardi; zaten bu nedenle hepsi giyimlerine büyük bir titizlik göstermislerdi. Yalniz, Bayan Stavrogin, her zaman oldugu gibi, sade ve siyah bir elbiseyle gelmisti; zaten, son dört yildan beri böyle giyiniyordu. Kiliseye gelir gelmez, ön sirada, ve soldaki yerini aldi; kilise hademelerinden biri hemen kadife bir minderle geldi ve minderi Bayan Stavrogin'in diz çökecegi yere koydu. Kisacasi, her sey olagandi. Fakat, Bayan Stavrogin'in büyük bir arzuyla dua etmesi de gözden kaçmamisti; daha sonra, o günün olaylari hatirlandiginda, Bayan Stavrogin'in gözlerinin yasli oldugu bile söylenirdi. Nihayet, ayin bittikten sonra Basrahibimiz, Peder Pavel, vaaz vermek üzere kürsüye çikti. Vaazlari tüm sehirli tarafindan çok sevilirdi; hatta, hepsinin biraraya toplanarak bastirilmasini arzularlar; fakat, Peder Pavel, kesin kararini bir türlü veremezdi. Bu kez vaaz, her zamankinden çok daha uzun sürmüstü. Vaaz süresinde, bir hanimefendi kiliseye eski bir arabayla geldi; bu arabalarda, hanimlar, ancak yan olarak oturabilirler ve sarsintidan düsmemeleri için arabacinin kemerine tutunurlardi. Sehrimizde hƒlƒ bu tip arabalara rastlamak mümkündü. Kilisenin kösesinde duran arabadan (çok sayida araba ve hatta, atli polis bile vardi) yere atlayan hanimefendi, arabaciya dört gümüs kopik verdi. Arabacinin yüzünü eksittigini gören hanimefendi: 177- Çok fazla istemediniz mi, diye haykirdi. Sonra acikli bir sesle ekledi: - Zaten bundan baska param da yok. Arabaci umutsuz bir tavirla elini salladi. - Oh, önemli degil, hanimefendi, dedi. Sonra kadina" seni kirmak da zaten günah olurdu" der gibi bakti ve deri para kesesini paltosunun cebine soktu; sonra yakindaki arabacilarin alaylari arasinda atlarini kirbaçlayarak oradan uzaklasti. Efendilerinin kiliseden çikmalarini bekleyen usaklarin ve arabacilarin arasindan geçerek kiliseye dogru yürürken, alayli gülüsler onun pesini de takip etti. Kuskusuz, böyle bir kadinin aniden sokagi dolduran kalabaligin arasinda görünmesi, garip karsilanmisti. Kadin asiri derecede zayifti ve biraz da topalliyordu; yüzünde kalin bir pudra ve allik tabakasi vardi; eylül ayinin günesli, fakat serin bir günü olmakla beraber, kadinin üzerinde, incecik siyah bir elbise vardi; uzun çiplak boynuna ne esarp sarmis ne de omuzlarina sal atmisti. Basi çiplakti: Siyah saçlarini çiplak ensesinin üstüne toplamis ve saçlarinin sag tarafina, kutsal günlerde ikonalari süslemek için satilan kƒgit güllerden takmisti. Bu güllerin benzerini, Bayan Lebyatkin'i ziyaretim aninda, odasinda asili olan ikonanin altinda görmüstüm. Genç kadin her ne kadar basini önüne egmis gidiyorsa da, dudaklarinda kurnazca, sevimli bir tebessüm vardi. Kadin, eger bir dakika daha oyalanmis olsaydi, belki de kiliseye girmesine izin verilmeyecekti. Fakat, kadin kilisenin kapisindan içeri süzülmeyi basardi. Içeri girdikten sonra da, kalabaligi yararak ön tarafa dogru yürüdü. Gerçi vaaz yanlanmis, kilisenin salonunu dolduran kalabalik, Basrahibi büyük dikkat ve sessizlikle dinliyordu; ama, yine de merakli birkaç göz yeni gelen bu kadini saskinlikla izlemisti. Kadin yüksek kürsünün önündeki kutsal minderin üstüne diz çöktü ve pudrali yüzünü yere degecek kadar egdi; o sekilde uzun bir süre kaldi; görünüse göre agliyordu. Fakat, basini dogrultup tekrar ayaga kalktigi zaman, yine eski neseli tavrini takindi. Büyük nese 178 ve asiri zevkle, bakislarini, salonu dulduran kalabaligin yüzünde, kilisenin duvarlarinda dolastirmaya basladi. Bazi kadinlara özel bir merakla bakiyor, hatta daha iyi görebilmek için ayak parmaklarinin ucunda dogruluyordu; bir iki kere de kikir kikir gülmüstü. Vaaz bitmis ve büyük kutsal haç ortaya çikarilmisti. Valinin karisi haça ilk gitmesi gereken kimse olmakla beraber, haçin birkaç adim önünde durdugu halde, sanki Bayan Stavrogin'in daha önce gitmesini beklermis gibi bir hali vardi; Bayan Stavrogin'e gelince sanki önünde kimse yokmus gibi dogruca haça gidiyordu. Valinin karisinin bu garip nezaketi, kusku yok ki, zekice hazirlanmis bir oyundu; kilisedeki herkes bunu böyle yorumlamisti. Bayan Stavrogin'in de bunu böyle yorumladigina kusku y oktu; fakat, kimsenin farkinda degilmis gibi yoluna devam etti; haçi öptükten sonra çikis kapisina yöneldi. Herkes ona yol vermekle beraber kilisenin hademesi de ona yol açmak için önünden yürüyordu. Fakat kapiya yaklastiginda, henüz basamaklara ulasmadan, küçük bir kalabalik kisa bir süre yolunu kesti. Bayan Stavrogin, ister istemez durmak zorunda kalmisti; tam bu sirada garip bir yaratik, saçinda kƒgit bir gül olan kadin, kalabaligi yararak geldi ve Bayan Stavrogin'in önünde diz çöktü. Kolay kolay sasirmayan, özellikle toplumun içinde hislerine çok iyi hƒkim olmasini bilen Bayan Stavrogin, ayaklarina kapanan bu kadina magrur ve sert bir tavirla bakti. Burada, mümkün oldugu kadar kisaca isaret etmem gerekir ki, Bayan Stavrogin, son zamanlarda her ne kadar biraz daha tutumlu ve hatta biraz cimri olmussa da, bazen hayir isleri için paraya acimazdi. Petersburg'da bir hayir kurumunun üyesi oldugu da bilmen gerçeklerdendi. Kitligin son yilinda, Petersburg'daki Açlik Çekenlere Yardim Komitesi'ne bes yüz ruble yardimda bulunmus ve bu yardimi sehirde agizdan agza dolasmisti. Nihayet, çok yakin bir zamanlarda, yeni valinin atanmasindan hemen önce, ilimizin fakir kadinlarina yardim etmek için bir kadinlar birligi kurmak üzereydi. Bu fikir önderin kafasinda gittikçe genisliyordu; böyle bir birligin Moskova ve civarindaki illerde de kurulmasini tasarlamaya 179baslamisti bile. Ve simdi, yeni valinin ani atanmasi ile bütün hazirliklar yüzüstü kalmisti; söylenildigine göre, yeni valinin karisi, böyle bir birligin gereksizligi hakkinda birkaç igneli söz etmisti ve bu konusmalar, bire bin katilarak Bayan Stavrogin'e kadar iletilmisti. Erkeklerin kalbinde nelerin gizli oldugunu ancak Tanri bilir; ama, tahmin ederim ki, Bayan Stavrogin kilisenin kapisinda dururken, valinin karisinin ve salonu dolduran kalabaligin biraz sonra yanindan geçecegini bilerek için için sevmiyordu; kendi kendine söyle düsünüyor olmaliydi: "Kendisi de gözleriyle görsün ki, benim hakkimdaki düsünceleri ve zekice yaptigini sandigi konusmalari bana viz gelir. Hepiniz de bana viz gelirsiniz!..." Bayan Stavrogin, ayaklarina kapanan genç kadina büyük bir dikkatle bakarak sordu: - Ne var, yavrum? Ne istiyorsunuz? Mary Lebyatkin, dehset içinde ve utanmis, fakat son derece saygili bir anlamla ona bakiyordu. Birdenbire, garip bir kikirdamayla güldü. Bayan Stavrogin, soran bakislarini etrafindaki kalabaligin üzerinde dolastirdi. - Ne istiyor benden? Bu kadin kimdir, diye sordu. Mutsuz musunuz? Yardima ihtiyaciniz mi var? "Mutsuz" kadin heyecanla titreyen bir sesle: -Evet, Madam, ihtiyacim var... buraya... diye kekeledi. Buraya sadece elinizi öpmek için gelmistim... Sözünün burasinda yine kikirdadi. B akislarinda, büyügünden bir sey isteyen küçük bir çocugun saf anlami vardi. Bayan Stavrogin'in eline sarilmak için öne dogru egildi; fakat, birden ürkmüs gibi ellerini tekrar geri çekti. Bayan Stavrogin, üzgün bir tavirla gülümseyerek: - Sadece bunun için mi geldiniz, diye sordu ve hemen sedef islemeli para kesesini çikardi ve içinden on rublelik kagit bir parayi alarak kadina uzatti. Kadin parayi itiraz etmeden aldi. Bayan Stav180 rogin, çok ilgilenmisti ve kadini basit bir dilenci olarak kabul etmedigi belliydi. . Kalabaligin içinden biri bagirdi. - On ruble verdi kadina!.. "Mutsuz" kadin, rüzgƒrdan ucu sallanan on rublelik kagit parayi sol elinin parmaklari ile sikica tutarak: - Lütfen, Madam, elinizi öpeyim, diye mirildandi. Bayan Stavrogin, her ne sebeple ise, kaslarini hafifçe çatarak, hemen hemen sert bir tavirla elini uzatti; genç kadin kendisine uzatilan eli saygiyla öptü. Gözleri heyecanla parildadi. Tam bu sirada, pesinde sehir sosyetesinin hanimlari ve yüksek memurlar oldugu halde valinin karisi geldi. Önündeki kalabalik yüzünden durmak zorunda kalmisti; onunla beraber birçok kisi de durmustu. Bayan Stavrogin birden: - Titriyorsunuz, dedi. Üsüyor musunuz? Sonra, paltosunu çikartip usagina atti ve omuzlarindan oldukça pahali siyah salini alarak, hƒlƒ önünde diz çökmüs duran genç kadinin zayif omuzlarina sardi. - Lütfen kalkin; rica ederim, ayaga kalkin!.. Kadin ayaga kalkti. Bayan Stavrogin, sabirsizca etrafina bakinarak sordu: - Nerede oturuyorsunuz? Nerede oturdugunu bilen var mi? Fakat kalabalik biraz önceki kalabalik degildi; etrafini çevirenler hep tanidik sosyete kisileriydi; erkek ve kadin karisikti; kimisi hos görmeyen bakislarla ve hayretle, kimisi merakla bakiyordu; hatta, içlerinde bazilari, bir olayin arifesinde olduklarini hissetmis gibi, hafif bir tebessümle bakiyordu. Nihayet, iyi niyetli biri, Bayan Stavrogin'in sorusunu nezaketle cevaplandirdi. - Tahmin ederim ki, Bay Lebyatkin'in kiz kardesidir. Konusan, tüm sehirli tarafindan sevilen ve sayilan tüccarlardan 181Bay Andreyev'di. Gözlüklü, kir sakalli bir adamdi. Üzerinde bir Rus paltosu ve elinde silindir sapka vardi. -Bogoyavlenska sokaginda, Filippov'un evinde oturuyor, diye ekledi. - Lebyatkin mi? Filippov'un evi mi? Evet, böyle bir sey duymustum saniyorum. Tesekkür ederim, Bay Andreyev. Fakat, kim bu Lebyatkin? - Kendisine yüzbasi diyen biri, Madam. Korkarim, söylediklerine ve hareketlerine pek dikkat etmeyen biridir. Onun kiz kardesi oldugundan kusku yok. Bay Andreyev sesini alçaltip, anlamli anlamli Bayan Stavrogin'e bakarak ekledi. - Evden kaçmis oldugunu tahmin ederim. - Anliyorum. Tesekkür ederim, Bay Andreyev. Siz Bayan Lebyatkin misiniz, sevgili yavrum? - Hayir, Madam, Bayan Lebyatkin degilim. - Su halde agabeyinin ismi Lebyatkin olmali. - Evet, Madam, Lebyatkin agabeyimdir. - Simdi bakin ne yapacagim, yavrum. Benimle bareber geleceksiniz, sizi oradan evinize yollayacagim. Benimle gelmek ister miydiniz? Bayan Lebyatkin heyecanla ellerini çirpti. - Oh, evet, bayilirdim!.. Lisa: - Teyze, beni de beraber aliniz, lütfen! diye haykirdi. Belki bunu da açiklamak zorundayim; Lisa, ayine valinin karisiyla gelmisti; Annesi doktorun tavsiyesiyle araba gezisine çikmis ve cani sikilmasin diye Bay Drozdov'u da yanina almisti. Bayan Stavrogin büyük bir gururla: -Her zaman bana gelmeni istedigimi bilirsin, yavrum, dedi. Ya annen kizarsa? 182 Bayan Stavrogin sözünü tamamlar tamamlamaz Lisa'nin asiri heyecanini görünce sasirdi. Lisa, Bayan Stavrogin'i yanaklarindan öperek yalvardi. -Lütfen, teyzecigim, sizinle gelmek zorundayim. Valinin karisi çok sasirmisti. -Mais qu'avez vous done, Lisa! (Ne oldu size, Lisa!) - Oh, son derece üzgünüm, sevgili kuzen; fakat, teyzemle gitmek zorundayim. Böyle söyleyen Lisa, hosnutsuzlugunu saskinligi ile belirten chere cousine'e (sevgili kuzen) döndü ve yanaklarindan öptü. Sonra aceleyle: - "Maman"a söyleyin beni derhal teyzemin evinde bulsun, dedi. "Maman" sizi ziyaret etmek için sabirsizlaniyordu. Bu sabah bana böyle söylemisti. Size söylemeyi unutmustum. Özür dilerim. Lütfen kizma, Julie, chere... cousine (sevgili kuzen). Teyzecigim, ben hazirim!.. Sonra Bayan Stavrogin'in kulagina egildi. - Beni beraberinizde götürmezseniz, teyzecigim, diye fisildadi, arabanizin arkasindan haykirarak kosarim. Onu kimsenin duymamis olmasi çok iyiydi. Hatta, Bayan Stavrogin bile bir adim geri çekilerek bu kudurmus gibi heyecanli kiza bakti. Bu bakis her seye bir anda karar vermesine yetti; o anda Lisa'yi beraberinde götürmeye karar vermisti. Elinde olmayarak bagirdi. -Buna bir son vermeliyiz!.. Pekƒlƒ, Lisa, bizimle gelebilirsin. Sonra sesini biraz daha yükselterek: -Tabii, Bayan Lembke izin verirse, dedi. Bu arada, içten gelme magrur bir tavirla valinin karisina dönmüstü. Bayan Lembke, göze batan asiri bir zariflikle - Gerçekten onu bu zevkten yoksun etmek istemem, diye, mirildandi. 183Sonra, sevimli bir tavirla gülümseyerek mirildanmasina devam etti: - Özellikle onun nasil dikbasli oldugunu ben de biliyorum. Bayan Stavrogin, magrur ve kibar bir tavirla: - Anlayisiniza tesekkür ederim, dedi Bayan Lembke, asiri heyecandan yüzü kizararak: - Ayrica, dedi. Evinize gelmekle duyacagi zevkin yani sira, Lisa'yi öyle soylu ve elemli bir çekis nedeni var ki... Mutsuz kadina yan yan bakarak devam etti: - Sayet ifadem dogruysa, tam da kilisenin kapisi önünde. Bayan Stavrogin, büyük bir agirbaslilikla söylenenleri dogruladi. - Böyle düsünceler size onur verir, Madam. Bayan Lembke, birden elini uzatti ve Bayan Stavrogin elinin parmak uçlarina aceleyle dokundu. Genel etki çok güzeldi; orada hazir bulunan kisilerin bazisi, gerçek bir içtenlikle, bazisi ise, yapmacik bir hayretle gülümsüyordu. Orada hazir bulunanlarin gülümseyislerini kelimelerle canlandiracak olursak; Bayan Stavrogin'i küçümseyerek, ziyarete gitmeyenin Bayan Lembke olmadigi, tersine, Bayan Stavrogin'in onu kendisinden uzak tuttugu ve valinin karisinin, Bayan Stavrogin'in evinden kovulmayacagim bilmis olsa onu kosa kosa ziyarete gidecegi herkes tarafindan anlasilmisti. Bayan Stavrogin, kilisenin kapisina henüz yanasmis olan arabasini Bayan Lebyatkin'e göstererek: - Bininiz, yavrum, dedi. "Mutsuz" kadin büyük bir neseyle arabaya kostu ve bir usagin yardimi ile bindi. Bayan Stavrogin, gerçekten dehsete kapilmis gibi rengi soldu: - Ulu Tanrim, diye haykirdi. Topal misiniz? Bayan Stavrogin'in renginin solmasini herkes görmüstü; ama, nedenini anlayamamisti. 184 Araba, parke yollarda sarsilarak uzaklasti. Bayan Stavrogin'in evi kiliseye çok yakindi. Daha sonra, bana Lisa anlatmisti; Bayan Lebyatkin üç dakika süren yolda çilginlar gibi kahkahlarla gülmüs, Bayan Stavrogin ise, Lisa'nin deyisiyle, "ipnotize edilmis" gibi oturmustu. 5 AKILLI YILAN . Bayan Stavrogin, usagi çagiran çingiragi çaldiktan sonra kendisini bir koltugun üstüne atti. Bayan Lebyatkin'in, odanin hemen hemen tam ortasinda duran büyük masanin yanindaki bir sandalyeye oturmasini isaret etti. - Oraya oturun, yavrum. Bay Verkhovensky, buna ne anlam verirsiniz? Su kadina bakin... nedir bunun anlami? Bay Verkhovensky: - Ben...ben... diye mirildandi. Tam o sirada usak geldi. -Hemen bir fincan lütfen! Mümkün oldugu kadar çabuk! Araba da beklesin!... , Bay Verkhovensky, bitkin bir sesle haykirdi. - Mais, chere etexcellente amie, dans qiielle inquietude... (Ama sevgili dostum, ne kadar üzüntü ile...) Bayan Lebyatkin, sevinçle el çirpti ve konusulanlari dinlemeye hazirlanirken haykirdi: - Oh, Fransizca, Fransizca! Insan yüksek sosyeteye girdigini hemen anliyor! Bayan Stavrogin, dehsete düsmüs gibi kadina bakakaldi. Hepimiz sessizce, bu olayin nasil sonuçlanacagini anlamak için oturuyorduk. Shatov, basini önüne egmis ve Bay Verkhovensky, sanki olayin bütün sorumlulugu onunmus gibi çekingen bir tavirla 185oturuyordu. Sakaklarinda ter damlaciklari parildiyordu. Lisa'ya bir göz attim; salonun bir kösesinde, hemen hemen Shatov'un yaninda oturuyordu. Gözleri, Bayan Stavrogin ile topal kadin arasinda dolasip duruyordu; dudaklarinda bir tebessüm vardi; fakat, bu tebessüm hos degildi. Bayan Stavrogin bu tebessümü gördü. Bayan Lebyatkin, tamamen dalgin görünüyordu; Bayan Stavrogin'in güzel dösenmis salonunu hayran hayran seyrediyordu; mobilyaya, halilara, duvardaki resimlere, rokoko tarzi boyali tavana, kösedeki büyük bronz Isa heykeline, porselen lambalara, albümlere ve masanin üzerindeki öteberiye dikkatle bakiyordu. Birden Shatov'a hitaben haykirdi. - Demek siz de buradasiniz, dostum!.. Epey zamandan beri görüsemiyorduk; fakat, kendi kendime düsündüm: "O olamaz! Buraya nasil gelebilir ki?" Sonra neseli bir kahkaha atti. Bayan Stavrogin, hemen Shatov'a döndü. - Bu kadini taniyor musunuz? diye sordu. Shatov, yerinden kalkacakmis gibi bir hareket yapmakla beraber, kalkmadan mirildandi: -Evet, Madam. - Ne biliyorsunuz? Lütfen, hemen anlatin! Shatov hiçbir neden yokken gülümsedi. - Sey... diye kekeledi. Siz kendiniz de anlayabilirsiniz... - Neyi anlayabilirim? Haydi, durmayin, bir seyler söyleyin?.. - Peki, agabeyi yüzbasi Lebyatkin'le beraber oturuyor. - Eeee? Shatov, yine duraksadi. - Oh, gerçekten sözetmeye degmez, diye mirildandi. Sonra, kararli bir tavirla sustu. Hatta, kararinin kesin olmasi, yüzünün kizarmasina neden oldu. Bayan Stavrogin öfkeyle söylendi. 186 - Zaten sizden daha fazlasi beklenemezdi. Herkesin bir seyler bildigini; fakat, her nedense söylemekten korktugunu ve sordugu sorulara kaçamak cevaplar vermek yoluyla kendisinden bir seyleri saklamaya çalistigini kesinlikle anlamisti. Usak, elinde küçük bir gümüs tepsiyle geldi ve Bayan Stavrogin'in istedigi kahveyi uzatti; fakat, haniminin küçük bir el hareketi ile Bayan Lebyatkin'e dogru yürüdü. Bayan Stavrogin: - Için, yavrum, dedi. Kilisenin önünde üsümüs olmalisiniz. Bayan Lebyatkin: - Mersi, diyerek kahveyi aldiktan sonra, usaga "mersi" demesinden ötürü kahkahalarla gülmeye basladi. Fakat, Bayan Stavrogin'in öfkeli bakisini görünce hemen sustu ve fincani masanin üzerine birakti. Garip bir tavirla: - Bana kizmiyorsunuz, ya, Teyzecigim, dedi. Bayan Stavrogin saskinlikla yerinde dogruldu. - Neee? Sizin teyzeniz miyim? Böyle söylemekle ne kastettiniz? Bayan Lebyatkin, bu kadar siddetli bir öfkeyle karsilasacagini kestirememis olmali ki, korkudan zangir zangir titreyerek arkasina yaslandi. Bayan Stavrogin'e saskinliktan irilesmis gözlerle bakarken: - Size... size... böyle hitap etmem gerektigini dü... düsünmüstüm, diye mirildandi. Lisa, size böyle diyordu. - Hangi Lisa'dan bahsediyorsunuz? Bayan Lebyatkin parmagi ile Lisa'yi göstererek: - Su genç hanimdan, dedi. - Ne zamandan beri ona Lisa diyorsunuz? Bayan Lebyatkin kendisim biraz toparlayabilmisti. 187- Neden olmasin? On dakika evvel, siz kendiniz ona böyle demediniz mi? Sanki zorla gülüyormus gibi bir tebessümle ekledi: - Onun kadar güzel bir kizi her zaman rüyamda görürüm. Bayan Stavrogin, durumu biraz kavrayarak sakinlesmisti; Hatta, Bayan Lebyatkin'in son kelimelerine hafifçe gülümsedi. Genç kadin, onun gülümsedigini görünce yerinden kalkti ve sekerek onun yanina gitti. .. Birden, Bayan Stavrogin'in, daha önce omuzlarina koymus oldugu sali omuzlarindan çekerek uzatti. - Lütfen, sunu geri alin, dedi. Geri vermeyi unutmustum. Bu kadar kaba davrandigini için bana kizmayin. - O sali hemen omuzlariniza örtün ve sizde kalsin. Simdi gidip yerinize oturun, kahvenizi için. Sakin benden korkmayin, yavrum. Sakin olun. - Sizi anlamaya basliyorum. Bay Verkhovensky, yine söze karisacak oldu. - Chere amie... (sevgili dostum) - Oh, Bay Verkhovensky, siz olmasaniz ne yaparim bilmem... Bari bana siz yardim edin. Lütfen, yaninizdaki hizmetçi odasinin çingiragini çalin. Kimse konusmadi. Gözleri kuskuyla hepimizin yüzünde dolasti. Çok sevdigi oda hizmetçisi Agasha salona girdi. - Lütfen, bana, Cenevre'de almis oldugum kareli sali getirin. Bayan Shatov ne yapiyor? - Pek iyi degil, Madam. - Ona buraya kadar zahmet etmesini söyler misin, Lütfen. Hasta olsa bile, gelebildigi takdirde çok memnun olacagimi da bildir. Tam o sirada, holden gelen sesler duyuldu. Biraz sonra, salonun kapisinda, Maurice'nin koluna dayanarak soluk soluga yürüyen, Bayan Drozdov göründü. 188 Zayif, fakat çok sinirli kadinlarda sik sik görülen huzursuzlugu, tamamen sesine aksettiren bir haykirisla: - Oh, aman, buraya kadar güçlükle gelebildim! dedi. Lisa, çilgin kiz, anneni ne kadar sikintilara sokuyorsun? Sevgili Stavrogin, buraya kadar kizimi almak için geldim. Bayan Stavrogin, yasli kadina suratini asarak bakti. Yerinden kalkacak oldu; hatta, yari yariya kalkmis da sayilirdi. Hosnutsuzlugunu saklamaya gerek görmeden: - Tünaydin, Praskovya, dedi. Oturursaniz memnun olurum. Geleceginizi zaten biliyordum. *** Bayan Drozdov, böyle bir karsilamadan ötürü hayret etmis olamazdi. Bayan Stavrogin, eski okul arkadasina, gençlik yillarindan beri, dostluk görünümü altinda daima sert davranir; hatta, bu davranislarinda küçük bir tiksinti bile olabilirdi. Oysa, bu defa olaganüstü bir durumdu. Daha önce bahsettigim gibi, bu iki arkadasin arasi son günlerde nedense açikti. Bayan Stavrogin, bu soguklugun nedenlerini simdilik bilmiyordu ve bu bilgisizligi arayi büsbütün sogutuyordu; fakat, Bayan Stavrogin'in öfkelenmesinin asil nedeni, son zamanlarda, Bayan Drozdov'un ona karsi garip bir üstünlük elde etmesiydi. Kuskusuz Bayan Stavrogin, son derece üzgündü ve kulagina kadar bazi söylentiler de geliyordu; özellikle, bu söylentilerin belirsiz olmasi onu daha fazla üzüyordu. Bayan Stavrogin, çok açik sözlü ve sözünü esirgemeyen bir kadindi. Bunu söyle açiklayabilirim ki onun gizli kapakli islerle ilgisi yoktu; ugrasacagi kimselerle açikça ve korkusuzca çarpisirdi. Her ne hal ise, iki kadin birbirlerini bes günden beri görmüyorlardi. Son görüsme, Bayan Stavrogin tarafindan yapilmis, "su Drozdov yaratigini" gücendirmis ve onu utanç içinde birakmisti. Sunu kaydetmekte hakiyim ki, Bayan Drozdov, Bayan Stavrogin'in ondan korkmasi 189için bir neden oldugunu bilerek gelmisti. Bunun böyle oldugu, bakislarindan açikça anlasiliyordu. Fakat, görünüse bakilacak olursa, ne zaman Bayan Stavrogin'in utançtan yerin dibine geçmesi beklenirse, seytanca bir zekƒyla bu zor durumdan kurtulmasini biliyordu. Hiç itiraz etmeden kendilerine hakaret edilmesine göz yuman birçok zayif karakterli kadin gibi, durumun kendi yararina döndügünü hisseden Bayan Drozdov, ilk firsatta saldirgan kesilirdi. O zamanlar hasta oldugu dogruydu ve eskisinden daha sinirli olmasinin nedeni de bu hastaligiydi. Nihayet, sunu da ekleyebilirim ki, eger bu iki eski okul arkadasi arasinda herhangi bir tartisma çikacak olsaydi, bizden sakinmalarina gerek yoktu; çünkü, bizler de yakin birer aile dostu sayiliyorduk. O zamanlar bunu, belirli bir hayretle anlamistim. Bayan Stavrogin'in gelisinden beri ayakta duran Bay Verkhovensky, Bayan Drozdov'un haykirimi ile koltuguna çöker gibi oturdu ve çaresizlik içinde benim bakislarimi yakalamaya çalisti. Shatov, sert bir hareketle yerinde döndü ve hatta soluyarak bir seyler bile mirildandi. Bende biraktigi izlenim, bir an evvel buradan kurtulup gitmek istemesiydi. Lisa da ayaga kalkmak üzereyken, tekrar yerine oturdu. Annesinin bagirisina önem vermemis görünüyordu. Bu tavri, onun dikbasli olusundan degildi; fakat, daha baska ve etkili duygularin tutsagi olusundan ötürüydü. Gözlerini dalgin dalgin yere dikmisti; hatta, Bayan Lebyatkin'in bile farkinda degilmis gibi görünüyordu. Bayan Drozdov, masanin yanindaki bir koltugu isaret ederek: - Oh, dostum, iste burasi iyi degil mi? Sonra, Bay Drozdov'un yardimi ile koltuga otururken gergin bir sesle: -Eger bacaklarim agrimamis olsaydi, sizin evinizde bir dakika bile oturmazdim, dostum, dedi. Bayan Stavrogin, basini hafifçe kaldirdi ve sag elinin parmaklarini, basinin agridigina isaret etmek istermis gibi sak; gina bastirdi. - Hey güzel Tanrim! Evimde neden oturamazmissiniz, Praskovya? Kocaniz bütün hayati süresince bana en yakin bir dost olarak 190 davrandi ve sizinle de, çocuklugumuzdan beri, ayni okulda beraberce oynardik. Bayan Drozdov, öfkeyle elini salladi. - Biliyordum! Bana sitem etmeye kalkisacaginiz zaman daima çocuklugumuzdan ve okuldan sözedersiniz... sizin çok iyi bilinen bir hilenizdir bu! Fakat, bana sorarsaniz, bunlar güzel konusmalardir. Su sizin yatili okulunuz sözünden artik usandim diyebilirim!.. - Özellikle bugün çok sinirli oldugunuzu görüyorum. Bacaklariniz nasil? Iste, size kahve getiriyorlar. Lütfen, buyurun ve surat asmayin... ne de olsa aramizda bir dostluk var! - Benimle daima, sanki küçük bir kizmisim gibi konusuyorsunuz. Kahvenizi de istemiyorum... orada kalsin!.. Ve sonra, kendisine kahve uzatan usaga, öfkeyle elini salladi. Ben ve Bay Drozdov disinda herkes kahve içmeyi istememisti. Bay Verkhovensky, kahveyi almakla beraber, içmeden masanin üzerine koymustu. Ama, Bayan Lebyatkin bir fincan daha arzu etmis olmali ki, kahveyi almak üzere uzandi; fakat, nedense, vazgeçerek elini çekti ve bu hareketinden çok memnun göründü. Bayan Stavrogin, dudak bükerek gülümsedi, - Sanirim ki bir seyler tasarliyorsunuz, sevgili dostum, Praskovya, zaten burada bulunusunuzun nedeni de budur. Bütün hayatiniz boyunca bazi tasavvurlarinizla yasadiniz. Yatili okuldan sözettigini için bana kizdiniz. Fakat, hatirlar misiniz, bir gün sinifa gelip bizi, süvari subayi Shablykin'in size evlenme teklif ettigine inandirmaya çalismis; fakat, hemen oracikta Matmazel Lefebure tarafindan yalaniniz meydana çikarilmisti. Fakat yalan söylememistiniz... oh, hayir... sadece kendi kendinizi tatmin edebilmek için hayalinizde canlandirmistiniz, o kadar. Eh, simdi söyleyin bakalim derdiniz nedir? Simdi neler hayal ediyorsunuz? Caninizi bu kadar sikan sey nedir? - Ve siz de, bizim din derslerine gelen rahibe kapilmistiniz. Mademki bu kadar meraklisiniz, eski günleri hatirlayalim bari!.. Hah hah hah... 191Sinirli sinirli gülerken bir öksürük nöbetine tutuldu. Bayan Stavrogin nefretle ona bakti. -Oh, demek rahibi hƒlƒ unutamadiniz? Yüzü yemyesil oldu. Bayan Drozdov birden büyük bir gururla yerinde dogruldu. - Korkarim ki dostum, simdi gülecek halim yok. Neden ailenizi ilgilendiren bir rezalete toplumun önünde kizimi karistiriyorsunuz? Buraya da bu nedenle geldim. Bayan Stavrogin tehdit eder bir tavir takindi. - Ailemi ilgilendiren rezalet mi? Lisa, birden söze karisti. -Anne, ben de, kelimelerinize dikkat etmeniz için sizi uyarmak zorundayim. - Ne dedin, ne dedin? Annesi yine feryadi basmak üzereyken kizinin ates püsküren bakislarini görünce bu kararindan vazgeçti. Lisa, kizararak haykirdi. - Aileyi ilgilendiren bir rezalet diye nasil sözedersin bundan, anne?! Bayan Lembke'den izin alarak kendi arzumla geldim buraya. Bütün arzum su zavalli kadinin durumunu ögrenip ona yardimci olabilmekti. Bayan Drozdov, tükürür gibi gülerek kizinin sözlerini tekrarladi. - Su zavalli kadinin durumu!.. Böyle "masallarla" ugrasmak senin isin mi? Senin zorbaliklarindan artik usandim, kizim. Büyük bir öfkeyle Bayan Stavrogin'e döndü. -Dogru olup olmadigini bilmiyorum; ama, bütün sehir halkini kendinize uydurmus oldugunuz söyleniyor. Fakat korkarim ki sizin de sonunuz geldi artik. Bayan Stavrogin, yayindan firlamak üzere olan bir ok gibi oturuyordu. On saniye kadar sabit ve dik bakisli gözlerini Bayan Drozdov'a dikti. Sonra, hayret edilecek derecede sakin bir sesle: 192 - Eh, Praskovya, dedi. Tanriya sükür ki burada yabanci yok. Sonradan pisman olacaginiz çok sey söylediniz. - Adlandirabilecegim bazi kimseler gibi toplumun düsüncelerinden korkan bir kimse degilim, dostum. Gururunuzdan dolayi toplumun düsüncelerinden irkilen sizsiniz. Burada yabanci olmamasina gelince, bundan son derece memnun olmalisiniz. -Bu son hafta içinde görüyorum ki biraz daha akillanmissiniz, degil mi? - Bu son hafta içinde akillanan ben degilim. Sadece bu hafta gerçek ortaya çikmistir, o kadar. - Hangi gerçek bu hafta ortaya çikmis? Dinleyin, Praskovya; beni sinirlendirmeye çalismayin, hemen su dakika durumu açiklamalisiniz. Size samimiyetle soruyorum, hangi gerçek ortaya çikmistir ve bunu söylemekle neyi kastediyorsunuz? Bayan Drozdov birden, karsisindakini yenmek amaciyla sonucun ne olacagina aldirmadan, parmagi ile Bayan Lebyatkin'i gösterdi. - Iste, bütün gerçek orada oturuyor!.. Neseli bir merakla Bayan Drozdov'u izleyen Bayan Lebyatkin, onun parmagi ile kendisini isaret etmesi üzerine katila katila gülmeye ve heyecanla yerinde kipirdanmaya basladi. Bayan Stavrogin, rengi solmus olarak arkasina yaslandi ve haykirdi. - Ulu Tanrim! Bunlar hep beraber akillarini mi kaçirdilar?!.. Yüzünün rengi o kadar solmustu ki, salondakiler telƒslandilar. Onun yanina ilk kosan Bay Verkhovensky oldu; ben bile biraz daha yaklastim; sandalyenin yaninda kalmakla beraber, Lisa bile ayaga firladi; fakat en çok korkan kimse Bayan Drozdov oldu; bacaklarinin agrisina aldirmadan yerinden dogruldu ve aglamakli bir sesle haykirdi. - Dostum, lütfen beni, aptalligimdan dolayi bagisla!.. Su!.. Birisi biraz su versin ona!.. 193Bayan Stavrogin'in bembeyaz dudaklari kipirdadi. Kesin bir dille ve hafif bir sesle: - Aglamayin, rica ederim, Praskovya, dedi. Beyler lütfen yerlerinize dönün. Su istemem! Kendisine biraz hƒkim olan Bayan Drozdov, söylenmekte devam ediyordu. - Oh, sevgili dostum, belki de söylememem gerekirdi; fakat, birtakim alçaklarin yagdirdigi mektuplarin etkisi altinda kaldim. Sizi ilgilendiren yazilar olduguna göre, onlari size göndermeliydiler!.. Nihayet, sevgili dostum, benim genç bir kizim var!.. Bayan Stavrogin, irilesmis gözlerle ona bakiyor ve hayretten agzi bir karis açik olarak dinliyordu. Tam o sirada, kösedeki bir kapi sessizce açildi ve Dasha Shatov salona girdi. Hemen durdu ve etrafina bakindi. Heyecanimiza sasirmisti. Kimsenin haber vermedigine göre, Bayan Lebyatkin'i görmemis oldugu belliydi. Dasha'yi önce Bay Verkhovensky gördü. Acele bir hareket yapti, yüzü kizardi ve bilinmeyen bir nedenle yüksek sesle bildirdi. Bayan Shatov!.. Sesi öylesine yüksek çikmisti ki hepimiz elimizde olmayarak basimizi döndürüp Dasha Shatov'a baktik. Bayan Lebyatkin: - Demek Dasha bu! diye haykirdi. Eh, Shatov, dostum, kiz kardesiniz hiç de size benzemiyor! Agabeyim bu kadar güzel bir kizi "köle kiz Dasha" diye adlandirmaya nasil cesaret edebiliyor? Bayan Stavrogin'e dogru yürümekte olan Dasha, isminin söylenmesi üzerine birden durdu ve Bayan Lebyatkin'e döndü. Gözlerini bu yarim akilli kadina dikerek donmus gibi oldugu yerde kaldi. Bayan Stavrogin büyük bir sük–netle: - Oturun, Dasha, dedi. Daha yakinina; tamam. Oturdugunuz yerden bu kadini görebiliyorsunuz. Onu taniyor musunuz? Dasha, hafif bir sesle: - Onu simdiye kadar hiç görmemistim, dedi. Kisa bir duraklamadan sonra ekledi: 194 - Bay Lebyatkin'in hasta kiz kardesi oldugunu tahmin ederim. Bayan Lebyatkin heyecanli bir sesle: - Her hareketinizden okumus bir hanini oldugunuz belli oldugundan sizinle daha evvel tanismak istemekle beraber, ben de sizi ilk kez görüyorum, dedi. Usagimin sövmesine gelince, sizin gibi sevimli ve okumus genç bir hanimin, onun parasini almasi cidden mümkün olabilir rni? Çok hos, hos, hos bir kiz oldugunuzdan, parayi benden alabilirsiniz!.. Son kelimelerini elini sallayarak söylemisti. Bayan Stavrogin, magrur bir tavirla: - Söylediklerinden bir anlam çikarabiliyor musunuz, diye sordu. - Her seyi anliyorum, Madam. - Paradan bahsettigini duydunuz, degil mi? - Tahmin ederim ki, Isviçre'deyken Bay Stavrogin tarafindan Bay Lebyatkin'e verilmek üzere gönderilen paradan sözediyor olmali. Bir dakika kadar derin bir sessizlik oldu. -Nicholas'in kendisi mi sizden böyle bir sey istemisti? - Üç yüz ruble tutarindaki parayi Bay Lebyatkin'e göndermek istiyordu. Adresini kesin olarak bilmemekle beraber bu sehirde oldugundan emindi. Eger buradaysa parayi Bay Lebyatkin'e vermemi rica etti. - Fakat paranin ne kadari kaybolmus? Bu kadinin söz ettigi kayip para nedir? - Isin burasini bilmiyorum, Madam. Ben de, Bay Lebyatkin'in uluorta, herkesin içinde, parasinin tamamini vermemis oldugumu söyledigini duymustum; fakat, ne demek istedigini bilmiyorum. Bana verilen üç yüz rubleydi, ben de ona üç yüz ruble gönderdim. Bayan Shatov, kendine güvenini yeniden kazanmisti. Ve burada ilave etmeliyim ki, bu kizi uzun müddet sasirtmak mümkün degildi. 195Duygulan her ne olursa olsun, kendisine çikar bir yol bulmasini bilirdi. Simdi cevaplarini acele etmeden, sakin ve vicdanen suçlu oldugunu belirtebilecek bir saskinlik göstermeden veriyordu. O anlatirken Bayan Stavrogin gözlerini bir saniye olsun onun üzerinden ayirmiyordu. Verilen cevaplan bir süre kafasinin içinde evirip çevirdikten sonra kendinden emin ve kararli bir sesle konusmaya basladi. Bütün dikkati ile Dasha'ya bakiyordu. -Eger, dedi, Nicholas bu arzusunun yerine getirilmesini benden isteyecegine, sizden istemisse, kendisine özgü nedenleri vardir. Eger bunu benden saklamak istemisse, onun özel islerine karismak istemem. Fakat, bu ise sizin karismaniz, içimin rahat etmesi için yeterli bir nedendir. Bunu bilmenizi istiyorum, Dasha, siz her seyin üstündesiniz. Oysa, görüyorsunuz, dostum, dünyadaki yalanlara ve aldatmalara akliniz ermediginden, temiz kalplilikle de olsa hata yapabiliyorsunuz. Bu hatayi, bazi alçaklarla isbirligi yapmakla islediniz. Bu alçagin yaydigi dedikodu da hatanin degismez bir tanimlamasidir. Fakat, onun hakkinda gerekli bilgileri ögrenecegim; haklarinizi korumak ilk görevim olduguna göre, bu konuda sizi koruyacagim. Simdi bu konuya kapatalim. Bayan Lebyatkin, birden yerinden dogrularak: - Sizi görmek için geldigi zaman yapilacak ilk güzel ve dogru davranis, Onu dogruca usaklar kismina yollamaniz olacaktir. Biz burada oturup kahvelerimizi içerken birakin o usaklarla, sandik üzerinde kƒgit oynasin. Ona bir fincan kahve bile gönderebilirsiniz; ama ondan o kadar igreniyorum ki... Sözü bittikten sonra basini onurla geriye atti. Bayan Stavrogin, Bayan Lebyatkin'! dikkatle dinledikten sonra tekrarladi. - Bu konuyu artik kapatalim. Bay Verkhovensky, lütfen çingiragin ipini çeker misiniz? Bay Verkhovensky kendisinden istenileni yaptiktan sonra büyük bir heyecanla ileri dogru bir adim atti. Yüzü kipkirmizi, kekelemeye basladi. 196 -Eger... eger ben... ben de çok igrenç olan bu öyküyü duydumsa; daha dogrusu, iftirayi dogru duydumsa, bu takdirde... diyebilirim ki... enfin c'est un homme perdu et quelque chose comme un forçat evad‚... (kisacasi sonu gelmis bir adamdir, bir kaçak gibidir...) Cümlesini bitirmeden yarida kesti; Bayan Stavrogin, sorgu dolu bakislarla onu tepeden tirnaga kadar süzdü. Agir basli kƒhya salona girdi. Bayan Stavrogin: -Araba hazirlansin, dedi. Sen Alexey, Bayan Lebyatkin'i evine götürmeye hazirlan. Yolu kendisi tarif edecektir. - Bay Lebyatkin bir süreden beri bu hanimi bekliyorlar ve beklemekte oldugunun bildirilmesini istediler. Tek kelime söylemeden sadece dinlemekle yetinen Maurice Drozdov birden atildi: - Bu mümkün olamaz, Madam. Eger bu sekilde konusmami bagislarsaniz, madam, bir salona kabul edilebilecek karakterde bir insan degildir. O... o... tahammül edilmez bir kimsedir, Madam. Bayan Stavrogin, kƒhyaya: - Varsin beklesin, dedi. Kƒhya, hemen çekildi. Bay Verkhovensky, yine kekeleyerek konusmaya basladi. - C'est un homme malhonnˆte et je crois meme que c'est un forçat evƒde, ou quelqiie chose dans ce genre... (Ahlaksiz bir adamdir o, hatta bir hapishane kaçkini oldugunu saniyorum...) Yine kizarak sustu. Bayan Drozdov, yerinden kalkarken biraz igrenir bir tavirla: - Lisa, artik gitme zamani geldi, dedi. Birkaç dakika önce, fazla heyecanli aninda kendi kendine bir budala oldugunu söyledigi için üzülüyor görünüyordu. Dasha'nin konusmasini dudak kivirarak dinlemisti. Fakat, beni en çok sasirtan, Dasha'nin gelmesi ile degisen Lisa'nin görünümüydü. 197Gözlerinde, gizlemeye çalismadigi bir nefret ve igrenti pariltisi vardi. Bayan Stavrogin, yine o asin sük–netiyle ihtiyar kadini durdurdu. - Bir dakika bekleyin, Praskovya, rica ederim, dedi. Lütfen oturur musunuz? Bütün söyleyeceklerimi bitirmek istiyorum ve ayakta durmaniz uzun sürebileceginden bacaklariniz agrir. Tamam, tesekkür ederim. Kisa bir süre önce kendimi kaybettim ve sizinle biraz kirici konustum. Özür dilerim ve beni bagislamanizi rica ederim. Çok aptalca davrandim ve bunu ilk itiraf eden de benim. Ayrica, her seyin hakça yapilmasini da severim. Simdi siz de kendinize hƒkim olamadiniz, kuskusuz, ve bazi imzasiz mektuplardan sözettiniz. Her imzasiz mektup degerini bulmalidir; böyle bir mektubu yazan, altina imzasini atacak kadar kisilige sahip olmadigina göre, mektuplarin da okunmadan çöp sepetine atilmasi gerekir. Siz de bu fikirde degilseniz, sizi anlayamiyorum demektir. Her ne olursa olsun, sizin yerinizde olsaydim, o mektuplarin adini bile agzima almazdim. Ellerimi dahi, o pis mektuplarla kirletmek sikintisina sokmazdim. Fakat, siz bunu yaptiniz. Bununla beraber, mektuplardan önce siz sözettiginize göre; alti gün önce böyle bir mektup aldigimi söyleyebilirim. O mektubu yazan alçak, "hayatimda önemli bir rol oynayacak" topal bir kadindan sakinmam gerektigini ve Nicholas'in artik çildirmis oldugunu bildiriyordu. Evet, o alçagin kullandigi tabir böyleydi, çok iyi hatirliyorum. Nicholas'in çok düsmani oldugunu bildigimden, derhal düsmanlarindan birini buraya çagirttim. Bu kisi onun düsmanlari arasindaki en gizli, en kötü ve asagilik düsmaniydi. Onunla yaptigim kisa bir konusma sonucu, imzasiz mektup yazan alçagin kim oldugunu hemen anladim. Eger, siz de, zavalli Praskovya, "benim yüzümden", bana gönderilmis olan mektuplar gibi mektuplarla rahatsiz edilmisseniz, ki siz "mektup yagmuruna tutuldum" demistiniz, elimde olmadan size sikinti verdigim için önce ben üzülürüm. Size söylemek ve anlatmak istedigim bu kadardi. Su anda hasta ve üzgün oldugunuzu görmekten 198 üzülüyorum. Dahasi da var; Bay Drozdov'un çok uygun bir deyisle, içeri "alinamayacagini" söyledigi kuskulu kisiyi hemen "kabul" etmek kararini verdim. Özellikle, Lisa'nin burada yapacak bir isi yoktur. Gel, Lisa, yavrum. Seni bir kere daha öpeyim. Lisa, büyük salonu geçerek Bayan Stavrogin'in önünde durdu. Bayan Stavrogin, onu öptükten sonra kendisinden bir kol boyu kadar uzaklastirdi ve eliyle Lisa'nin basi üzerine bir haç yapip onu kut-sadiktan sonra bir kere daha öptü. - Eh, güle güle, Lisa, dedi. Sesi aglayacakmis gibi titriyordu. - Kaderim ne olursa olsun sizi çok sevecegime inanin. Tanri sizi korusun. Her zaman Tanri'ya karsi boynum büküktür. Daha fazla konusmak istemekle beraber kendisini tutarak sustu. Lisa, derin düsüncelere dalmis gibi tekrar yerine döndü. Tek kelime dahi söylememisti. Birden yerinden kalkip annesinin önünde durdu. Sakin bir sesle: - Hemen gitmeyecegim, Anne, dedi. Teyzemin yaninda biraz daha kalmak istiyorum. Lisa'nin sakin sesinde demir gibi bir kararlilik vardi. Bayan Drozdov, çaresizlik içinde ellerini havaya kaldirarak bagirdi. - Tanri beni korusun! Neler duyuyorum! Fakat, Lisa cevap vermedi, isitmis bile görünmedi. Salonun kösesindeki yerini aldi ve gözlerini bosluktaki bir noktaya dikerek sessizce oturdu. Bayan Stavrogin'in yüzüne magrur bir zafer anlatimi gelmisti. - Bay Drozdov, dedi. Sizden büyük bir ricada bulunacagim. Lütfen asagidaki adama bir bakiverin ve "içeri alinmasi" uygun olmasa bile onu buraya getirin. Bay Drazdov yerlere kadar egilerek selam verdikten sonra salondan çikti. Bir dakika sonra Bay Lebyatkin'le beraber döndü. *** 199Yüzbasi Lebyatkin'in görünüsünden daha önce de söz ettigimi hatirliyorum. Uzun boylu, karmakarisik saçli, kirmizi ve biraz sarkik yanakli; basinin her hareketinde titreyen gerdanli; bazen kurnaz bakisli, küçük, kanli gözlü; biyikli, favorileri uzun; etli girtlak kemigi biraz fazlaca çikik; kirk yaslarinda, iriyari ve tüm görünüsü çekici olmayan bir adamdi. Fakat, görünüsünde en çok göze çarpan, kuyruklu ceketi ve temiz, beyaz keten gömlegiydi. Bay Verkhovensky, Liputin'in giyimini elestirdigi bir gün, Liputin: 'Temiz gömlek giydikleri halde çirkin görünüsü olan adamlar da vardir' demisti. Yüzbasinin bir çift de siyah eldiveni vardi; eldivenin sag tekini elinde tutuyor, sol tekini ise, kocaman etli eline zorla geçirmis ve eldiven eline küçük geldiginden dügmesini ilikleye-memisti. Sol elinde ise, bugün ilk defa giydigi belli, yepyeni silindir bir sapka vardi. Dün Shatov'a bagira bagira söyledigi "ask-ceketi" nin gerçek oldugu anlasiliyordu. Bütün bunlarin, yani kuyruklu ceket ve beyaz keten gömlek (sonradan ögrendim), bazi gizli nedenlerle, Liputin tarafindan tavsiye edilmisti. Hiç kusku yok ki, buraya gelisi, (kiralik arabayla gelmisti) baskasinin yardimi ve kiskirtmasi ile olmustu; yalniz basina imkƒni yok akil edemezdi; kilisenin önündeki olaydan hemen haberdar edildigini bile kabul etsek, kirk bes dakika içinde, böyle giyinip kusanip, buraya gelmeye karar vermesi pek kolay degildi. Sarhos olmamakla beraber, üzerinde, günlerce içtikten sonra yavas yavas kendine gelen bir kimsenin, tembel ve bulanik havasi vardi. Bana öyle geliyordu ki, eger biri çikip da omzuna bir ya da iki kere parmagi ile dokunacak olsa, hemen sizacak kadar sarhos olabilirdi. Büyük salona kosarak dalmak üzereyken ayagi kapinin önündeki haliya takildi. Bayan Lebyatkin, gülmekten neredeyse katilmak üzereydi. Yüzbasi, öfkeli bakislarla, kadina onu yiyecekmis gibi baktiktan sonra, çabuk adimlarla Bayan Stavrogin'e dogru yürüdü. Yüksek bir sesle bögürürcesine: - Geldim, Madam, dedi. Bayan Stavrogin, koltugunda dogrularak: 200 - Söyle oturmak lütfunda bulunur musunuz, lütfen, su sandalyeye, dedi. Sizi oradan da duyabilirim ve yüzünüzü daha iyi görebilirim. Yüzbasi, bön bön önüne bakarak durdu; fakat, geriye döndü ve kapinin hemen yaninda kendisine gösterilen sandalyeye oturdu. Yüzünden, kendine güvensizligi ve ayni zamanda, küstahligi ve devamli öfkesi belli oluyordu. Büyük bir panik içinde oldugu da açikti; fakat, gururu da incinmisti; korkakligina ragmen, gururunun bazen küstahça hareketlerde bulunmasina neden olabilecegi de açik olarak görülebilirdi. Kaba vücudunun her hareketinden korkar bir hali vardi. Su bir gerçek olarak bilinir ki, olaganüstü bir rastlanti ile kendilerini sosyetenin içinde bulan böyle centilmenlerin en büyük dertleri elleridir ve onlari nereye koyacaklarini bilmezler. Yüzbasi, sapkasi bir elinde, eldivenleri diger elinde, aptal bakislari Bayan Stavrogin'in sert yüzünde oldugu halde sandalyesinde kimildamadan oturuyordu. Kusku yok ki, etrafina bakinmak istiyor; fakat, simdilik bu gücü kendisinde bulamiyordu. Onun kiligini eglenceli bulan Bayan Lebyatkin yine bir kahkaha tufanina tutulmustu; ama, Lebyatkin'in ona bakacak cesareti yoktu. Bayan Stavrogin, onu bu sekilde uzun bir süre, belki tam bir dakika, acimadan oturttu ve devamli olarak bastan asagi süzüp durdu. Bayan Stavrogin, ölçülü ve etkili bir sesle konusmaya basladi. - Her seyden önce, efendim, adinizi bize bagislar misiniz? Yüzbasi: - Yüzbasi Lebyatkin, Madam, diye gürledi. Buraya geldim, Madam... Sandalyesinde huzursuzca kipirdandi. Bayan Stavrogin elinin bir isareti ile onu susturduktan sonra: - Izin verin! dedi. Bu kadar ilgimi çeken bu zavalli yaratik, gerçekten kiz kardesiniz mi? - Evet, Madam, kiz kardesimdir. Evden gizlice kaçmayi basarmis ve simdi de... 201Birden kizardi ve sustu. Ne söyleyecegini iyice sasirmisti; fakat, konusmasina devam etmek istedi. - Beni yanlis anlamayin, Madam. Onun öz kardesi olan ben, böyle lekelenmesine... yani, böyle bir durumda, böyle bir durumda demek degildir..bir bakima ona yarari olmayan... Onun itibari... son zamanlarda... Birden sustu. Bayan Stavrogin basini kaldirdi. - Efendim!... Lebyatkin, birden parmagini alninin ortasina vurarak: - Yani, bu durumda demek istedim, dedi. Kisa bir sessizlik oldu. Bayan Stavrogin tereddütle sordu: - Uzun zamandan beri mi böyle? - Madam, kilisenin kapisinda Rus töresine göre, gösterdiginiz iyilik için size kardesçe tesekküre geldim... - Kardesçe mi? - Yani kardesçe demek istemedim; ama, sadece kiz kardesimin agabeyi oldugumdan ötürü, Madam ve inanin bana, Madam... Yine yüzü kipkirmizi olmus ve çabuk çabuk konusmaya baslamisti. -... kabul salonunuza geldigim zaman, ilk göründügüm kadar görgüsüz degilim. Kiz kardesim ve ben, Madam, bu salonun lüksünün içinde çok küçük kaliyoruz. Ve ayrica, Madam, benim hakkimda çok haksiz söylentiler çikaran çok düsmanim var, korkarim. Fakat itibarima aldirmam. Lebyatkin, Madam, gururludur, ve... ve ben... size tesekkür için geldim.. iste paraniz, Madam!... Böyle söyleyerek cebinden bir cüzdan çikardi. Cüzdandan çekip aldigi bir deste kagit parayi elleri titreyerek, asiri bir sabirsizlikla saymaya basladi. Bir seyi çok acele olarak açiklamak arzusu bel202 liydi, aslinda açiklamasi da gerekiyordu; fakat büyük olasilikla, parayla oynamasinin kendisine aptalca bir görünüm verdigini sezinlemis olmali ki, hareketlerinin kontrolünü tamamen kaybetti; parayi bir türlü sayamiyordu; parmaklari birbirine dolaniyordu ve sanki onu büsbütün rezil etmek istermis gibi yesil sirtli paralardan biri parmaklarinin arasindan kaydi ve havada zikzaklar çizerek halinin üstüne düstü. - Yirmi ruble, madam!... Sonra, yüzü sikintidan ter içinde yerinden firladi; yere düsen parayi görünce, almak için egildi; fakat, her ne nedense utanarak parayi almaktan vazgeçti ve elini belirsiz bir anlamla salladi. - Usaklariniz için, Madam... onu yerden alan usaginiz için... birakin Bayan Lebyatkin'i hatirlasinlar!... Bayan Stavrogin biraz sasirmis olarak aceleyle: - Korkarim ki böyle bir seye izin veremem, dedi. - Bu takdirde... Egilerek parayi yerden aldi. Rengi kipkirmizi olmustu. Birden Bayan Stavrogin'e yürüdü ve saydigi parayi uzatti. Bayan Stavrogin, gözle görünür bir endiseyle yerinde dogruldu. - Bunun anlami nedir, efendim?! diye haykirdi. Bay Drozdov, Bay Verkhovensky ve ben ileri dogru bir adim attik. Yüzbasi heyecanla haykirdi. - Korkmayin, korkmayin; Deli degilim, süphesiz ki deli degilim. - Evet, efendim, siz delisiniz!.. -Madam, düsündügünüz gibi degil! Kuskusuz, hayat zincirinin basit bir halkasiyim... Konaginiz zengin olarak dösenmis; fakat, Meçhul Mary'nin evi böyle degildir, kiz kardesimin evi, Madam, kiz kardesim, Lebyatkin; fakat, simdilik ona meçhul Mary diyecegiz, simdilik, Madam, simdilik, anlarsiniz ya! Tanri bile buna razi ol203mazdi! Madam, ona on ruble verdiniz ve o da bunu aldi; fakat, bu para tarafinizdan verildi diye aldi, Madam! Bunu anliyor musunuz, Madam? Bu meçhul Mary, dünyada kimseden para alamaz; çünkü, aldigi takdirde, General Yermolov'un gözleri önünde, Kafkasya savasinda sehit düsen dedesinin kemikleri sizlar; fakat sizden, Madam, sizden her seyi alir. Fakat bir eliyle alir, diger eliyle size yirmi ruble uzatir... Evet, Madam, yirmi... bu parayi, sizin de üye oldugunuz Petersburg'daki Yardim Sevenler Kurumu'na bagislar, Madam. Siz, kendiniz, Moskova Gazetesi'nde yayimladiginiz gibi, Madam, bu kuruma yardim edenleri üye kaydetmek için bir defter tutuyorsunuz, Madam, bu kuruma herkesin yardimda bulunabilecegini... Yüzbasi "kelime bulma güçlügü" çektiginden birden sustu; sanki güç bir basari kazanmis gibi derin derin soluyordu. Yardim Sevenler Kurumu hakkinda söylediklerini olasilikla önceden hazirlamisti; belki de Liputin'in yardimiyla kararlastirilmisti. Eskisinden daha fazla terliyordu; ter taneleri sakaklarindan süzülüyordu. Bayan Stavrogin, onu çok yakindan dikkatle inceliyordu. Sert bir sesle: - Kayit defterim, dedi. Asagida, kapicinin odasinda durur. Eger, yardim için kaydolmak istiyorsaniz, ona basvurabilirsiniz. Bu bakimdan paranizi burnumun ucunda sallamaktan vazgeçin ve derhal cebinize sokun. Tesekkür ederim. Yine yerinize oturmanizi da istemeliyim sizden. Tesekkür ederim. Kiz kardesiniz böylesine zenginken onu fakir sanip para verdigim için özür dilerim, efendim. Fakat, bir sey var ki anlayamadim, efendim. Kiz kardesiniz neden sadece benden para alabilir de baskasindan alamaz? Bu konuda o kadar israr ettiniz ki, bunu açiklamanizi özellikle rica etmeliyim. Yüzbasi: - Madam, bu sadece mezara kadar sürüklenebilecek bir sirdir!... diye cevap verdi. Bayan Stavrogin biraz sasirmisti, ama yine de sormaktan kendini alamadi. 204 - Fakat neden? - Madam, madam!... Sag elini kalbinin üstüne bastirip, gözlerini bir noktaya dikerek, basini önüne egdi ve sustu. Bayan Stavrogin, gözlerini ondan ayirmadan bekledi. Lebyatkin birden: -Madam, diye gürledi. Size bir soru sormama izin verir misiniz? Sadece bir soru; samimi, açik, Rus töresine göre, kalpten gelen bir soru? - Buyurun. - Hayatinizda hiç istirap çektiniz mi, Madam? - Zannedersem, birinin size aci çektirdigini ya da çektirmekte oldugunu ima etmek istiyorsunuz. Yüzbasi Lebyatkin yine yerinden firladi ve belki de farkinda olmadan gögsünü yumruklamaya basladi. -Madam, madam! diye haykirdi. Su kalbimde o kadar çok sey var ki, Tanri kati, Mahser gününde açildigi zaman Tanri bile sasiracak!... - Çok kesin olarak konustunuz, degil mi? - Madam, belki biraz sinirli bir sekilde konusmus olabilirim... -Merak etmeyin, efendim. Sizi ne zaman susturmak gerektigini bilirim. - Bir soru daha sorabilir miyim, Madam? - Kelimenin tam anlami ile. -Insan sadece ruhunun soylulugundan ölebilir mi? - Korkarim ki cevap veremeyecegim. Kendi kendime bu soruyu hiç sormadim. - Bilmiyorsunuz! Kendi kendinize bu soruyu hiç sormadiniz! Sözünün burasinda hararetle haykirdi: -Mademki böyle. "Sakin ol, ümitsiz kalp!" 205Sonra, yumrugunu siddetle gögsüne indirdi. Yine salonda dolasmaya basladi. Bu insanlarin karakteristik özellikleri, kendi arzularini kontrol etmekten yoksun olmalaridir; bunun aksine, ateslendikleri an, içlerinin bütün çirkinliklerini dökebilmek için, önüne geçemedikleri bir arzu duyarlar. Kendisini yabanci bir ortamda bulan bu insanlar, önce çekingen olarak baslar; fakat, biraz göz yumuldugu zaman hemen küstahlasiverirler. Yüzbasi simdi cosmustu. Salonda dolasiyor; kollarini salliyor; sorulan sorulara kulak asmiyor; çabuk çabuk kendinden söz ediyor; bazen acelesinden dili dolasiyor ve bir cümleyi tamamlamadan baska bir cümleye basliyordu. Tamamen içkisiz olmadigi çok dogruydu. Lisa da salondaydi... Lisa'nin varligindan saskina dönmüs olabilirdi; bununla beraber, basini çevirip bir kere bile ona bakmamisti. Ama, bu sadece benim tanimlamam olabilir. Her neyse, Bayan Stavrogin bile, içindeki öfkeyi ve igrentiyi bastirip onu dinliyordu; belki bunun bence bilinmeyen bir nedeni olabilirdi. Bayan Drozdov, görünüse göre isin aslini anlamamis oldugundan, zangir zangir titriyordu. Bay Verkhovensky de titriyordu; ama, onun titremesi her seyi çok fazlasiyla anlamasindan ötürüydü. Bay Drozdov, her an, herkesin yardimina kosacakmis gibi tetikte bekliyordu. Lisa'nin rengi kül gibi olmustu. Hayretten iri iri açilmis gözlerini insan azmani gibi odada dolasan yüzbasidan ayiramiyordu. Shatov, kimildamadan oturuyordu; fakat her seyden ilginç olan, Bayan Lebyatkin'in gülmekten vazgeçmekle kalmayip son derece üzgün oturmasiydi. Sag kolunu masaya dayamis, üzgün bakislarini, durmadan konusan agabeyinden ayirmiyordu. Yalniz, Dasha sakin görünüyordu. Bayan Stavrogin nihayet öfkelenerek: - Bunlarin tümü anlamsiz saçmaliklar, dedi. Soruma cevap vermediniz... Neden? Cevap bekliyorum. Yüzbasi göz kirparak söylenenleri tekrarladi. - Cevap vermedim... Neden? Cevabimi bekliyorsunuz... Neden? Su küçücük "neden" kelimesi, insanlarin yaratildiklari günden bu yana, tüm evreni kaplamistir, Madam, ve yaratiklar, yaratici206 larina her gün haykirirlar: "Neden?" Yedi bin yildan beri de cevap alamamislardir. Sadece yüzbasi Lebyatkin'den mi cevap bekliyorsunuz, Madam? Bu haksizlik olmaz mi, Madam? Bayan Stavrogin, öfkelenmis, sabri kalmamisti. -Hepsi saçma ve demek istedigim de sadece bu degil, dedi. Siz ders vermeye kalkiyorsunuz. Ve ayrica, efendim, çok fazla gösteris yapiyorsunuz, bu davranisinizin, biraz küstahlik oldugunu düsünüyorum. Yüzbasi, kendisine söylenenleri hiç duymamis gibi devam etti: - Madam, bana Ernest denmesinden memnun olabilirdim ve bununla beraber, hayatima, dogustan takma Ignatus adiyla devam etmek zorundayim... Neden böyle oldugunu tahmin edersiniz? Prens de Monbart diye çagrilmak isterdim ve bununla beraber, sadece Lebyatkin'im, Rusça deyimiyle "Lebed" yani, kugu kusu. Simdi soruyorum, Neden? Ben bir sairim, Madam, dogustan bir sair ve bir yayimcidan bin ruble alabilirdim; oysa, bir domuz yuvasinda yasamaya zorlaniyorum... Neden? Neden? Madam, Rusya bence, doganin bir alayindan baska bir sey degildir... baska hiçbir sey degil? , - Daha kesin bir sey söylemeyi tamamen reddediyorsunuz, ha? - Size siirlerimden, Hamamböcegi siirini okuyabilirim, Madam. - Ne...Neee? -Madam, deli degilim! Bir gün delirecegim, bir gün gerçekten delirecegim; fakat, henüz delirmedim. Madam, bir arkadasim, çok soylu bir kisi, Hamamböcegi adi altinda, Krylov, manzum bir eser yazmisti... okuyabilir miyim? - Krylov'un manzum bir eserini mi okumak istiyorsunuz? - Hayir, Madam, Krylov'un manzum bir eserini okumak istemiyorum; fakat benim manzum eserim, benim olan manzum eser, 207benim kendi çalismam!... Lütfen Madam, inanin bana... yani, sizi gücendirmek istemiyorum... Çünkü, ben, Milli Egitim Bakanligi'nca, küçük çocuklar için Yaz Bahçelerine heykeli dikilen, Rusya'nin meshur manzum yazan Krylov'u tanimayacak kadar cahil ve görgüsüz bir kisi degilim. Cevabimi siirin son satirlarinda atesten bir mektup olarak bulacaksiniz!... - Pekƒlƒ, manzum eserinizi okuyun. "Bir Hamamböcegi yasardi ormanda, Zeki ve yasli bir Hamamböcegi, Daldi bir gün bir bardaga, Yamyam sineklerin dolu oldugu." Bayan Stavrogin haykirdi. - Güzel Tanrim, bütün bunlarin anlami nedir? Yüzbasi, okumakta oldugu bir eserin yarida kesilmesinden sinirlenen bir sanatçi gibi, ellerini, kollarini sabirsizlikla sallayarak aceleyle açiklamaya koyuldu. -Demek istedigim, yazin bardagin içine giren sinekler yamyam kesilirler; aptal olan bir kisi bile bunu anlar. Lütfen, Madam, sözümü kesmeyin. Kesmeyin. Göreceksiniz... göreceksiniz... Sonra ellerini kollarim sallayarak devam etti: "Yeteri kadar yer vardi, hamamböceginin istedigi, Tüm sinekler öfkeyle homurdandi!... Çok dolu bardagimiz! hareketlerimiz, Oh, Jüpiter, daha serbest yere gösterir ihtiyaç, Fakat onlar böyle tartisa dursun Oraya yakin olan Nikifor, Yasli ve zeki ve beli bükülmüs ve solgun... 208 Yüzbasi siiri bitirdikten sonra konusmasina devam etti: - Korkarim ki tamamen bitiremedim; fakat, bos verin, birkaç kelimeyle açiklayabilirim. Nikifor bardagi alir ve bardagin içinde olagelen bagirislari duymadan, bardagi çöpe bosaltir, sinekler, Hamamböcegi ve her seyi; çoktan yapmasi gereken bir isti bu. Fakat, kusura bakmayin, Madam, Hamamböcegi agzini bile açmamis ! S oramiza cevap da budur. Birden zafer edasiyla haykirdi. - Neden? Hamamböcegi sikƒyet etmez. Nikifor'a gelince, dogayi temsil ediyor. Sözlerini tamamladiktan sonra, odada çabuk çabuk dolasmaya basladi. Bayan Stavrogin son derece öfkelendi. - Ve size sorabilir miyim, efendim, Bay Stavrogin'in size göndermis oldugu ve eksik almis oldugunuzu söyleyerek evimden birini suçladiginiz para meselesi ne olacak? Lebyatkin, sag elini acikli bir tavirla kaldirarak: - Iftira! diye bögürdü. Hayir, efendim, kötü bir iftira! Madam, bir erkegi, gerçegi açiklamaktansa aile adinin lekelenmesine razi olmaya zorlayan nedenler vardir. Madam, Lebyatkin, söylememesi gereken hiçbir seyi söylemez!.... Sasirmis gibi görünüyordu; heyecanliydi; kendisini önemli sayiyordu. Hayalinde bile göremeyecegi kadar önemli sayiyordu kendisini. Sanki, birini tahkir ediyormus, ona kötü bir oyun oy-nuyormus ve gücünü gösteriyormus gibi bir hali vardi. Bayan Stavrogin: - Lütfen çingiragin ipini çekin, Bay Verkhovensky, dedi. Lebyatkin, igrenç bir tavirla göz kirparak: - Lebyatkin kurnazdir, Madam, dedi. Kurnazdir; fakat, onun da Asil'in topugu gibi topugu vardir. Onun da arzularinin bir kapisi vardir! Ve bu kapilar, Madam, eskidir, Denis Davydov'un sarkilarinda söyledigi gibi savastan asinmis kapilardir. Ve Madam, 209insan bu kapidan girdi mi, bakarsiniz, çok güzel bir mektup yazar, gönderir; ama sonra pisman olur; bu mektubu geri çevirmek için ömrü boyunca gözyasi döker, bütün acisi bu güzel mektubun yok edilmesidir. Ama, kus uçmustur ve onu, kuyrugundan bile yakalayamazsiniz !... Iste bu kapilarda, Madam, su Lebyatkin, serefli bir genç kiz için bazi seyler söylemistir ve dedikodu severler de bundan yararlanmislardir. Fakat Madam, Lebyatkin alaycidir. Açliktan kivranan kurt, onu saklandigi yerden kolluyor ve sonu bekliyor; Lebyatkin, söylememesi gereken hiçbir sey söylemeyecektir. Bekleyenler Lebyatkin'in ne kadar alayci oldugunu anlayacaklardir. Fakat yeter... Ah, yeter! Madam, olaganüstü konaginiz çok serefli bir adama ait olabilir; fakat, hamamböcegi sikƒyette bulunmayacaktir. Bunu kaydedin Madam ve onun büyük ruhunu takdir edin, Madam! Bu anda, usaklar odasinin çingiraginin sesi duyuldu ve kisa bir sürede Kƒhya, Bay Verkhovensky'nin çagrisina biraz geç de olsa cevap verdi. Agir basli kƒhya, olaganüstü heyecanliydi. Bayan Stavrogin'in sorgu dolu bakislarini: -Bay Stavrogin, henüz geldiler buraya ve çikmak üzereler, diye cevaplandirdi. Bayan Stavrogin'i özellikle bu durumda hatirlanin; önce sarardi; fakat sonra gözlerinden ates püskürdü. Olaganüstü bir kararla koltugunda dogruldu. Aslinda herkes sasirmisti. O ay içinde gelmesi beklenen Stavrogin'in aniden gelmesi sadece garip degil, tam bu konusmalar aninda gelmesi beklenmedik bir olaydi. Hatta, yüzbasi bile, agzi bir karis açik oldugu halde kapiya, yüzünde aptal, bir ifadeyle bakakalmisti. Kisa bir süre sonra, salonun yanindaki odadan gelen ayak seslerini duyduk; ayak sesleri seri olarak yaklasmaktaydi. Birinin kostugu sanilabilirdi. Birden salona, Bay Stavroginin yerine, kimsenin tanimadigi genç bir adam daldi. *** 210 Izin verirseniz, birden tam aramizda ortaya çikan bu kimseyi birkaç sözle anlatmaya çalisacagim. Yirmi yedi yaslarinda, biraz normalden uzun boylu, oldukça uzun, seyrek sari saçli; ancak çok dikkatle bakildigi zaman seçilebilen sarkik biyikli ve sakalli, genç bir adamdi. Modaya göre giyimli olmakla beraber iyi bir giyimi yoktu; ilk bakista biraz düsük omuzlu ve beceriksiz görünüyordu; ama hiç de böyle degildi; hareketleri çok serbestti. Bir bakima garip görünüyordu; böyle olmakla beraber, daha sonra, tavirlarinin son derece kibar ve konusmalarinin daima yerinde oldugunu anladik. Çirkin oldugunu kimse söyleyemezdi; ama, yüzünü kimse begenmedi. Dolikosefal ve yanlari düz kafasi vardi; öyleki, yüzünü sipsivri gösteriyordu. Alni yüksek ve dardi; fakat, kemikleri iri degildi; gözleri keskin bakisli, burnu küçük ve sivri, dudaklari uzun ve inceydi. Biraz hasta gibi görünüyordu; ama, bu sadece görünüsündeydi. Yanaklarinin üzerinde kirisikliklar vardi; elmacik kemikleri biraz çikik oldugundan, hastaliktan henüz kalkmis bir insani andiriyordu. Bununla beraber, sagligi yerindeydi ve hayatinda hiç hasta olmamis görünüyordu. Yürüyüsü ve hareketleri çabuk çabuk olmakla beraber, acelesi yoktu. Onu hiçbir sey sasirtmaz görünüyordu; her türlü kosul altinda ve ortamda daima ayni kalirdi. Son derece kendini begenmis bir insandi; ama, bunun farkinda bile degildi. : Çabuk ve aceleyle konusurdu; fakat, ayni zamanda, güvenle ve kelime bulmakla zorluk çekmeden konusurdu. Aceleci görünüsüne karsin, düsünceleri karisik degildi... ve özellikle göze çarpardi. Konusmasi çok iyi anlasilir, kelimeler agzindan ƒdeta tane tane çikardi. Daima seçkin kelimelerle konusurdu. Böyle konusmasindan hoslanirdiniz; ama, daha sonra, daima hazir söz dizisinden tiksinir ve ondan nefret ederdiniz. Dilinin, bir bakima, garip bir sekilde ince ve uzun, anormal kirmizi ve daima harekete hazir oldugunu düsünmemek elinizden gelmezdi. 211Iste bu genç adam uçar adimlarla salona dalmisti. Dürüst olarak söylemem gerekirse, daha küçük odadayken konusmaya basladigina ve salona konusarak girdigine hƒlƒ inanirim. Göz açip kapayincaya kadar kisa bir zamanda Bayan Stavrogin'in karsisina dikildi. Kelimeleri takir takir siralamaya basladi. - ... Düsünün bir kere, Bayan Stavrogin, hiç degilse on bes dakikadan beri burada oldugunu düsünerek geldim... bir buçuk saat önce gelmisti... Kirilov'larda ona rastlamistim... yarim saat önce dogruca buraya gelecegini söyleyerek benden ayrildi. On bes dakika sonra, benim de gelmemi istedi... Bayan Stavrogin sordu: - Fakat, size buraya gelmenizi kim söyledi? Kim? - A... tabii ki Bay Stavrogin! Ulu Tanrim! Yoksa geldigini simdi mi duydugunuzu ima ediyorsunuz? Fakat, her ne olursa olsun bavullarinin çoktan buraya gelmis olmasi gerekirdi! Yani, size haber vermediler mi demek istiyorsunuz?!.. Eh, su halde size haberi ilk veren ben oldum. Süphesiz, onu aramak üzere birini gönderebilirdik; ama, her an gelebilir ve haddim olmayarak söyleyebilirim ki, kendisine en uygun zamanda gelecektir, tabii yanilmiyorsam. Sözünün burasinda bakislarini salonda dolastirdi ve özellikle Yüzbasi'nin üstünde durdu. - Ah, Bayan Drozdov, sizinle karsilasmak ne büyük bir seref! Nasilsiniz? Neseli neseli gülümseyen Lisa'yla tokalasmak üzere o tarafa dogru yürüdü. - Ve görüyorum ki anneniz "profesörü" nü unutmamis. Umarim ki, profesöre Isviçre'de oldugu gibi kizmiyordur, öyle degil mi? Bacak agrilariniz nasil, muhterem hanimefendi? Isviçreli doktorlarinizin tavsiye ettikleri gibi, kendi ülkenizin havasi romatizmam/a iyi geldi mi? Pardon? Sicak su banyosu mu? Evet, ilicalarin bacaklariniza iyi gelecegini tahmin ederim. Fakat, sevgili Bayan Stavrogin... 212 Tekrar Bayan Stavrogin'e dönmüstü. -.... Sizi Avrupa'da göremedigim ve saygilarimi kisisel olarak bildiremedigim için çok üzgünüm. Ayrica, size anlatacaklarim o kadar çoktu ki... Surada oturan bizim ihtiyara mektup yazmistim; her zamanki gibi yine... Bay Verkhovensky birden uyusuklugundan kurtularak haykirdi. -Peter!... Sonra ellerini kollarini sallayarak, heyecanla ogluna dogru kostu. -Pierre, mon enfant (Piyer, yavrum), seni taniyamadim! Gözlerinden yaslar bosanarak Peter'e sarildi. Peter, kendisini babasinin kollarindan kurtarmaya çalisarak mirildandi: - Haydi, haydi, çocuklasmayin, çocuk olmayin!... Asiri hareketlerde bulunmayin, lütfen. Yeter, yeter artik. Lütfen, lütfen... - Size hiçbir zaman iyi bir baba olamadim... hiçbir zaman!... - Pekƒlƒ, bu kadari yeter. Bu konuyu daha sonra konusuruz. Çocuk gibi davranacaginizi biliyordum. Haydi, kendinize gelin, lütfen. -Fakat sizi on yildan beri görmedim!... - Su halde, duygusal gösteriler için çok az neden var demektir. -Mon enfant! (yavrum!) - Pekƒlƒ, beni sevdiginizi biliyorum, peder bey. Size inaniyorum. Lütfen, ellerinizi çekin. Burada bulunanlari rahatsiz ettiginizi görmüyor musunuz? Ah, nihayet Stavrogin geldi! Bana bakin, peder bey, kendinize gelin!... Nicholas Stavrogin salona girmisti. Sessizce gelmis, salonun kapisinda kisa bir süre durarak, durgun bakislarla salondakileri süzmüstü. Onu dört yil önce, ilk defa gördügümde sasirdigim gibi, simdi de sasirmistim. Onu hiç unutmamistim; yüzlerce defa görmüs bile 213olsaniz, her göründügünde yeni yönünü fark ettiginiz yüzler vardir. Görünüse göre, dört yil önceki ayni adamdi; her zamanki gibi alimliydi. Insanin üzerinde kuvvetli etki yapiyordu; hemen hemen eskisi kadar gençti; salona her zamanki gibi kurumlu bir tavirla girmisti. Hafif tebessümü yine oksayici ve güven vericiydi; bakislari yine sert, düsünceli ve oldukça dalgindi. Kisacasi, sanki aramizdan dün ayrilmis gibiydi. Fakat, bir sey beni çok etkiledi; gerçi eskiden yakisikli sayilirdi; yüzü, sosyete hanimlarindan bazi keskin dilli olanlarin söyledigi gibi "bir maske" gibiydi. Ama simdi... simdi, neden oldugunu bilmiyorum, ilk bakista bana çok yakisikli gibi geldi; öyleki, yüzünün bir maske gibi oldugunu söylemek mümkün olamazdi. Acaba, yüzünün eskisine göre daha soluk ve biraz daha zayiflamis olmasindan ötürü müydü? Yoksa, gözlerinde yepyeni bir düsüncenin parlamasindan ötürü müydü? Bayan Stavrogin, koltugunda iyice dogrularak eliyle sabirsiz bir hareket yapip, Nicholas'i durdurdu. -Nicholas, bir dakika dur!... Bu el hareketi ile haykirisin hemen pesinden gelen müthis soruyu daha iyi anlayabilmek için; böyle bir soruyu ben bile Bayan Stavrogin'den bekleyemezdim! Okuyuculardan, Bayan Stavrogin'in ne yaradilista bir insan oldugunu, bazi durumlardaki atilganligini hatirlamalarini rica ederim. Ayni zamanda, okuyucularin, Bayan Stavrogin'in çok mantikli, pratik zekƒli, hiçbir seyin karsisinda gerilemeyen bir kisiligi oldugunu dikkate almalari da gerekmektedir. Nihayet, bu dakikanin onun için gerçekten önemli oldugu bilinmez bir güçle, tüm hayatin gerçeginin aniden bu dakikaya yüklendigi de dikkate alinmalidir. Bir de, biraz önce Bayan Drozdov'a, aldigini söyledigi ve baska bir bilgi vermedigi kimligi bilinmeyen mektubu da hatirlatmak isterim; okuyucular Bayan Stavrogin'in o anda ogluna sordugu korkunç sorunun nedenininin belki bu mektupta sakli oldugunu da düsünmelidir. Bayan Stavrogin, meydan okuyan bir ses tonuyla: 214 - Nicholas, diye tekrarladi. Bana derhal söylemeni rica ediyorum; yerinden kimildamadan surada oturan... surada... su zavalli sakat, ona iyice bak!... Onun... kanunen karin oldugu dogru mu? O dakikayi çok iyi hatirliyorum; gözünü dahi kirpmadan devamli olarak annesine bakti; yüzünün anlami biraz olsun degismemisti. Sonunda agir agir gülümsedi; gülümseyisinde büyük bir hosgörü vardi ve cevap olarak tek kelime söylemeden, yavasça annesinin yanina gitti, elini tutup saygili bir tavirla dudaklarina kaldirdi ve öptü. Annesinin üzerinde öyle güçlü, yenilmez bir etkisi vardi ki, o dakikada annesi bile elini çekmek cesaretini gösteremedi. Sadece ona bakmakla yetindi. Durusunda, bir dakika bile, bilmezlige dayanamayacak bir anlam vardi. Fakat, Nicholas hƒlƒ susuyordu. Annesinin elini öptükten sonra, yine acele etmeden salondakileri gözden geçirdi ve dogruca Bayan Lebyatkin'in yanina gitti. Belirli anlarda insanlarin yüz anlamlarim yeterli olarak tarif etmek mümkün degildir. Örnegin, Bayan Lebyatkin'in, panige kapilarak donup kaldigini, sanki ona yalvariyormus gibi ellerini kavusturdugunu hatirlarim; ayni zamanda, gözlerindeki delice sevinci, yüzünü allak bullak eden bir çesit sevinci... insanin dayanmasi güç olan bir çesit sevinci, net olarak hatirlarim. Belki de gözlerinde hem dehset ve hem de sevinç anlami vardi; fakat, aceleyle Bayan Lebyatkin'in yanina gittigimi (hemen hemen tam yaninda duruyordum), çünkü, onun bayilacagini düsündügümü de hatirlarim. Stavrogin, gözleri olaganüstü bir sefkatle dolu olarak Bayan Lebyatkin'e bakti ve oksayici, yumusak bir sesle: - Buraya gelmemeliydiniz, dedi. Genç kadinin önünde saygili bir tavirla duruyor ve her hareketi ona karsi duydugu saygiyi belli ediyordu. Zavalli kadin, solugu tikaniyormus gibi kisik bir sesle mirildandi: -Fakat, su anda, bu... burada diz çökebilir miyim? Stavrogin: 215- Hayir, böyle bir sey yapamazsiniz, diye cevap yerdi ve genç kadina ilik bir tebessümle bakti. Genç kadin, onun bu bakisi üzerine neselenerek kahkahalarla gülmeye basladi. Stavrogin, yine yumusak ve saygili sesiyle, sanki bir çocugu yola getirmek istiyormus gibi devam etti: - Hatirlamalisiniz ki, siz genç bir kizsiniz ve her ne kadar sevgili bir dostunuzsam da, size tamamen yabanciyim, kocaniz, babaniz ya da nisanliniz degilim. Kolunuzu lütfen bana verin ve gidelim; size arabaniza kadar eslik edecegim ve izin verirseniz, sizi evinize götürecegim. Bayan Lebyatkin, dikkatlice onu dinledi ve sanki ne yapmasi gerektigini bilmiyormus gibi gözlerini yere çevirdi. Sonra içini çekerek elini Stavrogin'e uzatti. - Gidelim, dedi. Fakat tam bu sirada küçük bir kaza oldu. Biraz dikkatsizce dönmüs olacak ki digerinden biraz daha kisa olan sakat ayagina basti ve yanlamasina koltugun üzerine düstü. Koltuk olmasaydi, yere düsecegi muhakkakti. Stavrogin, derhal genç kadini tuttu ve ona yardim etti. Sonra, sikica kolundan tutup büyük bir dikkatle salonun kapisina dogru götürdü. Bayan Lebyatkin'in, düsmesinden dolayi cani sikilmisa benziyordu. Son derece utandigindan yüzü kipkirmizi olmustu. Gözleri yere dikilmis olarak sessizce yürüdü. Simdi daha beter topalliyordu. Hemen hemen Stavrogin'in koluna asilmis gibiydi. Salondan böylece çiktilar. Birden Lisa'nin yerinden firlayarak, gözleri kapiya dikilmis oldugu halde onlarin arkasindan baktigini fark ettim. Sonra, sesini çikarmadan yine yerine oturdu; sanki, zehirli bir yilana dokunmus gibi, yüzü ara sira segiriyordu. Stavrogin ile Mary Lebyatkin arasinda bu kisa olay geçerken, salonda bulunanlar, büyük bir saskinlikla susuyorlardi; yere düsen bir ignenin sesi bile duyulabilirdi; fakat, onlar salondan ayrilir ayrilmaz, herkes hep bir agizdan konusmaya basladi. 216 Ama, çok az sey söyleniyordu; çünkü, konusmaktan çok hay-kiriyorlardi. O kadar çok kargasalik olmustu ki, olaylarin sirasini pek hatirlamiyorum. Bay Verkhovensky, kollarini havaya kal-dirmis Fransizca bir seyler bagirirken, Bayan Stavrogin kendi düsüncelerine gömüldügünden onu pek anlamiyordu. Hatta, Bay Drozdov bile kendi kendine, çabuk çabuk bir seyler homurdanmaya baslamisti. Fakat Peter Verkhovensky herkesten çok heyecanlanmisti; ellerini kollarini sallayarak Bayan Stavrogin'i birseye inandirmak için hararetle ugrasiyordu. Uzun bir süre ne konustugunu anlayamadim. Ayni zamanda, Bayan Drozdov'a ve Lisa'ya hitap ediyordu; hatta, arada sirada babasina da heyecanla bagiriyordu. Kisacasi, salonun içinde dolanip duruyordu. Bayan Stavrogin, yüzü kipkirmizi olmus, yerinden firladi ve Bayan Drozdov'a haykirdi: - Duydunuz mu? Ona biraz önce neler söyledigini duydunuz mu?" Fakat, Bayan Drozdov cevap verebilecek durumda degildi. Sadece elini sallayarak anlasilmaz bir seyler mirildandi. Zavalli kadinin kendi derdi vardi; her saniye Lisa'ya bakiyor ve korkulu bakislarini hemen hemen ondan hiç ayirmiyordu; hatta, Lisa kalkmadan, gitmeye yeltenemiyordu bile. Bu süre içinde, bir an önce sivisip gitmek isteyen Yüzbasi Lebyatkin'di. Bunu çok iyi hatirliyorum. Nicholas Stavrogin'in gelisiyle büyük bir dehsete kapilmis oldugu belliydi; fakat, Peter onu kolundan yakalamis gitmesine engel oluyordu. Hƒlƒ Bayan Stavrogin'i kandirmaya çalisarak: -Bu mutlaka gereklidir; mutlaka gereklidir, diye söyleniyordu. Bu gereksizdir. Bunu siz de anlayabilirsiniz ki, Madam, burada yanlis bir anlayis vardir. Çok garip oldugunu itiraf ederim; fakat, aslinda, bütün olay, gün isigi kadar aydinlik. Bunu açiklamak hakkini bana kimsenin vermedigini ve kendimi zorla dinlettigim için gülünç durumda oldugumu anliyorum. Fakat, önce, Bay Stavrogin bu isi önemsemiyor ve nihayet, siz de itiraf etmelisiniz ki, Madam, 217bazi olaylarda insanin kisisel açiklama yapmasi çok güçtür. Bu bakimdan, durumun açiklanmasinda üçüncü bir kisinin kullanilmasi mutlaka gereklidir; özellikle, birtakim nazik noktalarin tartisilmasi, o kisi için çok daha kolay olur. Inanin bana, Madam, Bay Stavrogin, sorunuza derhal tatmin edici bir cevap vermemesinden ötürü suçlu bulunmamalidir ve ayrica bütün olay son derece basittir. Onu Petersburg'dan taniyorum. Ayrica, tüm olay, aslinda ona çok onur vericidir, eger biri "onur" gibi belirsiz bir kelimeyi kullanmak zorundaysa... Bayan Stavrogin sordu: - Bu... yanlis anlasilan olaya tanik oldugunuzu mu anlatmak istiyorsunuz? Peter, aceleyle: - Sadece tanik olmakla kalmadim, bu olaya ben de kismen karistim, diye cevap verdi. - Bunun, bana karsi daima çok iyi ve anlayisli olan, benden hiçbir seyini saklamayan Bay Stavrogin'i gücendirmeyecegine dair bana söz verirseniz ve bunu açiklamakla ona büyük bir yardiminiz olacagina tamamen inaniyorsaniz... - Garip sey, kuskusuz ki onu memnun edecektir; bana düsenin büyük bir görev oldugunu da kabul ediyorum. Bunu benden isteyecegine de inaniyorum. Birdenbire, havadan düser gibi ortaya çikan bu centilmenin, baskasiyla ilgili bir olayi anlatmakta gösterdigi bu asin istek, olagan davranislarin disinda bile olsa, garipti. Fakat, Bayan Stavrogin'in zayif noktasini bulmus ve kadini kandirmayi basarmisti. O zamanlar, adamin gerçek karakteri hakkinda bilgim olmadigi gibi, niyetinden de haberim yoktu. Bayan Stavrogin, dikkatle ve bir bakima gururuna dokundugundan ötürü çekingenlikle: - Devam edin, dinliyorum, dedi. Peter, makine gibi konusmaya basladi. 218 - Aslinda anlatacak fazla bir sey yok ve dogrusunu söylemek gerekirse buna bir olay bile denemez. Ama, sunu söylemeye cesaret edebilirim ki, isi olmayan bir roman yazari, bu olaydan bir roman meydana getirebilir. Oldukça ilginç, küçük bir olaydir, Bayan Drozdov ve eminim ki Bayan Lisa bile bunu ögrenmekten memnun kalacaktir; çünkü, bu olayin içinde, özellikle garip olmasa da, oldukça gülünç birçok sey vardir. Bes yil önce, Bay Stavrogin, bu adamla Petersburg'da tanisti... yani, surada agzi bir karis açik duran ve aldanmiyorsam buradan siyrilip kaçmak isteyen Bay Lebyatkin'le tanisti. Bagislayin, Bayan Stavrogin. Ama, buradan savusmaniza salik vermem, azizim levazim subesinin emekli subayi, görüyorsunuz ya, sizi çok iyi hatirliyorum. Hesap vermek zorunda kalacaginiz, burada çevirmekle ugrastiginiz dolaplarin hepsinden, Bay Stavrogin'le benim haberimiz oldugunu unutmamalisiniz. Tekrar bagislamanizi dileyecegim, Bayan Stavrogin. O günlerde, Bay Stavrogin, bu centilmene 'benim Falstaff'im derdi. Birden açiklamak geregini duymus olacak ki: - "Falstaff" eski bir palyaço olmali, diye devam etti. Herkesin güldügü ve herkesin gülmesine göz yumdugu ve bunun için de para aldigi bilinen bir palyaço olmali. O günlerde, Bay Stavrogin, oldukça... söyle söyleyebilir miyim?... Petersburg'da oldukça eglenceli ve degisik bir hayat yasiyordu. Korkarim ki, baska bir ifadeyle anlatmam mümkün olmayacak; çünkü, Bay Stavrogin, hiçbir zaman ümitsizlige kapilmayan ve herhangi bir isle ugrasmayi küçümseyen bir kimsedir. Sadece o zamanlardan sözediyorum, Bayan Stavrogin. Lebyatkin'in, bir kiz kardesi vardi... biraz önce burada oturan kizcagiz. Agabey ve kardesin kendilerine ait bir yerleri yoktu. Önlerine neresi çikarsa orada yasarlardi. Bu adam, kemerli geçitlerin altinda resmi elbisesi ile dolasir; biraz iyi giyimli yayalarin önünü keserek dilenir ve topladigi parayi da içkiye yatirirdi, Kiz kardesi ise, yari tok yari aç otururdu. Hizmetçilik yaparak kazandigi birkaç kurus parayla yasamaya çalisirdi. Korku verici bir yasantiydi bu. O günlerde Bay Stavrogin'i de garipliginden ötürü çeken, o yan mahallelerdeki sefil hayattan sözedecek degilim. Sa219dece o zamanin belirli olaylarindan söz edecegim, Bayan Stavrogin; oradaki hayatin garipligi ise, Stavrogin'in kendi ifadesiydi. Benden fazla bir sey saklamaz. Bir ara, Bay Stavrogin'le karsilasan Bayan Lebyatkin, ƒdeta ona vurulmustu. O günkü haliyle Bayan Lebyatkin' in kirli yasantisi içinde bir pirlanta gibiydi. Duygulan anlatmakta pek usta olmadigimdan onlara deginmeyecegim; fakat, orada bulunan ayaktakimi daima kizla alay ediyor ve kiz da buna son derece üzülüyordu. Onunla her zaman alay ederlermis; ama, kiz bunun farkina bile varmazmis. Tabii, o zamanlar bile kizin aklindan zoru varmis; ama, simdiki kadar degil. Onun küçükken zengin bir hanim tarafindan yetistirilmis olduguna inanmam için bazi nedenler var. Bay Stavrogin onunla hiç ilgilenmemisti. Hemen hemen bütün vaktini, yagli, pis kƒgitlarla geçirir ve Devlet memurlari ile meteligine oyun oynardi. Fakat günün birinde, kizcagiza kötü davranan memurlardan birini (neden basitti sanirim) ensesinden yakaladigi gibi birinci katin penceresinden firlatip sokaga atti. Hakarete ugramis, masum ve zavalli bir kiza karsi yapilan bu hareket, sövalyece yapilmis bir hareket degildi; bütün olay kahkaha tufani içinde geçmisti ve Bay Stavrogin en çok gülenler arasindaydi! Sonunda her sey neseyle bitince, tekrar dostluk kurulmus ve punç içilmeye baslanmisti. Fakat, hakarete ugramis olan kiz, onun bu hareketini hiçbir zaman unutmamisti. Sonunda, tabii, kiz aklini tamamen kaybetti. Yine söylüyorum, duygulari anlatmakta çok beceriksizim; ama, kizin olayinda, hayal en önemli rolü oynamistir. Ve sanki özellikle yapiyormus gibi, Bay Stavrogin kizin bu hayalini kuvvetlendiriyordu; ona gülecegi yerde, büyük bir saygiyla davranmaya baslamisti. O siralarda orada bulunan Kirilov; çok degisik karakterde bir kimsedir, Bayan Stavrogin ise son derece serttir; simdi, burada oturdugundan belki bir gün onunla tanisirsiniz; bu Kirilov, prensip olarak agzini açip tek kelime söylemeyen bu adam, birden parladi. Hatirladigima göre, Bay Stavrogin'e, böyle bir kiza, bir kontesmis gibi davranmasinin onun hayatini kökünden yikacagim söylemisti. Sunu da ekleyebilirim ki, Bay Stavrogin, Kirilov'a karsi, belirli bir sinira kadar, saygi duyardi. Ona nasil cevap ver220 digini tahmin edersiniz? 'Siz, Bay Kirilov', dedi. 'Ona güldügümü onunla alay ettigimi saniyorsunuz; ama yaniliyorsunuz. Ona saygi duyuyorum, çünkü, hepimizden çok daha iyi bir insandir'. Ve biliyor musunuz, bunu söylerken sesinin tonu çok ciddiydi. Bununla beraber, iki ya da üç ay süresinde onunla, "günaydin" ve "Allahaismarladik" haricinde tek kelime konusmadi. Orada bulunan bir kimse olarak çok iyi hatirliyorum, kiz sonunda, Bay Stavrogin'i, çok düsmani ve aile engelleri oldugundan ya da buna benzer nedenlerden ötürü onu "kaçirmayi" göze alamayan nisanlisi olarak görmeye basladi. Sunu söyleyebilirim ki herkes egleniyordu bu durumla!... Bay Stavrogin, buraya gelecegi zaman her sey son buldu; yalniz, hatirladigima göre, kizin geçimi ile yakindan ilgilenerek ona, hatiri sayilir bir yillik bagladi; yanilmiyorsam, üç yüz ruble ya da daha fazla. Neyse, diyelim ki, bütün bunlar, zamanindan önce yorulan bir insanin saçmaliklari, gariplikleridir. Hatta, Kirilov'un dedigi gibi, hayattan bikmis bir kimsenin, deli ve sakat bir kizin, isi nereye kadar götürebilecegini merak etmesinden ötürü yapilmis bir deneyden ibarettir. Kirilov: "En çaresiz yaratigi kasten seçtiniz', diyordu. 'Bütün hayati boyunca alay edilmeye ve ezilmeye mahk–m edilmis oldugunu da biliyordunuz. Bu zavalli kadinin, size olan gülünç askindan haberdarsiniz ve bunun nereye kadar varacagini ögrenmek için onu körükleyip duruyorsunuz.' Fakat, birkaç kelime dahi konusmadigi deli bir kadinin, kendi kendine kurdugu hayaller yüzünden bir insani suçlamak ne dereceye kadar dogrudur, acaba? Bazi konular vardir ki, Bayan Stavrogin, bu konularin mantikli olarak tartisilmasi bir yana, onlardan sözetmek bile akillica bir is sayilmaz. Pekƒlƒ, diyelim ki, biraz gariptir; fakat, bu konuda bundan baska bir sey söylenebilir mi? Bununla beraber, bu küçücük olayi koskocaman bir konu yapip çikarmislar ortaya. Görüyorsunuz ya, Bayan Stavrogin, burada dönen olaylardan tamamen habersiz degilim... Bu kadar uzun bir nutuk çeken genç birden sustu; ve Lebyatkin'e dönecegi anda, Bayan Stavrogin onu durdurdu. Son derece heyecanliydi. 221- Bitirdiniz mi, diye sordu. - Henüz degil... Öykümü tamamlayabilmek için, kusura bakmazsaniz, su centilmene bazi olaylar hakkinda basit birkaç soru sormak istiyorum. Bunlarin neler oldugunu birkaç dakika içinde anlayacaksiniz, Bayan Stavrogin. - Simdi degil; gerisi sonraya kalsin, lütfen. Bir dakikanizi rica edecegim. Ah, konusmaniza izin vermekle ne kadar dogru davranmisim!... Peter Verkhovensky birden canlandi. - Lütfen, sunu dikkate aliniz, Bayan Stavrogin, dedi. Acaba, Bay Stavrogin'e biraz önce sordugunuz soruya, kendisi benim kadar kesin bir cevap verebilir miydi? - Oh, evet, haklisiniz!... - Bazi durumlarda, üçüncü bir kimsenin, olayla dogrudan dogruya ilgili bir kimseye göre, olayi daha rahat açiklayabilecegini söylemekte hakliydim, degil mi? - Evet... evet... Fakat bir konuda yaniliyorsunuz ve üzülerek söylüyorum ki yanilmaniz devam ediyor... - Ah? Neymis bu? - Biliyorsunuz... fakat oturmaz misiniz, Bay Verkhovensky? -Ah, nasil arzu ederseniz, oldukça yoruldugumu hissediyorum. Tesekkür ederim. Seri bir hareketle bir sandalye aldi ve sandalyeyi öyle koydu ki, bir yaninda Bayan Stavrogin, diger yaninda, masanin basinda oturan Bayan Drozdov ve bir an bile gözlerini üzerinden ayirmadigi Bay Lebyatkin de tam önünde kalmisti. - Buna gariplik demekle yaniliyorsunuz... . - Oh, bütün sorun buysa... Bayan Stavrogin'in uzun bir konusmaya baslayacagi belliydi. Elini kaldirip Peter'in konusmasini kesti. - Hayir, hayir, hayir, acele etmeyin, lütfen. 222 Onun konusacagini hisseden Peter hemen dikkat kesildi. - Hayir, bu gariplikten daha yücedir ve hatta, kutsal bir seydir. Gururlu, hayatin birçok sikintilarini küçük yaslardan beri çekmis bir adam; bu adam, sizin çok yerinde kullandiginiz gibi hayati "alay" olarak kabul etmistir. Kisacasi, babanizin bir zamanlar ona taktigi Prens Harry adi, onu çok iyi tarif edecektir; ne var ki, benim düsünceme göre, o Prens Harry'den çok Hamlet'i andirir. Baba Verkhovensky, büyük bir agirbaslilikla ve duygulu olarak: -Et vous avez raison (haklisiniz), dedi. - Tesekkür ederim, dostum Bay Verkhovensky. Özellikle, Nicholas'in ruh yüceligine ve yeteneklerine olan degismez güveninizden ötürü, size de ayrica tesekkürü bir borç bilirim. Hatta, ümitsizlige düstügüm zamanlar, bu duygunuzu bana bile asiladiniz. Bay Verkhovensky ileri dogru bir adim atarak: - Chere, chere... (sekerim, sekerim), diye mirildandi. Fakat, bu anda Bayan Stavrogin'in sözünü kesmenin tehlikeli olabilecegini düsünmüs olacak ki, birden sustu. Bayan Stavrogin, bir siir akiciligiyla konusmasina devam etti: - Nicholas'in yaninda daima, durgun ve yumusak yaradilisli bir Horatio olsaydi, ömrünce ona istirap veren, aci çektiren "eglence seytani" nin elinde oyuncak olmaktan belki çoktan kurtulmus olacakti. Bu "eglence seytani" deyisi de sizin çok güzel ifadelerinizden biridir, dostum Bay Verkhovensky. Fakat Nicholas'in hiçbir zaman bir Horatio'su ya da bir Ophelia'si olmadi. Onun sadece bir annesi vardi ve bir anne böyle durumlarda ona ne kadar yardimci olabilirdi? Sözünün burasinda Peter'e döndü: - Biliyor musunuz, Bay Verkhovensky, demin anlattiginiz igrenç toplumlara Nicholas gibilerinin ne kadar kolaylikla girebilecegini simdi daha iyi anliyorum. Simdi çok iyi anliyorum ki, su 223"hayatin alayi", sizin bu çok yerinde ve güzel deyisinizle, gözlerimin önüne açik seçik serilmistir. Onun, böylesine zit bir yasantida, sizin ifadenizle, Bay Verkhovensky, karanlik bir tabloda, pirlanta gibi parladigina inaniyorum. Ve günün birinde, bu insan, herkes tarafindan kötü davranislar gören bir yaratiga rastliyor, bu yaratik, yari deli ve topaldir; ama soylu bir kalbi ve kisiligi vardir! - Ha, evet, varsayalim ki öyle olsun... - Ve bundan sonra, onun herkes gibi zavalliya gülmedigini, anlamiyor musunuz? Ah, siz insanlar! Zavalli kadim, ona hakaret edenlerden korumasindan baska, ona neden bir "markiz" gibi davrandigini, su Kirilov, her ne kadar Nicholas'i anlayamamissa da insanlari çok iyi anlayan biri! Anlayamiyorsunuz! Dogrusunu söylemek gerekirse, felƒket de bu zitliktan doguyor; eger sanssiz'kadincagiz daha degisik bir ortamda bulunsaydi, muhakkak ki böyle bir hayal alemine dalmayacakti. Bir kadin, sadece bir kadin bunu anlayabilir, azizim Bay Verkhovensky ve ne yaziktir ki... yani, kadin olmamaniz bir yana, her ne hal ise, siz bunu anlayabilecek biri degilsiniz!... - Yani durum ne kadar kötü olursa olsun, yine de iyidir, demek istiyorsunuz... sizi çok iyi anliyorum, Bayan Stavrogin, çok iyi anliyorum. Dinde buldugumuz gibi bir sey; kisi ne kadar kötü kosullar altinda yasarsa yasasin, toplum ne kadar kötü ve ezici olursa olsun, o insanoglu sonunda cennetlik olacaktir ve böyle olacagini da büyük bir inatla hayal eder durur; yüzlerce din adami da böyle düsündüklerine ve bu isteklerini ellerinden geldigi kadar körüklediklerine göre... sizi çok iyi anliyorum, Bayan Stavrogin, meraklanmayin. - Söylemek istedigim tamamen bu degil; fakat söyleyin bana, acaba Nicholas da, su bedbaht organizmadaki hayali yikmak için gülmeli, (Bayan Stavrogin'in organizma kelimesini neden kullandigini anlayamadim) diger memurlarin yaptigi gibi onunla alay edip, ona kötü mü davranmaliydi? Nicholas'in Kirilov'a, "ona gülmüyorum" dedigi zamanki o soylu merhametini gerçekten anlamadiniz mi? Oh, ne soylu, ne kutsal bir cevap!... 224 Baba Verkhovensky mirildandi. - Sublime... (Yüce) - Ve sunu da hatirlayin ki, o zannettiginiz kadar zengin de degildir. Zengin olan benim, o degil. O zamanlar ise, benden bir kurus dahi talep etmiyordu. Peter Verkhovensky oldukça sabirsiz bir anlamla: - Anliyorum, hepsini anliyorum, Bayan Stavrogin, dedi. - Oh, tam benim karakterim! Kendimin bir kopyasini Nic-holas'ta görüyorum. Bu gençligi, karanliklara karsi yumusakligi ve öfkeli atilganligi hatirliyorum. Ve eger birbirimizle daha iyi dost olursak, Bay Verkhovensky, bana sorarsaniz bunu gönülden istiyorum; özellikle size karsi büyük bir sükran borcum var... belki o zaman daha iyi anlayacaksiniz... Peter Verkhovensky birden mirildandi: - Ah, inanin ki ben de böyle arzu ediyorum, Madam. - Bir insanin bencil olmayan hislerin körlügünde, hiçbir bakimdan bagdasamayacagi, ilk firsatta insana en kötü acilari çektirmeye hazir bir kimseye, nasil baglanabildigini; her seye ragmen, böyle bir insani kendisine ülkü diye nasil kabullendigini anlayacaksiniz. Bütün umutlarin o kimseye nasil baglandigini, tüm umutlarinin onda nasil toplandigini, neden oldugunu bilmeden bütün hayat süresinde onu nasil sevdigini, belki de degmedigi için, kim bilir, çok iyi anlayacaksiniz... Oh, bütün hayatimca nasil aci çektim bilemezsiniz, Bay Peter Verkhovenskyy!... Baba Verkhovensky, yüzünde büyük bir aci izi, bakislarimi yakalamaya çalisti; ama, tam vaktinde basimi baska tarafa çevirdim. -... ve pek yakin bir geçmiste, son zamanlarda., oh, Nicholas'a ne kadar haksiz davrandim! Bana inanmazsiniz; ama, her taraftan üzüntü duyuyordum, herkesten, bütün... düsmanlarimdan, dostlarimdan, her türlü aptal, degersiz insanlardan; herkes bana aci veriyordu. Zannedersem dostlarim, düsmanlarimdan çok aci veriyor225lardi bana. Ilk imzasiz mektubu gönderdikleri zaman, inanmayacaksiniz, Bay Peter Verkhovensky; fakat, bana karsi girisilen bu kadar soysuzluga karsi duracak gücümü yitirmistim. Bu küçüklügümü hiçbir zaman unutamayacagim!... Peter Verkhovensky birden canlanarak: - Bazi imzasiz mektuplardan sözedildigini duymustum, dedi. Fakat tasalanmayin, çünkü, bu mektuplari kimin yazdigini hemen ögrenecegim. - Fakat, burada ne çesit dolaplarin döndürülmekte oldugunu hiçbir zaman anlayamazsiniz! Hatta, zavalli Bayan Drozdov'u bile bu mektuplarla üzdüler. Onun böyle mektuplarla ilgisi nedir? Sonra, son derece duygulu, az da olsa, magrur bir küçümseme ile Bayan Drozdov'a dönerek ekledi: - Bugün size son derece haksizlik ettigimi sanirim, sevgili Praskovya! Bayan Drozdov isteksiz bir tavirla mirildandi: - Oh, bunun üstünde bile durma, dostum. Bana sorarsaniz, bu konusmalara bir son vermeliyiz... o kadar çok konusuldu ki... Ürkek bakislarini yine Lisa'ya çevirdi; fakat, Lisa, Peter Verkhovensky'ye bakiyordu. Bayan Stavrogin birden: - Bu mutsuz yaratigi, deli kadini, kalbinden baska her seyini yitiren bu zavalli kadini, evlatlik edinmeye su anda karar verdim, diye haykirdi. Yerine getirmem gereken kutsal bir görevdir bu. Bu günden itibaren onu himayeme aliyorum! Peter Verkhovensky birden heyecanlanip, canlaniverdi. - Bu bir bakima çok yerinde bir karar. Özür dilerim, fakat konusmami henüz bitirmemistim. Tartismak istedigim o kadinin korunmasidir. O zaman Bay Stavrogin ayrildiginda konusmama biraktigim yerden devam ediyorum. Bayan Stavrogin, buradaki su centilmen, su ayni Bay Lebyatkin, kiz kardesine ayrilan bu parayi istedigi gibi harcayabilecegi düsüncesine saplandi ve bunu da yapti. 226 O zaman bu paranin Bay Stavrogin tarafindan nasil düzenlenmis oldugunu tam olarak bilmemekle beraber bir yil sonra, Bay Stavrogin'in Avrupa'dayken, durumdan haberdar edilmesi ve yeni bir düzen yapmasi gerekiyordu. Bu yeni düzenin ayrintilarindan da haberim yok; ama, bu genç kadinin, güzel bir yere yerlestirildigini biliyordum ve orada tam anlami ile bakilacakti. Tabii, bütün bunlar dostça bir anlayisla yapilmisti. Ne demek istedigimi anliyorsunuz, degil mi? Peki, Bay Lebyatkin'in ne yapmaya karar verdigini tahmin edersiniz? Her seyden önce, bu gelir kaynagini bulmak için çalismaya basladi. Yani, kiz kardesini nereye sakladiklarini ögrenebilmek için yapmadigi kalmadi. Kisa bir süre önce, kiz kardesinin yerini buldu ve kizin üzerinde hak idida ederek onu, yerlestirildigi manastirdan alarak buraya getirdi. Burada kiza bakmiyor; onu dövüyor ve aç birakiyordu. Nasil oldugunu bilmiyorum, Bay Stavrogin'den yüklü bir para aldiktan sonra, tüm parayi içkiye yatirdi. Bay Stavrogin'e tesekkür edecegi yerde, onu tehdit etmeye, ondan daha yüklü para istemeye ve yillik tahsisin eline verilmedigi takdirde türlü yalanlarla onu rezil edecegini söylemeye basladi. Ve böylece, Bay Stavrogin'in istekle verdigi parayi haraç gibi almak istedi. Buna ne buyurulur? Bay Lebyatkin, simdi söyleyin bakalim, anlattiklarimin hepsi de dogru mu? Sessizce, gözlerini yere dikmis duran Yüzbasi seri bir iki adim atti ve rengi morardi, - Bana karsi çok zalimce davrandiniz, efendim, dedi. - Zalimce demekle ne kastediyorsunuz... neden? Fakat, kusura bakmazsaniz, zulüm ya da merhametten daha sonra konusacagiz; simdi, ilk soruma cevap vermenizi istiyecegim: Söylediklerim dogru mu, yanlis mi? Söylediklerimin dogru olmadigini söyleyecek olursaniz, bu husustaki düsüncelerinizi hemen duymak isteriz. Yüzbasi: -Ben... siz de biliyorsunuz, efendim.. diye mirildandi ve birden sustu. Sunu açiklamam gerekir ki, Peter Verkhovensky bir sandalyede 227bacak bacak üstüne atmis otururken, yüzbasi ayakta ve onun önünde büyük bir saygiyla duruyordu. Yüzbasi Lebyatkin'in saskinligi, görünüse göre Peter Verkhovensky'nin hosuna gitmemisti; yüzü, bir an için büyük bir öfkeyle burustu. Anlamli anlamli Lebyatkin'e bakarak: - Herhangi bir sey söylemek olasiliginiz yok mu? diye sordu. Eger varsa, lütfen baslayin... bekliyoruz. - Siz de biliyorsunuz ki, efendim, bu konuda bir sey söyleyemem. - Bilmiyorum. Gerçekten yeni duyuyorum! Neden bir sey söyleyemezsiniz? Yüzbasi susuyordu. Gözlerini yerdeki sabit bir noktaya dikmisti. - Izin verirseniz gideyim, efendim, dedi. - Fakat, size sordugum sorunun karsiligini vermeden degil. Söylediklerim dogru muydu? Lebyatkin, gözlerini kendisini harap eden adama kaldirdi. Alnindan ter bosaniyordu. - Dogrudur, efendim. - Söylediklerimin hepsi de dogru mu? -Evet, efendim, hepsi dogrudur. - Söyleyecek ya da ekleyecek bir seyiniz yok mu? Bizim haksizlik ettigimizi düsünüyorsaniz, açik söyleyin. Reddedin. Söylenenlerden hoslanmadinizsa, yüksek sesle söyleyin. - Hayir, efendim, hiçbir sey yok. - Bay Stavrogin'i son zamanlarda tehdit ediyor muydunuz? . - Bu... bu... daha çok içkiden oldu, efendim. Birden basini kaldirdi. Kendisini kaybederek: - Efendim, aile gururu ve degersiz yüzkarasi insanoglunun arasinda haykirirsa, o zaman da... o zaman da insanoglu suçlu olur mu, diye kükredi. 228 Peter Verkhovensky delici bakislarini Lebyatkin'in gözlerine dikti. - Simdi ayik misiniz, Bay Lebyatkin? - Evet efendim, sarhos degilim. - Aile gururu ve degersiz yüzkarasi demekle ne kastettiniz, efendim? Yüzbasi yine duruldu. - Kimse için söylemis degilim, diye geriledi. Bunu söylerken kimseyi düsünmüyordum... sadece kendi kendimle konusuyordum. - Tahmin ederim ki, sizin ve sizin gibilerin yasantilari hakkinda ettigim sözlerden ötürü, degil mi? Çok alingansiniz,Bay Lebyatkin. Ama, kusura bakmazsaniz, yasantinizin gerçek yönünü henüz anlatmis degilim. Ama anlatacagim; fakat, henüz gerçegi tüm yönleriyle anlatmaya baslamadim. Lebyatkin birden canlandi ve vahsi bakislarini Peter'e dikti. - Efendim, ancak ayilmaya basliyorum. - Anliyorum!... Ve sizi ayiltan da, ben miyim? - Evet, efendim, beni ayiltan sizsiniz. Dört yildan beri, bulutlu bir gökyüzünün altinda uyumustum. Simdi gidebilir miyim, efendim? - Gidebilirsiniz, ancak Bayan Stavrogin'in... Bayan Stavrogin elinin bir hareketi ile onunla yapacak bir isi olmadigini belirtti. Yüzbasi egilerek salondakileri selamladi; kapiya dogru iki adim atti; birden durdu ve elini kalbinin üstüne bastirarak bir sey söylemeye çalisti. Fakat, tek kelime söyleyemeden salondan çikti. Çikarken o sirada salona girmek üzere olan Stavrogin'e çarpti. Stavrogin hemen kenarci çekildi; fakat, Lebyatkin, onun tam önünde duruyor, boa yilani görmüs tavsan gibi ona bakiyordu. Bir dakikalik duraksamadan sonra, Stavrogin eliyle yüzbasiyi iterek salona girdi. 229Neseli ve huzur içine görünüyordu. Belki de bizim bilgimiz olmayan tatli bir olaya tanik olmustu. Bir seyden ötürü son derece neseli oldugu ilk bakista anlasiliyordu. Bayan Stavrogin daha fazla bekleyemeyerek yerinden kalkti. - Beni bagislayacak misin, Nicholas? Fakat, Nicholas sadece güldü. Sonra içten gelme sakaci bir tavirla: - Her seyi ögrenmis oldugunuzu anliyorum, diye haykirdi. Buradan ayrildiktan sonra arabada giderken, size cevap vermeden ayrilmamin çok garip oldugunu, belki size her seyi anlatmam gerektigini düsünmüstüm. Fakat, Peter'i yaninizda biraktigimi hatirlayinca bu endiseden kurtuldum. Konusurken seri bakislarla salondakileri süzüyordu. Bayan Stavrogin, heyecanla: - Garip yaradilisli bir kimsenin, Petersburg'da basindan geçen küçük bir macerayi, Bay Verkhovensky'den dinledik, dedi. Daima soylu ve kutsal hisleri olan, delice davranislari bulunan sövalye ruhlu bir kimsenin basit bir öyküsü... Nicholas gülerek: - Sövalye ruhlu, ha? Hey Ulu Tanrim, isi bu kadara mi vardirdin? dedi. Bununla beraber, bu kez, Peter'in bu kadar aceleci olmasi hosuma gitmis görüyordu. Peter'le kisa bir süre bakistiktan sonra: - Peter'in evrende tek baris yapici insan oldugunu bilmelisiniz, anne, dedi. Hayattaki rolü, aliskanligi, hastaligi budur ve onu, özellikle bu erdemlerinden dolayi size tavsiye etmeliyim. Burada size anlattiklarini tahmin edebiliyorum. Anlatmaya basladigi zaman neler bulup ortaya çikardigini tahmin edemezsiniz. Kitaplik gibi bir kafasi vardir. Ve lütfen, sunu hatirlayin ki, bir realist olarak yalan söyleyemez ve gerçekleri oldugundan fazla gerçek yapar. Bunlari söylerken bakislarim hƒlƒ salonda dolastiriyordu. 230 - Bu bakimdan açik olarak anlayabilirsiniz ki, sizin, benden özür dilemeniz gerekmez, anne. Bu davranislardan sorumlu bir kaçik varsa, o da benim. Demek oluyor ki, her sey söylenip yapildigina göre, burada saldigim ünü sürdürmem gerekir. Sözünün burasinda annesini içten gelen bir sevgiyle kucakladi. Sonra, sesine kuru bir anlam vererek ekledi: -Her sey anlatilip açiklandiktan sonra, bu konu üzerinde daha fazla durmamak gerekiyor. Bayan Stavrogin, onun ses tonundaki anlami sezmekle beraber, heyecani yatisacagina büsbütün artmisti. - Bir aydan önce gelmeni beklemiyordum, Nicholas, dedi. - Tabii, size her seyi anlatacagim, anne; ama simdi... Sözünü burada keserek, Bayan Drozdov'a dogru yürüdü. Fakat, Bayan Drozdov, onun aniden çikagelisi ile saskinligi söyle dursun basini çevirip, ondan yana bir kere olsun bakmamisti. Simdi yeni yeni dertler içindeydi; yüzbasinin odadan çikarken Nicholas ile çarpismasindan bu yana, Lisa, için için gülmeye baslamisti ve simdi gülmesi kontrol edemedigi kahkaha halini almisti. Yüzü kipkirmizi olmustu. Biraz önceki üzgün hali ile simdiki neseli hali arasinda büyük fark vardi. Stavrogin, annesi ile konusurken Lisa, Bay Drozdov'a yaklasmasi için iki kere isaret etmisti. Sanki, kulagina bir seyler fisildamak istemisti; fakat, adamcagiz kulagini ona dogru yaklastirdigi sirada yine kahkahalarla gülmeye koyulmustu. Sanki, zavalli Bay Drozdov'un haline gülüyormus gibiydi. Lisa, kendisini tutmaya çalisarak mendilini agzina bastirdi. Nicholas, büyük bir içtenlikle ve masum bir tavirla onu selamlamak için döndü. Lisa, çabuk çabuk konusarak: -Lütfen, beni bagislayin, dedi. Kuskusuzki... Bay Drozdov'la tanismistiniz. Tanrim, boyunuz ne kadar da uzun, Maurice! Tekrar gülmeye basladi. Evet, Bay Drozdov uzundu, ama, Lisa' nin dedigi kadar degil. 231Lisa yine kendisini tuttu. Hatta, biraz da sasirmis görünüyordu. Gözleri parlayarak: - Geleli... çok oluyor mu? diye mirildandi. Nicholas, dikkatle Lisa'yi inceleyerek: - Oh, iki saatten biraz fazla oluyor, diye cevap verdi. Sunu da açiklamaliyim ki, Nicholas genellikle çekingen ve nazikti. Fakat, simdi nezaketi bir yana birakip, tamamen degismisti ve hatta bikkin bir görünüsü vardi. - Peki, nerede kalacaksiniz? - Burada. Bayan Stavrogin de Lisa'yi inceliyordu; fakat birden aklina bir düsünce geliverdi. Oglunun yanina giderek: -Fakat, bu kadar saatten beri nendeydin, Nicholas, diye sordu. Tren saat onda geliyor. - Önce Peter'i, Kirilov'u ziyarete götürdüm. Peter'e Mat-veyeva'da rastladim, sehrimizden üç istasyon önceki bir kasaba. Ve ayni kompartimanda yolculuk ettik. Peter Verkhovensky sözü aldi: - Sabahtan beri Matveyeva'da tren bekliyordum. Trenin son vagonlari raydan çikmisti. Az kaldi bacaklarim kiriliyordu. Lisa: - Bacaklariniz mi kiriliyordu! diye haykirdi. Annecigim, geçen hafta biz de Matveyeva'ya gitmek istemistik, gitseydik, bizim bacaklarimiz da kirilabilirdi! Bayan Drozdov haç çikartarak: - Tanri korusun! dedi. - Annecigim, annecigim, sevgili annecigim, gerçekten de iki bacagimi kirmis olsam, korkmamalisin. Bacaklarimi gerçekten de kirabilirim. Her gün deliler gibi kosup durdugumu kendiniz söylüyordunuz. Topal oldugum zaman beni yürüyüse çikarir miydin, Maurice? 232 Tekrar kahkahalarla gülmeye basladi. - Eger topal olursam, sizden baskasi ile gerçekten çikamam. Bundan hiç kuskunuz olmasin. Fakat, ya tek bacagimi kiracak olursam! Bunun bile büyük bir seref olacagini söyleyecek kadar nazik olun bari! Bay Drozdov, can sikintisi ile kaslarini çatarak: - Bir bacaginiz oldugundan mi seref duyacagim, diye mirildandi. - Fakat beni gezdirebileceksiniz; sadece siz, baska kimse degil. Bay Drozdov'un kaslari biraz daha çatildi. - O zaman bile, siz beni gezmeye götürürdünüz, diye mirildandi. Lisa, panige kapilarak: - Tanrim, saka yapmaya çalistigimi fark etmediniz mi? diye haykirdi. Bir daha sakin böyle bir sey yapmaya kalkmayin, Maurice! Fakat, Gerçekten, ne kadar bencil bir insansiniz! Sizin hesabiniza, kendi kendinizi aldataginizi söyleyecegim. Aksine, sabahtan aksama kadar, bacaksiz daha ilginç oldugumu söyleyip dururdunuz. Oysa, bir sey var ki, bunun önüne geçmek mümkün olmaz sanirim; siz çok uzun boylusunuz, ben bacaksiz olunca sizin yaninizda çok kisa kalacagim; o zaman beni kolunuza takip nasil gezdireceksiniz, merak ediyorum? Hayir, o zaman tamamen uygunsuz oluruz! Sarsila sarsila gülmeye basladi. Sakalari ve imalari çok basit olmakla beraber, herhangi bir basarinin pesinde olmadigi da belliydi. Peter, bana fisildadi. - Isteri! Çabuk tarafindan bir bardak su getirmeleri gerekir! Hakliydi. Bir dakika sonra herkes Lisa'nin basina üsüstü ve derhal su getirildi. Lisa, sevgili annesine sarilarak onu öptü ve omzuna kapanarak aglamaya basladigi sirada, tekrar basini kaldirip 233dikkatle annesinin yüzüne bakti ve kahkahayla gülmeye basladi. Bayan Stavrogin, onlari, Dasha'nin daha önce girmis oldugu kapidan geçirerek odasina çikardi. Fakat, yokluklari ancak dört dakika sürdü. Simdi, bu unutulmaz sabahin bütün ayrintilarini hatirlamaya çalisiyorum. Kadinlarin salondan çikmasindan sonra (Dasha yerinden bile kipirdamadan oturuyordu), Stavrogin, hepimizin tek tek elini sikmis ve hatir sormustu. Yalniz, oturdugu yerden kimildamayan ve basi gögsüne sarkmis olan Shatov'la konusmadigini çok iyi hatirliyorum. Bay Verkhovensky, onunla önemli konular hakkinda konusmaya niyetleniyordu ki, Nicholas onu dinlemeden Dasha'nin yanina kostu. Ama, tam yari yolda, Peter Verkhovensky, onun önünü kesti ve onu sürüklercesine pencerenin önüne götürüp bir seyler fisildamaya basladi. Yüz anlamlarina bakilacak olursa bunlarin önemli seyler oldugu anlasiliyordu. Stavrogin, dudaklarinda soguk bir tebessümle, kendisine söylenenleri dalgin dalgin dinliyordu. Tavirlarinda oradan bir an evvel kurtulmak istermis gibi bir görünüsü vardi. Hanimlar döndügünde pencereden ayrildi. Bayan Stavrogin, Lisa'yi eski yerine oturtarak, hiç olmazsa on dakika daha dinlenmesi gerektigini ve temiz havanin sinirlere pek iyi gelecegini sanmadigini söyledi. Lisa'nin üzerine titrer gibi bir hali vardi. Kendisi de onun yanina oturdu. Serbest kalan Peter, hemen onlarin yanina kosarak neseli bir konusmaya daldi. Iste o zaman, Stavrogin agir adimlarla Dasha'nin yanina gitti. Dasha, onun yaklastigini görünce gözle görülebilir derecede titredi ve yüzü kizararak ayaga firladi. Nicholas, yüzünde oldukça garip bir anlamla: - Sizi tebrik etmem gerekiyor... yoksa tebrik için biraz erken mi, dedi. Dasha, cevap verdi; ama, söylediklerini duyamadim. Nicholas, sesini biraz yükselterek: - Düsüncesiz davrandigim için özür dilerim, dedi. Fakat biliyorsunuz, bana özellikle duyuruldu. Biliyor muydunuz? 234 -Evet, özellikle size duyuruldugunu biliyorum. Nicholas gülerek: - Tebriklerimle isinize engel olmadigimi umarim, dedi. Ve eger Bay Verkhovensky... Peter, birden onlardan yana yürüdü. - Ne oluyor? Tebrik edilecek ne var? S izi ne nedenle tebrik etmeliyiz, Bayan Shatov? Onun için degildir, herhalde? Yüzünüzün kizarmasindan dogru tahmin ettigimi anliyorum. Ve kuskusuz, güzel, soylu kizlarimizi baska neden tebrik edebiliriz ki? Ve baska hangi tebrik onlarin yüzlerini kizartir? Eh, benim de tebriklerimi kabul buyurun, eger tahminlerimde yanilmiyorsam tabii. Ve parami da verin bakalim! Hatirlarsaniz Isviçre'de, evleneceginize dair bahse girmistik, öyle degil mi? Ah, evet, Isviçre dedim de hatirladim, neler düsünüyorum! Aslinda buraya da bir is için gelmistim; ama, hemen hemen unutmustum. Söyleyin bana... Sözünün burasinda seri bir hareketle babasina döndü. . - ...Isviçre'ye ne zaman gidiyorsunuz? Bay Verkhovensky birden sasirdi. - Ben...Isviçre mi, diyebildi. - Garip sey, gitmiyor musunuz? Fakat evleniyorsunuz, degil mi? Öyle yazmamis miydiniz? Bay Verkhovenky: -Pierre! diye haykirdi. -Pierre... ne demek istiyorsunuz? Mümkün oldugu kadar çabuk olarak fikrimi ögrenmek istediginize göre, bu evlenmeye karsi olmadigimi bildirmek için kosarak geldigimi söylememden memnun olursunuz sanirim. Soluk almak için durduktan sonra devam etti: - Fakat, mektubunuzda yazdiginiz gibi "kurtarilmak" zorundaysaniz, her zamanki gibi yardiminiza kosmaya hazirim. Evlenecegi dogru mu, Bayan Stavrogin? 235Seri bir hareketle Bayan Stavrogin'e dönmüstü. - Düsüncesizlik etmedigimi umarim. Bütün sehir halkinin bu evlenmeden haberi oldugunu ve kendisini tebrikleri ile rahatsiz ettiklerini, bu nedenle, daima geceleri yürüyüse çiktigini yazmisti. Mektubu halen cebimde. Fakat, inanir misiniz, Bayan Stavrogin, mektuptan bir sey anlayamadim. Ne basi belli ne de sonu! Yine babasina döndü. - Bana sadece bir seyi söyleyin, efendim, sizi tebrik mi edecegim yoksa, kurtaracak miyim? Inanilmaz gibi görünecegini biliyorum; ama, bir satirinda dünyanin en mutlu diger satirinda ise en bedbaht adami oldugunu yaziyor. Önce, onu affetmemi istiyor. Böyle yazmakta haklidir diyelim; fakat, yine de sunu söylemeliyim. Düsünün bir kere, adamcagiz bütün hayati boyunca beni sadece iki kere görmüs ki, bu da kazayla olmus ve simdi de üçüncü defa da evleniyor, birden evlenmekle bana karsi olan babalik görevlerini yapamayacagindan dolayi yanip yakiliyor. Kilometrelerce uzaktan bana yalvariyor ve ona kizmamami, evlenmesine izin vermemi diliyor! Lütfen gücenmeyin, efendim. Yasinizin geregi olabilir. Genis fikirliyim ve sizi suçlamiyorum. Düsünelim ki size onur veriyor falan, filƒn. Fakat, yine de asil derdinizin ne oldugunu anlayamiyorum. Mektubunuzda Isviçre'deki günahlar' dan dem vuruyorsunuz.'Evleniyorum', diye yaziyor. "Belki bir çesit günahtan, belki de baska birinin günahindan dolayi.' Ya da her ne ise... kisacasi, "günahlar'. 'Kiz', diyor. 'Gerçekten bir hazinedir.' Fakat ona 'degersiz' oldugunu söylüyorsunuz. Tabii, bu sanirim sizin tarziniz. Fakat, tahminimce, bu 'günahlardan' ya da kosullardan ötürü, kiliseye ve sonra da isviçre'ye gitmeye zorlaniyorsunuz. Bu bakimdan, her seyi yüzüstü birakip gelmemi istediniz. Siz bundan bir sey çikarabiliyor musunuz? Oysa... yüzünüzün anlamindan da anliyorum ki... Cebinden çikardigi mektubu sallayarak salondakilere bakiyordu. Dudaklarinda masum bir tebessüm vardi. '' - ... bir seylere engel olmak üzereyim. Galiba baltayi tasa vurmak üzereyim. Hiç olmazsa inaniyorum ki... benim samimi ge236 vezeligimden ve Bay Stavrogin'in de söyledigi gibi aceleciligim yüzünden... Tekrar babasina döndü. - Anliyorsunuz, ya, efendim... burada dostlarin arasinda oldugumu düsündüm, daha dogrusu sizin dostlarinizin arasinda oldugumu düsündüm, efendim, sizin dostlariniz. Aslinda, burada yabanci olan benim ve görüyorum... görüyorum ki hepiniz bir seyler biliyorsunuz ve bildiginiz bu seyi bilmeyen sadece benim. Bakislarini hƒlƒ salonda dolastiriyordu. Bayan Stavrogin, yüzü sararmis, dudaktan öfkeden titreyerek Peter'in yanina gitti. - Demek Bay Verkhovensky, size, isviçre'de islenmis baskasinin günahlari ile evlenecegini ve onu "kurtarmak" üzere hemen gelmenizi yazdi... Kullandigi kelimeler bunlardi, degil mi? Peter endiseye kapilmis gibi, eskisinden daha çabuk konusmaya baslayarak: - Yani demek istedim ki, burada dönen bir seyler varsa, benim bunlardan haberim yok, dedi. Sonra, ne var ki, böyle yazmak tamamen onun suçu. Iste mektubu. Biliyor musunuz, Bayan Stavrogin, son birkaç aydir mektuplarinin ardi arkasi kesilmek bilmedi. Öyle oldu ki, çogu zaman mektuplarini sonuna kadar bile okuyamadim. Gevezeligimden dolayi bagislamalisiniz, baba; fakat, sunu samimiyetle söylemelisiniz ki, bu mektuplari laf olsun diye yaziyordunuz, aslinda onlari okuyup okumamam üzerinde durmuyordunuz. Lütfen, lütfen gücenmeyin. Neticede, akraba degil miyiz? Fakat, bu mektubu, Bayan Stavrogin, bu mektubu, sonuna kadar okudu. Bu 'günahlar', efendim, bu 'baskasinin günahlari', bizim birtakim kabahatlerimiz olsa gerek. Ve bahse girerim ki bu kabahatler önemsiz seylerdir. Fakat, bu küçük kabahatleri, biz büyütmeye çalisiyoruz. Anliyorsunuz ya, mali durumumuz zannettiginiz kadar iyi degil ve artik biz bunu bir sir olarak sak-, layamiyoruz. Biliyorsunuz, kƒgida karsi da bir tutkumuz var... fakat özür dilerim belki böyle konusmamam gerekirdi... aynca, konunun 237disinda kaliyor... korkarim ki çok gevezelik ediyorum. Fakat, sizi temin ederim, Bayan Stavrogin, beni o kadar korkuttu ki, hemen neredeyse onu gerçekten 'kurtarmak' için hazirdim. Nihayet, kendimi oldukça utanmis hissediyorum. Neden bogazina biçagi dayayan ben olayim? Bu kadar merhametsiz bir kimse degilim, degil mi? Burada, drahomadan sözediyor... fakat, buraya bakin, ihtiyar, gerçekten evlenmek istemiyorsunuz, degil mi? Bu bizim huyu-muzdur... bos konusmayi severiz... sirf kendi sesimizi duyabilmek için... Ah, Bayan Stavrogin, çok fazla ve yersiz konustugum için beni suçladiginizi biliyorum... Bayan Stavrogin cani sikilmis olarak: - Aksine, dedi. Sabrinizin sonuna geldiginizi görüyorum ve bunun için de nedenleriniz olmali. Bayan Stavrogin, anlatilanlarda büyük rolü olan Peter Verkhovensky'nin içini dökmesini sinsi bir zevkle dinlemisti, (o zamanlar, Peter Verkhovensky'nin nasil bir rol oynadigini bilmiyordum, ama rolünü çok beceriksizce oynuyordu) Bayan Stavrogin: - Aksine, diye devam etti. Konustugunuz için size son derece minnettarim. Siz olmasaydiniz, bunlari ögrenmem mümkün olamazdi. Yirmi yildan beri ilk defa olarak gözlerim açildi. Nicholas, siz de, bu olaydan özellikle haberdar edildiginizi söylemistiniz. Size bunu yazip haber veren, Bay Verkhovensky miydi? - Ondan en masum... hem de çok onurlu bir mektup eldim. -Sasirmis oldugunuzu ve kelime bulmakta zorluk çektiginizi görüyorum, bu kadari yeter! Bay Verkhovensky... Birden gözlerinden ates püskürerek ona dönmüstü. - ... bana büyük bir iyilikte bulunmanizi isteyecegim. Bizi derhal terk etmek nezaketinde bulunur musunuz? Ve bir daha da kapimdan içeri adiminizi atmayin, lütfen! Okuyuculardan, Bayan Stavrogin'in hƒlƒ geçmeyen 'büyük heyecanini' hatirlamalarini istemeliyim. Bay Verkhovensky'nin suçlu 238 olmadigi söylenemezdi. Ama, o anda beni en çok sasirtan, Peter'in 'suçlamalarini', onun konusmasina mani olmak aklina gelmeden dinlemesi ve Bayan Stavrogin'in kendisini evinden 'Kovmasini' büyük bir sogukkanlilikla karsilamasiydi. Böylesine sogukkanli olabilme gücünü nereden almisti? Benim için açik olan tek sey vardi: Onun için çok degerli oglu Peter'le karsilasmasi ve özellikle onun sözleri gururunu incitmisti. Bu derin acinin gerçek oldugu gözlerinden anlasiliyordu. O anda onu inciten baska bir sey daha vardi; yani, alçaklik etmis oldugunu kalbinin en derin yerinde hissediyordu. Daha sonra, bunu bana büyük bir içtenlikle itiraf etmisti. Bazen, gerçek bir aci, uçari bir insani bile birden agirbasli yapabilirdi. Bazi zamanlar, gerçek aci, en aptal bir kisiyi bile, akilli bir adam yapabilirdi. Gerçek acinin özelligi de buydu, zaten. Eger bu böyleyse, Bay Verkhovensky gibi bir adamda, bu degisikliklerin hangisi olabilirdi? Aslinda, onda büyük bir degisme vardi, tabii bu kisa bir zaman içindi. Tek kelime söylemeden, Bayan Stavrogin'i büyük bir gururla yerlere kadar egilerek selamladi. (Yapabilecegi bir seyin olmadigi dogruydu.) Hemen çikip gitmek istiyordu; ama, kendisine hƒkim olamadan Dasha'nin yanina gitti. Bayan Dasha, birden heyecana kapildi. Sanki onun ne söyleyecegini pesinen biliyormus gibi haykirdi. - Lütfen, Bay Verkhovensky, bir sey söylemeyin!... Sonra, çabuk çabuk konusmaya basladi. Yüzünde üzüntülü bir anlam vardi. - Tanri adina susun!... Size eskisi gibi saygi duyduguma ve yine deger verdigime emin olun... ve... ve... Bay Verkhovensky, siz de benim için iyi düsünün... bu benim için her seyden çok önemli. Bay Verkhovensky, Dasha'nin önünde yerlere kadar egildi. Bayan Stavrogin: - Bu seni ilgilendirir, Dasha, dedi. Arzu ettigin gibi hareket etmeye mutlak olarak serbestsin. Önce böyleydi, simdi de böyle ve gelecekte de böyle olacak. 239Peter Verkhovensky, alnina vurarak: - Ulu Tanrim, simdi her seyi bütün çiplakligi ile görebiliyorum ! diye haykirdi. Fakat... fakat bütün bunlardan sonra, ben ne duruma düstüm!... Sevgili Bayan Shatov, son derece üzgünüm!. Sözünün burasinda babasina hitap etti. - Gördünüz mü, ihtiyar, beni ne durumda biraktiniz, ha? Bay Verkhovensky sakin bir sesle: - Pierre, benimle baska türlü konusabilirdin, öyle degil mi, dostum? dedi. Peter elini sallayarak: - Bagirmayin, lütfen, dedi. Inanin bana, bütün bunlar, yaslandiginizdan ötürü sinirlerinizin zayif olmasindan ileri geliyor ve bagirmak sagliginiz için hiç de iyi degildir. Beni neden uyar-madiginizi söylemelisiniz; çünkü, konusmaya önce benim baslayacagimi biliyor olmaliydiniz!... Bay Verkhovensky, delici bakislarini Peter'in gözlerine dikti. - Pierre, burada olup bitenleri bu kadar iyi bildigin halde, bu konuda gerçekten bir bilgin yok muydu? Bunu mu söylemek istiyorsun? - Ulu Tanrim! Ne olaganüstü bir insan! Yasli bir bebek olmaktan çok, insanin yüzüne tüküren bir bebeksiniz, ayni zamanda, öyle mi? Bayan Stavrogin, ne söyledigini duydunuz mu? Bir ugultudur basladi; fakat birdenbire, kimsenin nasil oldugunu anlayamadigi olaganüstü bir durum ortaya çikti. *** Her seyden önce, su gerçegi söylemeliyim ki, son birkaç dakikadan beri, Lisa tamamen degismis, artik bambaska biri olmustu. Annesine ve ona dogru egilmis olan Bay Drozdov'un kulagina aceleyle bir seyler fisildiyordu. Endiseli, fakat kararli görünüyordu. Nihayet yerinden kalkti, derhal oradan ayrilacaklarmis gibi, Bay 240 Drozdov'un yardimiyla yürüyen annesine acele ettiriyordu. Halbuki, burada olanlar son bulmadan gidemeyecekleri kaderlerinde varmis. Kösesinde herkes tarafindan unutulan Shatov (Lisa'ya yakin oturuyordu), tahmin ederim ki neden ötürü burada oldugunu bile bilmiyordu; birden yerinden kalkti ve acele etmeden salonu geçerek Stavrogin'e dogru yürüdü. Gözlerini bir kere olsun ondan ayir-mamisti. Shatov'un yaklastigini fark eden Stavrogin, belli belirsiz gülümsedi; fakat, Shatov karsisinda durunca dudaklarindaki tebessüm kayboldu. Shatov'un, hiçbir sey söylemeden ve gözlerini -Stavrogin'in gözlerinden ayirmadan tam karsisinda durdugunu fark eden herkes konusmayi kesti; en son susan Peter Verkhovensky oldu; Lisa ve annesi salonun tam ortasinda kaldilar. Böylece bes saniye kadar bir zaman geçti; Stavrogin'in yüzünde, saskinlik yerine öfke izleri belirdi, kaslari çatildi ve birdenbire... Ve birdenbire, Shatov, agir yumrugunu kaldirip, Stavrogin'in yüzüne var gücüyle vurdu. Stavrogin siddetle geriye dogru savruldu. Shatov, herkes gibi avucunun içiyle tokat atmamisti (deyisim dogruysa), onu yumruklamisti. Yumrugu kocaman, kemikliydi ve üzerinde kirmizi tüyler ve kirmizimsi çiller vardi. Eger yumruk Stavrogin'in burnuna raslamis olsaydi, burun kemigini kiracagi gerçekti. Fakat yumruk, Stavrogin'in sol yanagina, dudaginin üst kismina ve dislerine rasladi ve dudaklarindan çenesine dogru ince bir kan seridi uzandi. Bu davranisi bir çigligin takip ettigini hatirliyorum; belki, haykiran Bayan Stavrogin'di; bunu pek iyi hatirlayamiyorum; çünkü, salonda yine çit çikmiyordu. Bütün olay, on saniye kadar kisa bir zaman içinde olmustu. Bununla beraber, bu on saniye içinde daha baska seyler de oldu. 241Tekrar okuyucularima hatirlatirim ki, Bay Stavrogin korku bilmeyen bir adamdi. Düellolarda, rakibinin tabancasinin karsisinda sogukkanlilikla nisan alir ve ayni sogukkanlilikla tetigi çekerek rakibini öldürürdü. Birisi onu tokatlayacak olsa, degil onu düelloya çagirmak, hemen oracikta öldürürdü, sanirim; gerçekten de, karsisindakini, ne yaptigini bilerek öldüren cinsten insanlarin sinifina dahildi. Iste, Stavrogin böyle yaradilista bir adamdi. Zannederim ki, insanin düsünme yetenegini yok eden öfkelenmeyi hiç tat-mamistir. Bazen, bütün benligini saran öfkeli anlarinda bile kendisini kontrol edebilmis ve düelloya çagirmadan adam öldürdügü takdirde Sibirya'ya sürülecegini idrak etmistir. Böyle olmakla beraber, kendisine hakaret eden kimseyi, hiç düsünmeden orada öl-dürülebilecek kapasitede bir adam olduguna inaniyorum. Son yilda, Stavrogin'i devamli olarak inceliyordum; bu nedenle, onun hakkinda bu satirlari yazarken, onu ilgilendiren birçok gerçegi bütün açikligi ile biliyorum. Geçmiste yasanmis, akla durgunluk veren serüvenleri zamanimiza kadar gelmis olan bazi kimselerle onu karsilastirabilirim. Örnegin, isyancilardan L...n hakkinda; L...n'in tehlikeye bilerek atildigi, bundan son derece zevk aldigi; tehlikeyi kendisine bir ihtiyaç saydigi; gençken, hiçbir neden yokken düello ettigi; Sibirya'da yalniz bir biçakla ayi avina çiktigi; Sibirya ormanlarinda, kaçak kürek mahk–mlari ile, - bir ayidan daha tehlikeli olduklarindan- karsilasmaktan zevk aldigi söylenir. Hiç kusku yoktur ki, bu efsanevi kimselerin, pek güçlü korkulan vardi; aksi halde, sakin bir hayat geçirirler ve tehlikeye karsi fiziki bir ihtiyaç duymazlardi. Onlari en çok etkisi altina alan, bu korkularini yenme ihtiyacidir. Daima bir zafer sarhoslugu içinde bulunmaktan, onlarin üstesinden gelecek bir güç olmadigini düsünmekten hoslanirlar. Sözünü ettigim L...n, Sibirya'ya sürgüne gönderilmeden önce, zengin babasinin isteklerine boyun egmek istemedigi için bir süre açlikla kivranmis ve karnini doyurabilmek için çalisarak ekmek parasi kazanmak zorunda kalmistir. Demek ki, o adam, ugrasi birçok yönleriyle kabulleniyormus; gücünü sadece, ayi avlarinda ve düelloda göstermiyormus demektir. 242 Fakat, ne olursa olsun, o zamandan bu zamana kadar çok yillar geçti ve zamanimizin sinirli, ne istediklerini bilmeyen yaradilistaki insanlari, geçmisin dürüst, namuslu maceraperestleri ile kiyas bile kabul etmez. Stavrogin, belki, L...n'e yukardan bakar ve onun için kahramanlik taslayan bir korkak diyebilir; ama, bunu da yüksek sesle söyleyemez. Bir düelloda rakibini vurabilir ve ayi avina gidebilir ve gerekirse, kendisini bir ormanda haydutlara karsi savunabilirdi; L., .n kadar korkusuz olabilirdi; ama bütün bunlari, zevk duymadan, bir sorun karsisinda, bezginlik ve tembellikle, biraz da bikkinlikla yapardi. Öfkesine gelince, L...n ve Lermontov'la karsilastirildigi takdirde onlari kat kat geride birakirdi. Belki de, bu iki adamin öfkelerinin toplami bile, Stavrogin'in öfkesine esit olamazdi; fakat, onun öfkesi, soguk, sakin, hatta, öfke için söylenebilirce, mantikliydi; öfkelerin en igrenci ve en korkulusuydu. Tekrarliyorum; o zaman öyle düsünmüstüm ve simdi de ayni sekilde düsünüyorum (simdi her sey bitti) ki, Stavrogin, böyle bir tokat yemis olsaydi ya da buna benzer bir hakarete ugramis olsaydi, kendisine hakaret edeni, düelloya çagirmadan hemen oracikta öldürürdü. Bununla beraber, içinde bulundugumuz olayda geçenler tamamen baska ve hayret vericidir. Yedigi yumrugun etkisiyle hemen hemen yere yuvarlanacak kadar kaybettigi dengesini bulur bulmaz ve daha yanagina siddetle çarpan yumrugun yankisi kocaman salonda kaybolmadan; Shatov'u omuzlarindan yakaladi; fakat, birden ellerini geri çekerek arkasinda kavusturdu. Tek kelime dahi söylemedi; fakat Shatov'a bakarken rengi kƒgit gibi bembeyaz olmustu. Oysa, gariptir, gözlerindeki parilti birden kaybolmus gibi göründü. On saniye sonra gözleri, yanilmadigima eminim, buz gibi ve sakindi. Sadece rengi son derece soluktu. Tabii, içinde neler geçtigini bilemem, onu sadece dis görünüsü ile tarif ediyorum. Bir adam çiksa ve dayanikliligini ölçebilmek için, örnegin, kor halindeki demir bir çubugu yakalasa, on saniye kadar, dayanilmaz aciya katlansa, sonunda bu aciyi yense, bu adam sanirim ki, bu on saniyede Stavrogin'in o anda duyduklarinin aynen benzerini duyardi. 243Gözlerini yere ilk çeviren Shatov oldu ve görünüse göre buna mecbur olmustu. Sonra yavas yavas arkasina döndü ve salondan çikti. Fakat çikisi, Stavrogin'e dogru yürüyüsü gibi olmamisti. Salondan sessizce, omuzlari çökmüs; sanki kendi kendine söyle-niyormus gibi, basi gögsüne düsmüs olarak çikmisti. Zannederim ki bir seyler fisildiyordu. Kapiya kadar büyük bir dikkatle yürümüstü. Ne bir sey devirmis ne de bir seye çarpmisti; kapiyi hafifçe aralamis ve disari süzülmüstü. Disari çikarken, ensesinin üzerinde toplanan saçlar, özellikle göze çarpiyordu. Sonra, kimsenin konusmasina firsat kalmadan ortaligi canhiras bir feryat yirtti. Lisa'nin, annesini omzundan, Bay Drozdov'u kolundan yakalarak onlari salondan çikarmak amaciyla birkaç kere siddetle çekistirdigini gördüm. Fakat, birden aci bir çiglikla baygin olarak yere yuvarlandi. Basini haliya çarptigi zaman çikan tok ses hƒlƒ, kulaklarimdadir. 244 Ikinci Bölüm GECE Sekiz gün geçti. Simdi her sey bittikten sonra bu olaylari küçük bir tarih olarak yaziyorum ve olaylarin neler oldugunu biliyoruz; fakat o zamanlar hiçbir sey bilmiyorduk ye bütün bunlarin bize garip gelmesi kuskusuz ki çok normaldi. Bay Verkhovensky ve ben, hiç degilse, ilk günlerde eve kapandik ve olaylari uzaktan izledik. Eskiden oldugu gibi çok seyrek olarak disari çikiyor ve ögrenmeden rahat edemedigi haberleri getiriyordum. Atilan yumruk Lisa'nin bayilma olayi ve pazar gününün diger olaylari hakkinda, sehirde degisik söylentilerin yayilmis oldugunu söylemeye gerek yok. Fakat anlayamadigimiz bir husus vardi, o da bütün bu olaylarin bu kadar dogru ve bu kadar çabuk nasil yayildigiydi. Bize göre, orada bulunanlarin hiçbiri, kendilerini de ilgilendiren olaylarin gizliligini bozmak istemezdi. Ayrica, orada olanlari kendi yararlarina da kullanamazdi. Salonda usaklar yoktu; ancak, Lebyatkin bir seyler söylemis olabilir, fakat bunu öfkesinden 245ötürü yapmis olamazdi; çünkü o gün son derece korkmus olarak oradan ayrilmisti (ve düsmandan korku, ona karsi duyulan öfkeyi yok eder); fakat, kendini tutamayip, sirf gevezelik olsun diye bazi seyler söylemis olabilirdi. Fakat, Lebyatkin ve kizkardesi ertesi gün, hiçbir iz birakmadan ortadan kaybolmuslardi; artik Filippov'un evinde oturmuyorlardi; nereye gittiklerini de kimse bilmiyordu; sanki, yer yarilip içine girmistiler. Bayan Lebyatkin hakkinda bilgi almak istedigim Shatov, odasina kapanmisti ve tahmin ederim ki bu sekiz gün süresinde hiçbir tarafa çikmadigi gibi, isine bile gitmemisti. Beni görmeyi bile reddetti. Sali günü onu görmeye gittim ve kapisini çaldim. Cevap alamadim; fakat evde oldugunu kesinlikle bildigimden, kapiyi bir kere daha çaldim. Birden yatagindan firlayip kapinin önüne geldi ve olanca gücüyle haykirdi: "Shatov evde yok" Bu cevabi aldiktan sonra oradan ayrilmak zorunda kaldim. Bay Verkhovensky ve ben, herhangi bir korkuya kapilmadan, nihayet, sehre yayilan söylentilere ancak, Peter Verkhovensky'nin neden olabilecegine karar verdik. O olaydan kisa bir süre sonra, Peter Verkhovensky babasi ile konusurken, olayin herkesin agzinda dolastigim; özellikle, kulüpte hep ondan konusuldugunu; vali ve karisinin olaydan en ince ayrintilarina kadar haberli olduklarini görünce çok sasirdigini israrla söylemisti. Ilgi çekici baska bir sey daha vardi; pazartesi gecesi Liputin'le karsilastigimda olayi bütün ayrintilari ile farkettim. Bundan da anlasildigina göre, olaydan ilk haberli olanlardan biriydi. Kadinlarin çogu (ve yüksek sosyeteden bazi hanimlar), Mary Lebyatkin'le, yani, onlarin deyisiyle 'esrarli topal' ile olaganüstü ilgileniyorlardi. Hatta, bazilari onunla tanismak ve iliski kurmak istiyordu. Bu da gösterir ki, Lebyatkinler'i koruyan kimseler ellerini çok çabuk tutmuslardi. Fakat, hemen hemen herkes, Lisa'nin bayilma olayi ile ilgileniyordu. Genç kizin akrabasi, koruyucusu olarak, valinin karisini ilgilendirdigi için bütün 'sosyete', bu olaya karsi son derece büyük merak gösteriyordu. Ve neler söylenmedi!... Olayi saran esrar perdesi de gevezeliklerine yardimci oluyordu; her iki evin 246 kapisi da siki siki kapatilmisti; Lisa'nin yüksek atesle yattigi söyleniyordu; ayni seyler Stavrogin için de söylenmekteydi; bir disinin kirilmis oldugu ve yanaginin sistigi hakkinda olmadik dedikodular yapiliyordu. Hatta, orada burada, yakin bir gelecekte, sehrimizde olacak cinayetlerden bile söz ediliyordu; Stavrogin'in böylesine bir hakareti sineye çekemeyecegini ve Shatov'u öldürecegini; fakat, bunu Korsika'daki kan davalarinda oldugu gibi, el altindan yapacagi söyleniyordu. Bu düsünce oldukça ilginç bulunmustu; fakat, yüksek sosyetede bulunan gençlerin çogunlugu, bu söylentileri, büyük bir igrenti duyarak ve umursamadan dinliyordu; ama, bunun yapmacik oldugu kanisindaydim. Genel olarak, toplumun Stavrogin'e karsi olan düsmanligi yeniden filizlenmisti. Hatta, akli basinda olanlar bile, nedenini bilmeden onu suçlamaya çalisiyorlardi. Lisa'nin onurunu kirlettigi ve Isviçre'de aralarinda bazi olaylarin geçmis oldugu fisiltilari, ortalarda dolasiyordu. Tabii, tedbirde kusur etmeyen kimseler, kendilerini bu dedikodulardan uzak tutuyorlarsa da, söylenenleri sinsi bir zevkle dinliyorlardi. Seyrek olarak söylenen bazi seyler de vardi ki, bunlar toplumun içinde söylenemiyor, gizlice ve gençlikle kapali kapilarin ardinda konusuluyordu. Bu garip söylentilerden söz etmekteki amacim, okuyucuya ilerdeki olaylari daha iyi anlayabilmeleri için yardimci olmaktir. Bazi kimseler, kaslarini çatarak, kim bilir hangi kanitlara dayanip, Stavrogin'in sehrimizde özel bir isi oldugunu; Petersburg'da Kont K. araciligiyla birtakim yüksek kimselerle tanismis oldugunu; hatta, devletle ilgili bir memuriyete bile girmis olabilecegini; buraya belki de gizli bir görevle geldigini söylüyorlardi. Akli basinda, agirbasli kimseler, bu söylentileri gülümseyerek karsiliyorlar ve sosyetede rezaletlere karisan, topluma sis bir yanakla çikan bu adamin devletle ya da memuriyetle iliskisi olamayacagini söylüyorlardi. O zaman da kulaklarina, onun resmi bir görevden çok, gizli bir görevle geldigi ve böyle görevlerde de o kimsenin memura benzememesi gerektigi fisildaniyordu. Böyle sözler ayni zamanda etkili olmustu; ilin sinirlari içindeki ilçe ve köylerin özel yönetiminin Petersburg'da yakindan izlendigini bi247liyorduk. Tekrar ediyorum, bu söylentiler sadece kisa bir süre devam etti ve iz birakmadan kayboldu; simdilik bu söylentilerin kaybolmasini, Stavrogin'in sosyetede görünmesiyle birlestirecegim; fakat, sunu da ekleyebilirim ki, bu söylentiler, belirli bir noktaya kadar, yakin bir zamanda Petersburg'dan dönen, emekli muhafiz yüzbasisi Artemy Gaganov'un, kulüpte öfkeyle söyledigi birkaç belirsiz söze de dayaniyordu. Gaganov, ilimizin ve çevresinin en büyük toprak sahibi, Petersburg sosyetesinin sözü geçer bir adami, kulübümüzün yönetim kurulunda saygi duyulan bir üyesi ve öykümüzün basinda anlattigim dört yil önce toplumun içinde beklenmedik bir.hakarete ugrayan rahmetli Pavel Gaganov'un ogluydu. Bayan Lebke'nin, Bayan Stavrogin'e özel bir ziyarette bulundugu, kapida Bayan Stavrogin'in özür diledigi ve hasta oldugundan dolayi onu kabul edemeyecegi haberi bütün sehre yayildi. Ayni zamanda, bu olaydan iki gün sonra, Bayan Lembke'nin adam gönderip Bayan Stavrogin'in sagligi ile ilgilendigi de bilmiyordu. Nihayet, Bayan Lembke, her yerde Bayan Stavrogin'i 'korumaya' basladi; yani, mümkün oldugu kadar, belirli bir sekilde ve tabii ancak yüce anlamda. Pazar günkü olaylar anlatildiginda, önce sert ve soguk bir tavir takinarak dinledi; öyle ki, onun bulundugu yerlerde bu olaydan bir daha söz edilmez oldu. Böylece, Bayan Lembke'nin bu olayi, yabanci biri gibi degil de, olaya katilan bir kimse gibi en küçük ayrintilarina kadar bildigi söylentisi her tarafa yayildi. Yeri gelmisken söyleyeyim, Bayan Lembke, elde etmek için didindigi, can attigi yüksek etkiyi elde etmis ve kendisini 'çevresi alinmis' olarak görmeye baslamisti. Toplumun bir kismi, onun pratik zekƒli ve is bilir olduguna inanmisti... ama bundan daha sonra sözedecegim. O zamanlar babasini pek sasirtan, Peter Verkhovensky'nin sosyetede sivrilmesi, Bayan Lembke'nin destegi ile oldugu söylenebilir. Belki de Bay Verkhovensky ve ben isi biraz büyütüyorduk. Önce, Peter Verkhovensky, sehre gelisinin ilk dört gününde bütün sehirli tarafindan taninmisti. Peter Verkhovensky, pazar günü gelmisti ve ben onu sali günü, çok magrur, sinirli ve alingan; sosyetede sevilmekle beraber karakteri bakimindan geçinilmesi çok güç bir 248 kimse olan Gaganov'un arabasinda görmüstüm. Peter, ayni zamanda vilayet konaginda da iyi karsilanmisti... hem de o kadar iyi karsilanmisti ki, gerçekten, vali konaginda yoklugu hissedilen ve her zaman aranan genç bir adam haline gelmisti. Hemen hemen her gün yemeklerini konakta yiyordu. Bayan Lembke ile daha önce Isviçre'de tanismis olmakla beraber, onun konakta bu kadar çabuk basariya ulasabilmesi, çevrede oldukça kuskulu karsilaniyordu. Oysa, bir zamanlar Avrupa'da devrimci olarak taninmis, dogru ya da yanlis bilmiyorum, Avrupa'da birtakim etkinliklere katilmis, toplantilarda bulunmustu; bütün bunlarin gazete yayimlari ile kanitlanabilecegini bana söyleyen Alyosha Telyatmikov da, düsük kalitede emekli bir memur oldugu halde, son valimizin konaginda büyük bir itibar görüyor ve dost olarak karsilaniyordu! Fakat, bir gerçek inkƒr edilemezdi; eski devrimci, sadece anavatana kabul edilmekle kalmamis, özellikle anavatana dönmesi için kiskirtilmisti; bu bakimdan bütün bu söylentiler yanlis olabilirdi. Liputin, bir gün, Peter Verkhovensky hakkindaki söylentilerden söz ederek, yaptiklarindan ötürü onun suçlu görüldügünü; fakat, bazi devrimcilerin adim verdigi için affedildigini ve belki de vatanina gizli çalismalari ortaya çikarip yararli olacagina söz verdigi için serbest birakildigini fisildamisti. Bu kötü öyküyü, Bay Verkhovensky'ye takrarladim; düsünecek durumda olmayan dostum derin düsüncelere daldi. Daha sonra anlasildigina göre, Peter Verkhovensky, buraya gelirken çok iyi tavsiye mektuplari ile gelmis, hiç degilse, Petersburg'un sayili ve sözü geçer kisilerinden birinin yasli karisi tarafindan valinin karisina hatiri sayilir bir tavsiye mektubu getirmisti. Bu yasli hanim, Bayan Lembke'nin vaftiz anasi, mektubunda, Kont K,'nin, Peter Verkhovensky'yi, Stavrogin vasitasiyla tanidigini; 'eski hatalarina ragmen' onu çok degerli bir insan olarak buldugunu yazmisti . Sosyete ile az olan baglarina çok deger veren ve bunlari büyük güçlüklerle elde eden Bayan Lembke, Petersburg'un sayili hanimlarindan biri olan yasli kadindan aldigi mektup nedeniyle son derece memnun olmustu. Fakat, böyle de olsa ortada garip bir tutum vardi. Kocasini bile Peter'le ayni ayarda tutuyordu; kocasi bundan 249yakinmaya baslamisti... bu olaydan daha sonra sözedecegim. Ayni zamanda sundan da söz etmeliyim ki, büyük yazar Karmazinov da Peter Verkhovensky'ye dostça davraniyor ve onu sik sik evine davet ediyordu. Kendisinin çok büyük bir kisi oldugunu düsünen böyle bir adamin, bu kadar çabuk davranisi Bay Verkhovensky'yi her seyden fazla inciten bir durumdu. Fakat, ben bunu baska türlü yo-rumluyordum; bu aydin genci evine çagiran Karmazinov'un, kuskusuz ki, onun Moskova ve Petersburg'daki devrimci gençlerle iliskilerini göz önüne almis oldugu bir gerçekti. Büyük yazar, Rusya'nin yeni devrimci gençlerinden son derece korkuyordu ve Rusya'nin geleceginin anahtarlarinin bu gençlerin elinde oldugunu düsünüyor; onlara son derece iyimser davranmaya çalisiyordu; tabii, böyle davranmasina neden devrimci gençlerin onu umursamamasi oluyordu. *** Peter Verkhovensky, iki kere babasini görmeye gelmis, iki keresinde de ben bulunamamistim. Ilk ziyareti çarsamba günü olmustu; yani, ilk karsilasmalarindan dört gün sonraydi ve sadece is görüsmesiydi. Aklimdayken sunu eklemeliyim; mülk sorununu kendi aralarinda, kimseye duyurmadan çözümlemislerdi. Bayan Stavrogin her seyi üzerine almis; bütün parayi ödemis ve tabii mülkün idaresini de yükümlenmis; sadece, Bay Verkhovensky'ye her seyin çözümlendigi haberini yollamis; kƒhyasi Alexey Yego-rovich, imzalamasi için bazi kƒgitlar getirmisti. Bay Verkhovensky tek kelime söylemeden büyük bir agirbaslilikla kƒgitlari imzalamisti. Onun agirbasliligi ile ilgili olarak söyleyebilirim ki, yasli dostum son günlerde tamamen degismisti. Daha önceden hiç görülmemis bir sekilde davraniyordu ve son derece sessizdi; pazar gününden beri Bayan Stavrogin'e tek mektup bile yazmamasini garipsiyordum. Ve daha da hayret verici bir durum vardi; eskisinden çok sakin ve içine kapanikti. Sonsuz ve degismez bir karara varmis 250 gibi görünüyor, dünyaya daha sogukkanli bakiyordu. Böyle oldugu açik seçik belliydi. Bu karara vardiginda, sanki bir seyler bekler gibiydi. Bununla beraber, ilk anlarda hep hastaydi; özellikle pazartesi günü, gastrit sancisi tutardi. Çevrede olanlardan haber almadan da duramazdi; fakat, her ne zaman, gerçeklere deginmeden, olayin ana noktalarini tartismaya kalkisacak ve bazi tasarilardan söz etmeye baslayacak olsam, elini kolunu sallayarak beni sustururdu. Fakat, sevgili ogluyla yaptigi her iki görüsme de, onu yikmamakla beraber çok etkilemisti. Bu görüsmelerin her ikisinden sonra da, divanin üstüne, basina sirkeye batirilmis havlu sararak yatmisti; fakat, kalben çok soguk kalmisti. Bununla beraber, çok ender olarak beni susturmaya çalismazdi. Bazen de, esrarli kararliligini yitirmis, yeni düsüncelerin saldirisina karsi kendisini korumaya çalisiyormus gibi görünürdü. Böyle zamanlar çok kisa sürmekle beraber ben yine de bunlari kaydetmeden yapamiyorum. Yine eskisi gibi ortaya atilmayi, kendisini göstermeyi, bir kere daha meydana çikip, kendisine karsi duranlarla savasmayi düsündügünden kuskulandigim çok oluyordu. Persembe günü aksami, Peter'le ikinci görüsmesinden sonra, basi sirkeli havluya sarilmis olarak divanda yatarken, birden haykirdi. - Cher, onlari ezecek gücüm var!... Bu ana kadar, bütün gün tek kelime dahi söylememisti. - 'Fils,fils cher' (ogul, sevgili ogul) ve daha bilmem ne, bütün bu deyimlerin saçma oldugunu, ancak asçilarin kullandigi deyimler oldugunu biliyorum, fakat, bos verin. Simdi kendim anliyorum bunlari!... Ona hiçbir sey yapmadim; onu Berlin'den Rusya'daki halasinin yanina gönderdim; hem de posta arabasiyla ve daha bilmem ne... itiraf ederim... Bana 'siz', dedi. 'Bana hiçbir sey yapmadiniz; beni posta arabasiyla gönderdiniz ve burada beni soydunuz. Ona, 'Siz kötüsünüz', diye bagirdim. 'Her ne kadar sizi posta arabasiyla gönderdimse de, bütün hayatim boyunca kalbim kan aglamadi mi?' Il rit (güldü). Fakat itiraf ederim, itiraf ederim... pekƒlƒ, farz edelim ki, posta arabayla gönderdim, ne olur, yani? 251Sözlerini sayikliyormus gibi bitirmisti. Bes dakika sonra yine basladi. - Passons (geçelim). Turgenyev'i anlamiyorum. Brazov'u uydurma bir karakter, hiç var olmamis; kimseye benzemediginden önce kendileri reddettiler. Su Bazarov, Nozdryov'la Byron'un bir çesit belirsiz karisimi, c'est le mot (tastamam)! Onlara çok iyi bakin: Köpek encikleri gibi neseyle ciyaklayarak takla atiyorlarlar. Mutludurlar, galiptirler! Bu ne biçim Bryon'dur? Ve ayrica, ne kadar önemsizdir! Ne bayagilik, ne saçmalik, su son nom'a (isme) al-dirmadan,faire du bruit autour de son nom (ismi etrafinda gürültü yapmak) için ne siddetli arzudur... Oh, ne karikatür! "Ulu Tanrim!", diye istiyorsun gerçekten?" Il rit. (güldü.) Il rit beaucoup, il rit trop (çok güldü, hƒlƒ güler). Çok garip bir gülüsü var. Annesinin böyle bir gülüsü yoktu. Il rit toujours (her zaman güler.) Yine bir sessizlik oldu. - Alay ediyorlar; pazar günkü olaylari hep önceden hazirladilar, diye birden parladi. Bütün dikkatimi kulaklarima vererek: - Oh, hiç kusku yok, diye haykirdim. Bastan basa komploydu ve bunu da saklamadilar. Ayni zamanda, çok da kötü rol yaptilar. - Ondan sözetmiyorum. Özellikle bunu saklamadiklarini ve onlarin... ilgililerin... anlamlarini istediklerine akil erdirebiliyor musun? Anliyor musun? - Hayir, anlamiyorum. - Tant mieux. Passons. (neyse bunu geçelim). Bugün çok sinirliyim. Sitemli bir tavirla: - Öyleyse neden onunla tartistiniz, efendim? diye sordum. - Je voulais convertir (onunla konusmak istiyordum). Arzu edersen gülebilirsin. Cette pauvre auntie, elle entendra de belles choses (zavalli teyze, güzel seyler bekliyor). Oh, aziz dostum, geçen gün kendimi bir vatanperver sandim, inanir misiniz? Fakat, sonra, 252 daima Rus oldugumu biliyordum... ve gerçek bir Rus da sizin ve benim gibi olmalidir. Il y a lƒdedans quelquechose d'aveugle et de louche (burada karanlik süpheli yanlar var). - Mutlaka, diye cevap verdim. - Aziz dostum, bilirmisiniz ki, gerçek ve dogru daima mümkün olamaz? Dogrunun mümkün olabilmesi için ona biraz da yalan karistirmak gerekir. Insanlar daima böyle yapmistir. Belki de zafer haykirisinda bizim anlayamadigimiz bir sey var? Keske olsaydi. Keske olsaydi. Bir sey söylemedim. O da uzun bir süre sessiz kaldi. Sanki humma atesiyle kavruluyormus gibi birdenbire: - Fransiz akli derler, dedi. Bu yalandir; her zaman da böyle olmustur. Neden Fransiz aklina dokunurlar? Sadece Rus tembelligidir; bizim insanligimizin, bir fikir ortaya çikarmamiza yeterli olmamasidir. Öteki uluslar arasindaki asalak durumumuzdur. Ils sont simplemet desparesseux (bir sürü tembel hepsi de) ve bunun Fransiz akliyla bir iliskisi yoktur! Oh, insanligin mutlulugu için Ruslar'in zararli asalaklar gibi kökünden temizlenmesi gerekir! Böyle degil... bizim arzumuz böyle degildi. Hiçbir sey anlamiyorum. Anlayabilmek için her seyimi feda edebilirdim! 'Sen anliyor musun?" diye haykirdim ona. 'Anliyor musun ki, suraya bir giyotin kursaniz ve bunu da büyük bir coskuyla yapsaniz, bunun nedeni kafa uçurmanin, ülkü edinmekten daha kolay oldugundandir!" Vous etes des pa-resseux! Votre drapeau est une gu‚mille, une impuisanca. (Sizler tembel adamlarsiniz. Bayraginiz paçavradan ibaret). O yük arabalari ya da nasil derler: "Insanlara ekmek tasiyan yük arabalarinin tekerlek sesleri", Sistine Madonna'dan daha faydalidir; yoksa, nasil derler... une b‚tise dans ce genre (onun gibi bir saçmalik). Ona haykirdim: 'Fakat anliyor musun ki, mutsuzluk, insanlara mutluluk kadar gereklidir... sadece gereklidir!' Il rit. (güldü.) 'Edebiyat yapiyorsunuz' dedi. 'Hem de yumusacik divanda yan gelmis yatarken'. Daha kaba bir tabir kullanmisti. Görüyorsunuz ya, baba ogul çok samimiyizdir ve iki arkadas gibiyizdir; fakat ya birbirlerini kötüye kullanmakta devam ederlerse? 253Bir dakika kadar yine konusmadan durduk.. Seri bir hareketle yerinden dogrularak: -- Cher, (dostum) dedi. Bunun gerçekten de bir sonuca varacagini biliyor musunuz? - Böyle olacagindan tamamen eminim, diye cevap verdim. -- Vous ne comprenez pas. Passons. (Anlamiyorsunuz. Geçelim). Oysa kural olarak, dünyamizda böyle olaylardan bir sey çikmaz; fakat bu, bir sonuca varacak. Bundan eminim, eminim. Kalkip, heyecanla odada dolasmaya basladi. Sonra yine bitkin bir tavirla divana çöktü. Cuma sabahi Peter, il civarindaki köylerden birine gitti ve pazartesi gününe kadar kaldi. Gidisini Liputin'den ögrendim ve bu haberden hemen sonra, konusmalarda Lebyatkin'le kiz kardesinin, nehrin öbür kiyisindaki, Gorschechnaya varoslarinda yasadigini ögrendim. Liputin "Onlari oraya ben tasidim", dedi. Sonra birden konusmayi baska bir konuya getirerek, her ne kadar resmen bir açiklama yapilmamis olsa da, Lisa ile Bay Drozdov'un evleneceklerini, nisanin çoktan yapilmis ve her seyin kararlastirilmis oldugunu söyledi. Ertesi günü, Drozdov'la at gezintisine çikan Lisa'yi gördüm. Hastaligindan beri ilk defa disari çikiyordu. Beni görür görmez, gözleri neseden parlayarak basiyla dostça selamladi. Bu haberi Bay Verkhovensky'ye bildirdim; ama o, daha çok Lebyat-kinler'le ilgilendi. Ve simdi, her seyden habersiz oturdugumuz bu sekiz gün süresinde, içinde bulundugumuz esrarli durumu anlattiktan sonra, her seyin açiklanmasi ve bilinmesiyle, kalemimin gücü yettigi kadar, bu olaylari açik olarak ve oldugu gibi yazmaya devam edecegim. Pazar gününü izleyen sekiz günden baslayacagim; yani, pazartesi gününün aksamindan baslayacagim; çünkü, 'yeni dertler o günün gecesi basladi. Aksam saat yediydi. Stavrogin, çalisma odasinda tek basina oturuyordu. Hali ve eski model mobilya ile dösenmis olan bu odayi 254 çok severdi. Bir kösedeki kanepede oturuyordu. Gece gezmesi giyimli olmakla beraber disari çikmak için acele eder bir hali yoktu. Önündeki masanin üzerinde abajurlu bir gece lambasi vardi. Genis odanin duvarlari ve uzak köseleri karanlikta kaliyordu. Olduka huzursuz, dalgin ve düsünceliydi. Yüzü yorgun ve bitkin görünüyordu. Yanaklarindan biri gerçekten sisti; fakat, disinin kirik oldugu tamamen uydurulmustu. Disi, sadece sallaniyordu; fakat, bir süre sonra sallanmasi durmus, eski halini almisti. Üst dudaginin kösesinde de hafif bir yarik vardi; bu da kapanmak üzereydi. Yanaginin sisligi, doktora görünmek istememesinden ötürü bir hafta kadar devam etmisti. Doktor istemiyordu, annesini görmeyi bile reddetmisti. Annesini günde ancak bir dakika kadar görüyordu; bu da ancak, hava karardiktan sonra ve lamba yanmadan önce mümkün oluyordu. Peter Verkhovensky'yi bile kabul etmek istememisti. Halbuki, Peter Verkhovensky, sehirde bulundugu zaman, günde iki ya da üç kere Bayan Stavrogin'i ziyarete kosmustu. Nihayet, pazartesi günü, üç günlük ayriliktan sonra sehre döndügü zaman, herkesi dolasip, aksam yemegini Bayan Lembke ile yedikten sonra, kendisini sabirsizlikla bekleyen Bayan Stavrogin'i görmeye kostu. Yasak kalkmis, Stavrogin ziyaret kabulüne baslamisti. Bayan Stavrogin, Peter'i oglunun kapisina kadar getirdi; onlarin görüsmelerini uzun bir süreden beri sabirsizlikla bekliyordu; Peter, Nic-holas'la görüstükten sonra, konustuklarinin tümünü anlatacagina dair Bayan Stavrogin'e söz verdi. Bayan Stavrogin, çalisma odasinin kapisini ürkek bir tavirla tikirdatti. Cevap alamayinca, kapiyi aralamak cesaretini gösterdi. Oglunun, lƒmba isiginin arkasindaki görüntüsünü seçmeye çalisarak, çekingen ve alçak bir sesle: - Nicholas, Peter Verkhovensky'yi kabul edecek misin? diye sordu. Peter, kapiyi itip açtiktan sonra neseli ve yüksek sesle: - Tabii, tabii kabul edecek, diyerek odaya daldi. Stavrogin, kapinin vuruldugunu duymamisti; sadece annesinin çekingen sorusunu duymus, fakat cevap verecek firsati bulama255misti. O anda, önünde biraz önce okudugu ve üzerinde derin düsünceye daldigi bir mektup duruyordu, Peter'in yüksek sesle konusmasini duyar duymaz birden harekete geçerek, kƒgitlarin uçmasina engel.olmak için kullanilan bir agirligi, mektubun üzerine koydu; fakat mektubu tamamen örtemeyen agirligin ucundan mektubun bir kismi ve hemen hemen zarfin tamami görünüyordu. Peter, odaya dalar dalmaz hemen masanin yanina gitti ve gözlerini açikta kalan mektuba dikerek saf bir tavirla: - Kendini toparlaman için, sesimin olanca gücüyle bilerek bagirdim, diye fisildadi. Stavrogin, yerinden kimildamadan, sakin bir sesle: - Ve saniyorum ki, yeni aldigim su mektubu, kƒgit agirliginin altina sakladigimi görmek için tam vaktinde geldin, dedi. Peter Verkhovensky: -Mektup mu? Ulu Tanrim! Mektuptan bana ne? diye haykirdi. Fakat... asil sorun... Sözünün burasinda kapidan yana bir göz atarak, yeni kapanmis olan kapiya dogru basiyla isaret etti. Stavrogin soguk bir tavirla: - Annem kapilardan dinlemez, dedi. Peter, sesini neseyle yükselterek bir sandalyeye oturdu ve sözü arkadasinin agzindan aldi. -Dinlese de benim için önemi yok. Buna hiçbir itirazim olamaz. Sadece, seninle yalniz olarak görüsmeye geldim. Eh, sonunda seni görebilme firsati geçti elime. Her seyden önce, nasilsin bakalim? Iyi oldugunu görüyorum. Saniyorsam yarin gelebileceksin, degil mi? - Muhtemelen. Peter, kollarini havaya kaldirip sakaci bir tavirla: - Sonunda herkesi ferahlat... beni ferahlat! dedi. Onlara ne kadar saçma seyler söylemek zorunda kaldigimi bir bilsen. Fakat bildigini saniyorum. 256 Stavrogin bir kahkaha atti. - Her seyi bilmiyorum. Sadece annemden, senin oldukça... mesgul oldugunu duydum. Peter, birden, sanki kendisini bir saldiriya karsi koruyormus gibi bir tavir takindi: - Yani, onlara kesin bir sey söylemis degilim, dedi. Shatov'un karisini devreye soktugumu biliyorsun. Yani, Paris'te onunla iliskin hakkindaki söylentiler, pazar günkü olayi açikliyor... kizmadin, degil mi? - Elinden geleni yaptigina inaniyorum. - Eh, benim de korkum bu yüzdendi, zaten. Fakat, 'elinden geleni yaptin' sözünün anlami nedir? Bu bir serzenis degil midir? Bununla beraber, açik konusuyorsun. Buraya gelirken bütün korkum, aik konusmamandi. Stavrogin, biraz dargin bir tavirla: - Dogrudan dogruya konuya girmek gibi bir düsüncem yoktu, dedi. Sonra, bir kahkaha atti. Peter, kollarini sallayarak, sözcükleri birbirinin arkasindan siralamaya basladi. Nihayet, Stavrogin'i sinirlendirdigi için memnundu. -Böyle demek istemedim, hayir hayir, beni yanlis anlama, hiç de böyle demek istemedim! diye haykirdi, 'bizim' islerle seni rahatsiz etmeye hakkim yok, tabii. Özellikle simdi bulundugun durumdan ötürü. Sadece pazar olaylarini tartismak için gelmistim, o kadar. Bunun böyle devam edemeyecegini bildigimden, en uygun olan adimi atabilmek için bir karara varmaya geldim. Senden fazla zorunluluk duydugum, en içten açiklamalari yapabilmek için geldim... gururunu oksamak için söyledim; ama, söylediklerimin hepsi de gerçektir. Bu günden tezi yok, seninle çok açik konusmak zorundayim. - Yani, su ana kadar benimle içten ve açik konusmadigini mi düsünmeliyim? 257- Bunu sen de biliyorsun. Seni bir çok defa kandirdim. Gülüyorsun. Eh, gülmene memnunum; çünkü, bu gülümsemeni açiklama yapabilmek için bir neden kabul ediyorum. 'Kandirma' sözcügünü özellikle seni güldürmek için kullandim. Öyle ki, bana kizasin ve seni aldatabildigim! düsünesin ki, ben de hemen kendimi anlatabilmek için firsat bulmus olayim. Görüyorsun ya, hemen ne kadar içten ve açik olmaya basladim. Eh, artik beni dinlemeye hazir misin? Peter'in önceden tasarlanmis kaba konusmalari ile kendisini sinirlendirmek arzusunu, tiksinti ile karsilayarak onun konusmalarini dinleyen Stavrogin'in yüzünde huzursuz bir merak izi belirdi. Peter, eskisinden daha fazla egilip büzülerek: - Simdi, lütfen dinle, diye basladi. Buraya gelirken... yani, genel olarak... on gün kadar önce bu sehre gelirken, belirli bir rol almayi kafamda tasarlamistim. Hiçbir rol yapmadan insanin kendi kisiligiyle dolasmasi daha iyi olabilirdi, degil mi? Kimse inanmaz, ama, benim kisiligimden daha gülünç bir sey düsünülemez. Samimi olmak gerekirse, biraz aptal rolü yapmak istedim. Çünkü, aptal olarak dolasmak, insanin kendi kisiligi ile dolasmasindan daha kolay olur diye düsündüm. Fakat, sonuçta bir aptal, kural disidir ve kural disi olan seyler de merak uyandirir. Sonunda kendi kisiligimde kalmaya karar verdim. Iste, efendim, kendi kisiligim neye benzer? Altin gibi degerli bir anlami vardir: ne aptal ne zeki, yetenekleri oldukça noksan, buradaki sivri akillilarin söyledikleri gibi, aydan gelme, öyle degil mi? Stavrogin belirsiz bir tebessümle: - Iyi, ama bilmiyorum. Belki de öyledir, dedi. - Ah, su halde benimle ayni fikirdesin... çok memnun oldum. Zaten böyle düsünecegini önceden biliyordum. Üzülme, üzülme, kizmadim ve kisiligimi de senden kompliman beklemek için açiklamadim. Oh, hayir, hayir!... Sen yetenekleri çok ve kuskusuz ki bilgili bir kisisin! Aha, yine gülüyorsun! Yoksa, yine mi ayagim bir 258 yerde sürçtü?Öyle de olsa söylemezdin. Sen o kadar zeki bir kisisin. Su halde pekƒlƒ, sana inaniyorum. Bunu böyle kabul edelim. Sevgili babamin dedigi gibi, Passons ve sunu ilave edeyim ki, gevezeligime de kizma. Aklima gelmisken söylemeliyim ki, çok sasiracaksiniz; daima çok konusurum; yani, çok sözcük kullanir ve çabuk konusurum; ama, yine de, nasil oluyor bilmiyorum, söylemek istedigimi söyleyemem. Peki, neden bu kadar çok kelime kullanirim da, söylemek istedigimi anlatamam? Eh, çünkü, konusmasini bilmem de ondan. Konusmasini iyi beceren kimseler, kisa konusur. Böylece, bu da tanimlanmis olur, degil mi? Yani, yeteneklerimin noksanligi tanimlanmis olur. Fakat, yeteneksiz olma yetenegim bana dogal geliyor. Neden bu yaradilisimdan yararlanmayayim? Ve gerçekten de kullaniyorum. Buraya gelirken, önceleri susmayi düsündügüm dogrudur. Fakat, biliyorsun, insanin susabilmesi için birçok yetenekleri olmasi gerekir; bu bakimdan bana hiç de uymaz. Ayrica, sen ne söylersen söyle, susmak tehlikelidir. Ve nihayet, konusmaya karar verdim; ama, sadece yeteneksiz bir insanin yapabilecegi gibi; yani, konusmak ki, sanki söylenenleri bir an önce kanitlamak istiyormus gibi... Sonunda, verdigim kanitlari birbirine öylesine karistiririm ki, beni dinleyen kimse, ne söyledigime ve neyi kanitlamak istedigime karar veremeden omuzlarini silkmek suretiyle yanimdan ayrilmak zorunda kalsin. Yada, daha dogrusu, o kisi yanimdan beni küçümseyerek ayrilsin. Sonuçta, basitligini karsindakilere göstermis olursun; onlari gözyasina bogarsin ve tamamen anlasilmaz bir insan olarak kalirsin... bir kerede üç avantaji birden saglamis olursun, böylece! Simdi sorarim, hakkimda böyle düsünen kim benim gizli isler pesinde kostuguma inanir? Evet, beni daha önce dinleyen bir kimse, hakkimda, gizli amaçlan var diye söylendiginde, bu sözü edene gücenecektir. Ve ayrica, bazen onlari eglendiririm de... bu da mutlak olarak son derece degerlidir. Iste simdi, önceden yaptiklarimdan ötürü beni tamamen bagislamaya taraftarlar; çünkü, Avrupa'da devrimci bildiriler yayimlayan zeki bir kimsenin, kendilerinden bile aptal oldugu ortaya çikmistir. Bu böyledir, degil mi? Gülümsemenden beni hakli buldugunu anliyorum. 259Aslinda Stavrogin hiç de gülmüyordu; aksine, biraz sabirsiz bir tavirla ve kaslarini çatmis olarak dinliyordu. Stavrogin, tek kelime dahi söylemedigi halde Peter, makine gibi konusmasina devam etti: -Anlayamadim? Ne dedin ? Fark etmez mi? Emin ol ki, burada, arkadasligimiza güvenerek seni lekelemek için bulunmuyorum. Fakat korkarim ki, bugün son derece alingansin. Büyük bir nese ve açik kalplilikle sana kostum. Fakat, sanki söylediklerimi ilerde aleyhime bir kanit olarak kullanmak için, zihnen notlar aliyormus gibi görünüyorsun. Seni temin ederim ki, bugün, hiçbir konuya deginecek degilim. Sana söz veririm ve bütün sartlarini da hemen kabul ederim. Stavrogin büyük bir inatçilikla susuyordu. - Anlayamadim. Ne dedin? Bir sey mi söyledin? Anliyorum, anliyorum, yine saçmaladim, galiba. Hiçbir sart kosmadin ve kosmayacaksin da. Ben de çok iyi biliyorum ki, sart kosulmaya degmez bir kimseyim. Hakliyim, degil mi? Agzindan laflari zorla aliyorum ve kuskusuz ki, bu da yeteneksizligimden ötürü. En küçük bir yetenek izi bile yok. Gülüyor musun? Anlamadim? Ne dedin? Stavrogin nihayet kahkahayi basti. - Hiçbir sey demedim. Sadece, bir zamanlar senin için, gerçekten yeteneksiz bir insan dedigimi hatirliyorum; fakat bunu söyledigimde sen orada yoktun. Anladigima göre, benim böyle konustugum sana söylenmis. Ümit ederim ki, biraz çabuk olur ve konuya bir an önce girersin. Peter yine çabuk çabuk konusarak: - Fakat konunun tam üzerindeydim! dedi. Pazar gününden söz ediyorum. Pazar günü ben neydim? Ne tahmin edersin? Aceleci, siradan bir insandim ve konusmayi en berbat sekilde üzerime zorla aldim. Fakat hepsi beni bagisladilar. Önce, aydan geldigim için, buna ben de inanmaya basladim, bu konuda herkes ayni fikirdedir. Sonra, onlara güzel, küçük bir Öykü anlatarak seni, içinde bulun260 dügün kötü durumdan siyirip kurtardigim için. Böyle degil mi? Hakli degil miyim? - Yani, özellikle, içlerinde bir kusku birakacak sekilde ve önceden sözbirligi etmisiz gibi. Aksine, bu konuda ne sözlesmistik ne de ben böyle bir sey yapmani istemistim. Peter, gerçekten sevinmis gibi: - Dogrudur, dogrudur! diye haykirdi. Kafamda tasarladiklarimin neler oldugunu anlayabilmem için böyle hareket ettim. Genellikle aptal rolü oynuyordum; çünkü, seni yakalamak, gururunla oynamak istiyordum. Aslinda, senin ne kadar korktugunu ögrenmek istiyordum. - Bütün ögrenmek istedigim, simdi neden bu kadar samimi oldugundur? - Kizma! Kizma! Bana öyle dik dik bakma! Fakat bana hiç de dik dik bakmiyorsun, degil mi? Neden bu kadar samimi oldugumu mu ögrenmek istiyorsun? Simdi her sey çok degisik de ondan. Her sey bitmis ve sonuca ulasmis, küllenmis. Birden hakkindaki düsüncelerimi degistirdim. Eski yolun sonuna geldik; bundan sonra kesin olarak eski yöntemlerle onurunu kirmaya çalismayacagim. Simdi, artik yeni yöntemler kullanacagim. - Taktigini degistirdin, degil mi? - Taktik yok. Simdi tamamen, yapmak istediklerini yapmakta serbestsin. Yani, evet demek istersen evet dersin, hayir demek istersen hayir dersin. Iste, sana karsi yeni taktigim. Ve bundan sonra, bana kendin sormadan, bizim islerimizden söz etmeyecegim. Gülüyor musun? Gül bakalim. Ben de gülüyorum. Fakat su anda ciddiyim, ciddi, ciddi... ama dogrudur...? degil mi?... Bu kadar aceleci bir insan yetenekli olamaz... Pekƒlƒ, yeteneksiz olabilirim; fakat, gayretliyim, gayret ediyorum. Gerçekten de ciddi olarak konusuyordu. Sesinin tonunda ve tavirlarinda garip bir heyecan vardi. Stavrogin, merakla Peter'e bakti. 261- Benim hakkimdaki fikirlerini degistirdigini söylemistin, degil mi? diye sordu. -Shatov'un sana vurmasindan sonra ona elini sürmedigin andan itibaren hakkindaki düsüncelerim degisti. Artik yeter, lütfen, yeter! Baska soru sormak yok. Baska tek kelime söylemem. Sorulardan kurtulmak istermis gibi ellerini sallayarak ayaga firladi. Sonra, baska soru sorulmadigi ve gitmesi için açik bir neden olmadigindan tekrar yerine oturdu. Biraz sakinlesmisti. Hemen konusmaya basladi. - Sirasi gelmisken sunu da söylemek isterim. Bazi kimseler onu öldüreceginden söz ederek bahse bile tutusuyorlar. Öyle ki, Lembke, seni göz altinda tutabilmek için polisi bile uyarmayi düsündü; ama, karisi engel oldu. Fakat, yeter artik bundan sözettigini, yeter. Sadece seni uyarmak istedim, o kadar. Sahi, bir sey daha var. Biliyorsun, Lebyatkinler'i ayni gün nehrin öbür kiyisina aktardim. Adreslerini bildiren notumu aldin mi? - Ayni gün aldim. - Bunu 'siradan' bir insan oldugum için yapmadim. Sadece samimiyetimden, sana yardimci olabilmek için yaptim. Eger, bu hareketimden herhangi bir siradanlik sezdinizse; bu tamamen sa-miyetimdendir. Stavrogin düsünceli: - Oh, önemli degil sanirim, diye söylendi. Belki de yapilacak baska bir sey yoktu. Yalniz, lütfen, bana bir daha not gönderme. - Baska çarem yoktu. Ne yapabilirdim? - Demek ki, Liputin biliyor? - Bu konuda da elimden bir sey gelmezdi. Fakat, Liputin, sen de bilirsin, cesaret edemez.,. Aklima geldi, bizimkilere ugramak fena bir fikir sayilmaz; yani demek istiyorum ki, onlara, 'bizimkilere' degil, yoksa yine beni suçlu bulacaksin. Fakat merak etme, hemen degil, bir ara. Simdi hava yagisli. Onlara haber veririm, toplanirlar, aksam da biz gideriz. Onlara nasil bir armagan götürdügümüzü an262 lamak için, yuvada agzi açik bekleyen karga yavrulari gibi beklesip duruyorlar. Çok heyecanli insanlar, notlarini çikarmislar, tartismaya hazirlaniyorlar. Virginsky... bir 'Cosmopolitan', Liputin, polis çalismalarina kuvvetle egilmis bir 'Fourierist'; ne yalan söyleyeyim, bir bakima degerli bir kimse, ama her seyde siddet istiyor ve uzun kulakli adam, son fakat önemli; kendi bildigi gibi yapacaktir. Ve, biliyorsun, onlari önemsemez gibi davrandigimdan bana güceniyorlar... ha, ha! Onlari muhakkak görmemiz gerekiyor. Stavrogin, mümkün oldugu kadar önemsemez bir tavirla: - Beni onlara bir çesit Önder olarak mi tanittin? diye sordu. Peter, ona söyle bir bakti. Stavrogin'in sorusunu duymamis gibi konuyu degistirmek için: - Sahi, dedi. Anneni görmek için buraya birkaç defa gelmistim ve ona da bazi seyler anlatmak zorunda kaldim. - Tahmin ederim. - Hayir, hiçbir seyi tahmin etme. Annene sadece, Shatov'u öldürmeye niyetin olmadigini söyledim ve güzel seylerden söz ettim. Ve biliyor musun? Hemen ertesi günü, Lebyatkinler'i nehrin karsi kiyisina tasidigimi ögrenmis. Bunu ona sen mi söyledin? - Böyle bir sey aklima bile gelmezdi. - Söyleyenin sen olmadigini biliyordum, zaten. Fakat, senden baska kim haber verebilir ki? Söyleyenin kim oldugunu bulmak çok ilginç olacak. - Kusku yok ki söyleyen Liputin'dir. Peter kaslarini çatarak: - Ha.... hayir, Liputin degil, diye mirildandi. Kim oldugunu ögrenecegim. Bana, Shatov söyledi gibi geliyor. Ama, önemli de sayilmaz, hani. Bu konuyu birakalim. Aklima geldi, annenin hep en önemli soruyu sormasini bekliyordum... Garip sey, evet, önceleri yüzü çok asikti; fakat, bugün geldigimde gözleri piril piril yaniyordu. Acaba bunun anlami ne olsa gerek? Stavrogin birden beklenmedik bir samimiyetle: 263- Çünkü, bes gün içinde Lisa'ya evlenme teklif edecegime söz verdim, dedi. Peter sasirmis gibi: - Oh, su halde... kuskusuz diye mirildandi. Onun nisanlanmasi hakkinda bazi söylentiler var, biliyor musun"? Hem dogru da. Fakat haklisin; kiliseden kosar adimlarla dönecektir. Sadece senin bir sözüne bakar. Böyle söyledigim için kizmadin, ya? - Hayir, kizmadim. - Görüyorum ki bugün seni kizdirabilmek oldukça güç. Senden korkmaya basliyorum. Yarin nasil görünecegini o kadar çok merak ediyorum ki. Birçok sey hazirlamis oldugunu umarim. Böyle konustugum için bana kizmiyorsun, ya? Stavrogin'in cevap vermemesi, Peter Verkhovensky'yi büsbütün çileden çikardi. -Lisa için annene cevap verdin mi? diye sordu. Stavrogin, soguk bakislarini Peter'e dikti. - Oh, anliyorum. Kuskusuz anneni rahatlatmak için sadece. Stavrogin kesin bir dille sordu: - Ya, söylediklerimde ciddiysem? - Böyle olaylarda söylendigi gibi, Allah versin. Ise zarari dokunmaz görüyorsun ya, bizim isimiz demedim. Biz kelimesinden hoslanmiyorsun ve bana gelince, kuskusuz emirlerine hazirim. Bunu bilirsin. - Böyle mi zannediyorsun? Peter gülerek aceleyle: -Ben... bir sey zannetmiyorum, dedi. Çünkü, özel islerini daha önceden düsündügüne göre, yapmaya karar verdigin seyin de ölçülü olacagini bilirim. Sadece, hizmetinde oldugumu söylerken samimiydim. Daima ve her yerde, her an hazirim. Yani, anliyorsun, degil mi? Stavrogin esnedi. 264 Peter, hemen yerinden kalkti ve hemen gidecekmis gibi yine sapkasini kapti. - Seni sikiyorum, dedi. Fakat, gidecegi yerde devamli olarak konusmaya, odada dolasmaya basladi. Anlattiklarinin heyecanli kisimlarinda sapkasini bacagina vuruyordu. Neseli bir sesle: -Lembkeler'i eglenesin diye anlattim, dedi. - Hayir, tesekkür ederim. Belki daha sonra neselenirim. Sahi, Bayan Lembke nasil? -Ne garip tavirlariniz ve anlayisiniz var!... Onun sagligi, sizin için bir kedinin sagligi kadar önemli degildir. Bununla beraber, yine de ilgileniyorsunuz. Hosuma da gitmiyor degil. Çok iyidir ve size son derece saygisi var. Sizden çok sey bekliyor. Pazar günkü olaydan hiç söz etmiyor ve ortaya çikmanizla her seyi halledeceginize inaniyor. Sizi temin ederim ki, her seyin üstesinden geleceginize gerçekten inaniyor. Bununla beraber, simdi her zamankinden çok daha esrarli ve romantik bir kisi oldu... son derece avantajli bir durum. Sizinle tanismak için herkes sabirsizlikla bekliyor. Sehirden ayrildigim zaman için için kayniyorlardi; ama simdi fokurduyorlar. Aklima geldi, su mektup için tekrar tesekkür ederim. Hepsi Kont K.'den korkuyor. Biliyorsunuz, devletin bir casusu oldugunuzu düsünüyorlar. Ben de inkƒr etmiyorum... zarari yok, degil mi? - Hayir. - Bu bir sey degil. Gelecekte bize faydali olacaktir. Burada bildikleri gibi davraniyorlar. Tabii, ben de onlara cesaret veriyorum. Bayan Lembke basta. Gaganov da... Gülüyor musun? Benim taktigim bu; saçmaliyorum ve sonra birdenbire bekledikleri gibi zekice bir söz ediyorum. Etrafimi sardiklari zaman da, yine saçmalamaya basliyorum. Su anda beni gözden çikarmis durumdalar. 'Yetenekli bir kimse' diyorlar. Fakat aydan düsmüs. Beni dogru yola sokabilmek için Lembke, memuriyet teklif ediyor. Biliyorsun, ona son de265rece kötü davraniyorum. Yani, gururunu incitiyorum; sadece dik dik bakmakla yetiniyor. Bayan Lembke de tesvik ediyor. Dukhovo'da dün senin için pek hos olmayan seyler söyledi. Ona hemen bütün gerçegi anlattim. Yani, bütün gerçegi degil tabii. Bütün günümü Dukhovo konaginda geçirdim. Konagi ve arazisi çok güzel. Stavrogin, birden ayaga firladi ve ileri dogru egilerek: - Simdi Dukhovo'da degil mi? diye sordu. -Hayir, bu sabah beni getirdi. Beraber döndük. Peter, Stavrogin'in ani heyecanini fark etmemis gibi devam etti: - Özür dilerim, galiba bir hata yaptim. Kitabi düsürdüm. Yere düsürdügü pahali ciltli kitabi almak için egildi. Aceleyle sayfalari karistirdi. -Balzac'in kadinlari, hem de resimli. Bunu okumadim. Lembke de roman yaziyor. Stavrogin ilgilenmis gibi sordu: - Sahimi? -Rusça. Tabii gizli gizli yaziyor. Bayan Lembke'nin haberi var ve izin veriyor. Ama, kendine göre yöntemleri olan bir mankafa. Mankafalar da çalisarak kazanirlar. Öyle kesinlik, agirbaslilik!... Keske bizim de öyle bir yanimiz olsa. - Yönetimi övmüyorsunuz, ya? - Neden olmasin? Rusya'da tek dogal olan sey de bu... Birden haykirdi. -Övmem... övmem... bundan söz etmiyorum. Bu nazik konuda tek kelime söylemiyorum. Haydi, allahaismarladik. Suratin yemyesil oldu. - Biraz atesim var. -Inanirim. Hemen yatsaniz iyi olacak. Aklima geldi de, tasrada hadimlar tarikatindan üyelerimiz var... çok ilginç insanlar. Fakat, bundan sonra söz ederim. Size bir haber daha; cuma gecesi bazi su266 baylarla içiyordum. Aralarinda üç dostumuz var, vous comprenez (anladin mi)? Dinsizligi tartisiyorlardi ve söylememe gerek yok, tabii, Tanri'yi ortadan kaldirmislardi. Neseden kiriliyorlardi. Sahi, Shatov, eger Rusya'da bir devrim yapilacaksa, bu devrimin Tanri'yi inkƒrla baslamasi gerektigi kanisinda. Dogru olabilir. Ak saçli bir yüzbasi, hep oturuyor, tek kelime söylemiyordu. Birden yerinden firlayip odanin ortasina atladi. Kendi kendine konusuyormus gibi yüksek sesle: Tanri yoksa, ben ne yüzbasisiyim', diye haykirdi. Sonra, sapkasini alip çikti gitti. Stavrogin, üçüncü defa esneyerek: - Oldukça anlamli bir söz etmis, dedi. - Öyle mi? Ben anlayamadim. Zaten bu nedenle size sormak istemistim. Eh, baska ne olabilirdi ki? Spigulinler'in fabrikasi da çok ilginç. Bildiginiz gibi bes yüz isçi çalistiriyorlar. Bir kolera yuvasi haline gelmis. On bes yildan beri temizlenmemis ve fabrikada çalisanlarin paralari da dogru dürüst ödenmemis. Sahipleri milyoner. Isçilerden bazilarinin 'Enternasyonal' hakkinda oldukça bilgili olduklarina seni temin ederim. Gülüyorsun, degil mi? Göreceksin. Sadece bana biraz zaman tani! Sana zamani ayarlamani daha önce de söylemistim, bak simdi de söylüyorum ve sonra... fakat özür dilerim, söylemeyecegim. Bunun hakkinda konusmayacagim. Kaslarinizi çatmayin öyle. Eh, allahaismarladik. Birden geri dönerek haykirdi: - Hey güzel Tanrim! En önemli seyi unuttum. Sandiginizin Petersburg'dan gelmis oldugunu söylememi istediler. Stavrogin anlamayarak Peter'e bakti. -Yani? - Yani sizin sandik... öteberiniz; ceketleriniz, pantolonlariniz, çamasirlariniz, gömlekleriniz gelmis. Dogru mu? - Evet, bunun hakkinda bu sabah bir sey söylemislerdi. - Anliyorum, simdi hemen alinamaz mi? - Alexey'e sor. 267- Pekƒlƒ, su halde yarin... yarin. Yeni ceketim, Frak ve üç pantolonum, senin esyalarla beraber. Tavsiyen üzerine Charmer'den almistim, hatirladiniz mi? Stavrogin gülümseyerek: - Burada kibar davrandigini duydum, dedi. Binicilik dersleri alacagin dogru mu? Peter çarpik bir tebessümle ve son derece titrek bir sesle: - Bana bak, dedi. Bana bak, ilk ve son defaya mahsus olmak üzere su kisilikleri bir tarafa birakalim. Hiç kusku yok ki beni arzu ettigin kadar hor görebilirsin. Beni hor görmek seni memnun etse bile, bir süre kisiliklerimizi bir kenara itelim. Sen de böyle düsünmez misin? Stavrogin: - Çok iyi, dedi. Bir daha yapmam. Peter gülümsedi, sapkasi ile dizine vurdu, agirligini bir ayagindan öbürüne geçirdi ve tekrar eskisi gibi durdu. Bir kahkaha atarak: - Buradaki bazi kimseler, dedi. Beni, Lisa konusunda senin rakibin sayiyorlar. Bu bakimdan kiligimi düzeltmem gerekir, degil mi? Fakat, bütün bu bilgileri sana kim getiriyor? Hey Tanrim, saat hemen hemen sekiz olmus. Gitmem gerekiyor. Annen gitmeden önce kendisini görmemi istedi; ama, simdi vaktim olmayacak. Sen simdi yat, yarin kendini daha iyi hissedersin. Disarsi karanlik, hava yagisli, fakat beni bekleyen bir araba var; çünkü, geceleri sokaklar pek emin degil... Oh, sahi aklima geldi, Fedka isimli bir mahk–m Sibirya'dan kaçmis, civarda ve sehirde basibos dolasiyor. Bir zamanlar benim esirimmis; ama, babam onu orduya satmis ve para almis. Oldukça ilginç kisiligi olan biri. Stavrogin, kaslarini hayretle kaldirarak sordu: - Onunla ko... konustun mu? - Konustum. Benden kaçmiyor. Hemen hemen her seye hazir; tabii para karsiliginda; ama, kendisine göre bazi inançlari var. Oh, 268 yine aklima geldi. Eger planlarinda ciddiysen... hatirlarsan, Lisa hakkinda... o takdirde yine hatirlatirim ki, ben de her seye hazirim. ' Ne söylersen söyle, emirlerine hazirim. Ne o, ne oldu? Bastonuna neden uzandin? Güzel Tanrim, ben de nelerden söz ediyorum? Meger baston degilmis. Bir an için bastonuna uzandigini sandim!.. Stavrogin, ne bir sey ariyor ve ne de konusuyordu. Fakat oldukça ani bir hareketle yerinden firladi. Yüzünde garip bir anlam vardi. Peter, basiyla kƒgit agirliginin altindaki mektubu isaret ederek: -Bay Gagonov hakkinda da bir seyler yapmami istiyorsan, diye mirildandi. Gerekli bütün seyleri hazirlamak için bana güvenebilirsin. Benim yardimim olmadan bir sey yapamazsin. Cevap beklemeden odadan çikti. Fakat, basini bir kere daha kapinin araligindan uzatti. Yüksek sesle bagirarak: - Böyle söylüyorum; çünkü, Shatov, geçen pazar sana hakaret ederek hayatini tehlikeye sokmakta haksizdi, degil mi? Bunu düsünmeni istiyorum. Yine cevap beklemeden gözden kayboldu. *** Peter Verkhovensky, kapinin arkasindan kayboldugu zaman belki de, yalniz kalan Stavrogin'in öfkeyle duvarlari yumruklaya-cagini düsündü ve mümkün olsa onu seyretmekten memnun olacakti. Fakat, çok yaniliyordu; Stavrogin tamamen sakindi. Iki dakika kadar masanin yaninda durdu; derin düsünceye dalmis görünüyordu; fakat, çok geçmeden dudaklarinda soguk bir tebessüm belirdi. Yavasça yine koltuktaki eski yerine oturdu ve sanki bütün gücünü yitirmis gibi gözlerini yumdu. Mektubun ucu hƒlƒ kagit agirliginin altindan görünüyordu, onu düzeltmek için hiçbir hareket yapmadi. Kisa zamanda kendisini tamamen unuttu. Son birkaç günden beri, son derece endiseli olan Bayan Stavrogin, Peter Verkhovensky'nin 269verdigi sözde durmayarak evden ayrilmasi üzerine, zamansiz olmakla beraber, Nicholas'i görmek arzusuna engel olamadi. Nihayet, oglunun kesin bir seyler söyleyecegini bütün kalbiyle umuyordu. Eskisi gibi kapiyi yine hafifçe tikirdatti. Yine cevap alamayinca kapiyi açti. Nicholas'in kimildamadan oturdugunu görünce, heyecanindan kalbi küt küt çarparak koltuga dogru yürüdü. Oglunun bu kadar çabuk uykuya dalmasina ve zorlukla soluk aliyormus gibi oturarak uyuyabilmesine sasirdi. Nicholas'in yüzü soluk, tamamen donmus ve hareketsizdi; kaslari hafifçe çatilmisti; yüzü gerçekten balmumundan yapilmis bir maskeyi andiriyordu. Bayan Stavrogin, üç dakika kadar oglunun basucunda, ƒdeta soluk almaktan korkarak durdu. Sonra, birden panige kapildi. Ayaklarinin ucuna basarak odadan çikti ve kapida bir saniye kadar oyalanarak ogluna dogru bir haç isareti yaparak onu kutsadi. Sonra, kimseye görünmeden içinde yepyeni bir üzüntüyle uzaklasti. Stavrogin, yerinden hiç kimildamadan, taslasmis gibi hemen hemen bir saat kadar uyudu. Uyudugu süre içinde, yüzünün tek adalesi dahi kimildamamisti; kaslari yine eskisi gibi çatikti. Bayan Stavrogin, odada üç dakika daha kalmis olsaydi; hiç kusku yok ki, bu ölü hareketsizligin ezici duygusuna dayanamaz, oglunu uyandirirdi. Stavrogin'in gözleri kendiliginden açildi. Yine hiç kipirdamadan oturdu ve gözlerini, odanin bir kösesine dikti. Sanki orada bulunan çok merak uyandirici bir seye bakiyormus gibi görünüyordu. Oysaki, baktigi yerde degisik ve yeni bir sey yoktu. Nihayet, büyük duvar saatinin gongu, hafif bir sesle, yarim saati vurdu. Stavrogin huzursuz bir tavirla basini saate bakmak için döndürdügü zaman, odanin arka kapisi açildi ve kƒhya Alexey Ye-gorovich odaya girdi. Bir elinde, kalin bir palto, esarp ve sapka, diger elinde ise üzerinde bir kƒgit bulunan gümüs bir tepsi vardi. - Saat dokuz buçuk, diye bildirdikten sonra, elindeki giyecekleri kösedeki bir sandalyenin üstüne koydu ve üzerinde, kursun kalemle sadece iki satir yazili ve katlanmamis bir kƒgit bulunan tepsiyi, Stavrogin'e uzatti. 270 Stavrogin notu okuduktan sonra, ayni kƒgidin kösesine bir seyler karaladi ve kƒgidi tekrar tepsinin üstüne atti. Kanepeden kalkarken: - Ben evden ayrilir ayrilmaz verirsin, dedi. Simdi giyinmeme yardim et. Üzerinde kadife bir ceket oldugunu fark edince bir an düsündü; sonra kƒhyaya, resmi ziyaretlerde giydigi ceketini getirmesini söyledi. Nihayet, giyinmesini bitirerek, sapkasini basina geçirdi. Annesinin girmis oldugu kapiyi kilitledikten sonra masanin üzerindeki mektubu aldi ve pesinde kƒhya oldugu halde odanin diger küçük kapisindan hole çikti. Koridordan, dogrudan dogruya bahçeye açilan, küçük bir sahanliga giden, daracik tas basamaklardan indiler. Sahanligin kösesinde, bu gece için önceden hazirlanmis, küçük bir fener ve büyük bir semsiye vardi. Kƒhya, efendisini bu gece ziyaretinden alikoymak için son bir deneme daha yapti. - Bu devamli yagmur sokaklari çok çamurlu yapti, efendim. Fakat Stavrogin cevap vermeden semsiyeyi aldi. Eski bahçenin rutubetli ve zifiri karanligina daldi. Rüzgƒr, agaçlarin yari çiplak tepelerini sallayarak ugulduyordu. Daracik, çakil döseli patika çamurlu ve kaygandi. Bahçeye basi açik ve sadece ceketiyle çikmis olan Alexey, bir adim önde yürüyerek patikayi elindeki fenerle aydinlatiyordu. Stavrogin birden: - Bu sekilde görülmüs olmayacak miyiz? diye sordu. Kƒhya, yumusak ve tane tane konusarak: - Pencerelerden görülmez efendim, dedi. Ayrica, her seyin geregini yaptim. - Annem uyuyor mu? - Saat tam dokuzda odasina çekildi, efendim. Son birkaç günden beri ayni saatte odasina çekiliyor ve bir sey ögrenebilecegini de sanmam. 271Sonra büyük bir cesaretle sordu: - Acaba saat kaçta döneceksiniz, efendim? - Bir, bir buçuk. En geç ikide. - Çok güzel, efendim. Her ikisinin de çok iyi bildikleri dolambaçli patikayi geçerek bahçenin yüksek tas duvarlarinin dibine geldiler. Duvarin uzak kösesinde, tenha bir sokaga açilan küçük bir kapi vardi. Bu küçük kapi hemen hemen hep kilitli bulunurdu; ama kapinin anahtari simdi kƒhyanin elindeydi. Stavrogin tekrar sordu: - Kapi gicirdamaz mi? Alexey, kapinin bir gün önce ve tekrar bugün de yaglanmis oldugunu söyledi. Sirilsiklam olmustu. Kapiyi açtiktan sonra anahtari Stavrogin'e uzatti. Efendisini yeniden uyandirmak istedi. -Eger uzaga gidecekseniz efendim, tenha sokaklarda kol gezen serserileri hatirlatirim. Özellikle, nehrin öbür tarafinda. Alexey, Stavrogin'i kucaginda tasimis, ona çocuklugundan beri bakmis emektar bir usakti. Ciddi düsünceli, okumayi seven bir adamdi. - Merak etme, Alexey. - Tanri sizi korusun, efendim. Yaptiklarinizin dogruluguna inaniyorum. Tanri dogrularin yardimcisidir, efendim. Stavrogin, tenha sokaga çikmak üzereyken birden durdu. - Ne söyledin? Kƒhya, biraz önce söylediklerini tekrarladi. Efendisinin karsisinda, simdiye kadar hiç böyle konusmamisti. Stavrogin kapiyi kilitledikten sonra anahtari cebine soktu ve çamurlu yollarda bata çika yürümeye basladi. Nihayet issiz ve uzun bir caddeye çikti. Sehri avucunun içi gibi biliyordu; Bogoyavlenskaya caddesi oldukça uzakti. Filipov'un köhne evinin kapali ka272 pisinin önüne geldigi zaman saat onu geçiyordu. Lebyatkin'lerin önceden oturdugu alt kat bostu ve pencerelerin kepenkleri kapaliydi. Shatov'un oturdugu çati katinda isik vardi. Çingirak olmadigindan kapiyi yumruklamaya basladi. Üst kattan küçük bir pencere açildi. Shatov basini uzatarak sokaga bakti. Disarisi çok karanlik oldugundan bir sey görmek mümkün olmuyordu. Shatov bir dakika kadar bütün dikkati ile geleni görmeye çalisti. Birden sordu: - Sen misin? . Davetsiz konuk cevap verdi: - Benim. Shatov, pencereyi çarparak kapatti ve asagi inerek kapiyi açti. Stavrogin tahta esigin üstünden atlayarak içeri girdi ve tek kelime söylemeden, Kirilov'un oturdugu bölüme dogru yürüdü. Buradaki bütün kapilar ardina kadar açikti. Koridor ve ön iki oda karanlikti; fakat, Kirilov'un oturdugu son odada isik vardi. Odadan gülüsmeler ve birtakim garip bagrismalar duyuluyordu. Stavrogin, dogrudan dogruya aydinlik odaya yürüdü; fakat, odaya girmeden kapida durdu. Odanin ortasindaki byük masanin üstünde çaydanlik duruyordu. Ev sahibinin akrabasi yasli kadin, basi açik, üzerinde sadece bir eteklik, çiplak ayaklarinda erkek potinleri ve sirtinda tavsan derisi bir ceket oldugu halde odanin tam ortasinda duruyordu. Kucaginda, üzerinde sadece bir zibin olan, küçük bacaklari çiplak, yanaklari pembe-beyaz, açik sari saçlari daginik, on sekiz aylik bir çocuk vardi. Görünüse göre besiginden henüz alinmisti. Aglamis oldugu, kirpiklerinin islakligindan belli oluyordu. Fakat simdi, küçük kollarini uzatiyor, ellerini çirpiyor ve her küçük çocugun yaptigi gibi kendi kendine garip sesler çikartarak gülüyordu. Kirilov, bebegin önünde durmus elindeki küçük kirmizi bir topu yere vuruyor, tavana kadar ziplayan topu yine yakaliyordu. Çocuk, yarim yamalak becerebildigi kadar ®top, top‾ diye bagirinca, Kirilov topu çocuga veriyor ve onun tekrar attigi topu yakalamak için kosuyordu. Nihayet top dolabin altina yuvarlandi. Çocuk, ®top, top‾ diye fer273yadi basti. Kirilov yüzükoyun yere uzanarak topu almaya çalisti. Stavrogin odaya girdi; onu gören çocuk, yasli kadina sarilarak yaygarayi basti. Yasli kadin onu hemen odadan götürdü. Kirilov, top elinde yerden kalkarken bu beklenmedik ziyaretçiye hiç de sasirmis görünmüyordu. - Stavrogin mi? diye sordu. Çay ister misiniz? Bu arada yerden kalkmisti. Stavrogin: - Sayet sicaksa, hayir demem, dedi. Iliklerime kadar islandim. Kirilov memnun olmus bir tavirla: - Evet, sicak... hatta kayniyor, dedi. Oturun. Çamur içinde kalmissiniz, ama önemli degil. Daha sonra silip temizlerim. Stavrogin, bir sandalyeye rahatça oturdu ve verilen çayi hemen bir dikiste içti. Kirilov sordu: - Bir fincan daha ister misiniz? - Hayir, tesekkür ederim. O zamana kadar ayakta duran Kirilov, Stavrogin'in tam karsisindaki sandalyeye oturdu. - Sizi buraya hangi rüzgƒr atti? diye sordu. - Is. Su mektubu okuyun. Gaganov'dan. Petersburg'da onun hakkinda söylediklerimi hatirlar misiniz? Kirilov, mektubu alip okudu; sonra masanini üzerine koydu ve Stavrogin'e bakarak bekledi. Stavrogin anlatmaya basladi. - Bildiginiz gibi bu Gaganov'la hayatimda ilk kez karsilastim. Bir ay önce Petersburg'da. Baskalarinin yaninda birkaç kere karsilastik. Benimle samimiyeti olmadigi ve konusmadigi halde, bana karsi son derece küstah davranma firsatini buldu. O zaman bunu size anlatmistim. Fakat bilmediginiz bir özellik var. Petersburg'dan ay274 rilmadan önce bana bir mektup yolladi. Tabii bu mektup bambaska bir dille yazilmisti. Niçin yazildigi belli olmayan kaba bir dille yazilmisti. Ben de hemen bir mektupla cevap verdim. Büyük bir samimiyetle, dört yil önce babasi ile aramda geçen kulüpteki olayin, istenmeden, hastaligim nedeniyle yapilmis bir olay oldugunu ve özür dilemeye hazir oldugumu bildirdim. Bunu dikkate alarak beni bagislamasini rica ettim. Mektubuma cevap vermeden çekip gitti. Buraya geldigimde; onu azgin bir boga gibi köpürmüs olarak karsimda buluyorum. Daha evvel toplumun içinde bana söylediklerini tekrarliyor. Beni kötü olarak suçluyor. Ondan sonra bugün, bu mektubu aldim. Öyle bir mektup ki, böylesini simdiye kadar kimsenin almis olabilecegini düsünemem. Içi türlü hakaretlerle dolu. 'Tokatlanmis suratimiz' falan diye bir sürü hakaret var içinde. Düello sahidim olmayi reddetmeyeceginiz umuduyla geldim. Kirilov: - Hiç kimse böyle bir mektup almamistir diyorsunuz, dedi. Öfkeliyken her insam böyle bir mektup yazabilir. Pushkin, Hekern'e böyle bir mektup yazmisti. Pekƒlƒ, gelecegim. Ne yapacagimi söyleyin, yeter. Stavrogin, bu durumun yarin halledilmesini istedigini söyledi. Fakat önce, Kirilov 'un tekrar Gaganov'u görmesini, ona, yine özür dilemeye hazir oldugunu; hatta, gerekirse mektupla da ayrica özür dileyebilecegini; fakat, Gaganov'un da bir daha böyle mektuplar yazmamaya söz vermesinin sart oldugunu ve daha önce gönderilen mektubun hiç yazilmamis olarak kabul edilecegini bildirmesini istiyordu. Kirilov: - Çok alttan aliyorsunuz, dedi. Kabul etmeyecektir. - Buraya gelmemin asil nedeni, ona böyle söyleyip söyleyemeyeceginizi ögrenmek istememdi. - Söyleyecegim. Sizin bileceginiz bir sey; ama, kabul etmeyecektir. 275- Kabul etmeyecegini ben de biliyorum. - Dövüsmek isteyecektir. Onunla nasil bir dövüse kararlisiniz? - Anliyorsunuz, ya, ben her seyin yarin olup bitmesini arzu ediyorum. Yarin sabah saat tam dokuzda Gaganov'un evine gideceksiniz. Sizi dinleyecek ve söylenenleri kabul etmeyecektir; fakat size, kendi tanigi ile görüsebileceginiz bir saat verecektir. Saat on biri verdigini kabul edelim. Onlarla bütün konular üzerinde anlasin ve saat bir ya da iki sularinda, kararlastirilacak yerde bulusuruz. Böyle bir anlasma için elinizden geleni yapmanizi rica edecegim. Tabii, dövüs silahi tabanca olacaktir. Özellikle, sunu istiyorum; dövüs sahasinda, arasi on adim olan iki çizgi çekin; bu çizgilerden yine onar adim sayarak iki tarafa da tekrar birer çizgi çekin. Yerilen isaret üzerine bu çizgilerden baslayarak atis çizgilerine kadar yürüyecegiz. Her ikimizin de bu çizgiye kadar yürümesi gerekiyor. Tabii, taraflar arzu ettikleri takdirde daha önce de ates edebilirler. Zannederim ki bütün söyleyeceklerim bu kadar. Kirilov: - Atis çizgilerinin arasindaki on adimlik uzaklik çok yakin, dedi. -Madem böyle düsünüyorsunuz, yirmi adim olsun; ama, daha fazla degil. Onun dövüsmek için arzulu oldugunu düsünüyorsunuz, degil mi? Bir tabancanin nasil dolduruldugunu bilir misiniz? -Biliyorum. Iki tabancam var. Onlari hiç kullanmadiginiza dair yemin edecegim. Onun tanigi da benim gibi söyleyecek. Iki takim tabanca olacak, kura ile ya onun tabancalari ya da bizimkiler seçilmis olacak. - Güzel. - Tabancalari görmek ister misiniz? - Kelimenin tam anlamiyla, evet... Kirilov, odanin bir kösesinde duran bavulunun üzerine egildi. Bavul bosaltilmamisti ve istedigi zaman kendisine gerekli öteberiyi 276 zaman zaman aliyordu. Bavulun dibinden, hurma agacindan yapilmis ve içi kirmizi kadife ile dösenmis bir kutuyu aldi ve oldukça pahali, çok güzel bir çift tabanca çikardi. - Her sey var. Barut, kursun, kovan... Ayrica, bir de toplu tabancam var. Bir dakika bekleyin. Tekrar bavulunun üstüne egildi ve baska bir kutudan, Amerikan yapisi toplu bir tabanca çikardi. - Cephaneniz oldukça çok. Hem hepsi de oldukça pahali seyler. - Evet, çok pahali. Fakir ve ihtiyaç içinde olan Kirilov, hiçbir zaman kötü durumunu göstermek istemezdi. Zorlukla sagladigi belli olan bu silahlarini simdi büyük bir gururla gösteriyordu. Stavrogin, bir dakikalik sessizlikten sonra tereddütle sordu. - Fikrinizi degistirmediniz, degil mi? Kirilov, Stavrogin'in sorusunun ne anlama geldigini onun ses tonundan anlayarak hemen cevap verdi. - Hayir. Stavrogin, kisa bir terüddütten sonra yine sordu: - Ne zaman? Bu arada Kirilov kutulari yine bavuluna koymus ve yerine oturmustu. Sorulan sorudan biraz sikilmis oldugunu; fakat, sorulabilecek bütün sorulara cevap vermeye hazir oldugunu hissettirerek: - Bildiginiz gibi, benim elimde olan bir sey degil, dedi. Ne zaman söylerlerse. Kirilov, siyah, donuk ve durgun; fakat, dost bakislarini Stavrogin'den ayirmamisti. Stavrogin kaslarini çatip, uzun süren birkaç dakika düsündükten sonra: - Kendi kendisini vurmak isteyen bir kimseyi anlarim, dedi. Bazen benim bile böyle düsündügüm anlar oldu. Fakat her defasinda 277da yeni yeni düsüncelerle kendime geldim. Eger biri, bir suç islese, ya da daha önemlisi, yüz kizartici bir suç islese; yani alçaklik etse, hem de... yaptigi oldukça saçma olsa; insanlarin bin yil hatirlayacaklari, nefretle anacaklari, her andiklarinda yere tükürecekleri bir suç olsa... birdenbire 'sakaga sikilan bir kursun, her seyi kökünden halledecektir.' Insanlar hatirlayacaklarmis, nefretle ana-caklarmis... bunun ne önemi olabilir artik, öyle degil mi? Kirilov bir anlik tereddütten sonra: - Buna yeni düsünceler mi diyorsunuz? diye sordu. - Hayir, böyle bir sey demiyorum, yalniz, aklima böyle bir düsünce gelince, bu düsüncenin tamamen yeni oldugunu hissediyorum. Kirilov: - Düsünceyi mi hissediyorsunuz? dedi. Çok güzel! Insanin kafasinda birçok düsünce vardir ve her akla gelisinde yeni olur. Dogrudur. Sanki ilk kez oluyormus gibi, kafam böyle düsüncelerle dolup tasiyor. Stavrogin, söylenenleri dinlemeden, kendi düsüncesini gelistirmekle mesguldü. - Ay'da yasadiginizi ve bir sürü saçma suçlar islediginizi düsünelim. Siz buradayken, ay var oldugu sürece, oradaki insanlarin, bu yaptiklariniza binlerce yil gülecegini, isminizi igrenti ile anacaklarini biliyorsunuz. Fakat, siz buradasiniz ve Ay'a buradan bakiyorsunuz. Orada yaptiklarinizdan ve oradaki insanlarin adinizi nefretle anmalarindan size ne? Dogru, degil mi? Kirilov: - Bilmiyorum, diye cevap verdi. Sonra soguk, fakat kesin bir dille ekledi: - Ay'a hiç gitmedim. - Biraz önce buradaki çocuk kimindi? . - Ihtiyar kadinin kaynanasi geldi... yani gelini geldi... hepsi bir. Üç gün oluyor. Hasta. Midesinden sanci çekiyor ve sabahlara kadar 278 kivranip haykiriyor. Kadin uyuduktan sonra, ihtiyar çocugu alip buraya getiriyor. Onu topla eglendiriyorum. Topu Hamburg'dan almistim... havaya atip yine kapiyorum. Insanin belini ve sirtini güçlendirir. Kiz çocugu. - Çocuklari sever misiniz? Kirilov, oldukça ilgisiz bir sekilde: - Severim, diye cevap verdi. - Su halde, hayati da seviyor olmalisiniz, degil mi? -Evet hayati severim. Neden? - Fakat, kendi kendinizi vurmak için karar verdiniz. - Verdimse ne olacak? Bunun ikisini neden birlestiriyoruz? Hayat bir sey, öbürü baska bir sey. Hayat var ölüm ise yok. - Öbür dünyada hayatin devam edecegine inaniyor musunuz? - Öbür dünyadaki sonsuz hayata degil, bu dünyadaki sonsuz hayata inaniyorum. Bazi anlar vardir. Bazi anlara gelirsiniz ve zaman birden durur. Iste o zaman, ölümsüzlük baslayacaktir. - Böyle bir zamana erismeyi mi umuyorsunuz? - Evet. Stavrogin, alay etmeden ve agir bir sesle: - Zamanimizda bunun olabilecegini sanmam, dedi. Evrenin sonu üzerinde kehanetlerde bulunan kutsal kitapta, melek, zamanin olmadigina yemin eder. - Biliyorum. Çok dogrudur. Açik ve kesindir. Insanoglu mutlulugu buldugunda zaman olmayacak; çünkü, zamana ihtiyaç görülmeyecek. Çok dogru bir düsünce. - Zamani nasil saklayacaklar? - Hiçbir yere saklanmayacak. Zaman bir cisim degil, düsüncedir. Zihinlerden silinecektir. Stavrogin tiksintili bir acimayla: - Zaman basladigindan bu yana, filozoflarin basmakalip sözü haline gelmistir, diye mirildandi. 279Stavrogin'in söyledigi bu söz, sanki bütün düsüncelerini kap-siyormus gibi, Kirilov gözleri parlayarak haykirdi. - Tamam! Zamanin baslangicindan beri de degismemistir. Hep ayni sey! - Mutlu olduguna inaniyorum, Kirilov. Mutlusun, degil mi? Kirilov sanki en olumlu cevabi veriyormus gibi: -Evet, çok mutluyum, dedi, - Fakat son zamanlarda istirap çektiniz, degil mi? Liputin'e kizmamis miydiniz? - Iste, simdi kimseye kizmiyorum. O zamanlar mutlu oldugumu bilmiyordum. Agaçtan düsmüs yaprak gördünüz mü hiç? - Gördüm. - Son günlerde ben de bir yaprak gördüm; ortasinda pek az yesili kalmis ve sararmis bir yaprak. Kenarlari da çürümüstü. Rüzgƒra kapilmis uçuyordu. Henüz on yasinda bir çocukken, kisin gözlerimi yumar, henüz damarlari yeni yeni belli olan yesil yapraklari ve günesi hayal ederdim. Gözlerimi açar ve gördüklerime inanmazdim; çünkü, gözlerimi kapadigim zaman gördüklerim o kadar güzeldi ki gözlerimi hemen tekrar yumardim. - Bu ne demektir? Ima etmek istediginiz nedir? - Ha... hayir... Neden? Ima etmiyorum, sadece bir yapraktan, yesil bir yapraktan söz ediyorum. Yaprak güzeldir. Her sey güzeldir. - Her sey mi? - Her sey. Insanoglu mutlu degil; çünkü, mutlu oldugunu bilmiyor. Hepsi bu... hepsi bu!.. Bunu ögrenen bir kimse hemen mutlu olacaktir. Hemen o dakikada. Kaynana ölecek, gelin yasayacaktir... hepsi güzel. Bunu birden anladim. -Fakat açliktan ölenler ya da genç kizlari igfal edenler... bunlar da iyi mi hep? - Evet, iyidir. Çocuk için beynini dagitan bir insan bile iyidir. Kafasini dagitmayan kisi, bile iyidir. Her sey iyidir... her sey. Her seyin iyi oldugunu bilen de iyidir. Kendileri için iyi oldugunu bi280 lirlerse, onlar iyi olacaktir demektir ve kendileri için iyi oldugunu bilmedikleri sürece de, onlar için iyi olmayacaktir. Bütün düsüncelerim budur... bundan baska düsüncem de yoktur. - Bu kadar mutlu oldugunuzu ne zaman anladiniz? - Geçen hafta, sali günü... hayir, hayir çarsamba günü, çünkü, zaten çarsambaydi... gece. - Degisikligin nedeni neydi? - Hatirlamiyorum. Öyle oldu iste. Odada dolasiyordum... bir sey fark etmez. Saati durdurdum. Tam, üçe yirmi üç dakika vardi. - Zamanin durmasi gerektigine bir sembol olarak herhalde? Kirilov cevap vermedi. Sonra birden: -Onlar iyi degildirler, dedi. Çünkü, iyi olduklarini bilmiyorlar. Bunu anladiklari zaman, küçük bir kizi igfal etmeyeceklerdir. Iyi olduklarini anlamalari gerekir. Bundan sonra da hepsi, hepsi iyi olacaktir. - Su halde, bunu anladiginiza göre, siz iyisiniz? - Iyi bir insanim. Stavrogin kaslarini çatarak: - Aslina bakarsaniz, sizinle ayni fikirdeyim, diye mirildandi. - Insanlara her seyin iyi oldugunu ögreten kimse, dünyanin sonunu getirecektir. -Ögreten çarmiha gerildi. - Hayata tekrar dönecek ve ismi Tanri-insan olacaktir. - Tanri-Insan mi? - Tanri-insan... digerinden çok farkli. - Ikon'un önündeki kandili yakan siz olmayasiniz? - Evet, ben yaktim. - Su halde Tanriya inaniyorsunuz? Kirilov bir solukta mirildandi: 281- Ihtiyar kadin kandilin yanmasindan hoslaniyor... bugün isi vardi... - Bununla beraber, dua etmiyorsunuz, degil mi? - Her seye dua ederim. Bakin; duvarda bir örümcek yürüyor... ona bakiyor ve yürüyebildigi için sükrediyorum. Kirilov'un gözleri yine isildadi. Devamli olarak Stavrogin'e bakiyordu. Bakislari sert ve sabitti. Stavrogin, kaslarini hafifçe çatmis, biraz küçümseyerek bakiyordu; ama, bakislarinda alay eden bir anlam yoktu. Stavrogin sapkasini alarak ayaga kalkarken: - Bir daha geldigimde, sizi Tanriya da inanmis olarak bulacagimi umarim, dedi. Kirilov da yerinden kalkarak: -Neden? diye sordu. - Tanriya inancinizin oldugunu anlarsaniz, ona inanirsiniz. Halbuki, Tanriya inanciniz oldugunu anlamazsaniz, ona inanmazsiniz. Stavrogin, sözünü bitirdikten sonra kahkahayla güldü. Kirilov, bu sözleri bir an düsündükten sonra: - Böyle degil, dedi. Düsüncemi tamamen tersyüz ettiniz. Meyhane sakasi bu. Hayatimdaki degerinizi hatirlayin. Stavrogin. - Allahaismarladik, Kirilov. - Gene gelin. - Yarini unutmadiniz, degil mi? -Oh, unutmustum. Fakat meraklanmayin, uyuyakalmam. Saat tam dokuzda. Arzu ettigim zaman nasil erken kalkabilecegimi biliyorum. Yataga yatar kendi kendime 'Saat yedide' derim. Ve saat tam yedide uyanirim. 'Saat onda' derim ve saat tam onda uyanirim. Stavrogin, Kirilov'un renksiz yüzüne bakarak: - Oldukça garip güçleriniz var, dedi. - Beraber gelip size kapiyi açacagim. 282 - Zahmet etmeyin, Shatov açar. - Oh, Shatov. Pekƒlƒ, güle güle. *** Shatov'un oturdugu evin kapisi açikti. Fakat, koridora giren Stavrogin, zifiri karanlikta kaldi ve el yordami ile çatiya çikan merdivenleri aradi. Birden üst kattaki bir kapi açildi ve isik koridora kadar aksetti. Shatov, disari çikmamis, sadece kapisini açmisti. Stavrogin odanin kapisinda durdugu zaman, Shatov'un, masanin yaninda kendisini bekledigini gördü. Stavrogin kapidan sordu: - Beni bir is için kabul edecek misiniz"? Shatov: - Buyurun, dedi. Oturun. Kapiyi kilitleyin. Hayir, durun ben kilitleyecegim. Kapiyi kilitledikten sonra geldi ve Stavrogin'in karsisina oturdu. Hafta süresince oldukça zayiflamisti. Sanki atesli bir hastalikla yatmis gibi görünüyordu. Gözlerini yere dogru çevirerek yumusak bir sesle: - Beni hasta ettiniz, dedi. Neden gelmediniz? - Gelecegimden emin miydiniz? - Evet. Bir dakika durun... sayikliyordum, belki de hƒlƒ sayikliyorum... bir dakika durun. Yerinden kalkip duvarin yaninda duran üç gözlü raftan bir sey aldi. Bir tabancaydi bu. - Bir gece sabaha kadar beni öldürmeye geleceginizi sayikladim ve ertesi sabah erkenden son kurusuma kadar vererek bu tabancayi satin aldim. Serseri Lyamshin'den. Sonra birden kendime geldim. Tabancanin kursunu yok. O zamandan beri de rafta yatip duruyordu. Bir dakika... 283Yerinden kalkti. Tavandaki havalandirma penceresini açmak üzereyken Stavrogin ona engel oldu. - Atmayin. Neden atacaksiniz? Paraca degeri var. Hem sonra, Shatov'un penceresinin altinda tabanca var, diye söz ederler. Tekrar yerine koyun. Ve söyle oturun. Sizi öldürmeye gelecegimi düsündügünüz için neden özür dilediginizi söyler misiniz? Sizinle barismak için gelmis degilim. Önemli bir konunun tartismasini yapmak için geldim. Her seyden önce bana sunu söyleyin: Karinizla ilgim oldugundan ötürü beni tokatlamadiginizi düsünmekle hata mi ediyorum? Shatov bakislarini yine yere çevirerek: - Siz de bu sebeple olmadigini biliyorsunuz, degil mi? - Ne de kiz kardesiniz hakkinda söylenen dedikodulara inandiginizdan ötürü. Shatov, sabirsiz bir tavirla ayaklarini yere vurarak: -Hayir, hayir, kuskusuz ki degil! dedi. Kiz kardesim daha isin basinda böyle bir sey olmadigini söylemisti. Stavrogin, sakin bir tavirla devam etti: - Demek ki ben de hakliyim ve siz de hakliydiniz. Haklisiniz. Mary Lebyatkin, kanunen katimdir; dört buçuk yil önce Petersburg' da evlenmistim. Bana, Mary Lebyatkin nedeniyle vurdunuz, degil mi? Shatov, garip bir tavirla Stavrogin'e bakarak mirildandi. - Evet, tahmin etmistim, ama inanmamistim. - Ve bana vurdunuz? Shatov oldukça sasirmisti. Kipkirmizi olarak ne söyledigini kendisi de anlamiyormus gibi: - Düstügünüz için vurdum, dedi. Yalaniniz için vurdum. Size dogru yürüdügüm zaman sizi cezalandirmak gibi bir arzum yoktu, size vuracagimi bilmiyordum. Hayatimda size çok deger verdigim için vurdum. Ben... 284 - Anliyorum, anliyorum. Söyleyecekleriniz sizde kalsin. Atesiniz olmasina üzüldüm. Benim isim çok daha önemli. Shatov titreyerek yerinden kalkti. - Sizi uzun zamandan beri bekliyordum, dedi. Isimizin ne oldugunu söyleyin... ben de söyleyecegim.. daha sonra. Yerine oturdu. Stavrogin, merakla Shatov'u incelemeye basladi. - Konusmak üzere geldigim is, diger islerden çok daha baskadir, dedi. Bazi kosullar altinda, bu saatte gelmek zorunda kaldim. Size sunu haber vermeliyim ki, belki öldürülebilirsiniz. Shatov, gözlerinde vahsi piriltilar yanarak Stavrogin'e bakti. Sonra, yumusak bir sesle: -Hayatimin tehlikede olabilecegini biliyorum, dedi. Fakat siz... bunu nasil ögrenebildiniz? - Çünkü, ben de sizin gibi onlardan biriyim. Sizin oldugunuz gibi ben de onlarin birligine kayitliyim. - Siz... siz de... birligin üyesi misiniz? Stavrogin hafif bir tebessümle: - Bakislarinizdan, benden her seyi beklediginizi; fakat, bunu beklemediginizi anliyorum, dedi. Fakat, lütfen cevap verin, hayatiniza kastedilecegini önceden biliyor muydunuz? Shatov, birden büyük bir öfkeye kapilarak haykirdi. - Böyle bir seyi aklima bile getirmezdim!... Hatta, bana söylediginiz halde bile inanamiyorum... oysa... oysa, o salaklarin neler yapabilecegini kimse tahmin edemez! Onlardan korkmuyorum! Onlardan ayrildim artik. Bunun mümkün olamayacagini söylemek için adam tam dört defa geldi... fakat... Stavrogin'e bakarak devam etti: -... fakat, bunun hakkindaki tüm bilginiz nedir? Stavrogin, sadece görevini yapan bir adam soguklugu ile: - Hemen telaslanmayin, sizi aldatmiyorum, dedi. Ne bildigimi sordunuz. Iki yil önce Avrupa'da birlige katildiginizi biliyorum. O 285zamanlar eski örgüt vardi. Birlige katilmaniz Amerika'ya gidisinizden hemen önce olmustu. Amerika'dayken bana uzun uzun yazmistiniz. Aklima gelmisken söylemek isterim, mektuplariniza mektupla cevap vermedigim için özür dilerim. Sadece... Shatov: -... para göndermekle yelindiniz diye sözü yarida kesti. Masanin çekmesinden gökkusagi rengi kƒgit bir para çikartarak sözüne devam etti: - Iste, alin. Bana gönderdiginiz yüz ruble. Siz olmasaydiniz orada ölüp kalacaktim. Anneniz olmasaydi, bu parayi ödemem için, daha çok uzun zaman beklerdiniz. Hastaliktan sonra çok fakir düsünce, bu parayi anneniz vermisti. Tam dokuz ay oluyor. Fakat devam edin, lütfen. Shatov'un solugu tükenmisti. - Amerika'da kaldiginiz sürede, görsleriniz degisti ve Isviçre'ye döndügünüzde istifa etmek istediniz. Size bir cevap vermeden, Rusya'ya gitmenizi, birinden bir baski makinesini devir almanizi ve onlar tarafindan gönderilecek birine teslim etmenizi söylediler. Bütün ayrintilarini bilmemekle beraber buraya kadar söylediklerim dogru, degil mi? Bu isteklerinin son oldugu ve göreviniz bittikten sonra sizi serbest birakacaklarini umarak, bu görevi kabullendiniz. Dogru ya da yanlis, bütün bunlari onlardan degil, rastlantiyla baska yerden ögrendim. Yalniz, simdi bile anlayamadiginiz bir husus var ki, o da, o baylarin sizden ayrilmak niyetinde olmadiklaridir. Shatov, sesi yettigi kadar haykirdi. -Bu çok saçma!.. Onlarla olan baglarimi koparacagimi gerçek olarak bildirdim!... Bunu yapmaya hakkim var. Vicdanimin ve düsüncelerimin hakki... Bu kararimdan dönmeyecegim!.. Dünyada beni caydiracak hiçbir kuvvet... Stavrogin, onun konusmasini yarida keserek ciddi bir tavirla: - Böyle bagirmasaniz iyi olur, dedi. Su Verkhovensky öyle kararli bir adamdir ki, belki su anda kapinizi ya kendisi dinliyor ya 286 da baska birine dinletiyordur. Hatta, su sarhos Lebyatkin bile size göz kulak olmak talimatini almis olabilirdi. Belki de siz onu göz-lüyordunuz... hakli miyim? Dile getirdiginiz nedenleri Verkhovensky kabul etti mi etmedi mi, siz onu söyleyin? - Kabul etti. Tamamen dogru oldugunu ve belki de hakli oldugumu... - Eh, bu takdirde sizi aldatiyor. Hatta, onlardan olmayan Kirilov bile sizi gözleyip onlara bilgi veriyor. Birligin hizmetinde olduklarim bilmeden çalisan bir sürü ajanlari var. Hareketleriniz daima kontrol altinda. Peter Verkhovensky, buraya sirf bu isi halletmek için geldi ve yetkileri de çok genis... Çok sey biliyorsunuz. Yasamaniz onlar için çok tehlike olusturdugundan uygun bir zamanini bulup sizi temizleyecekler. Bunun gerçek oldugunu tekrar söylemeliyim. Ve sunu da eklemeleyim ki, hangi nedenle oldugunu bilmem; ama, sizin polisten oldugunuza ve simdiye kadar onlari ihbar etmediyseniz bile ilk firsatta ihbar edeceginize inaniyorlar. Dogru mu bu? Isini bilen bir ses tonu ile sorulan bu soruya, Shatov, yüzünü eksiterek öfkeyle kaçamak cevap verdi: - Casus bile olsam kimi ihbar edecegim? Stavrogin'in durumunu kendi durumundan bile önemli kabul ettigi her halinden belli olan Shatov, ilk düsüncesine sarilarak: - Hayir, beni bir tarafa birakin, diye haykirdi. Benim canim cehenneme!.. Siz, siz, Stavrogin, böylesine igrenç, degersiz, aptalca bir ise nasil karisabiliyorsunuz? Onlarin birliginin bir üyesisiniz!... Sonra birden çaresizlik içinde haykirdi: - Nicholas Stavrogin'in büyük kahramanligi bu mu olacakti? Bundan daha acikli bir sey olamazmis gibi ellerini bile ogusturmaya baslamisti. Stavrogin, gerçekten sasirarak: - Özür dilerim, dedi. Fakat, beni bir günes ve kendinizi de bir 287sinekmis gibi gösteriyorsunuz. Bunun böyle oldugunu Amerika'dan gönderdiginiz mektuplardan bile anliyordum. Shatov birden konusmaya basladi. - Siz... siz... biliyorsunuz... Oh, benim tartismami yapmayalim; Hakkinizda açiklayacaginiz bir sey varsa, durmayin açiklayin!.. Sonra derin bir soluk alarak tekrarladi. - Soruma cevap verin!.. -Memnuniyetle. Böylece bir lagim çukuruna nasil düstügümü mü soruyorsunuz? Size söylediklerimden sonra, bu konuda sizinle biraz daha samimi olmaliyim. Görüyorsunuz ya kesin konusuyorum; gerçekten bu birlige bagli degilim ve hiçbir zaman da bagli olmadim ve aralarina katilmadigim için onlardan ayrilmaya sizden çok hakkim var. Bunun tam tersine, isin daha basinda, onlara içlerinden biri olmadigimi, onlara yardim ettiysem, bunun tamamen rastlanti oldugunu ve kendileri ile hiçbir iliskim olamayacagini söyledim. Birligin yeni plana göre yeniden örgütlenmesinde belirli bazi isler yaptim, hepsi o kadar. Fakat, simdi düsüncelerini degistirmisler ve beni birakmalarinin tehlikeli ve sakincali olacagini düsünmüsler. Bu bakimdan benim de kƒra listede olmamsöz konusu - Ah, hep ölüm karan verirler, zaten. Bu kararlari da resmi mühürlü, üç buçuk kisinin imzaladigi resmi kƒgitlarla olur. Bu isi sonuna kadar götürebileceklerine gerçekten de inaniyor musunuz? Stavrogin, her zamanki umursamaz ve biraz da gevsek tavriyla devam etti: -Bu noktaya gelince, bir bakima hakli, bir bakima haksizsiniz. Kuskusuz ki, böyle durumlarda, her zaman oldugu gibi daha çok hayal vardir; bir avuç insan, kapasitesini ve önemini büyütüyor. Hatta, bunu su kadara da vardirabilirim ki, bütün birlik sadece Peter Verkhovensky'yi kapsiyor ve sadece onun alçakgönüllülügü, kendi birliginin basit bir ajani oldugunu kabullenmesine neden oluyor. Bununla beraber, bu birligin temel düsüncesi, kendisine benzeyen 288 birliklerin temel düsüncelerinden daha saçma degil. 'Enternasyonal' ile iliskileri var. Ajanlarini Rusya'ya sokmayi basardilar. Hatta, oldukça degisik bir yöntem bulmuslar... fakat, kuskusuz ki teorik olarak. Buradaki amaçlarina gelince, Rus örgütünün gelismesinin çok belirsiz oldugunu ve bu ülkede hemen hemen daima beklenmedik seyler yapabileceklerini unutmamalisiniz. Hatirlarsiniz ki Verkhovensky inatçi bir insandir. Shatov öfkeyle: - Rusya'yi hiç anlamayan bir bit, bir kara cahil, koca bir ahmaktir! diye haykirdi. - Onu yeteri kadar tanimiyorsunuz. Rusya hakkinda bilgilerinin zayif oldugu dogrudur; fakat, yine de sizin ve benim bilgim kadar bilgisi vardir. Ve ayrica, Verkhovensky, Rusya hayranidir. -Verkhovensky Rusya hayrani, ha? - Evet, kusku yok. Soytariligi terk edip yari çilgin oldugu bir ani vardir. Sizin sözlerinizden birini yine size hatirlatacagim; 'Bir insanin ne kadar güçlenecegini kavrayabiliyor musunuz?' Lütfen gülmeyin. Bir tetigi çekecek kadar yetenegi vardir. Benim de bir casus oldugumdan süpheleniyorlar. islerinde çok az tecrübeleri oldugu için, karsilarina çikan herkesin casus oldugundan kuskulaniyorlar. - Fakat korkmuyorsunuz, degil mi? - Ha... hayir. Çok korkmuyorum. Fakat sizin durumunuz çok daha degisik. Uyarmamin nedeni dikkatli olmaniz içindir. Benim düsünceme göre, budalalar tarafindan tehdit edildiginizi düsünmemelisiniz. Söz konusu olan onlarin zeki olup olmadiklari degil. Sizden ve benden çok daha güçlü kisilere el kaldirdilar. Oh, saat on bir buçuga gelmis. Saatine baktiktan sonra sandalyesinden kalkti. - Size bir soru daha sormak istiyorum, fakat bunun konustugumuz sorunlarla ilgisi yok. Shatov ayaga firlayarak: 289- Tanri askina!... diye haykirdi. Stavrogin, sorgu dolu bakislarla bakti. -Ne demek istiyorsun? Shatov anlasilmaz bir heyecanla: - Sorunuzu sorun, Tanri adina!... diye haykirdi. Fakat, size de benim bir soru sormam sartiyla. Lütfen izin verin... yapamam... sorun sorunuzu!... Stavrogin, biraz bekledikten sonra basladi. - Anladigima göre, Mary'nin üzerinde belirli bir etkiniz var. Sizinle konusmaktan ve sizi dinlemekten hoslaniyor. Öyle degil mi? Shatov, biraz sasirarak Stavrogin'e bakti. - Evet... dinledi... - Onunla evli oldugumu resmen bildirmek istiyorum. Shatov dehset içinde fisildadi. -Fakat, bu mümkün mü? - Ne demek istiyorsunuz? Bunun güç bir tarafi yok. Evliligin taniklari bu sehirde. Evlilik tamamen resmi bir sekilde yapildi. Topluma duyurulmamasinin nedeni, evliligin taniklari, Kirilov, Peter Verkhovensky ve nihayet, akrabam saymakta gurur duydugum Lebyatkin'in susmaya söz vermis olmalaridir. - Bunu demek istemedim. O kadar sogukkanli konusuyorsunuz ki... fakat devam edin! Bu evlilige zorlanmadiniz, degil mi? Stavrogin, Shatov'un meydan okuyan bakislarina gülümseyerek, cevap verdikten sonra: - Hayir, beni kimse zorlamadi, dedi. Shatov heyecandan titreyerek: - Peki, her zaman sözettigi su çocuk meselesi nedir? diye sordu. - Çocugundan mi söz ediyor? Ulu Tanrim, böyle bir seyden haberim yok. Ilk kez duyuyorum. Hiçbir zaman çocugu olmamisti. Olamazdi da, halen bakiredir... çünkü! 290 - Anliyorum! Tahmin etmistim. Dinleyin! - Neyiniz var, Shatov? Shatov yüzünü elleriyle kapayarak arkasina döndü; sonra birden Stavrogin'i omuzlarindan yakaladi. - Biliyor musunuz, diye bagirdi. Hiç degilse, bütün bunlari neden yaptiginiz ve simdi böyle bir cezayi kendinize neden verdiginizi biliyor musunuz? - Sorunuz zehirli ve zekice; fakat, sizi sasirtacagim; evet, o zaman onunla neden evlendigimi ve simdi, sizin deyisinizle, kendime neden böyle ceza verdigimi biliyorum. - Bunu birakalim simdi... tartismasini daha sonra yapariz. Ana konu üzerinde konusalim, ana konu. Sizin için tam iki yil bekledim. - Beklediniz mi? -Sizin için çok uzun zaman bekledim. Durmadan dinlenmeden sizi düsündüm. Sizden baska hiç kimse... bunu size Amerika'dan da yazmistim. - Uzun mektubunuzu çok iyi hatirliyorum. - Okunamayacak kadar uzun muydu? Sizinle ayni fikirdeyim. Alti, kocaman sayfa. Konusmayin... konusmayin! Bana on dakikanizi daha ayirabilir misiniz; ama simdi, derhal? Sizi çok uzun zamandir bekliyordum! - Memnuniyetle, size ancak yarim saat ayirabilirim uygun mu? Shatov öfkeyle: -Fakat, dedi. Bu tavrinizi da birakacaksiniz. Anliyor musunuz? Size yalvarmam gerekirken, sizden bunu istiyorum... yalvarmasi gereken birinin, istemesi ne demektir bilir misiniz? Stavrogin zayif bir tebessümle: - Böylece, yüksek kimseler için olagan seylerin üstünden bakacaksiniz, dedi. Atesiniz oldugunu üzülerek görüyorum. 291Shatov: - Bana saygili davranmanizi istiyorum... talep ediyorum! diye haykirdi. Kisiligime saygi degil... kisiligimin cani cehenneme!... Baska bir sey için, sadece bu seferlik, sadece birkaç söz için. Dünyada son defa olmak üzere... sonsuzda bulusan iki yaratigiz. Ifadenizi degistirin Ve insan gibi konusun! Ömrünüzde bir kere olsun insan sesiyle konusun! Bunu kendim için degil sizin için istiyorum. Sinirsiz gücünüzü ögrenmenize yardimci oldugumdan ötürü, yüzünüze attigim yumruk için beni bagislamak zorunda oldugunuzu kavrayabiliyor musunuz? Yine, o büyüklük taslayan, tiksinti dolu tebessümün dudaklarinizda dolastigini görüyorum. Oh, beni ne zaman anlayabileceksiniz? Birakin artik bu kibirli tavirlarinizi!... Lütfen, bunu sizden talep ettigimi anlayin... talep ediyorum... aksi halde konusmam. Dünyada hiçbir sey için konusmam! Shatov, öfkeden sayiklamaya baslamisti. Kaslari çatilmis olan Stavrogin, eskisinden daha dikkatli gibi görünüyordu. Stavrogin ciddi ve inandirici bir sesle: - Yarim saat kalacagima söz verdigime göre, dedi. Zaman benim için çok degerlidir. Sizi dinlemeye niyetli oldugumu da bilmenizi isterim. Hiç degilse ilgi ile dinleyecegim ve... ve sizden benim için yeni olan birçok sey ögrenecegime de eminim. Stavrogin yine sandalyesine oturdu. Shatov: - Oturun! diye bagirdi ve nasil olduysa birden sandalyesine çöktü. Stavrogin bir kere daha: - Fakat size hatirlatayim, dedi. Sizden Mary ile ilgili bir ricada bulunacaktim. Öyle bir rica ki, Mary için çok önemlidir. Konusmasinin en can alici yerinde sözü birden kesilen ve kendisine sorulani anlayamayan bir kimsenin saskinligi gibi, sasiran Shatov'un kaslari çatildi. - Nedir? 292 Stavrogin samimi bir gülümsemeyle: - Bitirmeme firsat vermediniz ki, dedi. Shatov birden durumu kavrayarak elini salladi ve hemen kendi konusuna geçmek isteyerek: - Oh, saçma, saçma! diye bagirdi. Daha sonra, daha sonra!... *** Hemen hemen tehdit eder bir tavirla, gözlerinden ates püskürerek iskemlesinde ileri dogru egilen Shatov, sag elinin isaret parmagini sallayarak (belki bu hareketinin farkinda bile degildi) konusmaya basladi. - Biliyor musunuz, simdi yeryüzünde "Tanri özelligini tasiyan", yeni Tanri adina dünyayi kurtaracak olan, hayatin anahtarlarim elinde tutan insanlarin kim oldugunu... bu insanlarin hangi ulustan oldugunu ve isimlerini biliyor musunuz?, -Tavriniza bakilacak olursa, bunun Rus halki oldugunu derhal söyleyebilirim. Shatov hemen hemen yerinde siçrayarak: - Ve gülmeye basladiniz bile! diye haykirdi. Ah, ne soy!... - Kendinize gelin, rica ederim. Aksine, böyle bir sey söyleyeceginizi tahmin ettigim için gülümsedim. - Böyle bir sey mi bekliyordunuz? Peki, bu sözler, sizin bildiginiz seyler degil mi? - Hem de çok iyi biliyorum. Sözü nereye getirmek istediginizi de biliyorum. Bütün cümleniz, hatta Tanri özelligini tasiyan insanlar deyisiniz sadece, Amerika'ya hareketinizden iki yil evvel Avrupa'da konustuklarimizin devamidir. Hiç degilse, simdi hatirladigim kadari bu. - Bu sizin deyisinizdir, benim degil. Sizin kendi deyisinizdir; hem de konusmanizin devami degildir. Biz böyle bir sey hiç ko293nusmadik. Büyük sözler eden bir ögretmenle yeniden dirilen bir ögrencisi vardi. O ögrenci ben, ögretmen ise sizdiniz. - Fakat hatirlarsaniz, benim sözlerimden sonra, siz birlige katildiniz. Zaten ondan sonra da hemen Amerika'ya gittiniz. - Dogru. Bunun hakkinda size Amerika'dan da yazmistim. Size, hemen hemen her seyi yazmistim. Çocuklugumdan beri benimsedigim, bütün ümitlerimi bagladigim ve ugrunda gözyasi döktügüm bir inançtan, kendimi bu kadar çabuk koparip kurtaramadigim dogrudur. Tanri degistirmek çok güçtür. O zaman size inanmak istememistim; çünkü, inanmak istemiyordum ve son defa olmak üzere bütün umutlarimi su lƒgim çukuruna bagladim. Fakat ekilen tohum kalbimde kaldi ve büyüdü. Bana ciddi, ama çok ciddi olarak söyleyin, Amerika'dan yazdigim mektubu sonuna kadar okumus muydunuz? Belki de hiç okumamissinizdir, ha? - O mektubun üç sayfasini okudum. Ilk ve son sayfalarini okudum. Orta sayfasina da söyle bir göz attim. Bununla beraber, daima okumaya niyetliydim. Shatov elini sallayarak Stavrogin'i susturdu. -Oh, hepsi bir... Unuttunuz bunu! Insanlar üzerine söylediginiz o sözleri inkƒr ediyorsaniz, o zaman böyle bir seyi nasil söyleye-bildiniz? Iste buna dayanamiyorum. Stavrogin esrarengiz bir tavirla: - O zamanlar da sizinle saka etmiyordum, dedi. Sizi inandirmaya çalisirken, belki de sizden çok kendimi düsünüyordum. - Saka etmiyordunuz!... Amerika'da üç ay samanlarin üstünde çaresiz bir adamla beraber yattim ve ondan, benim içime Tanri ve vatan sevgisinin tohumlarini ektiginiz zamanlarda, belki de ayni günlerde, bu zavalli, manyak Kirilov'un da kalbine ayni tohumlari ektiginizi ögrendim. Zavallinin içini yalanlarla, iftiralarla doldurdunuz ve onu yari deli bir hale soktunuz. Simdi ona gidip bir bakin... sizin yaratiginizdir. Fakat onu gördünüz, degil mi? - Her seyden önce sunu bilmelisiniz ki, biraz önce çok mutlu ve iyi oldugunu bizzat kendisi söyledi. Bunlarin hepsinin ayni za294 mana rastladigini düsünmekle hata etmiyorsunuz; fakat, bundan ne çikar? Her ikinizi de kandirmadigimi bir daha söylüyorum. - Dinsiz misiniz? Simdi bir dinsiz misiniz? - Evet. - Ya o zaman? - O zaman da. Shatov mirildandi. - Konusmaya basladigim zaman saygi duymanizi istedigim kisi ben degildim. Sizin gibi zeki bir insanin bunu anlamasi gerekirdi. - Ilk sözlerinizi duyar duymaz kalkmadim, konusmayi örtbas etmedim. Sizden uzaklasmadim, hƒlƒ buradayim ve sorulariniza cevap veriyorum. Bagirmaniza bile ses çikarmadigima göre, size karsi olan saygimi kaybetmemisim demektir. Shatov elinin bir hareketi ile Stavrogin'e susmasini isaret ederek: - 'Bir dinsiz Rus olamaz. Bir dinsiz Rus olmaktan çikar' deyisinizi hatirlar misiniz? Böyle söylediginizi hatirliyor musunuz? diye sordu. Stavrogin sanki ona karsit bir soru sorarmis gibi: --Eee...?dedi. - Siz mi soruyorsunuz? Hatirlamadiniz mi? Öyle de olsa, Rus ruhunun baslica özelliklerinden birini kesfetmis oluyorsunuzun. Bunu unutmaniz mümkün degil! O zamanlar söylediginiz baska bir seyi daha hatirlatayim: 'Yunan Ortodoks inanci olmayan bir kimse Rus olamaz?' - Bunun Slavci bir düsünce oldugunu zannederim. - Hayir, simdiki Slavcilar böyle bir düsünceyi kabullenmiyorlar. Ama, siz daha da ileri gitmistiniz. Roma Katolikliginin Hiristiyanlik olmadigi inancindaydiniz, Roma'nin, seytanin üçüncü bir oyununa kanan Isa'nin, bir kralligi olmadan yeryüzünde kalamayacagini bildirdigini; Katoliklerin ise yeni bir Isa yarattigini ve bütün Bati Dünyasi'ni yiktigim, söyleyen siz degil misiniz? 295Fransanin Katolik kilisesi yüzünden aci çektigini, Roma Tanrisi'ni kabullenmediklerini; fakat, baska bir Tanri da bulamadiklarini söyleyen, siz degil misiniz? O zamanlar iste böyle konusabiliyordunuz!... Konusmalarimizi çok iyi hatirliyorum. Stavrogin, ciddi bir sesle: - O zamanlar buna inansaydim; kusku yok ki ayni seyleri yine takrarlayacaktim, dedi. Fakat sizi temin ederim ki, bu eski düsüncelerimi tekrarlamaniz bende son derece kötü bir etki yaratiyor. Artik kesmez misiniz? Shatov, Stavrogin'in istegine aldirmadan haykirdi. - O zamanlar inansaydiniz, ha?!.. Fakat gerçegin Isa'nin disinda oldugunu size matematiksel olarak tanimlasalar bile, gerçegin yaninda olmaktansa Isa'nin yaninda olmayi tercih edeceginizi söyleyen siz degil miydiniz? Söylediniz mi bunu? Söylediniz mi? Stavrogin sesini yükselterek: -Fakat ben de size bir soru sorayim, dedi? Bu sabirsiz... insana huzursuzluk veren imtihanin amaci nedir? - Bu imtihan, bir daha tekrarlanmayacak ve size bir daha ha-tirlatilmayacaktir. - Sonsuzda ve zamanin disinda oldugumuzu hƒlƒ israrla söylüyorsunuz. Shatov birden bagirdi. - Susun! Aptal ve beceriksiz olabilirim; ama, birakin gülünç duruma düseyim! O zamanki esas düsüncenizi bir kere daha tekrarlamama izin verir misiniz? Sadece on iki satir kadar... hem de özetleyecegim. - Sayet özetleyecekseniz tekrarlayabilirsiniz. Stavrogin saatine bakmak istegini güçlükle yendi. Shatov sandalyesinden ileri dogru uzandi ve hatta, kisa bir süre için parmagini yine salladi. Stavrogin'e kötü kötü bakmaya devam ederek, sanki bir yerden okuyormus gibi tane tane konusarak anlatmaya basladi. 296 - Hiçbir ulus, henüz bilim ve mantik çerçevesi dahilinde oturmus degildir. Hatta, simdiye kadar küçük bir örnek bile göstermemislerdir. Sosyalizm, dogusu bakimindan, dinsiz olmak zorundadir; çünkü, ilk basindan beri, dinsizligin önderi oldu ve kendi kendini bilim ve mantik çerçevesi içinde düzenledi ve siraladi. Dünya kuruldugundan bugüne kadar, mantik ve bilim, daima ikinci derecede bir plan halinde kalmistir. Ve dünya duruncaya kadar da böyle devam edecektir. Insanlar tamamen degisik bir güçle sekillendirilmis ve hareket ettirilmistir. Bu güç öyle bir güçtür ki, her ne kadar nasil dogdugu bilinmiyorsa da, onlarin üstünde güçlü bir etki yürütmektedir. Isi sonuna kadar götürmeyi bilinmez bir hirsla arzulayan, ölümü ve varligini inkƒr eden bir güçtür. Kutsal kitapta 'Hayat irmagi'nin kuruyacagi söylendigi gibi, bu güç de hayatin ruhudur. Filozoflarin dedikleri gibi, bu güç, bir estetik prensibi, bir ahlak prensibidir. Basit olarak adlandirdigim gibi Tanri'yi arama' prensibidir. Bütün uluslarin gelismelerindeki, her insanin içindeki ve varliklarinin her noktasindaki belirli amaç, sadece Tanri'nin, Tan- -rilari'nin, onlara özgü Tanrilarinin pesinden kosmak ve gerçegi, o Tanri'ya inançta aramaktir. Dünyanin var olusundan bu yana ve dünyanin sonuna kadar Tanri, tüm insanligin yarattigi bir varlik olmustur ve olmakta devam edecektir. Simdiye kadar bütün insanlarin ya da çogunlugunun ortak bir Tanri'si olmamistir; ama, kendilerine özgü bir Tanrilari olmustur. Tek bir Tanri'ya inanç, ulusal kavramin ortadan kalkacaginin ilk isaretidir. Tanrilar ortak Tanri haline gelince, kendileri ile beraber, onlara olan inanci ve insanligi da yok edeceklerdir. Bir ulus güçlendikçe, Tanri'si da digerlerinden ayrilacaktir. Henüz dinsiz bir ulus yoktur; yani, iyilikle kötülük kavrami olmayan bir ulus yoktur. Her insanin kendisine özgü bir iyilik ve kötülük kavrami, kendisine olan bir iyiligi ve kötülügü vardir. Birçok ulus, iyi ve kötü kavrami ortak oldugu takdirde, o uluslar yok almaya ve iyi ile kötü arasindaki fark kavrami da yavas yavas silinmeye ve kaybolmaya baslar. Mantik hiçbir zaman, iyi ile kötü arasindaki ayrimi görebilecek, hatta, yaklasik olsa bile iyiyi kötüden ayirabilecek güce erisme297mistir. Tersine olarak, bunlari acinacak sekilde birbirine karistirmistir; Bilime gelince, onun çözümlenmis sekli, daima zor kullanma temeline dayanmistir. Bu zor kullanma, yüzyilimiza kadar hiç bilinmemis, salgin bir hastaliktan, kitliktan, savastan bile korkunç olan, insanligin en büyük felaketi yari bilim için özellikle dogrudur. Yari bilim, simdiye kadar dünyanin görmedigi bir despottur. Kendi rahipleri ve esirleri olan, insanligin bugüne kadar düsünmeden önünde secde ettigi, bilimin kendisinin bile önünde utanç verecek bir sekilde egildigi bir despottur. Bütün bunlar sizin söz-lerinizdir, Stavrogin. Tabii, söz ettigim yari bilim hariç; bu bana ait bir deyis; çünkü, ben yari bilimi temsil ediyorum ve bu nedenle de ondan nefret ediyorum. Sizin düsüncelerinize ve kendi deyimlerinize gelince, onlarin hiçbirini degistirmeden söyledim. Tek kelimesini bile degistirmedim. Stavrogin çekingen bir tavirla: Zannetmiyorum, dedi. Söylediklerimi hareretle kabullenmistiniz ve farkinda olmadan degistirmis olabilirsiniz. Tanri'yi, ulusun basit bir esyasi düzeyine indirdiginiz gerçek... Birdenbire, Shatov'un sadece sözlerini degil hareketlerini de yakindan izlemeye basladi. Shatov: - Tanriyi ulusun basit bir esyasi düzeyine mi indirdim? diye bagirdi. Tamamen tersine, insanlari Tanri'ya yükselttim. Bunun aksi ne zaman olmustur ki? Insanlar Tanri'nin bedenidir. Her insan ancak, kendisinin özel bir Tanrisi oldugu, diger Tanrilar'a bakmadigi zaman insandir; kendi Tanrisiyla dünyanin üstesinden gelecegine ve bütün diger Tanrilar'i kovacagina inandigi sürece böyle olacaktir. Büyük uluslar, hiç degilse kendisini göstermis, insanligin basinda yürüyen uluslar, buna daima inanmislardir. Gerçeklere karsi durmak mümkün olamaz. Yahudiler, gerçek Tanri'yi bekledikleri için yasadilar ve gerçek Tanri'yi dünyaya biraktilar. Yunanlilar dogayi Tanrilastirdilar ve dinlerini dünyaya yaydilar..., yani, felsefe ve sanati. Romalilar Devlet içinde insanlari Tan298 rilastirdilar ve Devleti uluslara miras biraktilar. Fransa, uzun tarihi boyunca, sadece Romanin Tanri düsüncesinin gelismesi ve se-killenmesiydi. Nihayet, Roma Tanrisini lagima atti ve kendisini dinsizlige verdi! Simdilik buna sosyalizm diyorlar; çünkü, dinsizlik Roma Katolikliginden daha saglikliydi. Büyük bir ulus, gerçegin yalniz kendisinde, kesin olarak yalniz kendisinde oldugu ve dünyayi elindeki bu gerçekle kurtarmaya, yeniden canlandirmaya sadece kendisinin yetenekli oldugu hakkindaki inancim yitirdigi an, o ulus büyüklügünü kaybeder ve yalniz etnografik bir materyal olur. Gerçek büyük bir ulus, insanlikta ikinci derecede bir rol oynamayi hiçbir zaman kabullenemez. Birinci dereceye bile razi olamaz. Kesinlikle tek olmayi ister. Bu inanci yitiren bir ulus artik ulus degildir. Fakat yalniz bir gerçek vardir ve bu nedenle, her ne kadar diger uluslarin kendi özel Tanrilari bulunsa bile, bütün uluslar arasinda, gerçek Tanri'ya sahip olacak ancak bir ulus vardir. Ve Tanriyi kendinde tasiyan insanlar sadece Rus ulusudur ve... ve. Sözünün burasinda öfkeyle: - ... ve siz Stavrogin, beni bu kadar budala mi saniyorsunuz? diye haykirdi. Su anda söylediklerimin, Moskova Slavcilari'nin agizlarinda gevis getirdikleri, bayatlamis kelimeler ya da tamamen yeni kelimeler, en son kelimeler, yeniden dogusun tek kelimesi oldugunu bilmeyecek kadar budala miyim? Ve... ve su dakikada bana gülüp gülmemenizden bana ne? Tek kelimenin bile anlamini anlayamamaniz umurumda mi? Ah, su andaki yüzünüzün anlamindan ve gururla gülümsemenizden nasil igreniyorum!... Yerinden firladigi zaman agzi köpürmüstü. Stavrogin, yerinden kalkmadan son derece ciddi bir sekilde: - Tamamen aksine, Shatov, tamamen aksine, dedi. Söylediklerinin tamamen aksine olarak, atesli sözleriniz çok güçlü anilarimi canlandirdi. Sözlerinizde, iki yil önceki ruhsal durumumu buluyorum. Biraz önce söyledigim gibi, o zamanki düsüncelerimi büyüttügünüzü söylemeyecegim. Hatta, önceden söylediklerim daha degisik, daha kesin sözlerdi sanirim. Üçüncü kez söylüyorum; 299inanin ki, simdi anlattiklarinizi son kelimelerine kadar dogrulamak isterdim, ama... - Ama ürkek bir tavsan gibisiniz? - Ne...'Neee? Shatov tekrar otururken kin güden bir gülümsemeyle: - Size ait olan asagilik bir deyisdir, dedi. Tavsan yemek için... önce onu yakalamak gerekir. Tanri'ya inanmak için de... Tanri'nin olmasi gerekir. Bana söylendigine göre, Petersburg'da sizin en çok deger verdiginiz bir sözmüs. Nozdryov'un tavsani art bacaklarindan yakalamak istemesi gibi. - Hayir, yakaladigini söyleyerek övünür, o kadar. Sirasi gelmisken, izninizle bir soru da ben soracagim. Zaten bunu sormak hakkini da kazandim. Söyleyin bana, tavsani yakaladiniz mi, yoksa hƒlƒ kaçmakta devam ediyor mu? Shatov, birden tepeden tirnaga titremeye basladi. - Böyle kelimeler kullanmaya cesaret etmeyin! dedi. Baska, daha degisik kelimeler kullanin!... Stavrogin, sert bir tavirla ona bakarak: -Nasil isterseniz, dedi. Daha baska sekilde sorabilirim. Bütün ögrenmek istedigim, Tanri'ya inanip inanmadiginiz. Shatov, öfkeyle mirildandi. - Rusya'ya inaniyorum. Yunan Ortodoks Kilisesi'ne inaniyorum. Ben... ben Isa'nin varligina inaniyorum... Onun benzerinin Rusya'da dogacagina inaniyorum. inaniyorum ki... - Ya Tanri'ya? Tanri'ya da inaniyor musunuz? - Tan...Tanri'ya da inanacagim. Stavrogin'in yüzünde en ufak bir kipirdanis bile olmadi. Shatov, meydan okurcasina, ates püsküren gözlerle, karsisindakini kül etmek istermis gibi bakiyordu. Nihayet: - Görüyorsunuz ya, ona hiç inanmadigimi söylemedim size! diye haykirdi. Simdilik, mutsuz, can sikici bir insan oldugumu an300 latmak istiyorum... sadece simdilik... Fakat canim cehennemin dibine gitsin! Önemli olan sizsiniz, ben degil. Ben yeteneksiz bir kisiyim. Her yeteneksiz kisi gibi sadece kanimi verebilirim, fazlasini veremem. Fakat kanimin da cehenneme kadar yolu var!... Sizin hakkinizda konusuyorum. Burada iki yildan beri sizi bekliyordum. Yarim saatten beri önünüzde ƒdeta çirilçiplak dans ediyorum. Siz, ancak siz... bayragi çekebilirsiniz!... Söylemek istedigini bitirmedi. Sanki çaresizlik içindeymis gibi dirseklerini masaya dayadi ve basini ellerinin arasina aldi. Stavrogin: - Mademki siz söz ettiniz, dedi. Oldukça garip bir noktaya dikkatinizi çekmek isterim: Neden herkes elime bir bayrak tutusturmaya kalkisir? Peter Verkhovensky bile, 'Onlarin bayraklarini' kaldirabilecegine inaniyor. Hiç degilse bana öyle söylüyor. Suç islemekteki olaganüstü yetenegim yüzünden, onlar için Stenka Razin rolü oynayabilecegimi düsünüyor. Bu kelimeler de aynen onun sözleridir. Shatov: - Ne dediniz! diye sordu. Suç islemekteki olaganüstü yeteneginizden ötürü mü? - Tamamen. Shatov, kötümser bir tavirla gülümseyerek: - Anliyorum, dedi. Petersburg'da hayvanca tutkulari olan gizli topluluktan oldugunuz dogru mu? Markiz de Sade'in bile sizden ders alabilecegi dogru mu? Çocuklari ayarttiginiz, yoldan çikarttiginiz dogru mu? Birden kendisini kaybederek haykirdi. - Cevap verin, yalan söylemeye sakin kalkmayin Nicholas Stavrogin, yüzünü yumruklamis Shatov'un karsisinda yalan söyleyemez!... Her seyi oldugu gibi söyleyin ve sayet bu dogruysa, sizi hemen burada öldürürüm!... Biraz uzunca süren sessizlikten sonra Stavrogin, yüzü solmus ve gözleri ates püskürerek: 301- Bu sözleri söyledim; ama, çocuklara herhangi bir zararim dokunmadi, dedi. Shatov, parildayan gözlerini ondan ayirmadan, kendisinden emin bir tavirla: - Fakat siz böyle söylediniz! dedi. Insanligin iyiligi bakimindan, güzellikle, kaba bir hareket ya da herhangi bir kahramanlik arasinda bir ayrim gözetmediginiz ve hatta insanligin ugruna hayati bile feda edebileceginiz dogru mu? Her iki güzelligin ve zevkin arasinda benzerlik buldugunuz dogru mu? Arzu ettigi anda kalkip gidebilecek olan Stavrogin, ne yerinden kimildiyor ve ne de gitmeye istekli görünüyordu. - Böyle sorulara cevap vermek mümkün olamaz... cevap vermeyi reddediyorum, diye mirildandi. Hƒlƒ öfkeden titreyen Shatov: - Kötülügün, neden kötü ve iyiligin neden iyi oldugunu ben de bilmiyorum, dedi. Fakat bunlar arasindaki ayrimin, Stavroginler gibi soylu beylerde neden silinip kayboldugunu biliyorum. Su kadinla neden böyle alçakça evlendiginizi biliyor musunuz? Çünkü, böyle bir evliligin rezaleti ve anlamsizligi yeteneksizliginizin en yüksek derecesine çikiyor!.. Oh, lagimin hiçbir zaman kenarinda yürümezsiniz; ama, lagimin içine paldir küldür tepetaklak dalarsiniz. Bu evliligi, manevi alçakliginizin, vicdan azabinizin, iskence zevkinizin ihtirasindan yaptiniz. Bu olay, kötü seylere belirtili bir ilgi gösteren sinir bozuklugundan meydana gelmistir. Sagduyuya karsi meydan okuma hissi karsi konamayacak derecede kiskirticiydi!... Stavrogin ve bir zavalli, bellegi noksan, yoksul, topal! Valinin kulagini isirdiginiz zaman hoslanmis miydiniz? Söyleyin hoslanmis miydiniz? Soylu bir kisinin, bos gezen ve serseri bir oglusunuz, degil mi? Stavrogin'in yüzü gittikçe soluyordu. Çarpik bir tebessümle: - Evlenme nedenim hakkinda yanilmakla beraber siz bir psikologsunuz, dedi. Çok hayret ediyorum dogrusu. Kirilov mu? Fakat onun bununla bir iliskisi olamaz. 302 - Yüzünüz soluyor, degil mi? Stavrogin, sonunda sesini yükselterek: - Fakat ne istiyorsunuz? diye sordu. Yarim saatten beri kirbacinizin altinda oturuyorum ye hiç degilse kibarca gitmeme izin verebilirdiniz, eger... eger bana böyle davranmaniz için mantiga uygun bir amaciniz yoksa... - Mantiga uygun bir amaç mi? -Elbette. Hiç degilse amacinizi söylemek zorundasiniz. Böyle davranmanizi bekliyordum; fakat, bütün gördügüm tükürür gibi konusmaniz. Kapiyi açmak zahmetine katlanir misiniz, lütfen. Stavrogin, oturdugu sandalyeden kalkti. Shatov öfkeyle arkasindan firladi. Stavrogin'in omzunu tutarak: - Topragi öp, göz yaslarinla sula, merhamet dilen! diye haykirdi. Stavrogin basini önüne egerek hemen hemen büyük bir kederle: - Fakat o sabah sizi... öldürmedim, degil mi? diye sordu. Ellerimi çektim, degil mi? - Haydi bana her seyi anlatin! Bana tehlikeyi haber vermeye geldiniz... beni konusturdunuz... yarin evliliginizi resmen açiklamaya niyetli oldugunuzu söylediniz! Yeni korkunç bir düsüncenin elinde kivrandiginizi yüzünüzden anlamiyor muyum saniyorsunuz? Stavrogin, neden ebediyen size inanmaya mahk–mum? Baska birisiyle böyle konusabilir miydim? Alçakgönüllüyüm; fakat, Stav-rggin'le konusuyorum diye çiplakligimdan utanmiyordum. Stavrogin beni dinliyor diye, kendi deyislerimle büyük bir düsünceyi karikatürize etmekten korkmadim... Siz gittikten sonra ayak izlerinizi bile öpecegimi bilmiyor musunuz? Sizi kalbimden söküp atamam, Nicholas Stavrogin! Stavrogin soguk bir sesle: - Sizi sevemedigim için özür dilerim, Shatov, dedi. - Sevemeyeceginizi biliyorum. Yalan söylemediginizi de bi303liyorum. Dinleyin. Her seyi düzeltebilirim. Sizin hesabiniza tavsani yakalayacagim. Stavrogin susuyordu. - Bir beyefendinin simarik oglusunuz, bir beyefendinin son oglu. Kendi halkinizi tanimadiginizdan, iyilik ve kötülük arasindaki ayrimi tanimlayamiyorsunuz ve tanimlayamayacaksiniz da... ne siz ne de Verkhovenskyler, baba ve ogul... ne de ben... ben de bir beyefendiyim... ben, köleniz ve usaginiz Pashka'nin ogluyum... Dinleyin, çalisarak Tanri'ya varin; her sey ondadir; yoksa, siz de küf gibi yok olacaksiniz; Tanri'ya, çalismakla erisin. - Çalismakla Tanriya erismek mi? Nasil bir çalisma? - Rençberlik. Varlikli olmaktan vazgeçin. Ah, gülüyorsunuz! Bir hile olacagindan mi korkuyorsunuz? Fakat Stavrogin gülmüyordu. Gerçek bir sey bulmus gibi bir an düsündükten sonra: - Çalismakla Tanri'ya erisilebilecegini ve bu çalismanin da rençberlik oldugunu düsünüyorsunuz, degil mi? diye sordu. Sonra birden konuyu degistirdi. - Sahi, dedi. Bana hatirlattiniz. Zengin olmadigimi ve atacak bir seyim bulunmadigini biliyor muydunuz? Öyleki, Mary'nin gelecegini bile garanti edecek durumda degilim. Baska bir sey daha var. Eger sizce bir sakinca yoksa, ilerde Mary'yi görebilir misiniz diye sormaya gelmistim. Onun zavalli düsüncelerine ancak siz bir etki yapabilirsiniz. Bunu size, bana herhangi bir sey olursa, diye söylüyorum. Shatov bir eliyle mumu alirken, öbür elini salladi. , - Pekƒlƒ, dedi. Mary'yi görmemi istiyorsunuz. Tabii daha sonra.. Gidip Tikhon'u görsenize. - Kimi. -Tikhon. Eskiden rahipti; simdi, hasta oldugundan çalismiyor. Sehrin sinirina yakin bir yerdeki Efimevsky Borogorodsky Ma-nastiri'nda oturuyor. 304 - Ne demek istediginizi anlayamadim? -Hiçbir sey demek istemedim. Onu ziyarete giden birçok insan var. Siz de gidip onu görün. Neden .görmeyesiniz? Neden olmasin, yani? - Ismini ilk kez duyuyorum ve... ve simdiye dek böyle bir adamla tanismamistim. Tesekkür ederim, gidip onu görecegim. Shatov, elindeki mumla merdivenleri aydinlatarak: - Bu taraftan, dedi. Merdivenlerden indikten sonra, sokaga açilan kapiyi çekip açti. - iste, diye ekledi. Stavrogin kapidan çikarken sakin bir sesle: - Bir daha sizi görmeye gelmeyecegim, dedi. Sokak hƒlƒ zifiri karanlikti ve yagmur dinmemisti. 2 GECE DEVAM EDIYOR Stavrogin, Bogoyavlenskaya Sokagi boyunca yürüdü; yol hafifçe meyilliydi ve ayaklari çamurda kayiyordu. Sonunda, karsisina sisle kapli genis bir bosluk çikti...Nehir. Buradaki evler küçük kulübelerden ibaretti ve karisik birçok sokak vardi. Stavrogin, uzun bir süre nehirden fazla ayrilmadan çitlerin boyunca yürüdü. Buralari çok iyi bildigi, yolunu sasirmadan yürümesinden belli oluyordu. Düsüncelere dalmis görünüyordu. Kendisini birden, dubalar üzerine kurulmus islak köprünün üzerinde bulunca sasirarak etrafina bakindi. Etrafta kimseler yoktu. Yollar o kadar tenhaydi ki, hemen dirseginin dibinde, kendisine yabanci gelmeyen simarik bir ses duydugu zaman elinde olmadan irkildi. - Özür dilerim, efendim, semsiyenizden ben de yararlansam, sizce bir sakincasi olur mu? 305Gerçekten de, bir gölge semsiyenin altina süzüldü ya da Stavrogin'e öyle geldi. Askerlerin dedigi gibi adamla omuz omuza yürüyordu. Stavrogin, adimlarini agirlastirarak, karanligin elverdigi ölçüde yanindaki adamin yüzünü görmeye çalisti. Üzerinde kaba elbiseler bulunan adam kisa boyluydu. Kivircik saçlarini ancak örtebilen, kenarlari yirtik bir sapka, basinda limon kabugu gibi duruyordu. Saçlari kuzguni siyah, gözleri oldukça iri, güçlü kuvvetli bir adamdi. Gözlerinde, genelde çingenelerde oldugu gibi sarimtirak bir parilti vardi. Öyleki, bu zifiri karanlikta bile pariltilari görmek mümkündü. Yaklasik kirk yaslarinda vardi ve sarhos da degildi. Stavrogin: - Beni taniyor musunuz? diye sordu. - Siz Bay Stavrogin'siniz, efendim. Geçen pazar tren istasyonunda sizi göstermislerdi. Ayrica, sizin hakkinizda daha önce de çok sey duymustum, efendim. - Bay Verkhovensky'den mi? Yoksa siz... siz kaçak Fedka olmayasiniz? -Vaftiz adim Fyodor'dur, efendim. Buralarda oturan bir annem var, efendim. Simdi çok yasli, efendim ve her geçen gün biraz daha çöküyor. Yasliligina, ayaginin bir çukurda olduguna bakmadan, benim için gece gündüz dua eder, efendim. - Kaçak bir mahk–msunuz, degil mi? - Evet, efendim, sadece ikametgƒhimi degistirdim, o kadar. Ömür boyu hapis cezasi aldigimdan, kitaplarima, kiliseye ve çanlara veda etmistim. Cezami bitirmek için de çok uzun bir zaman gerekiyordu, efendim. - Burada ne ariyorsunuz? - Elimden geldigi kadar geçinmeye çalisiyorum, efendim. Geçen hafta, amcam buradaki hapishanede öldü, efendim. Kalpazanliktan mahk–mdu. Onun ruhuna, köpeklere iki düzine tas attim, efendim. Simdilik yaptigim is bu kadar. Ayrica, Bay Verkhovensky, efendim, bütün Rusya'da serbest olarak dolasabilmem için bana bir 306 tüccar pasaportu temin edecek. Anladiginiz gibi, efendim, Bay Verkhovensky böyle bir evraki temin edene kadar oyalanmam gerekiyor. Bana karsi çok nazik davraniyor; çünkü, efendim, bana diyor ki 'Babam seni Ingiliz Kulübü'nde kumarda kaybetmis. Bu haksizliktir. Insanliga sigmaz bir davranistir. Içimi biraz isitabilmek için bana üç ruble verebilir misiniz, efendim? - Demek ki burada beni bekliyordunuz, degil mi? Bundan hoslanmadim. Kimin emriyle? - Kimseden emir almis degilim, efendim. Sizin ne kadar merhametli oldugunuzu bildigimden, efendim, bunu herkes biliyor. Sizin de anlayacaginiz gibi sifiri tüketmek üzereyim, efendim. Son cuma, midemi etli börekle tika basa doldurdum. O zamandan beri bir sey yemedim. Bir gün hiçbir sey yemedim. Ertesi gün sabrettim. Üçüncü gün yine bir sey yemedim. Nehirde su bol; fakat, o kadar çok içtim ki, midemde kurbagalar kol gezmeye basladilar. Benim gibi zavalli birine birkaç kurus ayiramaz misiniz, efendim? Buraya yakin bir yerde beni bekleyen bir hanim arkadasim var, efendim; fakat, cebimde birkaç ruble olmadan gitmeye cesaretim yok. - Bay Peter Verkhovensky, benim adima size nasil bir söz verdi? - Hiçbir söz vermedi, efendim, ama pürüzlü bir isinizde size yardimci olabilecegimi ima etti. Fakat, kafasindan geçen düsünceleri bilemiyorum, efendim. Bir kazak kadar sabrim olup olmadigini denemek ister sanirim. Ayrica, bana zerre kadar olsun güvenemez. - Oh? Neden güven miyormus? - Bay Verkhovensky iyi bir astronomdur ve gökyüzünde bilmedigi yildiz yoktur fakat o da hepimiz gibi yanilabilir, efendim. Tanri'nin huzurunda size söylediklerim dogrudur, efendim; çünkü, sizin nasil bir kimse oldugunuzu herkes biliyor. Bay Verkhovensky ve sizin karakteriniz bagdasamaz, efendim. Bir keresinde, insanin hain oldugunu ve düsüncelerini kimsenin degistiremeyecegini ve bir hain olarak kalacagini söylemisti. Eger bir kimseye aptaldir 307derse, o insan onun gözünde aptal olarak kalir, efendim. Fakat ben, efendim, sali ve çarsamba günü aptal olabilirim; ama, persembe günü ondan daha akilli bir insan olabilirim. Bu bakimdan, anliyorsunuz ya, efendim, pasaportum olmadigindan Rusya'da kalamayacagimi düsünüyor ve beni avcunun içinde sayiyor. Bay Verkhovensky'nin hayati çok ucuz buldugunu da söyleyebilirim, efendim; çünkü, insanlara kendince bir deger veriyor ve inancindan bir milim olsun ayrilmiyor. Ve ayrica, son derece yanilan bir insandir. Kendisinin haberi olmadan, sizin önünüze çikamayacagimi düsünüyor; oysa, gördügünüz gibi karsinizdayim. Üç gündür yolunuzu bekliyorum, efendim. Üç gecedir bu köprünün üstünde yolunuzu gözlüyorum ve simdi de Tanri'nin huzurundaymis gibi önünüz-deyim. Onsuz da yoluma devam edecegimi ona kanitlamak istiyorum. Daha dogrusu, çarigin önünde egilmektense, çizmenin önünde egilmek benim için daha iyidir, diye düsünürüm. -Peki, bu köprüden gece geçecegimi size kim söyledi? - Dogrusunu söylemek gerekirse, efendim, agzini bir an olsun kapamasini bilmeyen Yüzbasi Lebyatkin'den ögrendim. Bu bakimdan, üç gün üç gecemin karsiligi sizden alacagim üç ruble olacaktir. Elbiselerimin islanmasindan, tepeden tirnaga sirilsiklam oldugumdan söz etmeyecegim. Sadece buna katlanip gülecegim, efendim. - Ben sol tarafa siz ise, sag tarafa gidiyorsunuz. Iste köprünün sonuna geldik. Bakin Fyodor, söylediklerimi anlayan kimseleri severim. Size metelik bile vermeyecegim. Karsima bir daha ne köprüde ne de baska bir yerde çikin. Size ne simdi ne de gelecekte ihtiyacim olacak ve simdi söylediklerimi yerine getirmeyecek olursaniz, ellerinizi, kollarinizi baglayip sizi polise teslim ederim. Haydi, simdi defolun bakalim! - Hiç degilse, size buraya kadar eslik ettigim için bana birkaç kurus vermelisiniz, efendim. Sizin yaninizda yürümek benim için büyük bir serefti, efendim. - Haydi, yaylanin bakalim!.. 308 - Fakat yolunuzu bulabilecek misiniz, efendim? Burada yüzlerce dönemeç vardir... sehrin bu yakasinda size yolunuzu gösterebilirim, efendim. Çünkü, buradaki yollar, sanki seytan buradan geçerken sepetinden çikartip oraya buraya serpistirmis gibi karmakarisiktir. Stavrogin, tehdit eder bir tavirla adamdan yana döndü. - Sizi simdi baglayacagim! - Belki de fikrinizi, degistiririsiniz, efendim. Benim gibi bir öksüze aci vermek size ne kazandirir ki?... - Kendinize güvendiginizi görüyorum!... - Kendime degil size güveniyorum, efendim. - Size hiç ihtiyacim yok. Bunu evvelce söylemistim. -Fakat bütün mesele, benim size ihtiyacim olmasinda, efendim. Eh, baska çarem yok, sizin dönüsünüzü bekleyecegim, efendim. - Fakat ben de serefim üzerine söz veririm ki, eger bir daha karsima çikacak olursaniz, sizi baglarim. - Bu takdirde, kemerimi de hazir edecegim, efendim. Allahaismarladik, efendim. Semsiyeniz altinda beni barindirdiginiz için de tesekkür ederim. Ölene kadar bu iyiliginizi unutmayacagim, efendim. Adam geride kaldi. Stavrogin, büyük bir huzursuzluk içinde gidecegi yere vardi. Yerden bitmis gibi ortaya çikan adamin kendisine ihtiyaci olduguna kesin bir inanci vardi ve bunu bildirmek için fazla bekleyememisti. Serserinin tamamen yalan söylemedigi de belliydi. Belki de Verkhovensky'den gizli olarak kendi hesabina çalisiyor ve ondan bir is alacagini umuyordu. Eger böyleyse, bu karsilasmanin çok ilginç bir yönü vardi. *** . Stavrogin'in gittigi ev, issiz bir sokakla, mutfak bahçelerinin çitleri arasindaydi ve kelimenin tam anlami ile sehrin kenarindaydi. 309Bu, henüz dis kaplamalari yapilmamis, yeni, küçük ahsap bir evdi. Panjurlu pencerelerden birinin panjuru özellikle açik birakilmis ve pencerede bir mum yakilmisti. Görünüse göre o gece gelecek olan bir ziyaretçi için yakilmisti. Stavrogin, eve daha otuz adim kala, ev sahibi olmasi gereken, uzun boylu bir adamin merakla sokagi kontrol ettigini gördü. Biraz sonra da, adamin sabirsiz ve endiseli sesini duydu. - Siz misiniz, efendim? Siz misiniz? Stavrogin, kapiya kadar gidip semsiyesini kapayana kadar cevap vermedi. Sonra: - Evet, benim, diye seslendi. Kapida duran adam, yani yüzbasi Lebyatkin, heyecanla birkaç adim atti. - Nihayet gelebildiniz! Lütfen, semsiyenizi alayim, efendim. Hava çok yagisli, efendim. Semsiyenizi açip bir köseye koyarak kurutacagim. Buyurun, efendim, buyurun. Koridordan, içinde iki mum yanan odaya açilan kapi ardina kadar açik duruyordu. - Geleceginizi bu kadar kesinlikle bildirmemis olmasaydiniz, geleceginizden umudumu kesecektim artik. Stavrogin, odaya girerken saatine bakarak: - Bire çeyrek var, dedi. - O kadar çok yagiyor ve o kadar uzaktan geldiniz ki. Saatim olmadigindan zamani bilemiyorum ve... ve pencereden ise bahçeden baska bir sey görünmüyor... yani, sikƒyet etmiyorum, efendim; çünkü, sikƒyet etmeye hakkim yok. Sadece, bütün hafta beklemekten sabirsizlandim, o kadar... nihayet bir karara baglanmasini arzu ediyordum... - Ne demek istiyorsun? - Yani kaderimi agzinizdan duymak istemistim, efendim. Oturan, lütfen. Masanin yaninda duran sandalyeyi basiyla isaret etmisti. 310 Stavrogin çevresine bakindi; tavani alçak küçük bir odaydi; mobilya olarak sadece son derece gerekli esyalar vardi; yepyeni sandalyelerin ve kanepenin örtüleri yoktu; biri koltugun yaninda digeri odanin kösesinde duran, ihlamur agacindan yapilmis iki masa vardi; masanin birinin üzerine örtü örtülmüs, her türlü öteberi konmus ve bunlarin üstüne de tertemiz bir peçete yayilmisti. Görünüse bakilacak olursa, oda tümüyle tertemiz tutulmustu. Yüzbasi Lebyatkin sekiz günden beri içmiyordu. Yüzü sismis ve sari görünüyordu. Bakislari oradan oraya dolasiyor ve gözlerinin içinde merak kivilcimlari uçusuyordu. Daha da garibi, konusmasi ve davranisinin nasil olmasi gerektigine bir türlü karar verememis görünmesiydi. Eliyle odayi göstererek: - Gördügünüz gibi, dedi. Bakin, artik Kesis Zossima gibi yasiyorum. Içmemek, yalnizlik ve yoksulluk... Eski zaman sövalyelerinin yemini... - Eski sövalyelerin böyle yemin ettiklerini mi saniyorsunuz? - Belki de yaniliyorum. Yazik ki, dogru dürüst bir egitimim yok! Her seyi berbat ettim!.. Inanin efendim, yüz kizartici zayifligimi ancak burada anlayabildim. Ne bir bardak ne de bir damla içiyorum, efendim!... Küçük bir yuvam var ve tam alti gündür vicdan temizliginin anlamini çok iyi anladim. Hatta, duvarlar bile reçine kokuyor ve bana dogayi hatirlatiyor. Nasil bir adammisim meger? Ben nasil bir adamdim? Sairin tam yerinde söyledigi gibi, Geceleri evsiz barksiz dolasirim, Gündüzleri, dilim bir karis sarkarak. Fakat... iliklerinize kadar islanmissiniz... bir fincan çay içmez misiniz? - Hayir, tesekkür ederim. - Semaver saat sekizden beri kayniyordu, ama...korkarim ki... sönmüstür. Dünyada her sey ayni sekilde sönmüyor mu? Bir gün 311gelecek, günesin bile sönecegini söylüyorlar. Bununla beraber, semaverin altini yeniden yakacagim, tabii gerekirse. Agafya henüz uyumadi. - Söyleyin bana, Mary... Lebyatkin hemen: - Burada, burada, diye fisildadi. Ona söyle bir bakmak ister miydiniz? Sözünn burasinda, odanin bitisigindeki kapali kapiyi gösterdi. Stavrogin sordu: - Uyumuyor mu? - Hayir, hayir, Tanri hakki için hayir! Nasil uyuyabilir. Aksine, aksamdan beri sizi bekliyordu ve dün sizin geleceginizi ögrenir ögrenmez saçlarini taramaya basladi. Yüzünde çarpik bir tebessüm belirmisti; ama, hemen kendisini toparladi. Stavrogin kaslarini çatarak: - Genel olarak durumu nasil? diye sordu. Lebyatkin, yüzünde aci bir anlamla omuzlarim kaldirdi. - Genellikle mi? Siz kendiniz biliyorsunuz, efendim; fakat, su anda... su anda, efendim, iskambille kendi falina bakiyor. - Pekƒlƒ, daha sonra. Önce sizinle hesaplasmamiz gerekiyor. Stavrogin sandalyeye oturdu. Yüzbasi koltuga oturmaya cesaret edemeyerek baska bir sandalyeye oturdu ve söylenecekleri dinlemek üzere biraz öne egilerek bekledi. Stavrogin birden farkina vararak sordu: - Kösedeki masanin üstünde ve örtü altinda duran nedir? Lebyatkin masaya bakmak üzere döndü. - O mu, efendim? dedi. Sizin cömertliginizin bir parçasi, efendim. Yeni tasindigimizdan ve sizin uzun yoldan geldiginizi göz önüne alarak... 312 Minnet dolu bir anlamla gülümsedi. Sonra yerinden kalkip ayak parmaklarinin ucuna basarak masanin yanina gitti ve örtüyü dikkatle kaldirdi. Örtünün altinda yiyecek soguk bazi seyler hazirlanmisti; haslanmis et, domuz salami, sardalya, peynir, küçük bir sürahi ve uzun bir sise sarap. Bütün yiyecekler büyük bir dikkatle yerlestirilip hazirlanmisti. - Siz mi hazirladiniz? - Evet. Dün hazirlamistim. Elimden gelen gayreti gösterdim. Bildiginiz gibi Mary, böyle seylerle pek ilgili degil. Bütün bunlar sizin beni bagislamanizdir. Burasi da sizin evinizdir, benim degil. Yani, ben sadece sizin basit bir hizmetkƒrinizim. Fakat ruhen, efendim, ruhen tamamen özgürüm. Elimde kalan bu son seyi benden almaniz mümkün olamaz! - Anliyorum. Peki ama, yerinize oturmayacak misiniz? Lebyatkin yerine otururken: -Size minnettarim, efendim, ama özgürüm! diye haykirdi. Ah, efendim, kalbim o kadar doluydu ki sizi nasil sabirsizlikla bekledigimi bilemezsiniz. Iste simdi kaderimi tayin edeceksiniz... hem benim hem de içerdeki zavallinin. Dört yil önce orada oldugu gibi... kalbimi yine size açacagim. O zamanlar beni dinler siirlerimi okurdunuz... O zamanlar Shakespeare'den esinlenerek sizin palyaçonuz adini takmislardi bana. Kaderimde o kadar önemli yeriniz vardi ki... Simdi çok büyük korkularin tutsagiyim. Ögüdü ve kaderimi aydinlatacak olan isigi da sizden bekliyorum. Peter Verkhovensky bana karsi çok kötü davraniyor. Stavrogin onu ilgiyle dinledi ve yakindan inceledi. Yüzbasi gerçi içmeyi birakmisti; ama, düsüncelerinin yine de bir düzeni yoktu. Onun gibi yillanmis ayyaslar da, ancak böyle delice davranislar gösterebilirdi. Oysaki, madrabazlikta kimseden geri kalmamaya çalisirlardi. Stavrogin biraz oksayici bir tavirla: - Görüyorum ki bu dört yil süresince hiç degismemissiniz, 313yüzbasi, dedi. Insan hayatinin ikinci yarisinin, genellikle birinci yarida edinilen aliskanliklarla dolu oldugu dogrudur. Lebyatkin, yari saka, yari ciddi bir tavirla: - Büyük laflar, efendim, diye haykirdi. Gerçekten heyecanlanmisti; çünkü, güzel konusmaya hayrandi. - Söylediklerinizin hiçbirini unutmadim, diye devam etti. Özellikle Petersburg'da söylediginiz bir sözü hiç unutmadim. 'Sagduyunun karsisinda tutunabilmek için gerçekten de büyük bir insan olmak gerekir.' Evet, efendim kelimesi kelimesine böyle söylemistiniz. - Insanin budala olmasi da bir sey degistirmez. -Tamamen haklisiniz, efendim. Hayatiniz boyunca hep büyük sözler ettiniz. Halbuki, Liputin ve Peter Verkhovensky böyle seyleri söylemekten acizler! Ah, Bay Verkhovensky tarafindan nasil hakarete ugradigimi bilemezsiniz, efendim! - Fakat siz ne yaptiniz, yüzbasi? Siz nasil davrandiniz? - Sarhostum, efendim. Ayrica, yüzlerce düsmanim var! Fakat... fakat simdi yeni bir sayfayi çeviriyorum ve... ve simdi bir yilan gibi gömlek degistirecegim. Vasiyetimi hazirlamis oldugumu biliyor musunuz, efendim? - Çok ilginç. Kime ne birakiyorsunuz? - Ülkeme, insanliga ve ögrencilerime, efendim. Gazetelerde bir Amerikali'nin hayatini okudum. Bütün servetini fabrikalara ve özel arastirmalara birakmis. Kemiklerini tip ögrencilerine ve derisini de, gece gündüz Amerikan Ulusal Marsi'nin çalinmasi için davul yapilmak üzere bagislamis. Yazik ki, bizler, Amerika Birlesik Devletleri'nin yaninda cüceler gibi kaliyoruz. Rusya dogadan zayiftir; fakat, zekƒ bakimindan güçlüdür. Ben de derimi, göreve baslamak serefine eristigim Akmolinsky Piyade Alayi'na, her gün Rus Ulusal Marsi'nin çalinmasi için birakacak olsam, bunun büyük bir gericilik olmasi nedeniyle yasaklanacagindan eminim. Iste bu 314 nedenlerle, yüksek okul ögrencileriyle yetindim ve kemiklerimi akademiye birakmak arzusundayim. Ama bir sartla, kafatasimin alninda söyle bir yazi bulunacak: 'Pisman olmus serbest düsünceli bir insandi.' Evet, efendim, böyle iste!... Yüzbasi heyecanlanmisti ve Amerikali'nin biraktigi vasiyetnameden hoslandigi belliydi. Ayni zamanda madrabazin biri oldugundan, her zaman oldugu gibi Stavrogin'i eglendirip güldürmek arzusundaydi. Fakat Stavrogin gülecegi yerde, kuskulu bir tavirla: - Demek ki, vasiyetinizi yayinlayip, bunun için bir ödül almak amacindasiniz, degil mi? diye sordu. Lebyatkin, karsisindakini dikkatle inceleyerek: -Böyle de olsa, bundan ne çikar, efendim? diye sordu. Ne çikar bundan? Nasil bir hayat yasadigimi düsünün bir kere!.. Bir zamanlar sevdiginiz siirlerimi bile terkettim, efendim. Bir sise sarabin basinda ne kadar güzel yazardim, degil mi? Hatirlamiyor musunuz? Fakat, yazarligimin dönemi kapandi artik. Gogol gibi sadece bir siir yazdim!... Son öyküsünde oldugu gibi. Hatirlarsaniz, Gogol bu siirini bagrindan dökülmüs bir duygu gibi tanitmisti. Hem de bütün Rusya'ya... Ben de onun gibi son sarkimi söyledim ve sustum!... - S özettiginiz hangi siir? - 'Eger O Kadin, Ayagini Kirarsa!..' - Ne...Neee? Lebyatkin de bunu bekliyordu. Kendi siirlerine sonsuz bir saygi duyardi; fakat, bazi konularda ikiyüzlü olusundan, siirlerinin Stavrogin'i güldürmesini isterdi. Böylece bir tasla iki kus vurmus oluyordu. Hem bir sair olarak kendisini tatmin ediyor, hem de Stavrogin'i eglendiriyordu. Ama simdi, üçüncü bir amaci vardi. Siirlerini öne sürmekle, daima çok korktugu, kendisini suçlu buldugu bir konuda suçsuz oldugunu göstermek istiyordu. - 'Eger O Kadin Ayagini Kirarsa' Yani, atindan düsecek olursa. Biraz fantazi bir düsünce, deli saçmasi; ama, bir sair bulusudur. Bir 315keresinde atla geçen bir kiz gördügümde, sasmis ve kendi kendime su önemli soruyu sormustum: 'O zaman ne olurdu?' Yani, bir kaza olursa? Cevabi açikti: Bütün hayranlari kaçisir ve ortada sadece kalbi ezik sair kalirdi. Kusura bakmayin; ama, bit bile ƒsik olabilir ve buna engel olacak bir yasa da yoktur. Bununla beraber, küçük hanim mektubuma ve siirime gücenmis. Hatta, sizin bile kizdiginizi söylüyorlar. Dogru mu? Acinacak bir sey bu. Inanamam. Düsüncelerimle kime zararim dokunabilir ki? Ayrica yemin ederim ki, bütün bunlar Liputin'in basinin altindan çikiyor. 'Gönder, gönder! Herkesin mektup göndermeye hakki vardir.' Onun sözüne kanarak ben de gönderdim. - Yanilmiyorsam, ona evlenme teklif ettiniz, degil mi? - Düsmanlar, düsmanlar, düsmanlar!... Stavrogin soguk bir tavirla: - Siirinizi okuyun! dedi. - Saçma, saçma, sadece saçma. Böyle söylemekle beraber, yerinde dogruldu. Elini uzatarak basladi: Hepsinin güzeli bir bacagim kirdi, Ve simdi daha da güzellesti, Onu çok daha fazla seviyorum simdi ve, Yalvariyorum ona, Onu ne kadar çok sevdigimi hatirlarsin diye. Stavrogin elini sallayarak: - Yeter, dedi. Bu kadari yeter. Lebyatkin, sanki siir okuyan kendisi degilmis gibi konuyu hemen degistirerek: - Petersburg'u düsünüyorum, dedi. Yeniden dogusu düsünüyorum... efendim, simdiye kadar bana çok büyük yardimlarda bu316 lundunuz; yolculuk yapabilmem için gerekli parayi benden esirgemeyeceginizi umabilir miyim? Bir haftadan beri, günesi bekledigim gibi sizi bekledim. - Özür dilerim. Fazla param kalmadi. Hem neden size para verecek misim? Stavrogin birden öfkelenmis göründü. Kura bir sesle, yüzbasinin bütün kötülüklerini kisaca saydi; sarhosluk, yalan söylemek, Mary için verilen paraya el koymak, kiz kardesini manastirdan almak, aralarindaki sirri açiklayacagini söyleyen mektuplar yazmak, Dasha'ya karsi davranisi... falan filan. Yüzbasi oldugu yerde kipirdaniyor, ellerini salliyor ve tam cevap vermek üzere hazirlandigi zaman Stavrogin tarafindan susturuluyordu. Stavrogin sonunda: - Bir sey daha var, dedi. Aile gururu hakkinda atip tutuyorsunuz. Kiz kardesinizin Stavrogin ile evlenmesini neden onursuzluk sayiyorsunuz? - Fakat evliligi bir sir olarak saklandi, efendim! Kiz kardesimin evliligi kötü bir seymis gibi toplumdan saklandi! Sizden para aliyorum ve bana soruluyor: 'Ne parasi bu?' Dudaklarim bagli oldugu için cevap veremiyorum. Cevap veremiyorum; çünkü, verecegim cevap kiz kardesime ve aile gururumuza zarar verecektir. Yüzbasi sesini yükseltmisti. Bu konu onun en çok sevdigi konuydu ve bütün kozlari elinde tuttugunu düsünüyordu. Zavalli adam, biraz sonra yiyecegi darbeden habersizdi. Stavrogin, evinin günlük soranlarindan söz ediyormus gibi, sakin bir sesle, birkaç güne kadar, belki yarin ya da öbür gün, evliliklerini topluma açiklayacagini; hatta topluma oldugu kadar polise de bildirecegini; böylece, aileye sürülen leke ile beraber para sorununun da ortadan kalkmis olacagini anlatti. Yüzbasi gözlerini açarak ona bakti. Önce söylenenleri anlayamamisti. Durumun etraflica anlatilmasi gerekiyordu. - Fakat... fakat kiz kardesim yari deli... - Gereken her seyi yapacagim. 317- Peki...peki, ya anneniz? - Istedigini düsünmek ve yapmakta serbesttir. - Peki, karinizi evinize götürecek misiniz? - Belki götürecegim. Fakat sizi ilgilendiren bir sorun degil. Hem en küçük bir sekilde bile ilgilendirmez. - Beni ilgilendirmez derken... ne demek istiyorsunuz? Peki, ben ne olacagim? - Surasi muhakkak ki evime kabul edilmeyeceksiniz. - Fakat ben akrabanizim. - Insanlar böyle bir akrabaliktan kaçinirlar. Neden size para vermeye devam edeyim? Gücünüz yeterse cevap verin. - Fakat, efendim, bu mümkün degil. Bu sorunu bir kere daha gözden geçireceginizden eminim. Intihar etmemi istemezsiniz, degil mi? Halk ne düsünecek? Dünya ne diyecek? - Sizin dünyanizdan bana ne!.. Sarhoslugum aninda, bir iddia, bir sise sarap ugruna, arzu ettigim için kiz kardesinizle evlendim ve simdi de bunu topluma duyuracagim. Bu beni eglendirecekse neden topluma açiklamayayim? Bunlari öyle bir öfkeyle söylemisti ki, Lebyatkin, söylenenlere inanmaya basladi. - Peki ben ne olacagim? Ne yapacagim? Aslinda önemli olan benim! Saka etmiyorsunuz, degil mi? - Hayir saka etmiyorum. - Böyle davranacaginizi istediginiz kadar söyleyin, s ze inanmiyorum. Fakat dediklerinizi yapacak olursaniz, sizi dava ederim. - Dünyanin en büyük aptallarindan birisiniz, yüzbasi  - Aldirmam. Baska yapacak ne kaliyor ki? Önceleri, çalismasina karsilik hiç degilse basimizi sokacak bir yer buluyorduk. Beni kaderimle bas basa terkedecek olursaniz, ben ne olacagim? - Peki ama, yeni bir is bulmak için Petersburg'a gideceksiniz, degil mi? Sahi aklima geldi. Bagislanmak umuduyla baska arini ele 318 vermek için Petersburg'a gitmek istediginiz söyleniyor. Dogru mu bu? Yüzbasi, agzi bir karis açik oldugu halde, bakmakla beraber cevap vermedi. Stavrogin, bu ana kadar biraz imali ve biraz da alayla konusuyordu. Öyle ki, Lebyatkin, efendisi gerçekten kiziyor mu, yoksa saka mi ediyor, gerçekten evli oldugunu açiklayacak mi, bir türlü kesin bir karar veremiyordu. Simdi ise, Stavrogin'in asiri sert görünüsü öylesine inandiriciydi ki, Lebyatkin sirtinin ürperdigini hissetti. Stavrogin masanin üzerine dogru egilerek son derece ciddi bir sesle: - Dinleyin, yüzbasi, dedi.Dinleyin ve dogru cevap verin. Lebyatkin, herhangi bir ihbarda bulundunuz mu bulunmadiniz mi? Bir seyler yapmayi becerebildiniz mi? Yoksa, bir sey yapamadiniz mi? Büyük bir budalalik yaparak herhangi birine mektup falan gönderdiniz mi? Yüzbasi, bos gözlerle Stavrogin'e bakarak: - Hayir, efendim, dedi. Yapmadim ve böyle bir sey de aklima gelmedi. -Yalan söylüyorsunuz. Böyle bir seyi düsündünüz. Petersburg' a da bu nedenle gitmek istiyorsunuz. 'Eger mektup yazmadinizsa, burada kimseye bu hususta bir gevezelik de yapmadiniz mi? Bana dogruyu söyleyin. Bir seyler duydum. Zavalli yüzbasi: - Sarhosken Liputin'e söylemistim, diye fisildadi. Liputin bir haindir. Ona içimi dökmüstüm. -Içinizi döktünüz, ama insan bu kadar budala olamaz. Böyle bir seyi düsünseniz bile, kendinize saklamaliydiniz. Insanlar bugünlerde dillerini tutmasini ve çok az konusmasini bilmeli. Yüzbasi tir tir titriyordu. - Fakat, dedi. Siz hiçbir seye karismis degilsiniz ki. Ben sizi... 319- Tabii, sagdiginiz bir inegi ele verecek kadar da budala sayilmazsiniz. Lebyatkin: - Siz kendiniz karar verin! dedi ve çaresizlik içinde, gözyaslariyla, son dört yil içindeki yasantisini, çabuk çabuk konusurak özetlemeye basladi. Son dakikaya kadar önemini anlayamadigi, kendisiyle hiçbir ilgisi olmadigi halde bir sürü ise burnunu sokan büyük bir budalanin, sarhosluk içinde geçen düzensiz ve son derece igrenç bir yasanti-siydi anlattiklari. Daha Petersburg'dayken, sirf dostluk yüzünden, üniversite ögrencisi olmadigi halde bir üniversite ögrencisi gibi davranarak, herhangi bir seyin suç oldugunu bilmeden, hiçbir kötü sey düsünmeden, bir sürü bildiriyi merdivenlere, gazete yerine, mektup kutularina, tiyatrolarda seyircilerin sapkalarinin içine, paltolarinin ceplerine nasil sokusturdugunu bir bir anlatti. Daha sonra onlardan para almaya baslamisti. 'O zamanlar çok parasizdim, efendim' diyordu. Iki ilin bütün köylerine muhtelif bildiriler dagitmisti. Lebyatkin: '  . - Beni en çok üzen, bu yaptiklarimin yasalara göre suç olmasiydi, diye haykirdi. Günün birinde, yabasini kaparak sabah evden firlayan birinin aksam evine zengin olarak dönecegini bildiren bildiriler hazirlandi. Düsünün bir kere, efendim!... Korkudan titremekle beraber yine de bu bildirileri dagittim. Bazen de bes alti satirlik, bütün Rusya'ya hitap eden bildiriler çikartiyorlardi. 'Acele edin ve kiliselerinizi kapatin, Tanriyi yok edin, evlilik baglarinizi koparin, miras haklarini ortadan kaldirin, biçaklarla silahlanin' ve daha baska neler yazdiklarini Tanri bilir ancak. Bu bildirilerden biriyle yakalandim. Fakat, Tanri onlari korusun, alayin subaylari bana bir temiz dayak attiktan sonra serbest biraktilar. Ve geçen yil, elli rublelik sahte Fransiz paralarini Korovayev'e verirken az kalsin yakalaniyordum. Tanriya sükürler olsun ki, Korovayev, sarhosken havuza düsüp boguldu ve suçlu oldugumu kesin olarak kanitla320 yamadilar. Virginskyler'de, evli bir sosyalist kadinin özgürlügünden sözettim. Geçen Haziran, ilimiz bölgelerinden birinde, yine yasak olan bildirilerden dagitiyordum. Bu isi yine yapacagimi söylediler. Bay Verkhovensky, emirlerim yerine getirmemin gerektigini ima yollu anlatti. Bir süreden beri beni tehdit ediyor. Bakin beni pazar günü nasil tehdit etti! Ben bir köleyim, efendim, ben bir küçük tirtilim, Tanri degil. Bu bakimdan sair Dershavin'den ayriliyorum; fakat, efendim, düsünün ne kadar yoksulum!.... Stavrogin bütün anlatilanlari büyük bir ilgiyle dinledi. - Söylediklerinizden çogunu bilmiyordum, dedi. Fakat, size herhangi bir sey olacagi, yani basiniza bir is gelebilecegi kuskusuz. Bir an sustuktan sonra: -- Dinleyin, diye devam etti. Arzu ederseniz, Liputin'in yalan söyledigini, benim de bu islerle ilgili oldugumu sanarak ele verebileceginiz tehdidi ile beni korkutmak istediginizi, böylelikle benden para sizdirabileceginizi düsündügünüzü söyleyebilirsiniz. Kime söyleyeceginizi bilirsiniz herhalde; Anliyorsunuz, degil mi? - Fakat, gerçekten bu kadar büyük bir tehlikede oldugumu düsünüyor musunuz, efendim? Stavrogin bir kahkaha atti. - Size yolculuk için para bile verecek olsam, sizi Petersburg'a göndermeyecekleri gerçek... fakat Mary'yi görme zamanim geldi. Böyle söyleyerek oturdugu yerden kalkti. --Fakat Mary ne olacak, efendim? - Size söylemistim. - Söylediklerinizde ciddi miydiniz? - Hƒlƒ inanamiyorsunuz, degil mi? - Beni gerçekten de eski bir çizme gibi firlatip atacak misiniz? Stavrogin gülerek: 321- Geregini yapariz, dedi. Pekƒlƒ, yol verin simdi. - Dis kapida beklememi ister miydiniz? Yani, bir seyler duyabilirim de... çünkü, odalar pek küçük... - Fena fikir degil. Dis kapinin merdivenlerinde bekleyin. Semsiyemi alabilirsiniz. - Semsiyenizi mi? Fakat, efendim, ben buna deger miyim? - Her insanin bir semsiyesi olabilir. - Insan haklarini bu küçücük kelimeyle bildiriyorsunuz, efendim. Konusmasi anlamsizlasmaya basladi; uydugu haberlerden saskina dönmüstü. Bununla beraber, kapiya çikip semsiyeyi açtigi zaman, basit düsünceli kafasinda garip bir düsünce sekilleniyordu. Mademki durum böyleydi, kendisinin korkacak bir seyi yoktu; çünkü, onlar kendisinden korkuyorlardi. Kafasinda söyle bir düsünce dolasiyordu. "Yalan söyleyip aldatiyorlarsa, bütün bunlarin anlami nedir?" Evliligin topluma duyurulmasi ona çok saçma bir düsünce gibi geliyordu. Kendi kendine düsünüyordu. "Böyle bir canavardan her seyin beklenebilecegi dogrudur. Insanlara kötülük etmek için yasiyor. Fakat, ya pazar günkü hakaretten korkuyorsa ve simdiye kadar korkmadigi gibi korkuyorsa? Öylesine korkuyor ki, bu haberi benim yayacagimi düsünerek, ne yapmak niyetinde oldugunu bildirmek ve bana engel olmak için buraya kadar gelmek zahmetine katlaniyor. Aman, oyuna gelme, Lebyatkin!... Peki, mademki bunu topluma açiklayacak, neden gece yarisi buraya gizlice geliyor? Ve eger korkuyorsa, son günlerde korkmaya da hakki yok degil hani. Bak, Lebyatkin, aman, isi yüzüne gözüne bulastirma!..." Sonra düsünceler söyle siralanmaya basladi: "Beni Verkhovensky ile korkutmaya çalisiyor. Karisik bir durumdayim!... Korkunç bir karisiklik içindeyim!... Liputin'e bir sey 322 söylememeliydim!... Bu serserilerin neler yapmaya niyetli olduklarini ancak seytan bilir. Zaten onlari hiçbir zaman anlayamadim. Bes yil önceki gibi yine çalismaya basladilar. Peki kimi kime ihbar edebilirim? 'Insallah kimseye yazmak aptalligini göstermemis-sindir? Anliyorum!... Demek ki aptalligi bahane ederek birilerine yazmak mümkün olabilecek? Acaba böyle davranmam gerektigini mi ima etmek istedi? 'Petersburg'a da bu amaçla mi gidiyorsun? Ah kereta!.., Böyle bir seyi düsündügümü bile sezdi! Sanki gitmem için beni kiskirtiyor. Iki seyden biri: Ya yapmamasi gereken bir seyi yaptigi için korkuyor, ya da... ya da hiçbir seyden korkmuyor ve beni onlari ihbar etmem için kiskirtiyor!... Oh, Lebyatkin, nasil bir çikmaza saplandin!... Hata yapmamam için Tanri'ya yalvarmaliyim!..." : Düsünceleri ile o kadar mesguldü ki, Mary'nin odasinda konusulanlari dinlemek aklina bile gelmedi. Bununla beraber, onlari dinlemek pek de kolay olmazdi; çünkü, odanin kapisi yekpare tahtadan yapilmisti ve çok kalindi. Bütün duyabildigi boguk bir ugultudan ibaretti. Yüzbasi, saskinlikla yere tükürerek, düsünceleri arasinda kaybolmus bir halde odadan çikti. Mary'nin odasi, Lebyatkin'in odasindan en az iki kat daha büyüktü; fakat, esyasi yine kaba olarak yapilmis seylerden ibaretti. Masanin üzerine çiçekli, gri renkli bir örtü serilmisti ve üzerinde bir lamba yaniyordu. Karyola, odanin bir kösesini boydan boya kaplayan yesil bir perdenin arkasinda kaliyordu. Odadaki esyaya ilaveten, masanin yanina, Mary'nin hiçbir zaman oturmadigi rahat bir koltuk konmustu. Odanin bir kösesinde, eski odada oldugu gibi büyük bir Ikon vardi ve al tinda küçük bir kandil yaniyordu. Masanin üzerinde birkaç gerekli öteberi vardi; bir deste iskambil, küçük bir el aynasi, bir sarki kitabi ve hatta, bir somun ekmek... Bunlardan baska, resimleri renkli iki kitap vardi. Kitaplardan biri, meshur bir 323yolculuk kitabindan alinmis ve gençler için uyarlanmis, digeri ise, daha çok Noellerde armagan edilen cinsten, sövalyelere ait serüvenler kitabiydi. Ayni zamanda, bir de albüm vardi. Yüzbasinin söyledigi gibi, Mary, konugunu bekliyordu; fakat, Stavrogin odaya girdiginde onu, koltuga oturmus ve basini kustüyü bir yastiga dayamis uyurken buldu. Stavrogin, odanin kapisini usulca kapadiktan sonra, yerinden kimildamadan, uyuyan kadim incelemeye basladi. Lebyatkin, Mary'nin üstüne basina çeki düzen vermis oldugu hakkinda yalan söylemisti. Üzerinde, pazar günü Stavroginler'in evinde giymis oldugu siyah düz elbise vardi. Saçlari yine eskisi gibi topuz halinde ensesinin üzerine toplanmisti; ensesi yine eskisi gibi çiplak kalmisti. Bayan Stavrogin'in armagan olarak verdigi siyah sal dikkatlice katlanmis, divanin üstünde duruyordu. Yüzü, yine eskiden oldugu gibi dikkatsizce pudralanmis ve allliklanmisti. Stavrogin'in odaya girisinden bir dakika kadar sonra, Mary, sanki seyredildigini hissetmis gibi birden gözlerini açarak yerinden dog| ruldu. Fakat, konuga garip bir sey olmus gibiydi; yerinden kimildamadan kadinin yüzünü inceliyordu. Sanki gözlerini onun yüzünden ayiramiyormus gibi bir hali vardi. Belki de bakislarinin sert olmasi gereksizdi. Belki de bakislarindan bir hosnutsuzluk, bir hor görüs akiyordu, ya da Mary, uyandigi zaman böyle hissetmisti. Hemen hemen bir dakika sonra, Mary'nin yüzü müthis bir korkuyla sarardi. Dudaginin bir kenari sinirli bir tikle oynuyordu. Birden korkmus bir çocuk gibi ellerini yüzüne kapayarak aglamaya basladi. Böyle aglamaya devam ettigi takdirde, kisa bir süre sonra çiglik çigliga bagirmaya baslayacagindan kusku yoktu. Fakat, ziyaretçi kendisini hemen toparladi; yüzünü hafif bir pembelik kapladi; dudaklarinda nazik ve sevimli bir tebessümle masaya dogru yürüdü. Elini Mary'ye dogru uzatarak: -Siz uyurken böyle zamansiz olarak gelip sizi ürkütmek istemedim, dedi. Çok üzgünüm. Stavrogin'in sesinin yumusakligi etkisini hemen göstermisti. Mary'nin korkusu geçmekle beraber her an uçmaya hazir ürkek bir 324 kus tavrini birakmamisti. Korkarak elini uzatti. Sonunda, dudaklarinda ürkek bir tebessüm belirdi. Garip bir tavirla Stavrogin'e bakarak: - Merhaba, Prens, dedi. , Stavrogin, ayni yumusaklik ve sevimlilikle devam etti. - Kötü bir rüya gördünüz, degil mi? - Kötü bir rüya gördügümü nasil anladiniz? Birden tekrar titremeye ve Stavrogin'den kaçinmaya basladi. Kendisini korumak istermis gibi elini kaldirdi. Aglamaya baslamak üzereydi. Stavrogin, onu yatistirmaya çalisarak: - Haydi, kendinize gelin, dedi. Korkacak ne var ki? Beni tanimadiniz mi? Fakat, uzun bir süre, sözleri Mary üzerinde hiçbir etki yapamadi. Mary, sesini çikarmadan, yüzünde o istirap verici saskinlik, kafasinda geçen düsünceyi anlamak çabasi ile Stavrogin'e bakiyordu. Bir ara bakislarim ondan kaçiriyor, bazen de çabuk bir göz atiyordu. Sonunda, sakinlesmekten çok, karara varmis bir tavir takindi. Yeni bir amaçta oldugu açikça belli olan, kararli bir sesle: - Yanima oturun, lütfen, dedi. O zaman sizi daha iyi görebilirim. Ve simdi merak etmeyin; çünkü, size bakacak degilim. Basimi önüme egerek yere bakacagim. Siz de bana bakmayin, ben söyleyene kadar. Sonra sabirsiz bir tavirla ekledi: - Otursaniza. Mary'nin yeni bir duyguyla davrandigi belliydi. Stavrogin, söylendigi gibi oturdu ve beklemeye basladi. Oldukça uzun bir süre konusmadan sessizce durdular. Mary birden igrenir bir tavirla: - Sunu söylemeliyim ki, dedi. Bana çok garip geliyor. Kötü rüya gördügüm bir gerçek; ama, sizi neden o sekilde gördügümü anlayamiyorum? 325Stavrogin sabirsiz bir tavirla: - Oh, su rüyalarinizi karistirmayalim, dedi. Bu arada kendisinden istenenin tersine Mary'ye dönmüstü. Bu hareketini, ya Mary'nin kendisine bakmaktan hoslandigini düsünerek ya da elinde olmayarak yapmisti. Mary de ona bakmak istemekle beraber kendisini zorlayarak gözlerini yerden kaldirmamakta israr etmisti ve onun bu davranisi Stavrogin'in gözünden kaçmamisti. Mary birden sesini yükselterek: - Dinleyin, Prens, dedi. Dinleyin, Prens... Stavrogin artik dayanamayip: -Neden arkanizi bana döndünüz? diye bagirdi. Neden yüzüme bakmiyorsunuz? Bu komedinin anlami nedir? Fakat Mary onu hi duymamis gibi görünüyordu. Sert ve kararli bir sesle üçüncü kez: - Dinleyin, Prens, diye mirildandi. Geçenlerde, arabada gelirken, bana, evliligimizi topluma açiklayacaginizi söylediginiz zaman, sirrimizin ortadan kalkmis olacagi beni endiselendirdi. Fakat simdi bilmiyorum. Söylediklerinizi kafamda evirip çevirdim ve buna degmeyecegim sonucuna vardim. Ben de giyinip kusanip konuk agirlayabilirim; birini çaya davet etmek güç olmasa gerek, özellikle insanin usaklari olursa... Fakat her ne olursa olsun, halk ne diyecektir? O pazar sabahi çevremi çok yakindan incelemistim. O güzel kiz, özellikle siz odaya girdiginizde, gözlerini üzerimden ayirmadi hiç. Gelen sizdiniz, degil mi? O kizin annesi sadece, kibarlik budalasi bir ihtiyardir. Lebyatkin'in de ne mal oldugunu gösterdi. Kahkahalarla gülmemek için hep tavana bakiyordum... tavan da çok güzel boyanmisti, hani. Onun annesi bas rahibe olacak bir kadin. Bana siyah salini vermekle beraber ondan korkuyorum. Kusku yok ki, hepsi benim için degisik düsüncelere saplanmislardir. Öfkeliydim ve oturdugum yerde düsünüyordum. Onlara nasil akraba olabilirdim? Hiç kusku yok ki, sürüyle usagi olan bir 326 konteste ruhsal bazi degerler aranir. Bunun yaninda, yabancilari iyi karsilayabilmek için de biraz cilveli olmalidir. Fakat, yine de o pazar hepsi bana ümitsizce baktilar. Yalniz Dasha bir melekdir. Benim hakkimda dikkatsizce söyleyecekleri sözlerle, Prensin gururunu inciteceklerinden korkarim. Stavrogin yüzünü burusturarak: - Korkma ve bu konuyu merak etme, dedi. - Bununla beraber, benim yüzümden biraz utanç duymasina aldirmiyorum. Çünkü, utançtan çok bir acima olacaktir, süphesiz bu da insana göre degisecektir. Anliyorsunuz ya, Prens, onlarin bana acimalarindan çok benim onlara acimam gerektigini biliyor. - Onlara biraz kirginsin, Mary, degil mi? Mary, iyi niyetini göstermek istermis gibi neseli bir kahkaha atti. - Kim, ben mi? Hayir, hiç de kirgin degilim. O zaman hepinize dikkatlice bakmistim. Hepiniz öfkeliydiniz, birbirinizle tartisiyordunuz. Toplaniyorsunuz, fakat gülmenin ne demek oldugunu bilmiyorsunuz. Bu kadar zengin, fakat kederli... neseden yoksun insanlar! Tutumunuza ben de sastim dogrusu. Fakat, simdi kendimden baskasina acimiyorum. - Ben olmadigim takdirde agabeyinle yasamanin zor oldugunu söyledigini duydum. Dogru mu bu? - Bunu size kim söyledi? Saçma. Simdi daha da kötü. Iste simdi kötü rüyalar görmeye basladim ve rüyalarim sizin gelmenizle daha da kötülesti. Neden geldiginizi bilmek isterim? - Yine manastira gitmek ister misiniz? - Bunun bana yine teklif edilecegini biliyordum, zaten! Güzel Tanrim, manastirinizin nasil oldugunu bilmiyor muyum saniyorsunuz? Hem neden oraya dönecekmisim? Zorum ne? Simdi artik dünyada tamamen yapayalniz kaldim! Üçüncü bir hayata baslamak artik benim için çok zor. - Çok öfkeli görünüyorsun. Artik seni sevmedigimi düsünmüyorsun, ya? 327- Oh, sizi önemsemiyorum bile!... Birisim sevmeye baslayacagimdan korkuyorum. Karsisindakini hor görürmüs gibi kesik bir kahkaha atti. Sonra birden sanki kendi kendine konusuyormus gibi ekledi: - 'Ona' karsi büyük bir suç islemis olmaliyim. Yalniz bunun ne oldugunu bilmiyorum. Bu suçluluk hissi bütün hayatim süresince yakami birakmayacaktir. Daima... daima... bütün bu bes yil süresinde... gece ve gündüz... 'ona' büyük bir kötülük ettigimden ötürü korku içindeyim. Ona nasil bir kötülük yaptigimi düsünerek gece ve gündüz dua edip durdum. Ve simdi de bunun tamamen dogru oldugunu anliyorum. - Neyin dogrulugunu anliyorsunuz? Mary, kuskusuz ki kendisine sorulan soruyu duymamisti. Bu soruya cevap vermeden konusmasina devam etti: - Isledigim bu suçta onun bir rolü olup olmadigi beni üzüyor. Böyle degersiz kimselerle nasil dostluk kurabildigine hƒlƒ sasiyorum. Benimle ayni arabada oturmakla beraber, kontesin beni parçalamak için terüddüt etmeyecegini biliyorum. Hepsi bu isin içindeler... acaba 'O' da bu isin içinde mi? Acaba o da mi bana ihanet etti? Mary'nin çenesi ve dudaklari titriyordu. - Bakin ne söyleyecegim size, yedi kilise tarafindan afaroz edilmis, Rus tahtina göz dikmis olan Grishka Otrepyev hakkinda yazilanlari okudunuz mu? Stavrogin, cevap vermedi. Mary, birden kararini vermis gibi: - Tahmin ederim ki, simdi dönüp yüzünüze bakacagim, dedi. Sizde dönün bana bakin, ama çok yakindan, lütfen. Son kez emin olmak istiyorum. - Uzun bir süreden beri size zaten bakiyordum. Mary dikkatle ona bakarak: - Çok garip, dedi. Çok sismanlamasiniz. 328 Bir sey söylemek üzereyken birden yine ürkek tavrini takindi ve kendisini müthis bir seyden korumak istermis gibi elini yüzüne kaldirdi. Mümkün oldugu kadar ondan uzaklasrnaya çalisti. Stavrogin öfkeyle haykirdi. - Sizin neyiniz var, Allahaskina?!... Fakat Mary'nin yüzündeki dehset anlami çok kisa sürdü. Yüzü garip bir tebessümle burustu. Kusku dolu gözlerini Stavrogin'e dikti. Birden israrli ve kesin bir tavirla: - Lütfen, Prens, kalkin ve içeri girin, dedi. - Içeri mi gireyim? Içeriye nereden girecegim. - Bes yildan beri içeri nasil girecegini düsünüp durdum. Kalkin ve su kapidan öbür odaya geçin. Sanki, bir seyden haberim yokmus gibi elime bir kitap alip oyalanacagim ve siz bes yillik ayriliktan sonra birden odaya dalacaksiniz. Bunun nasil olabilecegini görmek istiyorum. Stavrogin, dislerini gicirdatarak içinden söylendi. Sonra eliyle masaya vurarak: - Yeter artik, dedi. Lütfen beni dinleyin, Mary. Bana bir iyilik yapin ve bütün dikkatinizi bana verin, lütfen. Tabii, elinizden geldigi kadar. Yarin sabah evliligimizi topluma açiklayacagim. Büyük bir konakta yasamayacaksiniz. Büyük bir konakta yasama düsüncesini kafanizdan hemen silip atin. Hayatinizin sonuna kadar benimle yasamak ister misiniz? Fakat buralardan çok, ama çok uzaklarda... Yani, daglarda, Isviçre'de. Orada, bildigim çok güzel bir yer var. Hem korkmayin, ne sizi yalniz birakacagim ne de timarhaneye kapatacagim. Yardim istemeden, kimseye muhtaç olmadan yasayabilecek kadar param var. Bir hizmetçiniz olacak ve is yapmak zorunda kalmayacaksiniz. Arzu ettiginiz her seye sahip olacaksiniz. Yine duanizi yapabilecek ve istediginiz yere gidebileceksiniz. Size elimi bile sürmeyecegim. Ve yaninizdan bir dakika için bile olsa ayrilmayacagim. Arzu etmediginiz takdirde sizinle hayatimin so329nuna kadar konusmayacagim. Ya da Petersburg'daki küçük apartmanimizda oldugu gibi aksamlari bana öykülerinizi anlatabilirsiniz. Arzu ederseniz size kitap bile okuyacagim. Fakat bir sartla; belki can sikici olabilecek o yerde hayatimizin sonuna kadar beraber yasayacagiz. Hosunuza gitti mi? Kabul edecek misiniz? Beni göz-yaslarinizla üzmeyeceksiniz, degil mi? Mary, büyük bir ilgiyle onu dinledi. Uzun bir süre konusmadan söylenenlerin üzerinde düsündü. Nihayet, soguk ve umursamaz bir tavirla: - Bütün bunlara inanmak benim için çok zor, dedi. O daglarda belki de kirk yil yasayabilirim. Sonra, tiz bir kahkaha atti. Stavrogin kaslarim çatarak: - Pekƒlƒ, orada kirk yil yasayabiliriz, dedi. - Anliyorum. Hayir, dünyayi bagislayacak bile olsaniz oraya gitmeyecegim. - Benimle de olsa gitmez misiniz? -- Hem sizinle neden gelecek misim? Sizinle beraber tam kirk yil dagin tepesinde mi oturacagim? Aman, ne gülünç!... Bugünlerde insanlar ne kadar sabirli oluyorlar gerçekten!... Hayir, bir sahinin bir baykus olmasi mümkün degil. Benim Prensim, böyle bir insan degildir. Mary, sözünü bitirince basini büyük bir gururla kaldirdi. Stavrogin birden kendine geldi. Aceleyle sordu: - Bana neden Prens diyorsunuz? Beni kiminle karistiriyorsunuz? - Neden, siz prens degil misiniz? - Hayatimda prens olmadim. - Demek itiraf ediyorsunuz... ve yüzüme karsi bir prens olmadiginizi söyleyebiliyorsunuz? - Prens olmadigimi söyledim. 330 Mary neseyle ellerim çirpti. - Merhametli Tanrim!... 'Onun' düsmanlarindan her seyi bekledim, fakat böyle bir küstahligi... asla!... Stavrogin'e dönerek haykirdi. - Hayatta mi?!... Onu öldürdünüz mü öldürmediniz mi? itiraf edin!... Stavrogin, müthis bir öfkeyle ayagi firladi. - Beni kim saniyorsunuz?! Fakat, Mary'yi korkutmak simdi mümkün degildi. Üzerinde büyük bir zafer havasi esiyordu. - Kim oldugunuzu ve nereden çiktiginizi kim bilir ki? Bu dolaplari, kalbimin derinliklerinde hissetmistim!... Ve burada oturmus kör bir baykusun bana onur vermesini bekliyorum!... Hayir, dostum, zayif bir aktörsünüz, Lebyatkin'den bile kötü bir aktörsünüz. Kontese saygilarimi ve bir daha sizden daha iyi bir adam göndermesini bildirin. Sizi bu is için mi tuttu? Söyleyin bana!... Size mutfaginda mi bir is verdi, yoksa? Hilenizi anlayabiliyorum. Hepinizi anliyorum, hepinizi!... Stavrogin, Mary'nin kolunu tuttu. Fakat, Mary onun yüzüne gülüyordu. - Aslinda ona biraz benzemiyor degilsiniz, hani. Akrabasi misiniz yoksa? Ne akilli insanlar!... Sadece bir adam sahin ve prensdir. Siz ise bir baykus ve igrenç bir usaksiniz!... Benim erkegim arzu ettigi takdirde Tanri'nin huzurunda egilir ancak. Shatov, oh sevgili Shatov, neden sizi tokatladi? Lebyatkin söyledi bana... Ve o pazar günü salona girdiginizde neden o kadar korkmustunuz? Sizi kim korkutmustu? Düstügüm zaman beni kaldirdiginizda yüzünüzü yakindan görmüs ve kalbimin kurtlarla doldugunu hissetmistim. Kendi kendime 'O degil' demistim. 'Benim sahinim, genç sosyete kadinlarinin yaninda benden utanmaz.' Oh, Tanrim, bütün bu bes yil, sahinimin daglarda yasayip oraya buraya uçustugunu düsünerek yasadim.. Söyleyin bana sahtekƒr adam, size kaç para öde331diler? Çok büyük bir para karsiliginda razi olmus olmalisiniz? Bense size metelik bile vermezdim. Ha, ha, ha!... Ha, ha, ha!... Stavrogin, Mary'nin kolunu birakmadan dislerini gicirdatti ve: - Oh, salak!... diye hirladi. Mary, kendinden emin bir tavirla: - Defol, düzenbaz herif!.... diye haykirdi. Prensimin karisiyim!... Sizin biçaginizdan da korkmuyorum!.... - Biçak!... - Evet, biçak!... Cebinizde bir biçak var!... Uyudugumu düsünüyordunuz, ama gördüm. Odaya girer girmez biçaginizi çikardiniz!... Stavrogin: - Neler söylüyorsunuz, zavalli mutsuz!.... dedi. Nasil rüyalar görüyorsunuz? Stavrogin, sözünün sonunda Mary'yi öyle bir siddetle itti ki, Mary hizini alamayarak sirtini ve basini kanepenin arkasina çarpti. Stavrogin, yerinden firlayarak odadan çikti. Fakat, Mary hemen yerinden firladi ve sekerek arkasindan kostu. Lebyatkin ona zorlukla hƒkim olabiliyordu. Mary, sesinin bütün gücüyle karanliga dogru haykirarak kahkahalarla gülmeye basladi. - Grishka Otrepyev... melun!... *** Stavrogin, bastigi yere dikkat etmeden çamurlara, su birikintilerine bata çika yürürken, kendi kendine söyleniyordu. - Biçak!...Biçak!... Öyle, dakikalar oldu ki, çilginca, kahkahalarla gülmek istiyor, fakat büyük bir gayretle bu arzusunu frenliyordu. Ancak, köprünün 332 üzerinde, birkaç saat önce Fedka ile karsilastigi yere gelince kendine gelebildi. Fedka, ayni yerde bekliyordu. Stavrogin'i görünce sapkasini çikartip onu yerlere kadar selamladi ve neseli bir sesle konusmaya, bir seyler anlatmaya basladi. Stavrogin durmadan onun yanindan geçti ve hatta söylediklerini bile bir süre dinlemedi. Serseri pesinden gelmekte israr ediyordu. Stavrogin birden, aklina gelen bir düsünceyle durdu. Kendi kendine 'Biçak!... Biçak!', diye söylene söylene yürürken onu tamamen unutmustu. Serserinin yakasina sarildigi gibi, öfkenin verdigi korkunç bir güçle köprünün korkuluguna dogru savurdu. Fedka bir ara, karsi koymayi düsün-düyse de, bundan vazgeçti. Çünkü, karsisindakinin gücünü kendisine göre biraz fazla bulmustu. Bu kararla sakin sakin durdu. Yere diz çökmüs ve bir kolu arkasina bükülü oldugu halde kimildamadan sonucu bekledi. Karsisindakinden herhangi bir tehlikenin gelmeyeceginden emin bir hali vardi. Yanilmamisti, Stavrogin, boynundaki esarbini siyirmis onun ellerini baglamak üzereyken birden caydi ve onu serbest birakarak itti. Serseri hemen ayaga firladi ve elinde nereden çiktigi belli olmayan, kisa ve genis agizli bir biçak belirdi. Stavrogin sabirsiz bir el hareketiyle: - Birak biçagi! diye emretti: Hemen sok onu cebine, gözüm görmesin!... Serserinin elindeki biçak, meydana çiktigi kadar çabuklukla yine kayboldu, Stavrogin, arkasina bile bakmadan yine yoluna devam etti. Fakat inatçi serseri pesinden ayrilmiyordu. Simdi, artik gevezelik etmeyi birakmis, çok saygili tavirla bir adim geriden yürüyordu. Köprüyü böylece geçtiler ve nehrin karanlik kiyisina geldiler. Bu kez, Bo-goyavlenskaya Caddesi'nden daha kestirme olan ve sehrin göbegine giden, issiz yollardan sol taraftakine saptilar. Stavrogin birden: - Geçen gün civardaki bir kilisemizi soymus oldugunuzu duydum, dogru mu? diye sordu. 333Serseri, sanki aralarinda hiçbir sey geçmemis gibi agirbasli ve biraz magrur bir tavirla: - Oraya dua etmek için gitmistim, efendim, diye cevap verdi. Biraz önceki asiri samimiyetin yerini isini bilen bir adamin agirbasliligi almisti. - Tanri oraya yolumu nasil düsürdü bilmiyorum, diye devam etti. Zaten bizler Tanri'nin yardimi olmadan yasayamayiz. Tanri hakki için dogru söylüyorum ki zararli çikan yine ben oldum. Tanri günahlarimin cezasini vermek istedi sanirim. Bir buhurdanlik, bir tas ve bir kemerden ancak on iki ruble para alabildim. St. Nicholas'in saf gümüs heykeli para bile etmedi; kaplama oldugunu söylediler. - Bekçiyi öldürdün, degil mi? - Kiliseyi o bekçiyle beraber soymustuk. Sonra, sabaha dogru nehrin kiyisina geldigimiz zaman, torbayi kimin tasiyacagindan ötürü tartistik. Onu öldürmemeliydim, efendim; ama, çok günahi oldugundan onun adina memnunum. - Öldürmeye... çalmaya devam et... devam et... - Sey... efendim, Bay Verkhovensky de böyle buyurdu... tam sizin gibi... Kelimesi kelimesine ayni sözler... Çok cimri ve düskünlere yardim etmekte çok kati kalpli oldugundan böyle davrandigini sanirim. Ayrica, bizi kuru bir toprak parçasindan yaratan Tanriya da inanmiyor. Her seyi doganin yaptigini kabul ediyor... hatta vahsi hayvanlarin bile doga tarafindan yaratildigina inaniyor. Ayrica, benim gibi bir insanin, yardim eli uzatilmadan is göremeyecegini de anlamak istemiyor. Kendisine böyle söylendigi zaman koyunun kaval dinlemesi gibi, alik alik insanin yüzüne bakiyor. Ona sasmamak insanin elinden gelmez!... Örnegin, biraz önce ziyaret ettiginiz yüzbasi Lebyatkin'i ele alalim. Filippov'un evinde otururken, kapisini ardina kadar açik birakarak kör kütük sarhos bir halde yerde yatiyor ve paralar da yerlerde sürünüyordu. Inanin ki gözlerimle gördüm; çünkü, bizim gibiler yardimsiz yasayamazlar. 334 -Kendi gözlerinle mi gördügünü söyledin? O gece eve girmis miydin? - Belki de girdim, ama, efendim, bunu kimse bilmiyor. - Neden onu öldürmedin? . - Düsünmedim degil, efendim. Anliyorsunuz ya? Dogrusunu söylemek gerekirse, kendime güçlükle hƒkim oldum, efendim. Her zaman için onun cebinden yüz elli ruble alabilecegimi duymustum. Bu nedenle, belki bin bes yüz ruble alabilecegimi de düsündüm. Onu öldürürsem, yagli bir kapiyi kendi yüzüme kapamis olacaktim. Yüzbasi Lebyatkin, sarhos oldugu zamanlar, sizin çok cömert bir insan oldugunuzu her tarafta söylüyor. Bunu kulaklarimla duydum, efendim. Sizin hakkinizda böyle söylediklerini yüzlerce kez duyunca, sizin eli açikliginiza güvenmeye karar verdim. Babam ya da öz kardesimmissiniz gibi sizinle konusuyorum, efendim. Bay Verkhovensky degil, hiç kimse bunu ögrenemeyecektir. Bu bakimdan, eli açikliginiz bana üç rublecik verdirmez mi, acaba? Beni huzura kavusturacaksiniz, efendim, yani düsündüklerinizi söylemekle demek istedim. Daha evvel söyledigim gibi, bizim gibiler bir yardim eli görmeden yasayamazlar. Stavrogin kendisini tutamayarak bir kahkaha atti. Sonra, her zaman yaninda tasidigi kesesinden, tomar halinde duran kƒgit paralardan birini siyirip atti. Onun pesinden ikinciyi, üçüncüyü ve dördüncüyü atti. Fedka, atilan paralan havada kapiyordu. Çamurlarin içine düsenlerin ardindan saldiriyordu. Onlari toplayip ceplerine sokustururken 'Oh, oh, oh!' diye haykiriyordu. Stavrogin hem gülüyor ve hem de paralan savuruyordu. Sonunda bütün parasini atti ve tek basina yoluna devam etti. Serseri geride kalmis, yerdeki paralan toplamakla mesguldü. Rüzgƒrin su birikintilerine uçurdugu paralari toplayabilmek için dizlerinin üzerinde çamurlarda sürünüyordu. Paralari toplarken, 'Oh, oh, oh!...', diye attigi naralar karanliklarda akisler yaparak dagiliyordu. 3353. DÜELLO Düello, ertesi günü, kararlastirildigi gibi ögleden sonra saat ikide yapildi. Artemy Gaganov'un her ne olursa olsun dövüsmek istegi, kararin hemen verilmesine neden olmustu. Öfkeden çildiracak gibi oldugundan, rakibinin davranisini anlayamiyordu. Bir aydan beri durmadan ona hakaret ederek onun sabrini tüketmek istemis, basaramamisti. Karsisindakini düelloya davet etmek için belirli bir neden olmadigindan, Stavrogin'in, kendisini düelloya davet etmesini beklemisti. Onunla düello etmek için gizli nedeni açiklamaktan da * nedense utaniyordu. Dört yil önce, babasinin ugradigi hakaretin de hincini çikartmak istemesi normaldi. Ayrica, Stavrogin'in toplumun içinde özür dilemesine karsilik onu düelloya çagiramazdi. Stavrogin'in utanmaz bir korkak oldugu kararina vardi. Ayrica, Stavrogin'in, Shatov'dan gördügü hakarete ses çikarmamasina da akli ermiyordu. Bu nedenledir ki, Stavrogin'e yazdigi hakaret dolu o mektubu göndermis ve bunun sonucu olarak düello teklifini almisti. Bu mektubu gönderdikten sonra, büyük bir umut içinde Stavrogin'den gelecek cevabi beklemeye karar vermisti. Gelecek cevabin ne olacagini bilmedigi halde, her ihtimale karsi, eski okul arkadasi Maurice Drozdov'u düello tanigi olmak üzere kandirmisti. Bu bakimdan, Kirilov sabah saat dokuzda geldigi zaman her seyin hazirlanmis oldugunu gördü. Stavrogin'in özür dilemesi siddetle reddedildi. Durumdan ancak iki gün önce haberdar olan Maurice Drozdov, iki gencin olmayacak bir sey için dövüsmelerinin uygunsuzlugunu söyleyecek oldu; ama, Gaganov'un oturdugu yerde sinirden zangir zangir titredigini görünce bir sey söylemekten vazgeçti. Arkadasina söz vermis olmasaydi hemen çikip gidecegi kesindi. Bütün umudunu, düello aninda bir seyler yapabilmesine baglayarak, sesini çikarmadan yerinde oturmakla yetindi. Kirilov, Stavrogin'in düello davetini bildirdi. Bütün kosullar, itirazsiz hemen kabul edildi. Sadece, Stavrogin'in kosullarina bir ek yapildi. Bu ek oldukça zordu. Eger ilk karsilasmada bir sonuç alinmazsa, ikinci 336 bir karsilasma yapilacak ve bu karsilasmada da bir sonuç alinamayacak olursa, üçüncü bir karsilasma yapilacakti. Kirilov, önceleri, itiraz edecek oldu; fakat sonunda, dördüncü bir karsilasmanin yapilmamasi sarti ile kabul etti. - Üç defa evet, fakat dördüncü bir karsilasma... olmaz. Bu anlasmadan sonra, karsilasma, sehrin dis kismindaki Brykov, yani, Skvoreshniki ile Spigulin fabrikalarinin arasindaki boslukta ve saat tam ikide yapildi. Bir gece önceki yagmur dinmisti; ama, yerler çamur içinde ve hava rüzgƒrliydi. Gökyüzünde, alçak, siyah bulutlar dolasiyor; sert rüzgƒr agaçlarin tepelerini salliyor ve köklerini sarsiyordu. Insana sikinti verici bir gündü. Drozdov ve Gaganov, Gaganov'un bizzat kullandigi, çift at kosulu sik bir arabayla geldiler; yanlarinda bir de usak vardi. Stavrogin ve Kirilov ise at üstünde geldiler; onlarin yaninda da bir usak vardi. Hayatinda ata hiç binmemis olan Kirilov, atin üstünde dim dik oturuyor ve usaga bile itimat edemedigi tabanca kutusunu sag elinde tasiyordu. Sol eli ile dizginleri tutuyor; fakat, acemi olusundan dizginleri sürekli kisiyor ve atin, basini yukari atmasina neden oluyordu. Hayvan saha kalkmak istiyordu; ama, Kirilov'un bunu umursadigi yoktu. Kötümser ve çok alingan olan Gaganov, onlarin atla gelmelerine müthis alindi. Düsmaninin, yaralandigi takdirde arabayla evine tasinmasini bile gereksiz görecek kadar kendinden emin oldugu kanisina vararak, bunu da kendisine karsi yapilmis bir hareket olarak nitelendirdi. Yüzü sapsari oldugu halde arabasindan indi. Elleri öfkesinden tir tir titriyordu. Bunu da hemen Drozdov'a söyledi. Stavrogin'in selamina aldirmadan sirtini döndü. Düello taniklari aralarinda yazi tura attilar: Kirilov kazandi. Atis çizgileri hesaplandi ve ekipler yerlerini aldilar. Araba ve atlar usaklarla beraber üç yüz adim kadar uzaga gönderildi. Tabancalar dolduruldu ve rakiplere verildi. Ne yazik ki, öykümü hizlandirmak zorundayim ve tasvire fazla yer veremiyorum; fakat, birkaç hususu aydinlatmak zorundayim. Drozdov, son derece üzgün ve telasliydi. Kirilov ise tersine, son derece heyecansiz ve kayitsizdi. Üzerine almis oldugu görevin 337bütün ayrintilarini, hiç acele etmeden, bu ugursuz düellonun sonunu düsünmeden, yerine getirmeye çalisiyordu. Stavrogin'in yüzü her zamankinden biraz daha solgundu. Oldukça hafif bir palto giymis ve basina da keçi derisi bir sapka geçirmisti. Çok yorgun bir hali vardi. Arada sirada yüzünü eksitmekle beraber, keyfinin yerinde olmadigini belli etmek istemiyordu. Fakat, Gaganov hepsinden daha çok dikkati çekecek durumdaydi. Bu bakimdan onun hakkinda birkaç söz söylemek zorundayim. *** Gaganov'un dis görünüsünü anlatmak firsatini simdiye kadar bulamamistim. Çok uzun boylu, yaklasik otuz üç yaslarinda, oldukça beyaz tenli, halk arasinda söylendigi gibi biraz sismanca ve oldukça düzgün yüz hatlari bulunan bir gençti. Albayligi sirasinda emekliye ayrilmisti; general oluncaya kadar orduda kalmis olsaydi, general elbisesi ile çok daha heybetli görünecegine ve iyi bir savasçi olacagina kusku yoktu. Kisiligini kesin olarak belli etmek için, emekliye ayrilisindaki gerçek nedenin, Stavrogin'in dört yil önce, kulüpte babasina ettigi hakaretle ailesine sürülen ve bunca yil pesini birakmayan lekenin üzüntüsü oldugunu özellikle belirtmek gerekir. Göreve devam etmenin büyük bir alçaklik oldugu ve aslinda olaydan haberleri bile olmayan subay arkadaslarini, birligini de lekeledigi kanisindaydi. Babasinin basindan geçen olaydan çok daha önce ordudan ayrilmak için baska bir nedenle istifa etmis; fakat, bir türlü kesin bir karar verememisti. Burada yazmasi bile çok garip olacak; ama, ordudan ayrilisinin asil nedeni, köleligin kaldirildigini bildiren 19 Subat tarihli emirdi. Bölgenin en varlikli toprak sahiplerinden biri olan Gaganov, bildirinin yayinlanmasi ile fazla bir zarara ugramamisti. Alinan kararin insanliga yararinin büyük oldugunu anlayabilecek, reformun getirecegi faydalari kavrayabilecek yetenekte bir insan oldugu halde, bildirinin yayimlanmasindan hemen sonra, kendisinin 338 sahsen hakarete ugramis oldugunu düsünmüstü. Bu inanci, bi-linçdisi, belirsiz bir duygu olsa da önüne geçilemeyecek güçteydi. Bununla beraber, babasi ölünceye kadar herhangi bir adim atamamisti. Fakat, Petersburg'da, yakin iliskilerinin bulundugu insanlar arasinda düsüncelerinin soylulugu ile tanindi. O zamanlar, içine kapanik bir gençti. Karakterinin diger bir özelligi daha: Soylu ailesini çok benimseyen, eskiligi ile övünen ve Rusya'da hƒlƒ tu-tunabilen sayili kisilerdendi. Ayni zamanda, Rus tarihini nefretle karsilar ve Rus törelerini pek kaba bulurdu. Daha çocukluk yillarinda, ögrenimine baslayip bitirdigi, ancak taninmis ve varlikli ailelerin çocuklarinin girebildigi askeri okulda, içinde birtakim romantik görüsler filizlenmeye baslamisti. Satolardan, ortaçag yasantisindan, sövalyelik hayatindan son derece hoslanirdi. Hatta, o günlerde, Moskova Çarligi devrinde, Çar'in, soylu bir kisiye meydan dayagi attirabilecegini okudugu zaman aglamakli olmustu, Dayak yiyecek olan soylu kisiyi kendisi ile karsilastirinca da utancindan yüzü kizarirdi. Sert, son derece aksi, ordu hakkinda çok iyi bilgisi olan ve sorumlulugunu çok iyi bilen adamdi, ama aslinda, büyük bir hayalperestti. Toplantilarda konusabilecegini, konusmanin ona dogustan vergi oldugu söylenmekle beraber, otuz üç senelik hayati süresinde agzini bir kere olsun açmamisti. Son zamanlarda girdigi Petersburg sosyetesinde bile çok kibirli davranislari olurdu. Avrupa'dan henüz dönmüs olan Stavrogin'le karsilasmasi onu çilgina döndürmüstü. Bu dakikada, atis çizgisinde beklerken son derece heyecanliydi. Düellonun su ya da bu nedenden ötürü geri kalacagini tasarladikça sabirsizligi bir kat daha artiyordu. Kirilov, baslamalari için isaret verecegi yerde birdenbire konusmaya baslayinca yüzünde bir üzüntü anlatimi belirdi. Tabii, Kirilov'un böyle davranmasi ƒdetti. - Gerektigi için söylüyorum. Simdi tabancalariniz ellerinizde ve verilecek isareti bekliyorsunuz. Bu düellodan vazgeçmenizi son defa tekrarliyorum. Bu bir tanik görevidir. O zamana kadar susan ve ürkekligi, ikiyüzlülügü için kendisine 339kizan Drozdov, sanki özellikle yapiyormus gibi Kirilov'un teklifine cani gönülden sarildi. - Bay Kirilov'un söylediklerine bütün kalbimle katiliyorum. Düelloda, taraflar yerlerini almisken barisamayacaklari düsüncesi, Fransizlarin kör inançlarindan baska bir sey degildir. Ayrica, aranizdaki geçimsizligin çok önemsiz oldugu kanisindayim. Bunu... Uzun bir süreden beri söylemek istiyodum... çünkü... çünkü, gereken özür dileme defalarca tekrarlanmistir, degil mi? Heyecanli olarak pek ender konustugu için yüzü kipkirmizi olmustu. Stavrogin aceleyle konusarak: - Gereken sekilde özür dileyebilecegimi burada da tekrarlarim, dedi. Gaganov, yerinde tepinerek Drozdov'a döndü. Büyük bir öfkeyle: - Böyle bir sey olamaz, diye haykirdi. Eger benim tanigimsaniz ve düsmanim degilseniz... Tabancasi ile Stavrogin'i isaret ederek devam etti: - Böyle, gerilemelerin, hakareti daha da agirlastirdigini Stavrogin'e anlatmalisiniz! Benim tarafimdan hakarete ugrayacagini hiç düsünmüyor!... Tam düello sirasinda benden kaçmanin ne"kadar igrenç olabilecegine aldirmiyor!... Beni ne zannediyor dersiniz? Ve siz... siz ki benim tanigimsiniz, efendim! Öfkesinden dudaklari köpürerek ve yerinden tepinerek: - Hedefimi sasirabilmem için elinizden geleni yapiyorsunuz gibi görünüyor!... diye ekledi. Kirilov, gücünün yettigi kadar yüksek sesle - Konusmalar sona ermistir! diye haykirdi. Lütfen, verilecek emri dinleyin. Biiir, ikiii, üüüç!... 'Üç' kelimesinin bitisinde, rakipler birbirine dogru yürümeye basladilar. Gaganov, besinci ya da altinci adimda tabancasini kaldirip atesledi. Bir saniye kadar, hedefi sasirdigini anlamak için 340 durakladi; sonra, seri adimlarla ates çizgisine gelip durdu; Stavrogin de çizgide durdu ve tabancasini oldukça yukari kaldirarak nisan almadan atesledi. Sonra, hemen cebinden mendilini çikartip sag elinin serçe parmagina sardi. Ancak o zaman, Gaganov'un hedefi tamamen sasirmamis oldugu anlasildi. Fakat, kursun sadece parmagi siyirmis ve kemige dokunmadan geçmisti. Kirilov, eger düellocular tatmin olmadilarsa hemen ikinci bir karsilasmanin yapilabilecegini bildirdi. Gaganov, yine Drozdov'a hitap ederek bögürür gibi bagirdi. Bogazi kurumustu sanki. Eliyle Stavrogin'i isaret etti. -- Bu adamin özellikle havaya ates etmis oldugunu iddia ediyorum. Özellikle böyle davrandi... Bunu da yeni bir hakaret olarak kabul ediyorum!... Düelloyu yapilmasi olanaksiz duruma sokmak istiyor! Stavrogin kararli bir sesle: - Düellonun kosullarina aykiri bir sey yapmadiktan sonra istedigim gibi ates etmekte serbestim, dedi. Gaganov: - Böyle bir sey yoktur! diye haykirdi. Lütfen ona anlatin bunu!.. Kirilov: - Bay Stavrogin'le ayni fikirdeyim, diye bildirdi. Gaganov, kimseyi dinlemek istemeyerek öfkeden kudurmus olarak haykirdi: -Beni neden vurmak istemiyor? Merhametinden igreniyorum! Kabul etmiyorum... ben... Stavrogin sabirsiz bir tavirla: - Size hakaret etmek gibi bir amacim olmadigina serefim üzerine yemin ederim, dedi. Ne sizi ve ne de baskasini öldürmeye niyetli olmadigimdan havaya ates ettim. Sizin kisiliginizle bir ilgisi yok. Kendimi gücenmis kabullenmedigim dogrudur ve böyle davranisimla sizi sinirlendirdigim için özür dilerim. Ama, hakkim olan bir seye baskasinin karismasina izin veremem. 341Gaganov, yine Drozdov'a hitap ederek bögürdü. - Mademki kandan bu kadar korkuyor, beni neden düelloya çagirmis oldugunu sorun kendisine. Kirilov, söze karisti. - Size meydan okumamasi elinde miydi? Hiçbir seyi dinlemiyordunuz. Sizden nasil kurtulacakti? Durumu dikkatle ve üzüntüyle izleyen Drozdov: - Bir sey söylemek isterim, dedi. Eger rakiplerden biri, bilerek havaya ates edecegini söyleyecek olursa... nasil söyleyeyim... bu düellonun devami mümkün olamaz... bunun nedeni açikça bellidir. Stavrogin sabrini yitirerek: - Her seferinde havaya ates edecegimi söylemedim, diye haykirdi. Ne düsündügümü ve bu kere nasil ates edecegimi nasil bilebilirsiniz? Düelloya engel olmak için hiçbir sey yapmis degilim. Drozdov, Gaganov'a: - Mademki böyledir, düello devam edebilir, dedi. Kirilov: - Baylar, yerlerinizi alin! diye bagirdi. Rakipler tekrar birbirlerine yürümeye basladilar. Gaganov, hedefe isabet ettiremedi ve Stavrogin yine havaya ates etti. Stavrogin'in havaya ates ettigini iddia etmesi dogrudur. Çünkü, özellikle bosa atmadigini söylememis olsaydi, dogru olarak nisan almis oldugunu iddia edebilirdi. Tabancasini dogrudan dogruya havaya kaldirmamis, agaca falan nisan almamisti. Tabancanin namlusu rakibine dönük olmakla beraber sapkasinin hizasindan çok daha yukarisini gösteriyordu. Ikinci atisi ise çok daha alçaktan olmustu. Fakat yine de Gaganov'u ikna etmek mümkün degildi. Gaganov dislerini gicirdatarak: - Tekrar! diye haykirdi. Karismayin! Düelloya davet edildigime göre haklarimdan yararlanacagim. Üçüncü bir karsilasma yapmakta israr ediyorum!... 342 Kirilov: - Üçüncü bir atisi istemek hakkinizdir, diye bagirdi. Drozdov bir sey söylemedi. Üçüncü kez yerlerini aldilar. Atis isareti verildi. Bu kez Gaganov, atis çizgisine kadar yürüdü ve on iki adimdan dikkatle nisan almaya çalisti. Iyi nisan almaya çalistigindan eli titriyordu... Stavrogin, tabancasi yana sarkmis kimildamadan bekliyordu. Kirilov heyecanla haykirdi. - Çok uzun!... Çok uzun nisan aliyorsunuz. Ates! Ateees!... Tabanca birden patladi ve bu kez Stavrogin'in beyaz kürk sapkasi basindan uçtu. Nisan alisi oldukça iyiydi. Sapkanin üst kismi çok asagidan delinmisti. Iki santim daha asagidan olsaydi, her sey bir anda bitiverecekti. Kirilov sapkayi yerden alarak Stavrogin'e verdi. Kirilov'la beraber, sapkadaki deligi inceleyen Stavrogin ates etmeyi unutmus gibiydi. Drozdov büyük bir heyecanla haykirdi. - Rakibinizi bekletmeyin, ates edin!... Stavrogin saskinlikla basini kaldirip Gaganov'a bakti; sonra sirtini ona dönerek, bu kez rakibinin duygularina aldirmadan koruya dogru ates etti. Düello sona ermisti. Gaganov ezilmis gibi oldugu yerde donmus kalmisti. Drozdov, onun yanina gitmis bir seyler söylüyor, fakat Gaganov söylenenleri anlamaz görünüyordu. Kirilov, gitmek üzere hazirlanirken sapkasini çikartarak Drozdov'u selamladi; fakat, Stavrogin bütün nezaket kurallarim unutmus görünerek, koruya ates ettikten sonra, atis çizgisine bile dönmemisti. Tabancasini Kirilov'un eline tutusturarak atlara dogru seri adimlarla yürümeye basladi. Öfkeli görünüyor ve konusmuyordu. Kirilov da sessizdi. Atlarina bindikten sonra, dört nala uzaklastilar. *** Eve yaklastiklari sirada Stavrogin, Kirilov'a seslendi. 343- Neden konusmuyorsunuz? Saha kalkan atindan hemen hemen kayip düsmek üzere olan Kirilov: - Ne istiyorsunuz? diye sordu. Stavrogin kendisinden emin, yumusak bir sesle: - Su budalayi incitmek istemiyordum, dedi. Fakat koca budala yine gücendi. Kirilov, ters bir sesle: - Evet, onu yine gücendirdiniz, dedi. Ayrica, o bir budala degildir. - Bununla beraber elimden geleni yaptim. - Hayir, yapmadiniz. . -Ne yapmam gerekirdi? - Düelloya çagirmamaniz. - Tekrar mi tokatlanmak zorunda kalsaydim? - Evet, yine tokat yemeliydiniz. Stavrogin öfkeyle: - Anlayamiyorum! dedi. Neden herkes benden, kimseden beklenilmeyen seyleri yapmami bekliyor? Neden baskalarinin katlanamayacagi seylere katlanmam bekleniyor? Neden böyle bir yükün altina girmem isteniyor? -B öyle bir yükü kendinizin aradigini sanirdim. - Ben mi yük ariyorum? - Evet. - Siz... siz böyle mi düsünüyorsunuz? - Evet. - Demek ki bu kadar fark edilebilecek kadar açik? - Evet Bir dakika süreyle sessiz kaldilar. Stavrogin sikilmis görünüyordu. Sanki taslasmisti. Kendi düsüncelerini yine kendisi onaylamak istiyormus gibi: 344 - Kimseyi öldürmek istemedigim için ona ates etmedim, dedi. Baska bir amacim olmadigina teminat verebilirim. - Onu gücendirmemeliydiniz. - Fakat baska ne yapabilirdim ki? - Öldürebilirdiniz. - Onu öldürmedigime üzülüyor musunuz? - Hiçbir seye üzülmüyorum. Onu gerçekten öldürmek istediginizi düsünmüstüm. Ne aradiginizi siz de bilmiyorsunuz. Stavrogin gülerek: - Yük ariyorum, dedi. - Kan dökülmesini istemiyorsaniz neden ona öldürme firsatini verdiniz? - Onu düelloya çagirmamis olsaydim beni nasil olsa düello etmeden de öldürecekti. - Isin o tarafi sizi ilgilendirmezdi. Belki de sizi öldürmek istemezdi. - Sadece döverdi, öyle mi? -Bu da sizi ilgilendirmezdi. Siz yükünüzü tasimaya bakin, aksi halde degeriniz sifira iner. - Sizin deger ölçünüzün adi yerin dibine batsin, kimsenin hareketlerimi onaylamasini istemiyorum. Kirilov, soguk bir tavirla: - Bense böyle istediginizi saniyordum, dedi. Stavroginler'in konaginin avlusuna girdiler. Stavrogin: - Eve gelmez misiniz? diye sordu. - Hayir, tesekkür ederim. Eve gidecegim. Allahaismarladik. Atindan inerek tabanca kutusunu koltugunun altina sikistirdi. Stavrogin elini uzatarak: - Bana kizmadiniz, degil mi? diye sordu. 345Kirilov, el sikismak için dönerek: -Hiçbir zaman kizmadim!.... diye cevap verdi. Yüküm hafifse, bu benim yaradilisimdan ötürüdür. Eger sizin yükünüz agirsa, o da sizin yaradilismizdandir. Utanilacak bir sey yok, sadece çok küçük bir utanç, o kadar. - Degersiz bir karakterim oldugunu biliyorum; ama, güçlü biri olarak görünmeye de çalismiyorum. - Çalismayin da. Siz güçlü bir insan degilsiniz. Çay içmeye buyurun. Stavrogin, cani son derece sikilmis olarak odasina çikti. *** Bayan Stavrogin'in, oglunun sekiz günlük hastaliktan sonra atla gezmeye çikmasina son derece memnun oldu ve arabasini hazirlatip biraz dolasmak üzere çikti. Kƒhyanin dedigine göre son sekiz gündür, Bayan Stavrogin temiz havanin ne demek oldugunu unutmustu. Stavrogin, çabuk bir soruyla kƒhyanin sözünü kesti: - Yalniz mi gitti, yoksa Bayan Shatov'la beraber mi? Genç kizin hanimla beraber gidemeyecek kadar rahatsiz oldugunu ve halen odasinda bulundugunu ögrenince kaslarini çatti. Birden karar vermis gibi: -Dinle ihtiyar, dedi. Bugün onu gözle, eger bana gelmek isterse engel ol ve birkaç günden önce kendisini görmemin mümkün olamayacagini söyle. Zamani gelince benim onu çagiracagimi bildir. Anliyor musun? Ihtiyar usak bakislarini kaçirarak basini önüne egdi ve hafif bir sesle: - Söylediklerinizi tekrarlayacagim, efendim, dedi. - Fakat, beni görmeye geldiginden emin olmadan degil. 346 - Merak etmeyin, efendim, hiçbir hata olmayacaktir. Simdiye kadar bütün görüsmeleriniz benim tarafimdan yapilmisti. Bayan Shatov, yardim için her zaman beni arar. - Biliyorum. Fakat, kendisi gelene kadar bir sey söyleme. Mümkün oldugu kadar çabuk bir fincan çay istiyorum, lütfen. Ihtiyar usak odadan çikar çikmaz kapi açildi ve Dasha içeri girdi. Sakin görünmekle beraber rengi biraz uçuktu. Stavrogin: - Siz de nereden çiktiniz? diye bagirdi. - Odaniza girmeden önce Alexey'in çikmasini bekliyordum. Ona söylediklerinizi duydum ve disari çiktiginda sag taraftaki duvarin kösesine saklandigim için beni görmedi. - Bir süreden beri aramizdaki iliskiyi kesmek istiyordum, Dasha. Simdi tam zamani... Notunuzu almakla beraber, sizi dün aksam görmem mümkün degildi. Size yazmak istedim; ama, yazi yazmakta pek basarili sayilmam. Son sözlerini biraz öfkeli, biraz da igrenerek söylemisti. Dasha: - Aramizdaki iliskiyi kesmenin gerekli oldugunu ben de düsünüyordum, dedi. Bayan Stavrogin aramizdaki ilginin derecesinden kuskulanmaya baslamisti. - Birakin onu. - Üzülmesini istemem. Demek ki sonumuz geldi, öyle mi? - Hƒlƒ bir son bekliyorsunuz, degil mi? - Evet, simdi inaniyorum. - Bu dünyada hiçbir seyin sonu gelmez. - Fakat burada son bulacaktir. Beni çagirdiginiz zaman gelecegim. Simdi, allahaismarladik! Stavrogin gülerek: -Peki nasil bir son olacak bu? diye sordu. Dasha onun sorusuna, sorusuyla cevap verdi. 347- Yaralanmadiniz ve... kan dökmediniz, degil mi? - Bütün is basindan beri saçmaydi, zaten. Merak etmeyin, kimseyi öldürmedim. Bununla beraber, her seyi herkesten bugün duyarsiniz. Biraz keyifsizim. Dasha, kararsiz bir tavirla: - Gidiyorum. Evliliginizin topluma açiklanmasi bugün olmayacak, degil mi? dedi. - Ne bugün ne de yarin. Yarindan sonra ne olacagini ben de bilmiyorum. Belki o zaman hepimiz ölmüs oluruz ve öylesi de çok daha hayirli olur. Beni rahat birakin, lütfen rahat birakin! - Öbür kadini... yani deli kadini mahvetmeyeceksiniz degil mi? - Delileri mahvetmem, ne onu ne de baskasini. Ama akli basinda olani mahvedecege benzerim. Öylesine alçak ve igrenç bir insanim ki, Dasha, eger söylediginiz gibi sizi 'sonunda' çagiracak olursam sasmayin. Siz de bu çagrima cevap verecek ve gururunuza ragmen bana geleceksiniz. Neden kendinizi mahvediyorsunuz? - Sonunda sizinle yalniz kalacagimi biliyorum... ve bu zamani bekliyorum. -Ya sizi, beklediginiz 'sonda' çagirmayacak olursam? Ya sizden kaçacak olursam? - Böyle bir sey hiçbir zaman olmayacaktir. Beni çagiracaksiniz. - Bu sözünüzde bana karsi büyük bir küçümseme seziyorum. - Sadece küçümseme olmadigini siz de biliyorsunuz. - Demek ki, biraz küçümseme oldugunu saklamiyorsunuz? - Özür dilerim, demek istedigimi gerektigi gibi anlatamadim. Bana hiçbir zaman ihtiyaciniz olmamasini arzu ettigime Tanri sahittir. - Bir cümle digerini de beraberinde çeker. Ben de Sizi mahvetmek istemem. 348 Dasha, çabuk ve kararli bir tavirla: - Beni hiçbir sekilde mahvedemeyeceginizi siz de bilirsiniz, dedi. Eger çagriniza gelemezsem, ya bir hemsire ya da bir ebe olurum; ya da Incil satarim. Yapmaya karar verdigim de budur. Kimsenin karisi olamam. Böyle bir konakta da daha fazla yasayamam. Böyle bir sey istemem. Bütün bunlari biliyorsunuz, degil mi? - Hayir, ne arzu ettiginizi hiçbir zaman anlayamadim. Bazi hastabakicilarin, bazen bir hastayla diger hastalardan daha fazla ilgilenmeleri ya da hiçbir cenaze törenini kaçirmayan ve bazi ölüleri digerlerinden çok daha ilginç bularak ilgilenmeleri gibi, benimle ilgilendiginizi saniyorum. Neden bu kadar garip bakiyorsunuz? Dasha, oldukça garip bir tavirla Stavrogin'i inceleyerek acima dolu bir sesle: -Çok mu hastasiniz? diye sordu. Tanrim! Bir de bu adam bensiz yapabilecegini düsünüyor!... - Bakin, Dasha bu siralarda hep hayal gördügümü saniyorum. Dün köprünün üzerinde küçük bir seytan karsima çikti ve evliligimin bütün kanitlarini ortadan kaldirmak için Lebyatkin'le Mary'yi öldürmeyi teklif etti. Bunu da kimseyi kuskulandirmadan yapabilecegini söyledi. Avans olarak da üç ruble istedi; fakat, söz arasinda bu isin bin bes yüz rubleden asagi yapilamayacagini da ima etti. Iste size is bilir bir seytan!.. Maliyeci! Ha, ha!... - Fakat bunun hayalden ibaret olduguna emin misiniz? - Oh, hayir, hayal falan degildi! Fedka isminde kaçak bir hükümlüydü. Fakat önemli olan bu degil. Ne yaptigimi tahmin edersiniz? Kesemdeki bütün parayi ona verdim ve simdi eminim ki bu parayi kendisine verilmis bir avans sayiyordur! - Ona dün gece rastladiniz ve size böyle bir teklif yapti, degil mi? Fakat, sizi tamamen aglarina düsürmek istediklerini anlamiyor musunuz? Stavrogin öfkeli ve sinirli sinirli gülümsedi. - Oh, agi daraltsinlar bakalim! Anladigima göre, dilinizin ucuna kadar gelen bir soruyu sormak için can atiyorsunuz. 349Dasha, korkmus görünüyordu. Bu sorudan bir an önce kurtulmak istermis gibi: - Soracak bir sorum ve hakkinizda da en küçük bir kuskum yok, diye haykirdi. Bir sey söylemeseniz iyi olacak!.. - Yani Fedka'nin kapisini çalmayacagimdan bu kadar eminsiniz, öyle mi? Dasha çaresizlik içinde ellerini önünde kavusturarak haykirdi. - Oh, Tanrim! Neden bana bu kadar azap veriyorsunuz? - Özür dilerim; aptalca sakami bagislayin. Onlardan kötü davranislar edindigimi saniyorum. Inanir misiniz, dünden beri hep gülmek istiyorum. Hem de ardi arkasi kesilmeyen kahkahalarla... Saatlerce gülmek istiyorum. Sanki gülme hastaligina yakalandim. Dinleyin... annem geldi sanirim. Araba ön kapida durdugu zaman tekerlek seslerinden anlarim bunu. Dasha, Stavrogin'in elini tuttu. - Tanri sizi iblisinizden korusun ve... beni bir an önce... çabuk çagirin!... - Ne biçim iblistir ki o? Küçücük, igrenç, basinin üstünde kavak yelleri esen bir seytandir o. Fakat görüyorum ki, Dasha, bana bir sey daha söylemek istiyorsunuz. Öyle degil mi? Dasha, sitem dolu üzgün bir bakisla bakarak kapiya dogru yürüdü. Stavrogin; öfkeli ve garip bir gülümsemeyle arkasindan seslendi. - Bakin... ne diyecektim... eger, su küçük seytanin kapisini çalacak olursam... ondan sonra da bana gelir misiniz? Dasha, cevap vermeden ellerini yüzüne kapayarak odadan kosarak çikti. Stavrogin bir dakikalik düsünmeden sonra: - Böyle bile olsa gelecektir, diye fisildadi. Sonra yüzünde tiksintili bir anlam belirdi. - Bir hastabakici! Eh... belki benim istedigim de budur. 350 4. HERKES TELAS IÇINDE Kisa bir zamanda duyulan düello haberinin sosyetedeki etkisi, özellikle, herkesin bir anda Stavrogin'in çevresini almasi bakimindan çok ilginçti. Eski düsmanlarinin çogu onunla dost olduklarini açikladilar. Insanlarin düsüncelerinde böyle bir degisikligin nedeni, o güne kadar hiç konusmamis olan birinin, yüksek sesle söyledigi birkaç sözdü. Bu söyle oldu: Düellodan hemen bir gün sonra, bütün sehirli emekli bir Maresal'in evinde, karisinin dogum günü nedeniyle verilen partide toplanmisti. Bu toplantida bulunanlarin basinda Julia Lembke geliyordu. Güzelligi ve nesesiyle, bütün kadinlarimizin ilgisini çeken Lisa Tushin ile beraber gelmisti. O siralarda Lisa'nin Maurice Drozdov ile nisanli olduguna kusku yoktu. Kendisinden daha sonra söz edecegim emekli bir generalin saka yollu sorusuna Lisa, nisanli oldugu cevabini vermisti. Ne beklersiniz? Hanimlarimizdan, hiçbiri Lisa'nin nisanlandigina inanmiyordu. Hepsi, büyük bir inatla, Isviçre'de geçmis bir ask serüveni üzerinde duruyor ve bu aile sirrina nedense Bayan Lembke'nin de karismis olduguna inaniyorlardi. Bu söylentilere, daha dogrusu, bu uydurmalara böyle inatla baglanmalarinda, özellikle, Bayan Lembke'yi bu ise neden israrla karistirmak istemelerindeki amaci anlamak oldukça güçtü. Salona girer girmez, herkes telasli bakislarla garip garip ona bakmisti. Sunu da söylemek gerekir ki, düellonun pek yakin bir zamanda geçmis olmasi, birtakim durumlar nedeniyle, bu olaydan alçak sesle, hatta fisiltiyla söz ediliyordu. Ayrica, otoritelerin bu hususta atacaklari adimi da bilmiyorlardi. Iki düellocu, bilindigi kadariyla, polis tarafindan rahatsiz edilmemisti. Örnegin, Bay Gaganov'un hiçbir güçlükle karsilasmadan sabah erkenden Dukhovo'daki çiftligine gittigi, herkes tarafindan biliniyordu. Simdilik, kuskusuz ki, herkes içlerinden birinin bu konuya deginmesini ve orada bulunanlari meraktan kurtarmasini bekliyordu. Herkes bütün umudunu yukarida söz ettigim generale baglamis ve umutlarinda da yanilmamislardi. 351Bu general, kulübün en debdebeli üyesiydi. Pek varlikli bir mülk sahibi degildi; ama, çok oynak zekƒli, eski usul kadin avcisi ve generalliginin verdigi aliskanlikla herkesin fisilti ile konustuklari seylerden yüksek sesle söz etmeyi seven, sevimli bir ihtiyardi. Söylenmesi gerekirse, toplumdaki rolü de özellikle buydu. Böyle durumlarda, konusmayi uzatir ve anlattiklarini herkese dinletirdi. Bu aliskanligini, Avrupa'da çok dolasmis Ruslar'dan ya da köle reformu ile büyük kayiplara ugrayan varlikli mülk sahiplerinden almis olmaliydi. Hatta, bir keresinde, Bay Verkhovensky'ye, insanin kaybi ne kadar büyük olursa, o derecede yumusak konusur demisti. Ama, kendisinin de kelimeleri yayarak, onlara garip bir sevimlilik vererek konustugunun farkinda bile degildi. General, bir fikri yerlestirmek isteyen bir insan tavri ile konusmaya basladi. Gaganov'un uzak bir akrabasi olmasindan baska, onunla bir de durusmasi olmustu; fakat, kendisi de iki kez düello etmis; hatta, birinde rütbesi indirilerek Kafkasya'ya sürülmüstü. Biri, geçen gün ve dello günü Bayan Stavrogin'i arabayla dolasirken gördügünü söyledi. Gerçekte, adindan bile söz etmemis sadece, Stavroginler'in harasindan seçilmis olan çok güzel gri renkli dört aygirdan söz etmisti. General birden, o gün genç Stavrogin'i atla gezerken gördügünü söyledi. Herkes hemen sustu. General dudaklarini isirip, elindeki altin enfiye kutusunu evirip çevirerek: -Buraya birkaç yil önce gelmedigime üzülüyorum, dedi. Yani, o zamanlar Carlsbad'daydim. Himmm!... O zamanlar bile hakkindaki söylentiler kulagima kadar gelen bu genç adamla çok ilgilenmistim. Himmm! Deli oldugu dogru mu? Birisi böyle söylemisti. Birkaç gün evvel, bir ögrenci tarafindan kuzenlerinin önünde hakarete ugradigi ve onun korkusundan masa altina saklandigi söylendi. Ve dün, Stepan Vysotsky'den, Stavrogin'in su... Gaganov denen adamla düello ettigini duydum. Hem de sirf, ondan kurtulabilmek için, öfkeli bir adama gögsünü gererek. Ondan kurtulmak için. Himmm! Yirmi yillarinda böyle bir seyi ancak Muhafiz subaylari yaparlardi. Burada bulunanlardan kimsenin ziyaretine gidiyor mu? 352 General, sanki cevap bekliyormus gibi bir an sustu. Toplumun sabrini tüketen kapi ardina kadar açilmisti. Herkesin emir almak için kendisine bakmasina birden sinirlenen Bayan Lembke: - Bundan daha basit ne olabilir ki? diye bagirdi. Bir ögrenciye önem vermedi diye Stavrogin'in Gaganov ile düello etmesine sasilir mi? Bir zamanlar kölesi olan birini düelloya çagiramazdi, degil mi? Olaganüstü bir söz! Bununla beraber, kimsenin simdiye kadar aklina gelmeyen temiz ve basit bir düsünceydi. Olaganüstü sonuçlar doguran bir düsünceydi bu. Bütün rezaletler ve dedikodular, küçük konusmalar hemen arka plana itilmisti. Bu kelimeler ortaya tamamen yeni bir anlam atmisti. Herkesin hakkinda yanildigi, sosyal standartlara uyan yeni bir kimse ortaya çikmisti. Bir ögrencinin, yani artik köle olmayan ve egitim görmüs olan bir kisinin hakaretini, bu ögrencinin eski bir kölesi oldugunu düsünerek umursamayan soylu bir kisi... sosyete, hakkinda bir sürü dedikodu yapmisti; düsüncesi kit olan sosyete, tokat yiyen bir adama igrenti ile bakmisti; oysa, o adam, gelismemis olarak gördügü sosyetenin düsüncelerini önemsememisti. Kulüp üyelerinden yasli bir ihtiyar yanindaki arkadasina dönerek heyecanla: - Ve siz ve ben, efendim, burada oturmus, standart davranislarin tartismasini yapiyoruz, dedi. Öbürü büyük bir zevkle söylenenleri dogruladi. - Evet, efendim, evet. Genç nesil hakkinda pek fikir yürütülmüyor, degil mi? Sözünü ettigimiz genç, büyük bir yildizdir, efendim ve sadece olagan gençlerimizden biri de degildir. Bunu böyle yorumlamak gerekir. - Tam aradigimiz adamdir. Böyle kisilere pek rastlanmiyor. Burada önemli olan, 'yeni insan' sadece ortaya çikmakla yetinmemis 'gerçek bir soylu' evresine yükselmisti. Ayrica, bu kisinin 353varlikli toprak sahiplerinden olmasi, toplumun sorunlarinda ileri çikabilecek bir önder olarak dakabul edilmesini saglamisti. Toprak sahiplerinin ruhsal durumlarindan daha önce de kisaca söz etmistim. Herkes son derece heyecanlanmisti. Kulüp üyelerinden biri, generale hitap ederek: - Ögrenciyi dövüse çagirmadigindan baska, ellerini arkasina baglamis, dedi. Özellikle bu noktaya dikkat ediniz, efendim. Baska biri: - Ne de onu yeni mahkememizin huzuruna çikardi, diye ekledi. -Dogustan soylu bir kisiye hakaret edildiginden dolayi on bes ruble tazminat alabilecegini bile dikkate almamis... ha, ha, ha!... Üçüncü biri heyecanla atildi. - Hayir, yeni mahkemelerimizin sirrim ben söyleyeyim. Eger bir insan, para çalarken ya da baska bir hirsizlik yaparken suçüstü yakalanirsa, henüz firsat varken derhal eve kosup öz anasini öl-dürmelidir. Derhal bütün suçlari bagislanacak ve bütün kadinlar, dinleyici siralarindan ona beyaz mendillerini sallayacaklardir. Size söyledigim tamamen dogrudur!... - Dogrudur, dogrudur! Gerçek budur!.. Gülünç olaylardan söz edildi. Stavrogin'in Kont K. ile olan iliskileri anlatildi. Kont K.'nin son devrim üzerindeki düsüncelerini herkes biliyordu. Son zamanlarda duraksayan çalismalari da herkesçe biliniyordu. Gerçi, ortada bu söylentiyi dogrulayacak kesin bir belirti yoksa da, herkes Stavrogin'in, Kont K.'nin kizlarindan biriyle nisanli olduguna inaniyordu. Isviçre'deki birtakim serüvenlerine ve Lisa ile olan iliskilerinden söz edilmiyordu. Sirasi gelmisken söylemem gerekiyor. Bu arada Drozdovlar, ziyaretlerini tamamlamislardi. Herkes Lisa'yi, sinirli ve gösteris meraklisi bir kiz olarak taniyordu. Stavroginler'de bayilma olayi simdi daha iyi açiklaniyordu. Stavrogin'in hakarete ugramasindan son derece sinirlene354 rek bayilmis oldugunu herkes kabul ediyordu. Önceleri abartmakta birbirleriyle yaristiklari konuyu, simdi olagan olarak görüyorlardi. Topal kiza gelince, onu herkes unutmustu; hatta, böyle bir kizdan sözetmeye utaniyorlar denilebilirdi. 'Yüzlerce topal kiz bile olsa, gençlikte her sey olagandir.' deniliyordu. Stavrogin'in annesine karsi olan asiri saygisini övüyorlar, çesitli iyi huylarini hatirliyorlardi. Heyecanla, Alman Üniversitelerinde yapmis oldugu dört yillik egitimden söz ediliyordu. Gaganov'un davranisi kötü olarak karsilaniyor ve adamina çatmamis oldugu söyleniyordu. Hele, Bayan Lembke'nin bulusu dillere destan oluyor, söyleye söyleye bitirilemiyordu. Ortalarda böyle söylentiler dönerken, Stavrogin'in birden ortaya çikmasi herkes tarafindan büyük bir olgunlukla karsilanmisti. Onu gördükleri zaman, bir seyler bekledikleri gözlerinden okunuyordu. Stavrogin, derin bir sessizlige gömülüyor ve susmasi ile onlari daha çok memnun ediyordu. Bir bakima, yaptiklarinda basari saglamis bir kisiydi; herkesin arasinda moda yaratmisti ƒdeta. Tasra sosyetesinde görünen bir kimsenin saklanmasi kolay olmazdi. Stavrogin, sosyetenin bütün törelerini yerine getirmeye baslamisti. Onu pek neseli bir insan olarak görmüyorlardi. 'Adamcagizin basindan bir sürü olay geçti; diger kimselere benzemiyor. Üzülmesi gereken bir husus vardir' deniyordu. Hatta, dört yil önceki, nefretle karsilanan magrur tavirlari bile olumlu karsilaniyordu. Sözün kisasi, herkes tarafindan saygi görüyordu. Herkesten çok gururlanan Bayan Stavrogin'di. Lisa, hakkinda kurdugu hayallerin yikilmasina caninin sikilmamis oldugunu söyleyemem. Tabii, bu defa da aile gururu imdadina yetismisti. Ama, garip bir sey vardi; Bayan Stavrogin, Nicholas'in Kont K.'nin kizini seçtigine kesinlikle inanmisti; ama, daha da garibi, herkese oldugu gibi, bazi söylentiler onun kulagina kadar da gelmisti. Stavrogin'e dogrudan dogruya sormak cesaretini gösteremiyordu. Bununla beraber, bir ya da iki kez, kendini tutamayarak ogluna, kendisi ile eskisi gibi samimi olmuyor diye sitem etmisti. Stavrogin, 355annesinin bu sitemini susmakla karsilamis, sadece gülümsemekle yetinmisti. Stavrogin'in susmasi, Bayan Stavrogin için 'evet' cevabi yerine geçiyordu. Bununla beraber, her ne olursa olsun sakat kizi unutmamisti. Topal kizin düsüncesi, tas bir külçe gibi kalbinde yatiyordu. Geceleri rüyalarina giriyor, kƒbuslar görmesine neden oluyordu. Ayni zamanda, içinde Kont K.'nin kizinin hayali de vardi. Fakat, bundan daha sonra söz edecegim. Sosyetede Bayan Stavrogin'e karsi asin bir saygi beslendigini ve onun, bunu önemsemeden yine ziyaretlerini seyreklestirdigi söylemeye gerek görmüyorum. Böyle olmakla beraber, valinin karisina resmi bir ziyarette bulundu. Emekli maresalin karisinin dogum günü partisinde Bayan Lembke'nin söyledigi sözlerin Bayan Stavrogin kadar kimseyi etkilememis oldugu kaçinilmaz bir gerçekti. Bu sözler, pazar günkü olaydan beri içine çöreklenen büyük bir agirligi ortadan kaldirmisti. 'Bu kadini anlayamiyorum.' diyordu. Bayan Stavrogin, kendisine özgü, heyecanli bir tavirla, Bayan Lembke, çok memnun olmakla beraber agirbasliligini elden birakmiyordu. Bu siralar, kendisini biraz, belki de biraz daha fazla, degerli görmeye baslamisti. Örnegin, söz arasinda Stepan Verkhovensky'nin hiç görünmediginden söz ediyordu. - Tabii Genç Verkhovensky'nin gelisine memnun oluyorum. Biraz saçma, ama gençtir. Her ne kadar ögrenimi yüksekse de yine de genç sayilir. Ama yine de, emekli, eskiden elestirmen olan babasinin yerini tutamaz. Bayan Stavrogin, Bay Verkhovenky'nin elestiri ile ugrasmadigini, aksine, bütün ömrünü evinde geçirmis oldugunu söylemekte gecikmedi. Mesleginin ilk devrelerinde, herkesin çok iyi bildigi birtakim durumlarla ve son olarak da Ispanya tarihi üzerine yaptigi çalismalariyla taninmis bir bilim adami oldugunu söyledi; simdi de, Alman üniversitelerinin günümüzdeki durumunu, bir de, yanilmiyorsam, Dresden Madonna üzerine yazi yazmayi düsündügünü ekledi. Bir bakima, Bayan Stavrogin, Bay Verkhovenky'yi valinin karisinin eline düsürmemeye bakiyordu. 356 - Dresden Madonna'si mi? Yani, Sistin Madonna'si mi demek istiyorsunuz? Azizim Bayan Stavrogin, bu resmin önünde iki saat oturdum ve sonunda tamamen saskina dönmüs olarak ayrildim. Tablodan hiçbir anlam çikamadim ve çok sasirdim. Karmazinov da o resmin anlasilmasinin çok güç oldugunu söylüyor. Simdi onun üzerine kayda deger hiçbir sey bulamiyorlar. Ne Ruslar ne de Ingilizler. Tabloya, yasli kimseler ün kazandirdilar. - Su halde yeni moda zannederim, öyle mi? - Biliyorsunuz, gençlige karsi da saygi duymamiz gerekir. Insanlar, komünistim, diye haykiriyorlar. Onlari küçümsememek ve onlarin düsüncelerine de deger vermek gerektigi kanisindayim. Her seyi okuyorum... bütün gazeteleri, bilimsel yazilari, ortak bildirileri... her çikan yeni kitabi, dergiyi aliyorum. Nihayet, kisi nasil bir toplumda yasadigini, karsisinda kimlerin bulundugunu bilmelidir. Bir insan, ömrünün sonuna kadar kafasinda yasattigi dünyada yasayamaz. Kendi kendime, gençligi sevmeye ve böylelikle onlarin uçuruma gitmelerini önlemeye karar verdim. Inanin bana, azizim Bayan Stavrogin, en iyi sosyeteye bagli olan bizler onlari etkileyebilir ve onlara karsi gösterecegimiz sevgiyle, onlarin içi geçmis ihtiyarlar tarafindan uçuruma itilmelerine engel olabiliriz. Bununla beraber, Bay Verkhovensky hakkinda söylediklerinizden memnun oldum. Bana çok güzel bir fikir vermis oldunuz. Edebiyatla ilgili toplantilarimizda bize yararli olabilir. Büyük bir eglence düzenliyorum. Ilimizin yoksul çocuk bakicilari yararina. Bütün Rusya'ya dagilmis durumdalar. Bizim ilimizde sadece alti kisi var. Bunlara ek olarak, iki telgrafçi kiz, iki akademi ögrencisi var. Geri kalanlar da herhangi bir iste egitim görebilmek için gerekli elin kendilerine uzanmasini bekliyorlar. Rus kadinlarinin çogu korkunç, Bayan Stavrogin. Bu, simdi üniversitelerde bir sorun haline geldi ve Bakanlar Kurulu bile bu konuda toplanti yapti. Su bizim garip Rusya'mizda, insan her istedigini yapabilir. Iste bu bakimdan, sadece iyilikle, topluma gösterilecek sicak ilgiyle, bu büyük toplumsal sorunun, dogru yola sokulabilecegine inaniyorum. Aman Yarabbi!.. 357aramizda aydin kimseler çok degil mi? Kesin olarak söyleyebilirim ki, çok var; ama-, hepsi dagilmis durumda. Gediklerimizi kapayacak olursak daha güçlü oluruz. Sözün kisasi, önce edebiyatla ilgili bir toplanti yapmak; sonra da hafif bir yemek, daha sonra kisa bir ara ve ayni günün aksami da büyük bir balo vermek amacindayim. Geceyi 'tableaux vivants' (canli tablolar) ile baslatmayi düsündük; ama, çok masrafli olacagi kuskusuz. Bu bakimdan, toplum için maskeli bir iki kadril dansi yapilacak ve iyi bilinen edebi akimlari göstermek için de belirli elbiseler giyilecek. Bu eglenceli fikri, Bay Karmazinov verdi. Bana çok yardimi dokunuyor. Biliyor musunuz, bize son çalismasini okuyacak! Bu son eseri de topluma veda olacak. 'Merci' (Mersi) adinda çok güzel bir siirmis. Ad, Fransiz adi, ama bunu çok eglenceli buluyor ve ince bir bulus olarak kabul ediyor. Bay Verkhovensky'nin de çok eski olmayan bir seyler okumasini arzu ederdim. Zannedersem, Peter Verkhovensky ve biri daha bir seyler okuyacak. Peter size gelip programi bildirecek. Ama, benim özel olarak getirmem her halde daha uygun olacaktir. - Listenize adimi eklememe izin verirseniz memnun olacagim. Bay Verkhovensky'ye de durumu bizzat bildirecegim ve gelmesini rica edecegim. Bayan Stavrogin, eve uçan bir sevinçle döndü. Bayan Lembke' nin arkasinda durmayi basarmisti. Zavalli Verkhovensky'ye evine kapanip kaldigi ve bunlardan haberi olmadigi için kiziyordu. Bayan Stavrogin, o aksam kendilerini ziyarete gelen Peter Verkhovensky'ye ve Stavrogin'e: - Bayan Lembke'ye hayran oldum ve bu kadin hakkinda bu kadar y anilmami aklim almiyor, dedi. Peter: -Eh, artik ihtiyar kurtla bir anlasmaya varmalisiniz, dedi. Çok üzülüyor. Onu tamamen terk ettiniz. Dün sizi arabanizda görüp selam vermis, oysa siz basinizi çevirmissiniz. Biliyorsunuz ona destek olabiliriz. Bana bir seyler hazirlamasi için ona güveniyorum ve hƒlƒ yararli olabilecegi kanisindayim. 358 - Oh, bir seyler okuyacagi kesin. - Benim düsüncem bu degil. Bugün ona ugramak niyetindeyim. Haber vereyim mi? Bayan Stavrogin kararsiz bir tavirla. - Nasil isterseniz, dedi. Ama bunu nasil yapabileceginizi de bilmiyorum. Onunla kendim görüsmek niyetindeydim ve gününü, yerini ben bildirmek isterim. Kaslarini çatti. Peter Verkhovensky: - Gününü bildirmeye degmez, dedi. Basit bir dille söylerim. - Pekƒlƒ, siz söyleyin. Ama, onu görmek için zamani benim tayin edecegimi de söylemeyi unutmayin. Ona aynen böyle söyleyin. Peter, oradan gülümseyerek ayrildi. Hatirlayabildigim kadariyla, son günlerde çok aceleci olmustu. Hatta, hemen hemen herkese sabirsiz çikislar yapiyordu. Her nedense, onun bu kaba çikislarini herkes bagisliyordu. Genel olarak, herkeste, ona baska türlü bakilmasi gerekli oldugu düsüncesi yer etmisti. Sunu da eklemeliyim ki, Stavrogin'in düellosuna karsi tutumu son derece öfkeliydi. Haberi büyük bir saskinlikla karsilamisti. Hatta, haber ona ulastigi zaman rengi yesile dönmüstü. Belki de gururu incinmisti; çünkü, olayi ancak herkes ögrendikten sonra ögrenebilmisti. Bes gün sonra, Stavrogin'e kulüpte rastladigi zaman: - Düello yapmaya hakkiniz yoktu, diye fisildadi. Peter Verkhovensky, hemen hemen her gün Bayan Stavrogin'i ziyaret ettigi halde, bu bes gün süresinde bir kere olsun karsilasmamislardi. Stavrogin, ne söyledigini anlamamis gibi onun suratina dalgin dalgin bakmis, durmadan yürüyüp geçmisti. Kulübün büyük balo salonundan büfeye dogru gidiyordu. Peter, arkasindan kosarak omzundan tuttu. 359- Shatov'a da ugramissiniz... Mary ile durumunuzu açiklayacaginizi söylemissiniz, diye fisildadi. Stavrogin, onun elini omzundan iterek, tehdit eden bir tavirla kaslarini çatarak döndü. Peter, dudaklarinda garip bir tebessümle bakiyordu. Stavrogin yoluna devam etti. *** Peter Verkhovensky, Bayan Stavrogin'lerden çikar çikmaz dogruca 'ihtiyara' kostu. Bu kadar acele etmesi, benim o güne kadar bilmedigim bir hakaretin öcünü almak içindi. Olay suydu: Baba ogulun geçen hafta persembe günü görüsmelerinde, tartismaya Bay Verkhovensky kendisi basladigi halde sonunda oglunu bastonla kovalamisti. Bu olayi o zamanlar benden gizlemisti; fakat simdi, Peter, dudaklarinda her zamanki alayci gülüsü ve fildir fildir dönen gözleri ile odayi arastirarak içeri daldigi zaman, Bay Verkhovensky, oradan ayrilmamam için gizli bir isaret yapti. Böylece de gerçek iliskilerini ögrenmis oldum; çünkü, aralarinda geçen konusmalari sonuna kadar dinledim. Bay Verkhovensky, büyük kanepeye uzanmisti. Persembeden beri zayiflamis, yanaklari çökmüstü. Peter, hiçbir sikilganlik duymadan, babasina gerekli saygiya aldirmadan, ayaklarini altina toplayarak, babasinin yanina oturdu. Bay Verkhovensky, ses çikarmadan magrur bir tavirla ona kanepede yer verdi. Masanin üzerinde açik bir kitap duruyordu. Çernisevski'nin 'Nasil yapmali' adli romaniydi. Ne yazik ki, burada dostumun garip bir zayifligindan söz etmek zorundayim: Ininden çikip son savasi vermesinin gerekli oldugu düsüncesi her nedense kafasinda yer etmisti. Bu romani, ilerde olmasini kesinlikle bekledigi 'tartismalarda' ters düstügü kimselerin durumlarim, ileri sürdükleri iddialari, daha önceden onlarin 'din kitaplarindan' ögrenmekle, tümünü onun gözleri önünde yere sermeye hazir olmak için inceledigini sezmistim. Oh, bu kitap ona ne kadar aci veriyordu!... 360 Bazen kitabi öfkeyle firlatip atiyor ve yerinden firlayarak odada dolasmaya basliyordu. Bir keresinde öfkeden tir tir titreyerek: - Yazarin esas düsüncesinin dogrulugunu kabul ediyorum, dedi. Ama, bu onu daha da korkunç yapiyor. Tam bizim düsüncemiz... evet bizim! Bu düsünceyi önce biz ektik, büyüttük, hazirladik... bizim arkamizdan yeni ne söyleyebilirler ki? Fakat, Ulu Tanrim, bütün bunlar nasil anlatilmis, degistirilmis, bozulmus... Sözünün burasinda parmagi ile kitaba vurarak: -Varmak istedigimiz sonuç bu mudur? diye haykirdi. Buradaki öz düsünceyi kim anlayabilir ki? Peter, kitabi masanin üzerinden alip adini okuduktan sonra gülerek: - Kültürünüzü mü artiriyorsunuz? diye sordu. Bunu uzun bir süre önce yapmaliydiniz. Eger arzu ederseniz, size çok daha iyi kitaplar getirebilirim. Bay Verkhovensky, yine oglunun sözünü büyük bir gururlakar-siladi. Odanin diger kösesindeki bir koltukta oturuyordum. Peter aceleyle ziyaretinin nedenini anlatti. Kusku yok ki, Bay Verkhovensky, asiri bir saskinlik ve tiksinti karisik bir korkuyla sesini çikarmadan dinliyordu. - Demek ki Bayan Lembke, evine gidip bir seyler okuyacagimi gerçekten düsünüyor, ha? - Fakat, anlamiyorsunuz, size ihtiyaçlari yok. Bayan Stavrogin'e yaranmak için size karsi iyi davranmak istiyorlar, o kadar. Ve zannetmem ki bu teklifi reddedesiniz. Sonra gülümseyerek ekledi. - Ayrica, böyle yapmak için de can atiyorsunuz. Sizin gibi yaslilarin çogu gurur düskünüdür. Ama beni dinlerseniz, sikici olmayan bir seyler okursunuz. Elinizde ne var? Ispanya tarihi mi? Okuma gününden üç gün önce bana gösterin, aksi takdirde herkesi uyutursunuz. 361Bu çatismalarin, aceleci kabaligin daha önceden hazirlanmis oldugu belliydi. Bay Verkhovensky ile bundan daha önce ve akilli bir sekilde konusulamayacagini belli etmek ister gibi bir tutumu vardi. Bay Verkhovensky, oglunun hakaretini sezmemis gibi davranmakta inatla israr ediyordu. Fakat oglunun getirmis oldugu haberin etkisinde kaldigi da belliydi. Yüzünün rengi solarak; - Peki, kendisi, kendisi mi, efendim, bunu böyle söylemenizi istedi? diye sordu. - Yani, görüyorsunuz ya, karsilikli oturup anlasmamiz için, bir zaman ve yer vermek istiyor; ama, bunun da nedeni, sizin hayati daha baska açidan görmeniz yüzünden. Yirmi yil kiristirdiniz, gülünç davranislara alistirdiniz. Ama heyecanlanmayin, simdi durum baska. Her nedense durmadan, aklinin henüz ermeye basladigini söylüyor. Aranizdaki dostlugun, birbirinize içinizdeki ze-hiri dökmek istemekten baska bir sey olmadigini söyledim. O kadar çok sey anlatti ki bana, dostum, tahmin edemezsiniz. Onun yaninda bir usaktan farkiniz yokmus, meger. Bütün bunlar bana anlatilirken utançtan yüzüm kizardi. Bay Verkhovensky, artik kendisine hƒkim olamadan haykirdi. - Yaninda bir usaktim, ha!... -Daha da kötüsü, yanasmaydiniz, yani gönüllü bir usak. Bir is yapmak için çok tembeldiniz. Oysa, paraya ihtiyacimiz var, degil mi? Simdi, bütün bunlari da anliyor... hiç degilse; hakkinizda çok korkunç seyler anlatiyor. Ama, ona yazdiginiz mektuplara kahkahalarla güldüm, ihtiyar. Utandim ve igrendim, dogrusu. Ama, çok bozulmus bir insansiniz! Sadaka almada, kisiyi bozan kesin bir sey vardir, zaten. Bunun en iyi örnegini de sizde buluyorum! - Size, mektuplarimi mi gösterdi? - Hepsini. Tabii, hepsini okumam mümkün olmadi. Zaten olamazdi, degil mi? Ulu Tanrim, sayfalar dolusu mektuplar!... Iki binden fazla mektup olmali. O kadar da çok kƒgit kullanmissiniz 362 ki... Fakat biliyor musunuz, ihtiyar, önceleri sizinle evlenmeye hazir oldugunu sezdim. Öyle degil mi? Sansinizi, yine kendiniz yitirmissiniz. Sizin naminiza konusuyorum, tabii, ama 'baskasinin günahlarini' örtmek için evlenmektense, burada yalniz basina oturmak çok daha iyidir. Para için evlenenlere sadece... gülerler. Bay Verkhovensky öldürücü yara almis gibi: - Para için mi?!... diye haykirdi. Para için mi oldugunu söyledi? - Daha ne olsun ki? Fakat meraklanmayin, sizi oldukça iyi savundum. Tabii, sizi hakli çikarmak için en uygun yol da buydu. Herkes gibi sizin de paraya ihtiyaciniz oldugunu kabul ediyor. Sizin düsünüsünüze göre, hakli da olabilirsiniz. Dilimin döndügü kadar, böyle anlasmalarin her iki tarafin da yararina oldugunu anlattim. O bir kapitalist ve siz de onun hassas bir soytarisiydiniz. Bununla beraber, her ne kadar onu cins bir inek gibi sagmissaniz da, para için size kizmiyor. Tabii, benim anladigim kadariyla. Yirmi yildan beri size inandigi, tatli dilinize kandigi ve bu yalanlarla yasamak zorunda kaldigi için kiziyor. Kendisi de yalan söylemis... ama bunu itiraf etmiyor. Bu nedenle de size aci çektirmekten zevk aliyor. Fakat, anlayamadigim, bir gün bütün bunlarin hesabini vereceginizi hiç düsünmemis olmanizdir. Bu kadar aptal olamazsiniz. Dün kendisine, sizi düskünler evine yatirmasini söyledim... ama sinirlerinize hƒkim olun, lütfen. Tabii, temiz bir yeri kastettim. Bunun alinacak ya da gücenecek bir tarafi yok. Böyle yapacagina da inaniyorum. Üç hafta önce bana göndermis oldugunuz mektubu hatirliyor musunuz? Bay Verkohvensky dehsetle yerinden firlarken: - Yoksa o mektubu da mi gösterdiniz? diye haykirdi. - Ne sanmistiniz? Ilk isim bu oldu. Bayan Stavrogin'in, yeteneklerinizi çekemediginden, sizi kiskandigindan... diger birinin günahi sorunundan söz ettiginiz mektup... Ne var ki, ihtiyar, gururunuza son derece düskünsünüz. Sadece kahkahalarla gülmekle yetiniyorum. Mektuplariniz da oldukça sikici, hani. Üslubunuz 363korkunç denecek kadar kötü. Genellikle onlari okumam bile. Aslina bakarsaniz, hiç açmadigim bir mektubunuz da var. Yarin size gönderirim. Fakat, son mektubunuz cidden bir harika!... Ne kadar güldüm, Tanrim, ne kadar güldüm, bilemezsiniz!... Bay Verkhovensky: - Canavar! Canavar! diye haykirdi. - Sizinle de konusulmaz zaten. Bakin, geçen persembe günkü gibi bana kizmadiniz, ya? Bay Verkhovensky öfkeli ve tehdit eden bir tavirla yerinden dogruldu. - B enimle böyle konusmaya nasil cesaret edebiliyorsunuz? - Nasil yani? Sözlerim açik degil mi yoksa? - Söyleyin bana, canavar, siz benim oglum musunuz, degil misiniz? - Bunu siz daha iyi bilirsiniz. Fakat, bazi babalarin böyle durumlarda gerçegi pek iyi görmemeleri olagandir. Bay Verkhovensky hirsindan tir tir titreyerek bagirdi. - Susun! Susun!... - Bana bakin, geçen persembe günü, beni bastonunuzla tehdit ederken de böyle bagiriyor, küfür ediyordunuz; ama, aradigim evraki buldum. Hem ayni gün buldum. Sirf merak nedeniyle bavullarimin altini üstüne getirdim. Kesin bir sey olmadigi dogrudur... içiniz rahatlayabilir. Sadece, annem tarafindan su Polanyali centilmene yazilmis küçücük bir not. Fakat, annemin karakterini göz önüne alacak olursak.. - Bir kelime daha söylersen kulaklarim koparirim. Peter, birden bana hitap ederek: - Ne adam!... dedi. Görüyorsunuz ya, bu tartismalar geçen persembeden beri devam edip duruyor. Bugün burada bulusunuza cidden memnun oldum. Ikimizin arasinda hakemlik yapabilirsiniz. Önce gerçeklerden baslayalim. Ilk önce, kendisi böyle söylemekle beraber, annem hakkinda benim konusmami istemiyor. Petersburg'da, ben henüz okurken, gecede iki kez beni uyandirip, bana 364 sarilarak aglayan kendisi degil miydi? Biliyor musunuz, o zamanlar neler söyledigini? Annem hakkinda dürüst olmayan seyler anlatirdi. Bütün bunlari önce ondan dinledim. - O zamanlar onlari çok temiz, iyi niyetle anlatiyordum! Oh, demek ki beni anlayamamissiniz. Hiçbir sey, hiçbir sey anlamiyorsunuz!... - Fakat, yine de sizin hareketleriniz benimkilerden çok daha igrençti. Bunu itiraf etmek zorundasiniz. Beni ilgilendirdigi kadari, merak etmeyin, annemi suçlu bulmuyorum. Babam ya siz, ya da Polonyali olacakti, benim için hepsi bir. Berlin'deki budalaca olaylarda benim suçum ne? Ama yine de, sizden daha akillica bir davranis beklenemezdi dogrusu. Bütün bunlardan sonra gülünç olmazsiniz da ne olursunuz? Ve sizin oglunuz olup olmamam sizin için fark eder mi? Bakin... Tekrar bana döndü. - Bütün hayatinca bana bir kurus bile harcamamistir. On alti yasina gelinceye kadar beni tanimiyordu bile; ondan sonra da beni soydu sogana çevirdi. Simdi de karsima geçmis, bütün, hayatim süresince kalbim kan agladi diye rol yapip duruyor. Ama, insanin biraz insafli olmasi gerekir, ben Bayan Stavrogin degilim ki!... Yerinden kalkip sapkasini aldi. Bay Verkhovensky, yüzü bembeyaz kesilmis elini ona dogru uzatti. - Bundan sonra bütün babalarin laneti üzerinde olsun! Peter Verkhovensky içten gelme bir saskinlikla: - Insan bazen ne aptalca sözler eder, dedi. Haydi, allahaismarladik, ihtiyar. Bir daha sizi ziyarete gelmeyecegim. Toplanti için hazirlayacaginiz yazilari önceden göndermeyi unutmayin ve saçma olmamalarina dikkat edin. Gerçekler, gerçekler ve gerçekler; hepsinin üstünde, kisa olmasina bakin, allahaismarladik. *** 365Bununla beraber, baska nedenler de vardi. Peter Verkhovensky' nin, babasi hakkinda bazi düsünceleri oldugu gerçekti. Bana kalirsa zavalli ihtiyari son derece öfkelendirip, onu büyük bir rezaletin içine atmak istiyordu. Daha ilerde söz edecegim bazi yan amaçlari için, bunun gerekli olduguna kusku yoktu. O siralar böyle niyetleri çoktu. Ama hemen hemen hepsi olmayacak seylerdi. Görünüse bakilacak olursa, Bay Verkhovensky'den baska biriyle de ugrasiyordu. Sonradan anlasildigina göre, ugrastigi kimseler çoktu. Fakat, sözünü edecegimiz kisiyle özellikle ugrasiyordu. Bu kisi de Bay Von Lembke'den baskasi degildi. Andrey Antonovich von Lembke (dogustan), resmi kayitlara göre Rusya'da sayilari ancak birkaç yüz bin olan, siki siki birbirine baglanmis, farkina varilmadan örgütlenmis bir birlige mensuptu. Tabii, önceden kararlastirilmis, düsünülmüs bir birlik olmamakla beraber, üyelerinin her zaman, her yerde, her türlü kosullar altinda birbirlerine karsilikli yardim etmeleri, ahlaki bir zorunluluk gibi ortaya çikmis, konusulup anlasilmadan, kendiliginden kurulmus bir birlikti. Von Lembke, daha çok varlikli ailelerin çocuklarinin gönderildigi Rus okullarinin birinde ögrenim yapmak onuruna erismisti. Ögrenimini tamamlayan bu okul ögrencileri, Devlet yönetiminde oldukça iyi görevlere atanirlardi. Von Lembke'nin amcalarindan biri, Istihkƒm birliginde yarbay, digeri ise firinciydi. Böyle oldugu halde, bu okula yine de girebilmis ve orada ait oldugu birlikten birçok kimseye rastlamisti. Zeki ve çaliskan bi ögrenci olmamakla beraber spor dalinda iyi bir ögrenciydi ve herkes tarafindan sevilirdi. Yüksek siniflardaki bazi ögrenciler, önemli sosyal sorunlari tartisir ve okulu bitirdikten sonra bunlarin çözümüne gideceklerini kararlastirirken, Von Lembke, çocukça seylerle ugrasirdi. Gerçekten çok saf ve bazen alayci çikislariyla herkesi güldürürdü; ama, bunu kendisine bir amaç edinmisti. Ögretmen ders aninda ona bir soru sordugunda, mendilini çikartip burnunu öyle acayip bir sekilde sümkürürdü ki hem arkadaslari her i de ögretmenleri katila katila gülerdi; yatakhanede bazen taklit ya w bazen 366 de burnuyla 'Fra Diavolo' dan bir uvertür çalardi 'bunu çok iyi becerirdi.' Nedense incelik saydigi pasakliligiyla dikkati çekerdi. Okuldaki son yilinda Rus siirleri yazmaya basladi. Rusya'da bu birlikten olanlarin çogunlugu gibi o da birliginin dilini tam olarak bilmezdi. Siire karsi olan egilimi, fakir bir Rus generalinin oglu olan, biraz içine kapali ve gelecegin büyük edebiyatçisi denen bir çocukla arkadaslik etmesine neden oldu. Bu çocuk, Von Lembke'yi himayesi altina almis gibi davraniyordu. Ama, öyle oldu ki, okulu bitirip üç yil çalistiktan sonra, Rus edebiyati ugruna görevini birakan bu hüzünlü ve içine kapanik olan arkadas, ayaginda alti delik çizmeler, sirtinda yazlik bir pardesü, disleri soguktan takir takir öterek dolasirken bir gün, Anichkin köprüsü üstünde, eski okul arkadasi Lembke ile karsilasti. Ne tahmin edersiniz? Önce onu taniyamadi ve saskinligindan donmus gibi kaldi. Karsisinda, son derece sik giyinmis, muntazaman düzeltilmis kizil favorili, gözünde monokl, tertemiz boyali çizme giymis, elinde gicir gicir yeni bir eldiven ve sirtinda Charm‚re bir palto bulunan bir genç vardi. Lembke, arkadasina karsi çok kibar davrandi ve adresini vererek bir aksam bekledigini söyledi. Onun, artik 'Lembke' degil von Lembke oldugu da böylelikle ögrenilmis oluyordu. Arkadasi onun ziyaretine gitti. Oldukça kötü, hiç de genis olmayan ve evin esas girisi olmadigi belli fakat, kirmizi hali serili merdivenlerde, onu bir usak karsiladi ve kimi istedigini sordu. Üst katta çalinan tiz bir çingirak sesi duyuldu. Lembke'nin ziyaretine gelen konuk, karsilasmayi umdugu zenginlik yerine, Lembke'yi karanlik, köhne, koyu yesil büyük bir perdeyle ikiye ayrilmis, çok eski esyayla dösenmis, dar yüksek pencerelerine koyu yesil perdeler asili küçük bir odada bulmustu. Von Lembke, onu korumasina almis, uzaktan akrabasi olan bir generalin evinde kaliyordu. Ziyaretçisini büyük bir ciddiyetle karsiladi. Edebiyat üzerine konustular. Fakat konusmalari asiri degildi. Beyaz kravatli bir usak çok açik bir çayla birkaç kuru çörek getirdi. Konuk, öfkesinden maden suyu istedi. Istenilen maden suyu biraz geç getirilmisti. Lembke, bozulmus ve usagi ikinci defa çagirarak söylemek zorunda kalmisti. Bununla beraber, konuguna 367karninin aç olup olmadigini sordu. Konugun yemek istememesine sevindigi belliydi. Nihayet, biraz daha konustuktan sonra konugu özür dileyerek kalkti ve gitti. Lembke, meslegine yeni baslamisti ve evinde kaldigi generalin birliginde görevliydi. Ayni zamanda, generalin besinci kiziyla da ilgileniyordu. Tabii, bu ilgisinin karsiligini da görüyordu. Fakat, sonunda Amalia, generalin eski bir dostu olan yasli bir Alman fabrikatörle evlendirildi. Lembke, çok aglayip sizlanmakla beraber kartondan tam bir tiyatro maketi yapti. Perde kalkiyor, oyuncular sahneye çikiyor, elleriyle ve kollariyla birtakim hareketler yapiyorlardi; localarda oturan seyirciler vardi; orkestranin keman yaylan tellerin üzerinde küçük bir makina vasitasiyla gidip geliyordu; orkestrayi yöneten adamin bageti kalkip iniyordu; salonda oturan erkekli kadinli seyirciler ellerini çirpiyorlardi. Her sey kartondan yapilmisti. Bütün bulus Lemb-ke'nindi ve bizzat kendisi yapmisti. Bu tiyatroyu yapabilmek için tam alti ay çalismis, emek harcamisti. General bu nedenle bir toplanti tertipledi; tiyatro, konuklarin görmesi için ortaya çikarildi; generalin bes kizi ve yeni evlenmis olan Amalia, fabrikatör kocasiyla ve birçok evli kadin, Alman kavalyaleri ile beraber gelmislerdi. Kartondan yapilmis tiyatroyu dikkatle incelediler ve Lembke'yi tebrik ettiler. Daha sonra dans edildi. Lembke, son derece memnun olmus ve kederini tamamen unutmustu. Aradan yillar geçti ve Lembke mesleginde ilerledi. Daima, ayni birlikten olanlarin yönetimindeki önemli yerlerde çalismis, sonunda yasina göre çok önemli bir asamaya erismisti. Çoktan beri evlenmek istiyor ve dikkatle arastiriyordu. Amirlerinden gizli, bir dergiye gönderdigi öyküyü kabul etmemislerdi. Diger taraftan model bir karton tren yapti ve çok ilgi çekti. Ellerinde valizleri, yanlarinda çocuklari ya da köpekleri olan yolcular platforma çikip trene biniyorlardi. Kondüktörler, istasyon görevlileri gidip geliyorlar, çan çaliyor, düdük ötüyor ve tren kalkiyordu. Bu hos kompozisyon üzerine tam bir yil çalisti. Fakat eninde sonunda yine evlenmesi gerekiyordu. Çogu Almanlar arasinda olmak üzere çok 368 tanidigi vardi. Ayni zamanda, Rus sosyetesine de karismisti; kuskusuz ki baslica neden, görevlerinin bir kismi olmasiydi. Sonunda, yirmi dokuz yaslarindayken mirasa kondu. Firinci olan amcasi öldügünde vasiyetinde, ona otuz yedi bin ruble birakmisti. Simdi bütün ihtiyaci, bir yer bulmasiydi. Görev çevresinin yüksek olmasina ragmen, Bay von Lembke, çok alçakgönüllü bir adamdi. Devlet dairelerine yakacak odun satin almasina yetki verecek devamli, küçük bir memuriyete ya da yine bunun gibi güzel ve rahat bir ise razi olacakti. Böyle bir iste hayatinin sonuna kadar kalabilirdi. Fakat, tam o siralarda, Minna ya da Ernestine yerine, sahnede birden Julie göründü. Görevi, derhal daha da yükseldi. Alçakgönüllü ve hassas bir adam olan von Lembke de, is alaninda hirsli olabilecegini hissetti. Zenginligin eski tanimiyla, Julia'nin iki yüz kölesi, ayrica yüksek yerlerde bulunan birçok dostu vardi. Diger taraftan, von Lembke yakisikli bir adamdi ve Julia kirkini çoktan asmisti. Von Lembke kendisini onun nisanlisi sayiyor ve günler geçtikçe ona tutuldugunu anliyordu. Evlendikleri günün sabahi, Julia'ya bir siir gönderdi. Julia bu siiri pek begendi; kirk yasinda olmak saka degildi. Kisa bir zaman sonra von Lembke, rütbesini ve nisanini aldi ve hemen sonra da ilimize vali olarak atandi. Sehrimize gelmeden önce, Julia Lembke kocasinin üzerinde çok ugrasti. Oysa, von Lembke hiç de yeteneksiz bir insan degildi; salona nasil girilecegini ve kendisini nasil göstermesi gerektigini, bir kimseyi nasil dinleyecegini ve düsünceli bir tavirla nasil susacagini, nasil kibar davranmasi gerektigini bilir ve hatta, nutuk bile verebilirdi. Tabii, bazi ufak tefek fikirleri de vardi ve en son "liberal" düsüncenin gerektirdigi atak yaklasimin da izleri görülmeye baslamisti. Böyle olmakla beraber, Julia Lembke, onu, yeni fikirlere karsi vurdumduymazligi ve uzun yillar yükselme pesinde kosmus olmasindan dolayi, artik dinlenmek istemesine çok üzülüyordu. . Kendi içindeki çalisma hirsini kocasina aktarmaya gayret etti; ama, von Lembke bir Luther kilisesi maketi yapmaya basladi. Bas Papaz 369dini ögütler veriyor, onu dinleyenler ellerini önlerine baglamis duruyor, bir kadin beyaz bir mendille göz yaslarini kuruluyor ve sonunda, Isviçre'den büyük masraflarla özel olarak getirtilmis küçük bir org çalmaya basliyordu. Julia Lembke, kocasinin böyle oyuncaklarla oynamakta oldugunu ögrenir ögrenmez büyük bir endiseye kapildi ve kocasinin nesi var nesi yoksa hepsini toparlayip kendi odasindaki bir sandiga kilitledi. Buna karsilik, kocasinin bir roman yazmasini istedi; ancak, bu romanin gizli kalmasi kosulu ile von Lembke çalismaya basladi. Julia Lembke, o zamandan beri sadece kendisine güvenmesi gerektigine karar vermisti. Ne yazik ki, planlarinda çok büyük bir uçarilik ve çok az yöntem vardi. Kader onu, yasli bir kiz olarak çok bekletmisti. Hirsli ve bir bakima sabrini yitirmis kafasinda düsünceler birbirini kovaliyordu. Birçok umutlan vardi; ilin yönetimini kesinlikle eline almak istiyor, çevresinin sadik kimseler tarafindan kusatilacagim hayal ediyordu. Artik kendisine kesin bir yön çizmisti. Von Lembke bile biraz en-diselenmisti; ama, çalisma ve memuriyet tecrübesinin verdigi güvenle, valilikten korkmasina bir neden olmadigini kesinlikle kabul etmisti. Kuskusuz, ilk iki ya da üç ay, her sey basariyla ve yolunda gitmisti. Fakat, Peter Verkhovensky'nin gelisinden sonra bazi garip seyler olmaya baslamisti. Daha baslangiçta, genç Verkhovensky, von Lembke'ye karsi asiri bir saygisizlik göstermis ve onun üzerinde bazi garip haklara sahip olmaya baslamisti. Kocasinin durumunu her zaman kiskanan Julia Lembke, bunun farkina varamamisti. Hiç degilse, bunun önemini kavrayamamisti. Genç adam, onun en çok aradigi bir kisi . olmustu. Adeta gözdesi olmus denebilirdi; yiyor, içiyor ve hemen hemen orada yatip kalkiyordu. Von Lembke, hemen kendi kendini savunmaya geçmisti. Yabancilarin önünde ona 'delikanli' diyor, onu himayesine almis gibi omzuna vuruyor; fakat, hiçbir imada bulunmuyordu; Peter Verkhovensky, ciddi konular tartisilirken bile onun yüzüne karsi gülermis gibi bir tavir takmiyordu. Ayrica, herkesin önünde ona, hiç umulmadik seyler söylüyordu. Bir gün, 370 evine geldigi zaman genç adamin izinsiz olarak çalisma odasinda uyudugunu gördü. Peter, onu aramak üzere geldigini ve evde bulamayinca biraz 'kestirdigini' söyledi. Von Lembke onun bu hareketine gücendi ve karisina dert yandi; Julia Lembke, kocasinin bu sikƒyetini alayla karsiladi ve igneleyici bir tavirla kendisine nasil saygi gösterilecegini bilmedigini söyledi; hiç degilse, 'o çocuk' kendisine karsi hiçbir zaman küstahlik etmemisti; ayrica, 'sosyeteye uymasa bile, samimi' bir kimseydi. Von Lembke'nin surati asildi. Ama, kadin iki adamin arasini bulup onlari baristirdi. Peter'in, özür dilemedigi dogrudur; ama, bütün sorunu kaba bir nükte ile geçistirdi. Bu nüktesi, baska zaman olsa hakaret kabul edilebilirdi; ama, bu kez pismanlik isareti olarak kabul edildi. Aralarindaki iliskinin zayif noktasi, von Lembke'nin, daha baslangiçta, ona romanindan söz etmis olmasiydi. Onun hülyali, ince ruhlu bir genç oldugunu göz önüne alarak, zaten çoktan beri de dinleyici aradigindan, tanismalarinin daha ilk günlerinde bir aksam, romanindan iki bölümünü okumustu. Peter, sikintisini saklamaya gerek görmeden, terbiyesizce esneyerek dinlemis ve hiçbir övgüde bulunmamisti. Yalniz ayrilirken, bos zamanlarinda okuyarak bilgi edinmesi için el yazmasi olan kitabi istemis, von Lembke de vermek aptalliginda bulunmustu. Kitabi o geceden beri geri vermemisti. Von Lembke'ye her ugrayisinda, onun bütün sorularina gülerek karsilik veriyordu. Sonunda, romani yolda giderken kaybetmis oldugunu söyledi. Julia, bunu duydugu zaman kocasina çok kizdi. Hayretten donup kalarak: - Kartondan yaptiginiz kiliseden de sözetmediniz, insallah? diye sordu. Von Lembke, kara kara düsünmeye basladi. Böylesine düsüncelere dalmasi, sagligi için iyi degildi ve doktorlari tarafindan yasaklanmisti. Ildeki büyük dertlerin yaninda -bunlardan daha sonra sözedecegizüzülmesi için özel nedeni vardi... hisleri zedelenmisti; vali olarak gururunun incinmesi de cabasiydi. Evlendigi zaman, von Lembke, herhangi bir ailevi anlasmazligin ve tartismanin mümkün 371olabilecegini aklinin ucundan bile geçirmemisti. Ernestine ya da Minna'sini hayal ettigi zaman, bütün hayati süresince hep bunu düsünmüstü. Ailevi firtinalara dayanamayacagini hissediyordu. Sonunda Julia, onunla samimi olarak konustu. - Sirf bunun için ona kizmis olamazsiniz, dedi. Her seyden önce, ondan en az üç kere daha akilli bir insansiniz ve mevki bakimindan ondan çok daha yükseksiniz. Bu çocuk, henüz serbest düsüncelilik aliskanligindan kurtulamamis. Fikrimce, bu yaramazliktan baska bir sey degil. Fakat hiçbir sey aceleyle yapilamaz. Yavas yavas yapilmalidir. Genç nesli küçümsememek gerekir. Benim politikam, onlara karsi iyi davranmak ve böylece de onlari uçuruma yuvarlanmaktan korumaktir. Von Lembke: - Fakat çok korkunç seyler söylüyor, diye cevap verdi. Benim yanimda, hükümetin, halki sersemletip ayaklanmasini önlemek için onlara bol bol votka içirmekte oldugunu söylemesini hazmedemem. Her çesit insanin yaninda, böyle konusmalari dinlemek zorunda kaldigim için, benim durumumu gözünde canlandirabilirsin. Bunu söylerken, von Lembke, birkaç gün önce Peter Verkhovensky ile aralarinda geçen konusmayi hatirladi. Liberal düsünceleriyle onu yenmek gibi masum bir amaçla, düskünlügü olmadigi halde sirf önüne geçilmez bir merakla 1859 yilindan beri toplayarak biriktirmis oldugu Rusya'da ve Avrupa'da yayimlanan her çesit gizli bildiriden meydana gelmis özel koleksiyonunu ona göstermisti. Amacinin ne oldugunu sezen Peter, kaba bir dille, bu bildirilerden bazilarindaki tek satirin bile, bütün Devlet dairele-.rinden çok daha anlamli oldugunu, muhtemelen kendi dairesinden bile böyle bir sey beklemedigini söyledi. Lembke'nin yüzü burustu. Bildirileri göstererek, ƒdeta yalvarir gibi: - Fakat, bizim vatanimizda bu erkendir, hem de çok erkendir, dedi. 372 - Hayir, degildir. Görüyorsunuz ya, korkuyorsunuz ve bu da gösterir ki bizim için erken degildir. -Fakat, bakin, suna bakin, örnegin, bütün kiliselerin yikilmasi için bir çagri var. - Neden olmasin? Siz akilli bir insansiniz ve siz, kendiniz de inanmadiginiza göre, insanlari hayvanlastirmak için, dinin gerekliligini çok iyi kavramis oldugunuzu söylemekte hakliyim sanirim. Gerçek, yalanlardan çok daha onurludur. Von Lembke yüzünü eksiterek: - Hak veriyorum, hak veriyorum, sizinle tamamen ayni fikirdeyim, ama bu vatanda hƒlƒ çok erken oldugu kanisindayim, dedi. - Kiliselerin yikilmasini ve elde yabalarla Petersburg üzerine yürümeyi dogru buluyor ve bunun ancak zamansiz olduguna inaniyorsaniz, nasil devlet memurlugu yapabiliyorsunuz? Böylesine budalaca yakalanan Lembke, son derece sasirmisti. Sabrini yitirmis bir tavirla: - Böyle degil, hiç de böyle degil, dedi. Siz çok gençsiniz ve amaçlarimizi bilmiyorsunuz. Bu nedenle de yaniliyorsunuz. Anliyorsunuz ya aziz dostum, bize devlet memurlari diyorsunuz, degil mi? Pekƒlƒ. Serbest memur muyuz? Ona da pekƒlƒ. Fakat ne yaptigimizi tahmin ediyorsunuz? Sorumlulugu yükleniyor ve sonuç olarak, biz de sizin gibi genel amaca hizmet ediyoruz. Biz sadece, olmadigimiz takdirde dagilacak olan ve sizin dagitmayi çalistiginiz seyi toplu olarak tutuyoruz. Sizin düsmanlariniz degiliz. Böyle bir sey söz konusu bile olamaz. Size sesleniyoruz: Devam edin, yenileyin, belki de belirli bazi seylerin temelini yikabilirsiniz... yani, demek istiyorum ki, eski olan her seyin yenilenmesi, kuskusuz gereklidir. Fakat, zorunluysak, sizi gerekli sinirlar içinde tutacagiz ve davranisimizla, sizi yine sizden korumus olacagiz. Amacimiz, Rusya'nin görünüsünü düzeltmek olduguna göre, biz olmadan, Rusya'yi yerinden sallar, temellerini yikarsiniz. Birbirimize gerekli 373oldugumuza inanin, lütfen. Ingiltere'deki Whig'ler, ve Tory'ler de birbirleri için gereklidir. Su halde, biz Tory'ler, siz Whig'lersiniz. Benim görüsüm budur. Von Lembke son derece heyecanlanmisti. Petesrburg'dayken bile, böyle akillica ve liberal konusmayi severdi. Ayrica, burada kendisini kapi arkasindan dinleyen de yoktu. Peter hiç konusmadi ve dogal yaradilisinin aksine, çok ciddi görünüyordu. Onun bu görünüsü, Lembke'yi büsbütün heyecanlandirmisti. Çalisma odasinda bir asagi bir yukari dolasirken konusmasina devam etti: -Biliyor musunuz ki, ben, "Ilin Efendisi" yim. Biliyor musunuz ki, bu nedenle birçok görevlerim var, onlarin birini bile yapamiyorum ve öte yandan, burada benim için yapacak bir sey olmadigini söyleyebiliyorum. Bütün sir, buradaki her seyin devletin görüsüne bagli oldugu gerçeginde. Varsayalim ki devlet, politik bir nedenle ya da asiri tutkulari yatistirmak amaci ile bir cumhuriyet kurmaya karar verdi ve buna paralel olarak da valilerin yetkisini artirdi. Eger, böyle bir sey gerçeklesirse biz valiler, cumhuriyeti kabul edecegiz. Fakat, neden sadece cumhuriyet olsun! Arzu ettiginiz her seyi yutacagiz. Hiç degilse, hazir oldugumu hissediyorum. Sözün kisasi, birakin devlet telgrafla bir activite devorante (yipratici çalismalar) yapmami istesin. Onlara activite devorante yapacagim. Yüzlerine karsi söyledim: 'Efendiler, ilin bütün kuruluslarinin dengede durup ilerlemesi için bir sey gereklidir... valinin yetkilerinin genisletilmesi.' Görüyorsunuz ya, ister tarimsal ister kamu kuruluslari olsun, bir bakima iki varlikli olmalari gerekir... yani, bir bakima var olmalari gereklidir ve bunun gerekli olduguna eminim; fakat, diger taraftan var olmamalari gerekiyor... bunlarin hepsi devletin görüsüne dayanir. Eger, devlet, kuruluslarin gerekli oldugunu düsünürse, bu kuruluslarin var olmalarini hemen saglamaliyim. Onlara ihtiyaç gerekmezse bu kuruluslari benim ilimde kimse göremez. Iste ben, activite d‚vorante'yl böyle anlarim ve valinin yetkileri genisletilmedigi takdirde de bu mümkün olamaz. Sizinle erkek er374 kege konusuyorum. Onlara Petersburg'dayken de söyledim, biliyorsunuz, valinin evinin önünde özel bir nöbetçinin bulunmasi gerekir. Bir cevap bekliyorum. Peter: - Iki nöbetçi olmasi gerekir, dedi. Lembke, tam Peter'in önünde durarak: - Neden iki? diye sordu. -Insanlarin size saygi duyabilmeleri için bir nöbetçinin yetersiz oldugunu düsünmüstüm. Iki nöbetçinizin olmasi gerekir. Lembke'nin yüzü asildi. - Sizin... sizin niyetinizin ne oldugunu ancak Tanri bilir, efendim. Hosgörümden yararlanarak, her türlü hakarette bulunuyor ve bourru bienfaisant (iyiliksever somurtkan) rolü oynuyorsunuz. Peter mirildanarak: - Sizin dediginiz gibi olsun, dedi. Fakat yine de bize yol açiyor ve bizi,,basariya ulastirmak için elinizden geleni yapiyorsunuz. Von Lembke saskinlikla: - Fakat 'biz' dediginiz kimler ve ne basarisi? diye sordu, fakat cevap alamadi. Bu konusmadan haberdar olan Julia Lembke'nin son derece cani sikildi. Von Lembke, kendisini savunmak zorunda kaldi. -Fakat, çok deger verdiginiz bir kimseyle sanki amiriymis gibi konusamazdim, özellikle, odada da yalnizdik. Söylememem gereken bazi seyleri söyledigimi iti...raf ederim, ama bu kalbimin te-mizligindendir. - Çok fazla temiz kalpliliginizden. Böyle bildiri koleksiyonunuz oldugunu bilmiyordum. Görebilir miyim? - Fakat... fakat bir gün için ödünç olarak istemisti. Julia öfkeyle: - Ve yine verdiniz, öyle mi?!... diye haykirdi. Ne kadar büyük bir saçmalik!... 375- Derhal geri vermesi için birini gönderecegim. - Geri vermeyecektir. Von Lembke öfkeyle yerinden firlayarak haykirdi. - Kesin olarak isteyecegim!... O kim oluyor ki ondan korkacagim? Ben de elinden bir sey gelmeyen bir insan miyim, yani? Julia, kocasini yatistirmaya çalisarak: - Oturun ve heyecanlanmayin, dedi. Ilk sorunuza cevap verecegim; bana çok güçlü bir tavsiye mektubu ile geldi. Yetenekleri var ve bazen çok zekice laflar söyler. Karmazinov, hemen hemen her yerde iliskileri bulundugunu ve Petersburg ile Moskova'daki gençler üzerinde çok etkisi oldugunu söylüyor. Ve eger, onun yardimi ile, bütün bu gençleri etrafina toplar ve onlari yuvarlanmak üzere olduklari uçurumdan kurtarabilirsem, ilgilenebilecekleri yeni bir yol bulabilirim belki. Bana bütün kalbiyle baglidir ve söylediklerimi itirazsiz yapar. Von Lembke asik bir suratla kendisini savunmaya devam etti. - Ama siz onlari oksamaktayken, Tanri bilir neler yapacaklar!.. . Tabii bu sadece bir haberdir, ama... ama politik bir bildirinin ilimiz civarinda göründügünü haber aldim... - Fakat yazin da böyle bir söylenti vardi... bildiriler, sahte paralar, bir sürü seyler... bununla beraber, bunlardan hiçbiri simdiye kadar bulunmus degil. Size kim söyledi? - Von Blum'dan duydum. - Ah, sizin su von Blum'unuzdan usandim artik ve lütfen, bir daha baha ondan söz etmeyin!... Julia, o kadar öfkelenmisti ki, bir dakika kadar konusamadi. Von Blum, Julia'nin hiç sevmedigi, vali konaginda görevli bir adamdi. Bundan da daha sonra söz edecegim. Julia Lembke bir karara vararak: - Lütfen, Verkhovensky için endiselenmeyin, dedi. Herhangi gizli iste çalismis olsaydi, ne sizinle ve ne de baskasiyla, simdi konustugu gibi konusurdu. Iyi deyimler kullanabilen bir insan kötü 376 olamaz. Ben bile böyle konusabilirim. Eger herhangi bir sey olursa bunu ilk ögrenen ben olacagim. Bana çok siki olarak, evet çok siki olarak baglidir... Merakla beklenen olaylardan önce sunu ekleyebilirim ki, eger, Julia Lembke'nin, bu kendine güveni ve kendine özgü hirsi olmasaydi, zavalli insanlarin aramizda yaptiklari bu olaylar belki de hiç olmayacakti. Bütün sorumlulugun ona ait olduguna kusku yoktur. 5. EGLENCEDEN ÖNCE Julia Lembke'nin, ilimiz çocuk bakicilari adina düzenlemek istedigi eglence günü, birçok kere kararlastirilmis ve her defasinda da ertelenmisti. Julia Lembke'nin çevresinde daima, Peter Verkhovensky ve Julia'nin ufak tefek islerinin pesinde kosan, küçük bir memur olan Lyamshin vardi. Lyamshin bir zamanlar Stepan Verkhovensky'yi sik sik ziyarete gelirdi; ama, simdi valinin evini tercih ediyordu; çünkü, piyano çalmasini çok seviyordu. Julia'nin, ilerde çikarmayi tasarladigi bagimsiz bir derginin yönetmeni yapmak istedigi Liputin de çogunlukla onun yanindaydi. Ayni zamanda evli ya da bekƒr bir sürü kadin da etrafini sarmisti ve hatta, Karmazinov bile, her ne kadar digerleri gibi onun yanina pek sokulmuyorsa da edebiyat geçidi basladigi zaman herkesi sasirtacak bir sürprizi oldugunu bagira bagira söylüyordu. Gelecekler listesine adlarini yazdiranlar ve yardimda bulunanlarin çogu sosyeteye girmis olan hanimlardi. Bunun yaninda, paraca yardimda bulunabilen, seçkin olmayanlar bile listeye dahil edilmisti. Julia Lembke, bazen siniflarin birbirine karismasinin gerekli oldugunu söylüyor. 'Aksi halde bizi kim eglendirir?' diyordu. Ev hanimlarindan kurulu özel bir komite, eglencenin tamamen demokratik kosullarda yapilmasinda kararliydi. Eglenceye katilacaklarin çok olmasi, asiri masraf etmelerine neden oluyordu; olaganüstü bir eglence tertip etmek is377tiyorlardi... ve eglence de bu nedenle erteleniyordu. Baloyu nerede vereceklerine henüz kesin bir karar verememislerdi; baloyu, o gün için evini vermeyi samimiyetle arzu eden soylu maresalin evinde mi, yoksa, Bayan Stavrogin'in Skvoreshniki'deki büyük konaginda mi vereceklerine bir türlü karar veremiyorlardi. Skvoreshniki biraz uzak olmakla beraber, komitenin birçok üyesi, balonun orada daha 'Serbest' olacagini israrla söylüyordu. Bayan, Stavrogin, festivalin evinde olmasindan son derece memnun olacakti. Bu magrur kadinin, Julia Lembke'ye ƒdeta yaltaklanacak derecede yaklasmasindaki nedeni kestirmek çok zordu. Belki de, Bayan Lembke'nin, gördügü yakinliga karsin, Nicholas Stavrogin'in, önünde ƒdeta küçülmesini ve ona hiç kimseye yapmadigi sekilde davranmasini görmekten hoslaniyordu. Tekrarliyorum; Peter Verkhovensky, Nicholas Stavrogin'in, esrarli çevrelerle iliskisi oldugunu ve buraya çok gizli bir görevle gelmis bulundugunu, her önüne gelene fisildayarak, bu haberin vali konaginda ve valinin evinde yerlesmesine çok büyük bir önem veriyordu. O zamanlar sehir halkinin garip bir ruhsal durumu vardi. Özellikle kadinlarimiz arasinda garip bir uçarilik görülmeye baslamisti. Ve bu degisikliklerin yavas yavas oldugu da söylenemezdi. Birkaç asiri küstah düsünce, etrafta kol geziyordu. Neseli, hafif, fakat her zaman hos oldugunu söyleyemeyecegim bir hava esiyordu. Düsüncelerin belirli bir ölçüde düzensizligi moda haline gelmisti. Daha sonralari, her sey olup bittikten sonra, suç Julia Lembke'ye, çevresine ve yardakçilarina yüklendi; fakat, bütün bunlarin nedeninin Julia'da aranmasinin daha dogru olacagi kanisindayim. Bunun tersine, ilk zamanlar, herkes, toplumu birlestirebilmesini ve herkese nese vermesini övüyordu. Bayan Lembke'nin hiç suçu olmayan, rezalet derecesine varan olaylar olmustu; ama, o zamanlar herkes gülüp eglenmis ve o rezaletleri durduracak kimse çikmamisti. Oldukça büyük bir kalabaligin, o zamanki olaylar üzerine kisisel görüslerini kendilerine saklayarak bir kenarda durduklari tamamen dogrudur; fakat, onlar bile o zaman agizlarini açip tek kelime bile 378 söylememislerdi; hatta, bu olaylara gülümseyerek baktiklari da bir gerçektir. Her nasilsa, merkezi belki gerçekten de Julia Lembke'nin kabul salonunda bulunan, oldukça, genis bir grup, kendi kendine meydana gelmisti. Julia'nin her zaman çevresinde olan bu toplulugun içinde, çok sayida genç vardi ve onlarin serbestçe konusmalarina nedense izin veriliyordu; hatta, bu gerekli sayilmaya baslamisti, Bu çevrede, son derece sevimli birkaç hanim vardi. Bu gruptaki gençler, piknikler, partiler tertipliyor, bazen grup halinde arabalar ve atlarla sehirde dolasiyorlardi. Hepsi de serüven ariyor ve hatta, sirf anlatacaklari eglenceli bir sey olsun diye serüveni kendileri yaratiyordu. Sehrimizi, Sçedrin'in meshur Aptallar sehri olarak kabulleniyorlardi. Yapmadiklari hemen hemen hiçbir sey olmadigindan, onlara 'alayci' diyorlardi. Öyle seyler oluyordu ki, örnegin, sehrimize atanmis ordu mensuplarindan bir tegmenin, oldukça güzel ve kumral karisi, kocasinin kötü davranislarindan bikmis olacak ki, güzel bir pelerin alabilmek için kumar masasina oturmus; fakat, kazanacagi yerde on bes ruble kaybetmisti. Kocasindan korktugu ve kumar borcunu ödeyecek parasi da olmadigindan, o sirada partide bulunan, belediye baskaninin, genç olmakla beraber çok igrenç oglundan, eski gözüpekligini hatirlayarak borç istemeye karar vermis ve istemisti de. Genç adam, kadincagizin bu istegini reddetmekle kalmamis, kahkahalarla gülerek, yüksek sesle bagira bagira kadinin kocasina haber vermeye gitmisti. Ordudan aldigi az bir ' maasla ayin sonunu zor getiren tegmen, karisini hemen eve götürmüs, ve onun aglamalarina, ayaklarina kapanip yalvarmalarina aldirmadan bir güzel pataklamisti. Bu üzücü olaya sadece gülmekle yetindiler. Tegmenin bu zavalli karisi her ne kadar Bayan Lembke'nin çevresindekilerden degilse de, 'grup'taki garip ve her seye atilan, tegmenin karisini da daha önceden taniyan genç bir hanim, onu ziyarete gitti ye evine kabul etti. Bizim çapkin delikanlilarimiz kadincagizi hemen o evde yakalayip, armaganlara bogdular ve kadini evine göndermeden tam dört gün kapattilar. Tegmenin karisi, 379bu serüvenci kadinin evinde kaliyor ve onunla beraber araba gezilerine çikarak dansli eglencelere katiliyordu. Çevresindekiler, kocasi aleyhine bosanma ve nafaka davasi açmasi için onu kiskirtiyorlardi. Hepsi bir agizdan, taniklik edeceklerine yemin ediyorlardi. Kadinin kocasi, onlarla basa çikamayacagini bildiginden, haklarini arayamiyordu. Zavalli kadin, sonunda, nasil bir topluma düstügünü anlayarak, dördüncü günün gecesi, kalbi korkudan du-racakmis gibi çarparak onlarin elinden kaçti ve tegmenine kostu. Kocasi ile kadinin arasinda geçenler tam olarak bilinmiyor; ama, tegmenin oturmakta oldugu küçük kulübenin panjurlari tam iki hafta açilmadi. Bayan Lembke olanlari ögrendiginde, çok kizdi ve serüvenci hanimin hareketine çok üzüldü; oysa, o hanim, tegmenin karisini çaldigi gün getirip Bayan Lembke'ye göstermisti. Fakat, bu olay hemen unutulup gitti. Baska bir keresinde de, sehrimizin memurlarindan birinin, herkesin tanidigi on yedi yasindaki güzel kizi, tasradan genç bir memurla evlendi. Fakat birdenbire, genç kocanin, incinen gururunun öfkesini çikarmak için, daha ilk geceden, güzel geline yapmadigini birakmamis oldugu haberi sizdi. Dügün gecesi çok sarhos oldugu için evde konuk olarak kalan ve bu olaya tanik olan Lyamshin, sabah karanliginda bütün sehri dolasarak haberi yaydi. Derhal on iki kisilik bir parti kuruldu. Hemen hemen hepsi atliydi ve bazilari kiralik kazak atlarina binmisti... örnegin, Peter Verkhovensky ve hatta, saçlarinin kirlasmasina aldirmadan gençlerin bütün olaylarina karisan Liputin bile vardi. Sehrimizin törelerine göre, her ne hal olursa olsun, ertelememesi gereken ziyaretlerini yapmak için dügünün ertesi günü, bu iki genç arabalariyla caddede görününce, bu on iki kisilik grup, hemen arabanin etrafini çevirdi ve neseli kahkahalarla genç çiftin pesini bütün gün birakmadi. Evlere onlarla beraber girmedikleri dogrudur; ama atlarindan inmeden bahçe kapisinda beklediler. Yeni evlilere açik olarak hakaret etmemekle beraber, yine de büyük bir rezalete neden oldular. Bütün sehir bu olay üzerinde konustu. Herkes, kuskusuz, kahkahalarla güldü. Fakat bu kez von 380 Lembke kizdi ve karisi ile tartisti. Bayan Lembke son derece kizgindi ve hatta, bu olaya neden olanlara kapisini kapamayi bile dü-' sündü. Fakat, ertesi günü, Peter Verkhovensky'nin atesli konusmasi ve Karmazinov'un birkaç sözüyle hepsini bagisladi. Karmazinov, yapilan bu sakayi oldukça eglenceli buluyordu. - Bizim yerel törelere göre, dedi. Her ne olursa olsun çok karakteristik ve... kahramanca. Ve bakin, herkes gülüyor; sadece siz öfkeleniyorsunuz. Fakat, hosgörü kabul etmeyen ve belirli bir despotluk olan maskaraliklar da vardi. Her ne kadar asagi siniftansa da, Incil satan, saygideger bir hanim, sehrimize gelmisti. O siralarda, Moskova ve Petersburg gazetelerinde, Incil satan kadinlar hakkinda ilginç yazilar çiktigi için, sehirde onunla ilgili söylentiler dolasmaya basladi. Yine Lyamshin serserisi, bir okulda is almayi umarak bos gezen bir ögrencinin yardimiyla, sonradan ögrenildigine göre, kitap alma bahanesiyle, ismini burada anmayacagim, önemli bir nisan tasiyan, kendi deyimiyle 'gülmeyi ve sakayi' pek seven, son derece saygideger bir ihtiyarin, bazi özel nedenlerle Avrupa'dan getirttigi bir deste, çiplak ve edepsizce davranislari gösteren kadin resmini gizlice kadinin çantasina birakti. Bu zavalli kadin, pazar yerinde kutsal kitaplarini satmak üzere çikardigi zaman, çantasina gizlice konan bu resimler her tarafa yayildi. Etrafta bir kahkaha koptu; homurdanmalar oldu; kadinin etrafini kalabalik sardi; her agizdan bir söz çikmaya basladi; hatta, içlerinde küfür edenler bile vardi. Polis tam vaktinde yetisip kadini kurtarmamis olsaydi, kadincagiz belki de dayak yiyecekti. Kadin, polis karakolunda bir hücreye kapatildi ve ancak o gece, durumu bütün ayrintilari ile ögrenen Maurice Drozdo / tarafindan serbest biraktirildi ve sehirden çikarildi. Bayan Lembke, ayni gün Lyamshin'i evinden kovacakti; ama gençler toplanip hep beraber geldiler ve Lyamshin'in yeni bir parça bestelemis oldugunu söyleyerek onu dinlemeye zorladilar. Yeni parça, 'Fransiz-Prusya Savasi' adinda oldukça eglenceli bir sarkiydi. Marseillaise'in korkunç notalariyla basliyordu: 381"Qu 'un seng impur abreuve nos sillons! (Ayak izlerimizi kirli bir kanla doldursun) Parlak bir meydan okuyus, gelecegin zafer sarhoslugu duyulur. Fakat birden, zafer marsinin ustaca yerlestirilmis notalari yaninda; asagidan bir köseden, fakat çok yakin bir yerden Mein Lieber Au-gustin'in igrenç sesleri gelmeye baslar. Marseillaise onlara aldirmaz; Marseillaise heybetinin sarhoslugu içindedir; fakat Augustin, güç kazanmaktadir; gittikçe küstahlasir ve birden Augustin, Mar-seillaise'in notalari ile kaynasmaya baslar. Beriki kizmaya baslar; artik Augustin'e aldirmazlik edemez, onu silkeleyip atmaya çalisir; onu bir sinek gibi ezmek ister, fakat, Mein Lieber Augustin, bütün gücüyle asilir; sen ve kendinden emin, sevinçli ve küstah olur ve Marseillaise her nasilsa birden çok aptalmis gibi görünür; öfkesini ve incinmesini artik gizleyemez; ellerini gökyüzüne dogru kaldirarak, gözyaslari içinde lanetler yagdirir: Pas un pouce de nötre terrain, pas une de nos fortresses. (Topragimizin tek karisini, istihkƒmlarimizin tek tasin!..) Fakat Mein Lieber Augustin'le beraber söylemek zorundaydi. Melodi, en budalaca bir yolla Augustin'e geçer, yavas yavas azalir ve kaybolur. Yalniz, zaman zaman orijinal melodi duyulabilir; qu'un sang impur... fakat hemen igrenç bir sekilde korkunç bir valse geçer, sonunda, birden degisir; Bismarck'in gögsünde aglayan, her seyi, her seyi ona veren Jules Favre ortaya çikar... Fakat simdi sertlesen Augustin'dir; kisik sesler duyulur, insan kendisini sayisiz sarap fiçilarinin, asiri bir çilginligin, milyarlarca para arzusunun, pahali purolarin, sampanya ve rehinelerin arasinda oldugunu sanir; Augustin hiddetle bögürmeye baslar... FransizPrusya Savasi son bulmustur." Gençlerimiz çilginca alkisladilar. Bayan Lembke gülün sedi ve 'Böyle bir adam nasil kovulur?' dedi. Böylece baris yapilmis oldu. 382 Bu alçagin gerçekten de müzik konusunda yetenegi vardi. Bay Verkhovensky bir keresinde, en yüce yetenekleri olan bir sanatçinin en asagilik bir serseri de olabilecegini, bunlardan birinin digerine etkisi olmadigini söylemisti. Sonralari bu parçanin, Lyamshin tarafindan, rastlantiyla sehrimizden geçen, yetenekli ve çok alçakgönüllü bir arkadasindan çalmis oldugu söylentisi çikti; ama, isin o tarafi bizi ilgilendirmiyor. Bay Verkhovensky'nin etrafinda yillarca dolanan, aksam toplantilarinda genel istek üzerine, çesit çesit Yahudi, sagir bir köylü kadinin itiraflari ya da bir çocugun dogumu üzerine taklitler yapan bu alçak herif, Julia Lembke'nin toplantilarinda bazen, 'Kirklarin Bir Liberali' adi altinda, Bay Verkhovensky'yi çok igrenç bir tarzda karikatürize ediyordu. Herkes, o kadar çok gülüyordu ki, sonunda toplantilardan atilamayacak bir adam olup çikmisti. Bütün toplantilarda araniyordu. Ayrica, Julia Lembke üzerinde büyük bir etkisi olan Peter Verkhovensky'ye de köpek gibi yaltaklaniyordu. Bu alçaktan söz etmemeliydim ve zaten söz edilmeye deger bir adam bile degildi; ama söylentilere göre, onun da katilmis oldugu pek önemli bir olay vardi. Bu nedenle onu notlarimdan ayri tutamadim. Bir sabah, bütün sehre, çok çirkin ve üzücü bir rezalet haberi yayildi. Büyük pazar alaninin girisinde, eski sehrimizin çok degerli tarihi yapitlarindan biri olan Meryem Ana Kilisesi vardi. Duvarla çevrilmis olan kilisenin bahçe kapisinin yaninda, daima demir bir kafes arkasinda duran büyük bir Meryem Ana tasviri vardi". Bir gece, bu tasvir soyulmustu; demir kafesin cami kirilmis, demir çerçeve parçalanmis ve (kiymetli olup olmadiklarini bilmiyorum) birkaç degerli tas ve inci, tasvirin basindaki hareden çalinmisti. Ama önemli olan, soygunculuk disinda, budalaca düzenlenmis, garip bir kepazelik vardi; Tasvirin kirik cami arkasinda canli bir farenin bulundugu söyleniyordu. Simdi, dört ay sonra, bu suçun, kaçak bir hükümlü olan Fedka tarafindan islendigi, nedense Lyamshin'in de bu suça katilmis oldugu kesin olarak biliniyordu. O zaman, 383Lyamshin'den kimse, kuskulanmamisti; ama, simdi fareyi onun koymus oldugunu herkes biliyor. O zaman, resmi makamlarin büyük bir saskinlik içinde olduklarini hatirliyorum. Suçun islendigi gecenin sabahi, erkenden kilisenin önünde büyük bir kalabalik vardi. O kilisede, neden oldugu bilinmez, ama en azindan yüz kisi her zaman bulunurdu. Bazilari gelir, bazilari giderdi. Gelenler haç çikartir ve tasviri öperlerdi; bagista bulunmaya baslayinca kilisenin bagis çanagi hemen ortaya çikarilir, yanma bir de papaz dikilirdi; ancak ögleden sonra saat üç sularinda, Il Baskanligi, ziyaretçilere, tasviri öptükten ve bagista bulunduktan sonra orada toplanmamalarinin söylemesi gerektigini anlayabildi. Bayan Lembke, bana söylendigine göre, o ki üzücü olaydan sonra, kocasinin son derece üzgün oldugunu hissetmis ve bundan iki ay önce, hastaligi nedeniyle sehirden ayrildigi güne kadar da bu üzüntüsünün devam etmis oldugunu söylemisti; Ilimizdeki kisa görevinden sonra, Isviçre'de dinlendigi sürede bu olayin üzücü etkisinden kurtalamadigi kanisindayim. Ögleden sonra saat birde olay yerine gittigimi hatirlarim; kalabalik derin bir sessizlik içindeydi ve yüzlerinden üzüntü akiyordu. Bir kupa arabasiyla zengin bir tüccar geldi. Sisman ve tombul yanakli bir adamdi. Arabadan indi. Yerlere kadar egilerek tasviri selamladi ve öptü. Sonra yardim çanagina bir ruble atarak, oflaya puflaya tekrar arabasina binip uzaklasti. Sonra, baska bir araba yanasti. Arabada, çilgin sosyetenin üyesi iki delikanli ve yanlarinda iki hanim vardi. Delikanlilar da (biri hiç de genç degildi) arabadan indiler ve kaba tavirlarla kalabaligi yararak tasvire dogru ilerlediler. Ikisi de sapkalarini çikarmamislardi; hatta biri, kelebek gözlügünü burnunun ucuna tutturdu. Kalabaliktan hosnutsuz bir homurtu yükseldi. Burnunun ucunda kelebek gözlük bulunan adam, kƒgit paralarla dolu kesesini çikardi ve içinden bakir bir metelik alarak yardim çanagina atti. Her ikisi de yüksek sesle gülüp konusarak arabalarina döndüler. Tam bu sirada Lisa geldi. Yaninda Maurice Drozdov vardi. Lisa, atindan siçrayarak yere atladi ve atindan in384 memesini söyledigi Drozdov'a dizginleri atti. Bakir meteligin çanaga atildigi anda, tasvirin yanina vardi. Sapkasini eldivenlerini çikartip dizlerinin üstüne, çamurlu yere çöktü ve büyük bir saygi ile üç defa secde etti. Sonra, içinde birkaç gümüs para bulunan kesesini çikarip çanaga atti. Hemen kulaklarindaki elmas küpelerini çikartip, onlari da çanaga atti. Büyük bir heyecanla papaza sordu: - Olur mu? Olur mu? Bu taslarla örtüsü süslenebilir mi? Papaz: - Verebilirsiniz, diye cevap verdi. Her türlü bagis kabul edilebilir. Kalabaliktan çit çikmiyordu. Ne sevinç ne de hosnutsuzluk göstermiyorlardi. Lisa, çamurlarina aldiris bile etmeden atina atladi ve dörtnala uzaklasti. *** Henüz anlattigim olaydan iki gün sonra, atli adamlarla kusatilmis, üç kupa arabasiyla bir yere giden kalabalik bir grubun arasinda onu gördüm. Eliyle isaret ederek beni yanina çagirirken arabayi durdurttu ve benim de gruba katilmam için israr etti. Arabada bana da yer vardi. Büyük bir neseyle beni yanindaki çok sik hanim arkadaslarina tanistirdi. Sonra, son derece ilginç bir geziye gittiklerini söyledi. Durmadan kahkahalarla gülüyordu ve mutlulugu biraz asin denebilirdi. Zaten son zamanlarda sasirtici derecede mutlu ve neseli görünmeye baslamisti. Gezi, gerçekten de çok ilginçti; nehrin karsi yakasina, on yildan beri tüccar Sevostyanov'un evinin bahçesindeki küçük bir kulübede hep baskalarinin sirtindan geçinerek yasayan, sadece sehirde ya da civarinda degil, Moskova ve Petersburg'da bile taninan ermis yari-deli ve gaipten haberler verdigini iddia eden Semyon Yakovlevich'e gidiliyordu. Herkes onu ziyarete giderdi. Özellikle, ilin her çevresinden gelirlerdi. Gaipten birkaç 385haber aldiktan sonra, evinin masraflarini öderler ve büyük bagislarda bulunurlardi. Bagislar bazen dikkate alinacak kadar büyük olurdu ve çogunlukla 'Our Lady' manastirina olmak üzere çesitli kiliselere gönderilirdi; tabii, bu bagislari Semyon Yakovlevich kendisi iç etmezse. Bu nedenle de manastirdan görevli bir papaz daima Semyon Yakovlevich'in odasinda hazir bulunurdu. Gruptaki herkes, bu gezinin çok eglenceli olacagi inancindaydi. Içlerinde hiçbiri, henüz Semyon Yakovlevich'i görmemisti. Sadece Lyamshin onu önceden görmüstü ve herkese onun, cennetten süpürge sapiyla dövülerek kovuldugunu, arkasindan da, Isa'nin kendi eliyle iri iki patates atmis oldugunu anlatiyordu. Kalabaligin arasinda, yine kiralik bir kazak ati üstünde, Peter Verkhovensky de vardi. Atin üstünde zorlukla duruyormus gibi görünüyordu. Nicholas Stavrogin de atlilar arasindaydi. Stavrogin böyle eglenceli gruplara pek ender girer ve her ne kadar yaradilisi nedeniyle fazla konusmazsa da, onlarin nesesine katilirdi. Grup köprüyü geçip, orada bulunan hanlardan birinin önüne geldiginde, kalabaligin arasindan biri, handa intihar etmis birinin bulundugunu ve bu nedenle polis çagirilmis oldugunu bildirdi. Derhal intihar edeni görmek için burada durulmasi kararlastirildi. Teklif genellikle hos karsilanmisti; çünkü, hanimlarimiz simdiye kadar intihar olayina rastlamamislardi. Hanimlardan birinin, yüksek sesle söyle söyledigini hatirlarim: 'Artik canimiz öylesine sikilmaya baslamisti ki, eglence seçecek durumda degiliz, yeter ki ilginç bir seyler bulabilelim.' Hanimlardan ancak birkaçi hana girmeyip disarda kaldilar; geri kalanlar hanin pis koridoruna gürültüyle daldilar; onlarin arasinda Lisa'yi görmek beni çok sasirtti dogrusu. Kendisini vuran adamin odasinin kapisi açikti; tabii, bizim odaya dolmamiza engel olmak cesaretini kimse gösteremedi. Intihar eden, on dokuz yaslarinda oldukça yakisikli bir gençti. Açik renk sik saçlari, oval bir yüzü ve soylulugunu gösteren genis bir alni vardi. Ceset çoktan sogumustu ve küçük beyaz yüzü mermerden oyulmus gibi görünüyordu. Masanin üzerinde kendi el yazisi ile, ölümünden kimseyi sorumlu tutmamalarini, kendi kendini vurdugunu, çünkü, 400 rubleyi 'bosa 386 harcadigini' bildiren bir not vardi. 'Bosa harcadigini' gerçekten de yazmisti; dört satirlik yazida üç gramer hatasi yardi. Onun komsusu oldugu belli, bazi isleri nedeniyle bu handa kalan sismanca bir tüccarin üzüntülü oldugu görünüyordu. Onun anlattiklarina göre, genç çocuk, ailesi, yani dul annesi, kiz kardesleri ve teyzeleri tarafindan, sehrimizde oturan bir kadin akrabalarinin yardimiyla, yakin bir gelecekte evlenecek ablasi için bazi çeyiz esyalari alip köye dönmek üzere gönderilmisti. Korkudan aglayip sizlanarak çocuga bir türlü arkasi kesilmeyen ögütler verip, dualar, kutsamalarla yolcu etmisler ve yillarca dislerinden tirnaklarindan artirdiklari 400 rubleyi de ona vermislerdi. Çocuk o zamana kadar kendi halinde ve dürüst bir kimseymis. Üç gün önce, sehre gelir gelmez akrabasi kadina ugrayacagi yerde, bu hana inmis ve hemen, kumar oynayip para kazanmak amaciyla kulüplerden birine kosmustu. Fakat o aksam herhangi bir oyun yokmus. Takriben gece yansina dogru hana döner dönmez, sampanya, püro istemis ve alti yedi kisilik yemek siparis etmis. Fakat sampanyadan sarhos olmus ve purolar midesini bozdugundan söyledigi yemeklere elini bile sürmeden, hemen hemen kendisini kaybetmis olarak yatmis. Ertesi sabah, yeni çikmis bir papatya kadar taptaze uyanmis ve kulüpte salik verilen, nehrin karsi yakasindaki çingene kampina kosmus ve tam iki gün hana dönmemis. Sonunda, dün saat bes sularinda sarhos olarak dönmüs ve hemen yatarak aksam saat ona kadar uyumus. Uyandigi zaman, soguk et, bir sise Chƒteau d'yquem sarabi, biraz üzüm, kƒgit, mürekkep ve hesabini istemis. Kimse onda bir degisiklik oldugunun farkina varmamis; sakin, kibar ve neseliymis. Kendisini gece yarisina dogru vurmus olmaliydi; fakat; kimsenin silah sesini duymamis olmasi biraz garipti. Ancak ertesi günü saat birde, kapisinin vurulmasina cevap vermeyince kapiyi kirip odaya girdiklerinde onu ölü bulmuslardi. Sarap sisesinin yari yariya bosalmis oldugunu ve üzümün yarisinin yenmis oldugunu görmüslerdi. Kendisini, çift namlulu küçük bir deringer tabancayla kalbinden vurmustu. Çok az kan akmisti; tabanca elinden halinin üstüne düsmüstü. Çocuk, odanin kösesindeki divanda yatiyordu. 387Ölümü ani olmustu; yüzünde hiçbir istirap anlami yoktu; yüzünde, hemen hemen mutlu bir anlam vardi; dünyada hiç dertleri olmayan insanlarinki gibi bir anlam, Grubumuz, genç çocuga büyük bir ilgi ile bakiyordu. Açik konusmak gerekirse, baskasinin felƒketinde bir eglence ariyor gibiydiler. Kadinlar, ses çikarmadan bakiyorlardi. Erkekler ise çesit çesit fikirler yürütüyorlardi. Içlerinden biri, çocugun en iyi hareketi yapmis oldugunu, onun için baska çikar yol bulunmadigini; bir baskasi, hiç olmazsa hayatinin bir gününü eglenerek geçirmis oldugunu söyledi. Ve üçüncü biri, birdenbire, aramizda kendini vuranlarin, asanlarin çogaldigini söyledi ve sanki altlarindaki toprak kaymis da tutunacaklari bir yer kalmamis gibi neden canlarina kiymis olduklarim sordu. Odada bulunanlar, filozofça konusan bu gencin yüzüne garip garip baktilar. Sonra, soytarilik yapmayi çok seven Lyamshin, tabaktaki üzümün bir salkimini aldi; bir baskasi da onu taklit ederek bir salkim aldi ve bir baskasi ise sarap sisesine uzandi. Fakat, tam o sirada polis geldi ve 'herkesin' odadan çikmasini istedi. Hemen hemen herkes görmek istedigini görmüstü ve hiç itiraz etmeden odayi bosalttilar; yalniz Lyamshin polis komiserini igrenç sorularla oyaliyordu. Yolun geri kalan bölümünde, grubun nesesi, kahkahalari, canli konusmalari bir kat daha artmisti. Semyon Yakovlevich'in evine ögleden sonra saat tam birde vardik. Oldukça büyük olan bu evin kapisi ardina kadar acikti ve herkes diledigi gibi girmekte serbestti. Semyon Yakovlevich'in ögle yemegi yedigi, fakat yemekten sonra kabul edilecegimiz haber verildi. Içeriye hep beraber girdik. Ermis yari-delinin yemek yedigi ve bizi kabul ettigi salon oldukça büyüktü. Salonun üç penceresi vardi ve bir duvardan digerine uzanan, yari bel yüksekliginde bir tahta par-maklikla tam esit olarak ikiye ayrilmisti. Olagan ziyaretçiler bu parmakligin gerisinde kalirlar, mutlu olanlar ise, ermis yari-delinin isareti üzerine, kendi oturdugu kisma alinir ve bazen kösedeki divana ya da eski deri koltuga oturmasi söylenirdi. Kendisi ise, kumasi lime lime dökülen çok eski Voltaire stili bir koltukta otururdu. 388 Kumral, saçlari dökülmüs, tertemiz tirasli, agzini hafif çarpik gösteren sag yanagi sis, genis burun deliginin hemen altinda koca bir et beni bulunan, gözleri küçük küçük, rengi sari, durgun, agirbasli, uykulu bakisli ve elli bes yaslarinda bir adamdi. Almanlar gibi siyah redingot ceket giymisti; fakat, yelegi yoktu ve kravat takmamisti. Ceketinin içinden oldukça kalin kumastan yapilmis gömlegi görünüyordu. Ayaklarinda (görünüse göre ayaklarindan rahatsizdi) terlikler vardi. Onun bir zamanlar memurluk ettigini ve hatta, rütbesi bile oldugunu duymustum. Çorbasini henüz bitirmis, haslanmis patatesini yemek üzereydi. Çorba ve haslanmis patatesten baska yemek yemez, yalniz çayi çok severdi. Tüccarin, sirf onun için tuttugu ve her isini gören üç hizmetçisi vardi. Hizmetçilerden birinin sirtinda frak vardi. Ikincisi bir ticaret adamim, üçüncüsü ise, daha çok bir zangoçu andiriyordu. Bir de, on alti yaslarinda oldukça zeki bakisli genç bir çocuk vardi. Hizmetçilerin yaninda bir de elinde kumbara tutan oldukça yasli ve nur yüzlü ihtiyar bir rahip vardi. Rahip biraz sismancaydi. Masalardan birinin üzerinde kocaman bir semaver vardi. Tepsinin üstüne konmustu ve fokur fokur kayniyordu. Tepsinin etrafina bardaklar siralanmisti. Bu masanin tam aksi yönündeki baska bir masanin üzerinde ise gelen hediyeler vardi; birkaç kilo kesme seker, bir kilo kadar çay, sirma islemeli bir çift terlik, ipekli bir mendil, bir parça kumas, bir parça keten gibi... Para olarak yapilan yardimlarin hepsi, hemen rahibin elindeki toprak kumbaraya atiliyordu. Oda oldukça kalabalik sayilirdi. Ikisi, Semyon Yakovlevich'in yaninda oturan on iki kisi vardi. Semyon Yakovlevich'in yanindakilerden biri, ak saçli, avam takimindan bir ihtiyar ve digeri, saygili tavirla hep önüne bakan, çok siska ve ufak tefek, bizim ilden olmadigi belli bir papazdi. Öteki ziyaretçiler tahta paravanin bu tarafinda oturuyorlardi; Rus giyimli, gür sakalli, en azindan yüz binlik bir adam olarak bilinen, köylü bir tüccarin disinda kalan bütün ziyaretçiler halktandi. Ayrica, dinine bagli, orta yasli bir kadin ve toprak sahibi bir adam vardi. Hiçbiri konusmaya cesaret edemeden, mutluluga erismelerini bekliyorlardi. Dört kisi yere diz çökmüstü: Dikkatleri üzerine çeken Semyon 389Yakovlevich'in içten bir bakisini ya da sözünü heyecanla bekledigi belli olan, herkesin önünde, tam paravanin önüne diz çökmüs, sismanca, kirk bes yaslarindaki toprak sahibiydi. Bir saatten beri, bu sekilde bekledigi halde, Semyon Yakovlevich'in onu fark etmedigi belliydi. Grubumuzdaki hanimlar, neseli neseli fisildasip, kikir kikir gülüserek paravana iyice yaklastilar. Diger ziyaretçilerin ya önlerine geçtiler ya onlari ittiler; ama, en ön sirada yere diz çökmüs, elleriyle paravana siki siki kavramis olan toprak sahibini yerinden kimildatamadilar. Neseli ve merakli bakislar, kelebek gözlükler, hatta opera dürbünleri Semyon Yakovlevich'in üzerine çevrilmisti. Ne söylenirse söylensin, Lyamshin, elindeki opera dürbününü ona dikmis bakiyordu. Semyon Yakovlevich, küçük gözleriyle, bu kalabaligi tembel tembel süzüyordu. Kisik, oldukça kalin bir sesle: - Hos-bakislar, hos-bakislar!... diye söylendi. Grubumuzdaki herkes güldü: 'Hos-bakislar ne demektir?' Fakat, Semyon Yakovlevich, cevap vermeden patatesini yemege koyuldu. Nihayet yemegini bitirip agzini bir peçete ile sildigi zaman, bir fincan çay verdiler. Çogunlukla çayini yalniz içmez ve konuklarina da ikram ederdi. Ama herkese degil, bizzat kendisinin gösterdigi kimselere çay ikram edilirdi. Öyle umulmadik kimseleri gösterirdi ki, orada bulunanlar saskinliklarindan ne yapacaklarini bilemezlerdi. Varlikli kisileri, büyük memurlari, soylu kisileri atlar ve bir köylüye ya da ihtiyar bir kadina çay verilmesini söylerdi. Baska bir keresinde, yoksullari atlayarak, varlikli bir tüccara çay verilmesini istemisti. Çaylar çok degisik sekillerde verilirdi. Bazisina seker konurdu; bazisina sekersiz verilirdi. Bazilarinin ise, seker, çay tabaklarina konurdu. Bu kez çay içmeye eren mutlu kisiler, çayi ve sekeri tabaginda verilen, ufak tefek siska papazla; çayi sekersiz verilen ak saçli, avam takimindan ihtiyardi. Manastirdan gelmis olan sisman rahibe her zaman çay verilirken, bu sefer her nedense çay verilmemisti. 390 Yolda gelirken, eglence seçecek durumlari olmadigindan söz eden, ilginç bir seyle yetinmelerini söyleyen hanim, gülümseyerek gözlerini kisti ve yayvan bir sesle: - Semyom Yakovlevich, dedi. Bana bir seyler söyleyin. Asirlar boyu sizinle karsilasmak için bu zamani bekliyordum. Semyon Yakovlevich, kadina bakmadi bile. Diz çökmüs olarak duran toprak sahibi, sirtindan büyük bir yükü kaldirmislar gibi derin bir 'oh' çekti. Semyon Yakovlevich, çay doldurulup sekeri konduktan sonra: - Daha seker koyun, dedi. Bu emir üzerine iki seker daha kondu. Semyon Yakovlevich tekrar: - Daha çok, daha çok!... dedi. Bunun üzerine bir seker daha atildi. Tüccar hiç: itiraz etmeden surup haline gelmis olan çayini içmeye basladi. Orada bulunanlar haç çikartarak: - Ulu Tanrim!... diye mirildandilar. Toprak sahibi yine gürültülü bir sekilde 'Oh' çekti. Bizimkilerin duvara sikistirdiklari yasli bir kadin tiz bir sesle haykirdi. Öyle ki salonda bulunanlar dönüp kadina baktilar. - Peder! Semyon Yakovlevich! Bir saatten beri takdis edilmek için bekliyorum. Aziz Peder! Ne yapmam gerektigini söyle bana! Bu zavalli kadina bir ögüt ver!... Semyon Yakovlevich, zangoça: -r Sor ona, dedi. Zangoç, parmakligin önüne geldi ve ölçülü, sakin bir sesle kadina "sordu: - Semyon Yakovlevich'in size, son kez söylediklerini yaptiniz mi? Dul kadin aglayarak: 391- Nasil yapabilirdim, aziz Peder? diye sordu. Nasil yapabilirdim? Onlarla ne yapabilirim ki? Hepsi yamyam gibi; bana bir protesto çektiler. Yüksek mahkemeye vermekle korkutuyorlar. Hem de öz annelerini!... Semyon Yakovlevich, masanin üzerindeki büyük bir seker parçasini göstererek: - Onu su kadina ver! dedi. Çocuk hemen masanin yanina kostu ve sekeri alarak dul kadina götürdü. - Tesekkür, ederim, Peder. Bana karsi çok iyi davrandiginizdan eminim. Kadin yine aglamaya baslayarak: - Bu sekeri ne yapacagim? diye sordu. Semyon Yakovlevich, büyük bir cömertlikle bagirdi. - Daha verin! Daha verin!.. Bir seker daha getirip kadina verdiler. Ermis Yari-deli 'Daha, daha' dedikçe getirip bir üçüncü ve dördüncü sekeri de kadinin eline tutusturdular. Manastirdan gelen rahip, bütün bu sekerlerin manastira verilmesi gerektigini düsünmüs olacakti ki, derin bir iç geçirdi. Dul kadin minnetle: - Fakat bu kadar sekeri ne yapacagim? diye inledi. Hepsini de' kullanamam, degil mi? Beni hasta eder. Bu bir emir mi, aziz Peder? Kalabaligin içinden biri mirildandi. -Evet, bu bir emirdir. Semyon Yakovlevich, büyük bir israrla: - Yarim kilo daha seker verin ona, diye emretti. Masanin üzerinde büyük bir bas kesmeseker kalmisti, ama Semyon, kiloluk sekeri göstermisti. Köylüler: 392 - Tanrim, Tanrim!... diye mirildanarak haç çikardilar. Manastirdan gelmis olan rahip, kendisine çay verilmedigi için öfkelendiginden olacak, biraz kindar bir sesle: - Simdilik kalbinizi merhametle doldurmak için agzinizi tat-lilastinn, dedi. Et tirnaktan ayrilmaz denir ve bunun anlami da budur. Dul kadin birden öfkeyle köpürdü. - Böyle bir seyi nasil söyleyebiliyorsunuz, Peder? Vershinin evi yandigi zaman beni ipe baglayarak alevlere sürüklemek istediler. Sandigima ölü bir kedi koydular. Her çesit adiligi yapmaya kalktilar. Semyon Yakovlevich birden elini sallayarak haykirdi. - Defedin sunu! Defedin sunu!... Zangoçla genç çocuk bizim bulundugumuz bölüme kostular. Zangoç kadini kolundan yakaladi. Kadin korkudan sinerek kapiya dogruldu. Arkasinda kalan ve çocugun getirdigi sekerlere bakti. Semyon Yakovlevich, geride kalan usagin birine haykirdi. - B irini geri alin!... Usak digerlerinin arkasindan firlayip salondan çikti. Biraz sonra üç usak, salona girdiler; ellerinde kadina verilmis olan sekerler vardi. Bununla beraber, kadin üç sekeri beraberinde götürmeyi basarabilmisti. Kapinin yanindaki kalabaligin içinden biri haykirdi. - Semyon Yakovlevich!... Rüyamda bir kus gördüm... Mavi bir karga. Suyun içinden çikarak alevlerin arasina daldi. Bu rüyanin anlami nedir, acaba? Semyon Yakovlevich: - Don demektir, dedi. Bizim grubumuzdaki o sulu kadin yine basladi. - Semyon Yakovlevich, bana neden cevap vermiyorsun? Seninle uzun zamandan beri ilgileniyorum. 393Semyon Yakovlevich, yere diz çökmüs olan toprak sahibini isaret ederek: - Ona sor, dedi. Manastirli rahip, kendisine bakilarak söyleneni yerine getirmek üzere toprak sahibine yaklasti. - Ne gibi bir günah islediniz? Bir sey yapmaniz buyrulmus muydu? Toprak sahibi boguk bir sesle cevap verdi. - Dövüsmemem, ellerimi serbest birakmamam buyrulmustu. Rahip sordu: - Bu buyrugu yerine getirdiniz mi? -Yapamadim! Gücüm baskin çikti. Semyon Yakovlevich, ellerini sallayarak haykirdi. -Defedin, defedin! Süpürge sopasini kullanin! Süpürge sopasi!... Toprak sahibi verilen emrin yerine getirilmesini beklemeden ayaga firladi ve kosarak salondan kaçti. Rahip, yere düsmüs olan on rublelik altini alirken: - Altin bir sikke düsürmüs, dedi. Semyon Yakovlevich, zengin tüccari göstererek: - Ona verilsin! dedi. Tüccar itiraz etmeye cesaret edemeden altini aldi. . Rahip kendisine hƒkim olamadan: - Altin altini çeker, dedi Semyon Yakovlevich, birden Maurice Drozdov'u isaret ederek: - Ona sekerli bir çay verin! dedi. Usak çayi koydu ve yanlislikla burnunun ucundan kelebek bir gözlük sarkan gence verecek oldu. Semyon Yakovlevich, onun hatasini düzelterek: 394 - Uzun boyluya, uzun boyluya! diye haykirdi. Maurice kendisine uzatilan çayi aldi ve askerce bir selam verdikten sonra içmeye basladi. Neden oldugunu bilmiyorum; ama, grubumuzdaki herkes kahkahalarla gülmeye basladi. Lisa, birdenbire Maurice Drozdov'a: - Derim ki, dedi. Biraz önce diz çökmüs duran bayin yerine diz çökmen gerekmez mi? Drozdov, saskinlikla ona bakti. Lisa birden inatçi, heyecanli bir tavirla çabuk çabuk konusarak: - Lütfen, bana büyük bir yardimda bulunmus olacaksiniz, dedi. Buraya bakin, Maurice. Derhal diz çökmelisiniz. Sizin diz çöktügünüzü görmeliyim. Eger su anda diz çökmeyecek olursaniz, sizi bir daha görmem. Böyle yapmanizi, böyle davranmanizi istiyorum! Lisa'nin böyle konusmasi ile ne demek istedigini bilmiyorum; ama, büyük bir sinir krizine tutulmus gibi, hiçbir sey dinlemeden inatla direniyordu. Asagida da görecegimiz gibi, Maurice Drozdov, Lisa'nin son zamanlarda çok siklasan bu sinir nöbetlerinin, kendisine yöneltilmedigini (çünkü, onun kendisine olan saygisindan en küçük bir kuskusu bile yoktu), biliyordu. Bu sinir nöbetlerinin, bilinçsiz bir nefretten dogdugu inancindaydi. Çay fincanini, hiç sesini çikarmadan arkasinda duran yasli bir kadina verdi, parmakligin kapisini açti ve buyur edilmemis oldugu halde Semyon Yakovlevich'in yanina girdi. Tam odanin ortasina gelince herkesin gözü önünde diz çöktü. Lisa'nin, grubun içindeki bu kaba, küçük düsürücü talebinin, onun ince ruhunu pek sarsmis oldugundan eminim. Belki de, kendisini bu kadar kisinin gözü önünde küçük düsürdügünden ötürü Lisa'nin utanacagini düsünmüstü. Dogrusunu söylemek gerekirse, hiç kimse, bir kadini böylesine bir yöntemle yola getirmeye cesaret edemezdi. Yüzündeki magrur anlam ve uzun boyuyla çok gülünç görünüsü vardi. Ama, 395bizim gruptakilerden kimse onun bu gülünç haline gülmek cesaretini gösteremedi. Onun beklenmedik bu hareketi herkesi etkilemisti. Sanki sözbirligi etmis gibi, herkes dönüp Lisa'ya bakti. Semyon Yakovlevich: - Kutsal yag! Kutsal yag!... diye mirildandi. Lisa'nin birden yüzü sarardi ve kosarak parmakligin arkasina geçti. Bundan sonra, pek çabuk bir sahne geçti. Lisa, bütün gücüyle Drozdov'un kolundan tutmus onu yerden kaldirmaya çalisiyordu. Bir yandan da, kendini kaybetmiscesine: - Kalkin! Kalkin! diye haykiriyordu. Hemen kalkin! Hemen simdi!... Diz çökmeye nasil cesaret edebiliyorsunuz?!.... Drozdov agir agir dogruldu. Lisa, onun kolundan tutmus yüzüne bakiyordu. Gözlerinde dehsetli bir korku vardi. Semyon Yakovlevich yine mirildandi. - Hos-bakislar! Hos-bakislar!.. Lisa, nihayet Drozdov'u çekerek parmakliktan disari çikardi. Grubumuzda bir kipirdanma oldu. Bizim arabadaki kadinlardan biri, durumu düzeltmek istemis olacak ki, cilveli bir tavirla ve yüksek sesle: - Ne olur, Semyon Yakovlevich, dedi. Bana bir sey buyur-mayacak misiniz? Oysa, size ne kadar güveniyordum. Semyon Yakovlevich birden öfkeyle kadina döndü. Çok uygunsuz bir dille: - Su kadini defedin!... defedin!... diye haykirdi. Korkunç bir açiklikla tane tane söylemisti. Kadinlarimiz çigliklarla kapiya dogru kosustular; erkeklerse katila katila gülüyorlardi. Semyon Yakovlevich'i ziyaretimiz de böylece son bulmus oldu. Söylenenlere bakilacak olursa, orada esrarli bir olay daha geçmisti. Daha dogrusu, bu ziyareti böylesine ince ayrintilari ile anlatmamin nedeni, bu olayi anlatabilmek içindi. 396 Herkes hep birden kapiya kostugunda, Maurice Drozdov, Lisa'nin kolundan tutmus kapiya dogru yürümüstü. Tam o sirada, Lisa'nin Stavrogin'le yüz yüze geldigini söylüyorlar. Sunu da hatirlatmaliyim ki, pazar günkü olaydan bu yana birçok kez karsilasmislar; fakat, aralarinda uzun boylu bir konusma geçmemisti. Kapida karsilasmalarini gördüm; bir an için ikisi de duraladilar. Birbirlerini garip bir tavirla süzdüler. Fakat kalabalik yüzünden iyi görmemis olabilirim. Ama, iddialara göre, Lisa onunla karsilasir karsilasmaz elini kaldirmis ve tokat atmak üzereyken Stavrogin, atik bir hareketle geri çekilmisti. Belki de bunun nedeni, Stavrogin'in biraz önce olan olaydan ötürü alayla bakmasi olabilirdi. Dogrusunu söylemem gerekirse, ben hiçbir sey görmemistim. Ama herkes gördügünü iddia ediyordu. Oysa, o anki kargasalikta, böyle bir seyi kimsenin görmesi mümkün olamazdi. O zamanlar buna inanmayan bir ben vardim. Bununla beraber, dönüste, Nicholas Stavrogin'in renginin biraz soluk oldugunu hatirlarim. *** Hemen hemen bu olayla ayni anda, yani ayni günde, Bay Verkhovensky ile Bayan Stavrogin nihayet bulusmuslardi. Bayan Stavrogin, onunla görüsmek istedigini defalarca haber vermis olmakla beraber, her nedense daima bu görüsmeyi ertelemisti. Bulusmalari Skvoreshniki'de oldu. Bayan Stavrogin, sehir disindaki bu evine biraz sinirli ve endiseli olarak gelmisti; bir gün önce, ta-sarlanan büyük eglencenin Maresal'in evinde, yapilmasina karar verilmisti. Fakat çabuk karar vermeye aliskin olan Bayan Stavrogin, o eglenceden sonra, Skvoreshniki'de büyük bir eglence tertiplemeye ve bütün sosyeteyi çagirmaya karar verdi. Böylece, herkes kimin evinin daha uygun ve büyük oldugunu anlayacakti. Genel olarak, Bayan Stavrogin taninmayacak kadar degismisti. Sanki yeniden dogmustu; eski, ulasilmaz 'yüce kadin' (Stepan Verkhovensky'nin sözüydü bu) gitmis, yerine simarik bir sosyete kadini gelmisti. 397Bununla beraber, bunun sadece bir görünüs olmasi da muhtemeldir. Sehir disindaki bu bos eve gelir gelmez, sadik kƒhyasi Alexey Yegorych ve dekorasyon islerinde çok tecrübeli olan Foma'yla beraber evin bütün odalarini teker teker dolasmisti. Hemen planlarin tartismasina basladilar; sehirdeki evden hangi mobilyanin getirilecegini; hangi resimlerin asilacagini; nerelere asilacagini; limonluktan hangi çiçeklerin getirilecegini ve nerelere konulacagini; perdelerin nerelere asilacagini, büfelerin nerelere konacagini; kaç büfe gerektigini tartistilar. Iste tam bu siradadir ki, aklina Bay Verkhovensky'ye arabasini gönderip onu çagirtmak geldi. Bay Verkhovensky, daha önceden bildigi ve onun böyle ani çagrilarina alisik oldugu için hazirdi. Arabaya binerken büyük bir dindarlikla haç çikardi; bugün kaderi tayin olacakti. Bay Verkhovensky geldiginde, dostunu, büyük salonda, duvardaki cumbanin içine yerlestirilmis kanepenin önüne çekilmis mermer masanin basinda, elinde kalem kƒgit otururken buldu. Foma, galeriyi, pencerelerin yüksekligini ölçerken Bayan Stavrogin de onun söyledigi ölçüleri yaziyordu. Isini birakmadan Bay Verkhovensky nin mirildanarak selamina karsilik vermesine aldirmadan yanina oturmasini isaretle anlatti. Bay Verkhovensky bu olayi bana söyle anlatiyordu: - Hislerime hƒkim olarak tam bes dakika oturup bekledim. Sanki karsimdaki yirmi yildir tanidigim kadin degildi. Her seyin bitmis oldugu inanci, bana onu bile sasirtan bir güç verdi Yemin ederim ki, son anlardaki sogukkanliligim onu bile sasirtmisti. Bayan Stavrogin kalemini masanin üzerine atti ve birden Bay Verkhovensky'ye döndü. - Bay Verkhovensky, burada is görüsmek üzere bulunuyorsunuz. Parlak ve süslü sözler hazirladiginizi biliyorum; ama. konuya girsek iyi olacak sanirim. Siz de böyle düsünmüyor musun az? Bay Verkhovensky saskinligindan irkilmisti. Elindeki kozlari dökmekte çok acele etmisti. Bunun devami acaba nasil olacakti? 398 Bayan Stavrogin çabuk çabuk konusarak devam etti: - Durun. Bir sey söylemeyin. Önce ben konudayim, sonra siz söylersiniz. Ama yine de, bana söylenecek bir seyiniz oldugunu sanmiyorum ya, neyse. Yillik bin iki yüz rublelik gelirinizi, hayatinizin sonuna kadar vermeyi, kutsal bir görev olarak kabulle-niyorum. Belki de kutsal bir görev degildir; ama, basit bir anlasmadir. Böylesi daha dogru, degil mi? Eger arzu edecek olursaniz bunu yazarak da yapabiliriz. Ölümüm halinde gerekli bütün önlemleri aldim. Fakat simdilik, oturacaginiz evin bakimini ve hizmetçilerinizin teminini üzerime aliyorum. Bunu paraya çevirecek olursaniz, yillik bin bes yüz ruble eder, degil mi? Bu yilliginiza üç yüz ruble daha ekleyerek yuvarlak hesap yapacagim. Bu miktarin size bir yil yeterli oldugunu bilirsiniz, degil mi? Az da sayilmaz, degil mi? Tabii, özel durumlar olursa, size ayrica para verebilirim. Bu bakimdan, parayi pesin olarak alin, hizmetçilerimi bana geri verin ve arzu ettiginiz gibi, istediginiz yerde yasayin... Petersburg' da, Moskova'da, Avrupa'da ya da sehrimizde bir yerde oturabilirsiniz, ama benim yanimda degil. Anladiniz mi ? Bay Verkhovensky agir agir ve hüzün dolu bir sesle: - Bundan kisa bir zaman önce, ayni dudaklardan, yine ayni çabuklukla ve inatla bazi istekler dökülmüstü, dedi. Bu isteklere boyun egmis ve arzu edildigi için 'gopak' oynamistim. Oui, la comparison peut ‚tre permise. C'etait comme un petit cosak du Don, qui sautait sur sa propre tombe (Bir mukayese yapalim. Sanki kendi mezari üstünden atlayan küçük bir kazak gibiyim.) Simdi de... -Durun, efendim. Çok f azla konusuyorsunuz. Dans etmediniz; ama, bana, yeni bir kravat takmis, süslenmis püslenmis olarak geldiniz. Inanin ki evlenmeyi siz de çok istiyordunuz. Yüzünüzden anlamak mümkündür. Fakat yüzünüzdeki anlamin, o zaman çok çirkin oldugunu da söyleyebilirim. Bunu o zaman söylememis olmam, sadece kibarligimdan ötürüydü. Ama siz, evleneceginiz kiz ve hakkimda yazdiklarinizi düsünün bir kere. Bununla beraber, ö kizla yine de evlenmeye hazirdiniz. Simdi durum bambaska. Hem 399mezarinin üstünden atlayan küçük kazagin bununla ne ilgisi var? Bunun nasil bir benzetis oldugunu anlayamadim, dogrusu. Tersine, ne kadar uzun yasarsaniz, ben o kadar memnun olurum. - Düskünler evinde mi? - Düskünler evi mi? Yilda üç bin ruble geliri olan bir insan düskünler evine gitmez. Sözünün burasinda gülerek: - Oh, simdi anladim, dedi. Peter, düskünler evi hakkinda küçük bir saka yapmisti. Ulu Tanrim!.. Gerçekten dikkate alinmasi gereken bir düskünler evi var, tabii. Orasi en soylu kisiler içindir. Orada, albaylar varmis. Hatta, bir general oraya gitmeyi düsünü- yormus. Elinizdeki bütün parayla oraya gidecek olursaniz, rahat eder ve istediginiz kadar usak bulursunuz. Orada bilimsel çalismalariniza da devam edebilirsiniz. Hem oyun arkadasi da bulabilirsiniz. - Passons (geçelim) Bayan Stavrogin kaslarini çatti. -Passons mu? Öyleyse söyleyeceklerim bu kadar. Size durumu bildirdim. Bundan böyle artik ayri yasayacagiz. -Hepsi bu kadar mi? Yirmi yildan arta kalanlar sadece bu kadar mi? Ayrilisimizdaki son sözünüz bu mu? - Duygulu konusmayi çok seviyorsunuz, Bay Verkhovensky. Artik böyle konusmalarin modasi geçmis, diyorlar. Kaba, ama basit konusuluyor, simdi. Yirmi yili bir kere dilinize dolamissiniz! Karsilikli bencillikle geçmis yirmi yildan baska bir sekilde söz edilemez. Bana yazdiginiz her mektup, benim için degil, edebiyat tarihine geçmesi için yazilmis. Siz bir dost degil, güzel yazmayi seven bir insansiniz, o kadar. Dostluk, gerçekten büyük bir kelimedir. Gerçekte, dostluk, iki kisinin içini birbirlerine dökebilmesidir. - Tanrim, söylediklerinizde, baska insanlarin sözleri o kadar çok ki!... Ezbere bilinen seyler!... Sizi de kendilerine benzetmisler!... Siz de mutluluktan sarhossunuz! Siz de günese karsi kah400 kahalar atiyorsunuz! Chere, chere, özgürlügünüzü onlara ne karsiliginda sattiniz? Bayan Stavrogin öfkeden çilgina döndü. - Baskalarinin söylediklerini tekrarlayan bir papagan degilim. Bunlarin arasinda bana özgü sözlerin de bulunduguna inanabilirsiniz. Su söz ettiginiz yirmi yil benim için ne yaptiniz? Sizin için getirttigim kitaplara bakmami bile istemediniz. Ayrica, ciltçiye gönderilmeselerdi hiç açilmadan kalacaklardi. Benim önderim olmanizi istedigim ilk yillar, okumak için bana ne verdiniz? Daima Kapfig. Kapfig'den baska bir sey vermiyordunuz. Benim kültürlü bir kadin olmami istemiyor ve elinizden geldigi kadar beni baltalamaya çalisiyordunuz. Oysa, gülenler sadece size gülüyorlar. Dogrusunu söyleyeyim, sizi sadece bir edebiyat elestirmeni olarak kabul etmistim. Bundan da ileri gidemediniz. Petersburg'a giderken, aylik bir dergi yayimlamak istedigimi söyledigimde, magrur bir tavirla yüzüme garip garip bakmakla yelindiniz. - Yanlissiniz, yanlissiniz. O zamanlar pesimize düsülmesinden korkuyorduk... - Yanlissiniz, yanlissiniz. O zamanlar pesimize düsülmesinden korkamazdiniz. Hatirlarsaniz, kölelerin serbest birakildigina dair haber yayildiginda, subatti; korku içinde bana kosmustunuz. Yayimlanmasi düsünülen aylik dergi ile hiçbir iliskiniz olmadigini; gençlerin size degil, bana gidip geldiklerini; sizinse evimde kalan bir ögretmen oldugunuzu bildiren bir mektup yazip vermemi istediniz, öyle degil mi? Hatirladiniz mi? Daima kusursuz bir insan oldugunuzu göstermek istersiniz, Bay Verkhovensky. Bay Verkhovensky aglamakli bir sesle: - O sadece bir anlik zayiflikti, dedi. Baska bir sey degil. Böyle önemsiz bir sey için mi dostlugumuzu yikacagiz? Bu kadar uzun yillardan beri bizi baglayan baska baglar da olmadi mi? -- Her seyi çok çabuk hesapliyorsunuz. Beni daima size karsi borçlu birakmak istiyorsunuz. Avrupa'dan döndügünüzde, bana te401peden bakmaya basladiniz ve tek kelime söylememe imkƒn vermediniz. Oysa, Avrupa'ya gidip döndügümde, Madonna'nin bende biraktigi izlenimlerden söz ettigim zaman, beni dinlemediniz; beyaz kravatiniza bakarak, duygularimi önemsemeden söylediklerimi küçümseyerek, biyik altindan güldünüz, - Öyle degildi... öyle olmasa gerek... J'ai oublie (unuttum). - Evet, öyleydi. Zaten bana karsi övünebileceginiz bir sey de yoktu. Çünkü, söylediginiz her sey tümüyle saçmaydi. Simdi kimse, hiç kimse, Madonna'dan heyecanlanmiyor. Yasli, eski kafali ihtiyarlardan baska kimse, onun için kafa patlatmiyor. Bu kanitlanmistir. - Kanitlanmis mi? - Hiçbir ise yaradigi yok artik. Bir testi, içine su konuldugu sürece yararlidir. Bu kalem degerlidir; çünkü, yazi yazabilirsin, ama Madonna sadece alelade bir kadin yüzüdür ve dogada yüzlercesi bulunabilir. Bir elma resmi yapin ve yanma da gerçek bir elma koyun... hangisini alirdiniz? Hiç düsünmezdiniz, degil mi? Iste simdi bütün varsayimlar, özgür bir arastirma isigi altinda renkleniyor. - Anliyorum, anliyorum. - Alayla gülüyorsunuz. Örnegin, sadaka üzerine ne düsünürsünüz? Oysa, sadaka vermekten duyulan zevk, ahlaksizca duyulan bir zevktir. Zenginler, sadaka vermekle zenginliklerini anlarlar. Fakir bir insan karsisindaki gücünü anlar. Sadaka, vereni de alani da bozar. Üstelik amacina da varamaz insan. Sadaka, yoksullugu körlestirmekten baska bir ise yaramaz. Çalismaktan kaçinan tembel insanlar, kazanma hirsiyla kumar masasinin etrafini alan kumarbazlar gibi, kazanma çabasi içindedirler. Tabii, bu sadece bos bir umuttur. Öte yandan önlerine atilan birkaç bakir para, yüz kiside bir kisiyi bile memnun etmez. Hayatiniz boyunca, acaba kaç para sadaka verdiniz? Kaç para bagista bulundunuz? Eminim ki birkaç kurustan fazla degildir. Son kez verdiginiz bir seyi hatirlamaya çalisin. Iki yil önce miydi? Belki de dört yildir. Bagirip çagirmaktan 402 baska bir is gördügünüz yok. Sadaka vermeyi, yasayla ortadan ka-dirmalari gerekir. Yeni rejim kuruldugunda artik fakir insan diye bir sey kalmayacak ortada. -- Ah, baskalarinin sözlerini nasil da tekrarlayip duruyorsunuz!... Simdi de ortaya yeni bir rejim çikti, ha? Mutsuz kadin, Tanri yardimciniz olsun! -Evet, efendim, simdi de ortaya bu çikti. Simdi herkesin bildigi düsünceleri, benden özenerek sakladiniz. Hem de bunu sirf, beni çekemediginizden, beni avcunuzun içinde tutabilmek için yaptiniz. Julia Lembke bile benden çok ilerde. Ama, artik gözlerim açildi ve her seyi daha açik olarak görebiliyorum. Sizi, elimden geldigi kadar savundum, efendim. Herkes sizin suçlu oldugunuzda fikir birligi ediyor. Bay Verkhovensky yerinden kalkarak: - Yeter artik, dedi. Yeter. Size baska ne diyebilirim ki? Tövbe edin dememi beklemezsiniz, degil mi? - Bir dakika oturun, efendim, lütfen. Size sormak istedigim baska bir sey daha var. Edebiyat matinesinde bir parça okumak üzere davet edildiniz. Bunun sorumlusu benim. Ne okuyacaginizi söyleyin, lütfen. -Sizin düsüncelerinizde bir bardak ya da bir kalem kadar degeri olmayan, kraliçeler kraliçesi, insanligin öyküsü, Sistine Madonna' sim okuyacagim. Bayan Stavrogin hüzünlü bir tavirla: - Her halde tarihten okumazsiniz, degil mi? diye sordu. Aksi halde sizi dinlemeyeceklerdir. Madonna'yi düsünüyorsunuz!... Herkesi uyutacak olduktan sonra, ondan söz etmenizin bir degeri kalir mi dersiniz? Sizi temin ederim ki, Bay Verkhovensky, bütün bunlari sizi düsündügüm için söylüyorum. Ispanya tarihinden, ortaçaglara ait, kisa ama ilgi çekici bir saray olayini, ya da ufak tefek olaylari kendi güzel sözlerinizle süsleyip okusaniz daha iyi olmaz mi? O çaglarda, saraylar, güzel kadinlar ve zehirlemeler çökmüs 403derler. Karmazinov, Ispanya tarihinden hos bir sey bulup oku-yamamanizm çok garip olacagini söylüyor. -Karmazinov, kendisini yazarak tüketmis olan o budala benim için bir konu ariyor, ha!... - Karmazinov hemen hemen ulusal bir degerdir!... Çok küstahça konusuyorsunuz, efendim!... - Karmazinov'unuz, degersiz ve igrenç bir kocakaridir. Chere, chere, ne zamandan beri onlarin esiri oldunuz? Oh, Tanrim!.. - Kendini begenmisliginden nefret ederim; ama, üstün zekƒsini da takdir ederim. Elimden geldigince, dilimin döndügü kadar sizi savunmus oldugumu bir kere daha söylerim, efendim. Kendinizi gülünç, can sikici bir insan olarak bellemenizden elinize geçen ne olacaktir? Böyle yapacaginiza, eski kusagin bir temsilcisi olarak, dudaklarinizda magrur bir gülümsemeyle kürsüye çikin. Elinizden geldigi kadar, bütün zekƒnizi kullanarak birkaç eglenceli fikra anlatin. Yasli olmaniz, geçmis yüzyilin insani olmaniz, onlardan geri kalmaniz ne ifade eder? Bütün bunlari siz kendiniz de itiraf etmez miydiniz? Eski devrin bugüne kadar gelen, sevimli, iyi kalpli ve zeki bir adami oldugunuzu derhal anlayacaklardir. Kisacasi, eskiden kalmis olmakla beraber, büyük yetenekleri olan bir kimse oldugunuzu anlayacaklardir. Rica ederim, beni kirmayin!.... - Chere, yeter! Benden istemeyin, yapamam. Madonna'dan söz edecegim. Ya onlari silip süpürecek, ya da beni ezip yok edecek büyük bir firtina koparacagim. -Sizi yerle bir edecegi gerçek, Bay Verkhovensky. - Bu da benim kaderim olur. Elinde makas, yüce ülkünün tanrisal yüzünü esitlik ve kiskançlik ugruna parçalamak için merdivenlere tirmanan köleden söz edecegim onlara. Varsin herkes nefretle ansin beni, hem sonra... sonra... - Sonrada sizi akil hastanesine kaldiracaklardir. - Belki de. Ama ne olursa olsun, yensem de yenilsem de, o aksam bohçami sirtima vurup, varimi yogumu , bütün armagan404 larinizi, bana bagladiginiz yillik geliri, vaat ettiginiz bütün mutluluklari tepecek, ömrümün geri kalan yillarini bir tüccarin evinde ögretmen olarak geçirmek ya da bir duvarin kenarinda açliktan ölmek üzere buralari terk edecegim. Söyleyeceklerim bu kadar. Alea jacta est! Yani, ok yaydan çikti bir kere! Öfkeyle yerinden kalkti. Bayan Stavrogin gözlerinden ates püskürerek yerinden firladi. -Size inandim, dedi. Böyle saçma sapan bir öyküyle evimin ve benim serefimi ayaklar altina alacaginizi biliyordum, zaten. Tüccarin evinde ögretmenlik yapacaginizi ya da bir duvar dibinde öleceginizi söylerken, ima etmek istediginiz neydi? Nefretten ve iftiradan baska hiçbir sey yok bütün sözlerinizde! .. - Beni daima asagi gördünüz. Ama, hanimina sadik bir sövalye gibi bitirecegim... sizin düsünceleriniz benim için daima her seyden degerli olmustur. Bu andan itibaren hiçbir seyi kabul etmeyecek, çikar gözetmeden sizi sayacagim. -Ne kadar budalaca bir sey!... - Bana hiçbir zaman saygi duymadiniz. Binlerce zayif tarafim olabilirdi. Evet, sizi sömürdüm; nihilizm dili ile konusuyorum; fakat, sömürmek, hiçbir zaman davranislarimin ilk eregi olmamistir. Bu kendi kendine oluverdi; ben de nasil oldugunu bilmiyorum. Aramizda yemekten daha yüce bir seyler oldugunu düsünürdüm hep. Hiçbir zaman, evet, hiçbir zaman bir alçak olmadim. Durumu düzeltmek amaci ile artik yola koyulmaliyim. Yilin sonuna dogru, sonbaharin sonuna dogru, kirlari sis kaplarken, yollar rüzgƒrdan inlerken yürüyecegim, yürüyecegim... fakat daima yeni kaderime dogru yürüyecegim... Temiz bir askla dolu, Tatli rüyalarina sadik.... Oh, elveda, rüyalarim. Yirmi yil! Alea jacta est! Yani, ok yaydan çikti!... 405Birden gözlerinden bosalan yaslar yanaklarindan süzülmeye baslamisti. Sapkasini aldi. Bayan Stavrogin kendisine güçlükle hƒkim olarak: - Latince anlamiyorum, dedi. Kim bilir belki o da aglamak istemisti, ama kaprisi ve gururu bir kere daha ona hƒkim oldu. - Yalniz bir sey biliyorum, dedi. Bütün bunlarin çocukluk olduklarini biliyorum. Bencillikle dolu tehditlerinizi hiçbir zaman yerine getiremezsiniz. Hiçbir yere gidemezsiniz. Hiçbir tüccarin yaninda hoca olmayacaksiniz. Günlerinizi, benden alacaginiz yillik gelirle, hiçbir ise yaramaz dostlarinizi sali günleri kabul ederek, yine benim ellerimde geçireceksiniz. Iyi günler, efendim. -Alea jacta est!.. , Bu sözü yerlere kadar egilerek söylemisti. Eve döndügü zaman heyecandan ölecek gibiydi. 406ÖTEKI YAYINEVI 939-97ÖTEKI KLASIK Roman YAPIM Öteki Ajans KAPAK TASARIMI Arif Turan REDAKTÖR Celal Inal BASKI ve CILT Emel Matbaasi BIRINCI BASKI 1994 IKINCI BASKI 1996 ÖTEKI, Açi Yayinciligin kurulusudur. YÖNETIM YERI Mediha Eldem Sokak 52/1 " 06421 Kizilay/ANKARA Tel: 312 435 38 33 Fax: 312 433 96 09 ISBN 975-7782-57-2 Fyodor Mihayloviç Dostoyevski ECINNILER Cilt l TÜRKÇESI Reha PinarBirinci Bölüm 1. BASLANGIÇ OLARAK Pek saygideger Stepan Trofimovich Verkhovensky'nin biyografisinden bazi bilgiler. Simdiye kadar kayda deger özelliklerin olmadigi kentimizdeki garip olaylari anlatmadan önce, tecrübeli bir yazar olmadigimdan, biraz geriye gidip, pek becerikli ve saygideger Stepan Trofimovich Verkhovensky'mizi ilgilendiren biyografik bilgilerle baslamanin gerekli oldugunu anladim. Aktarmak amacini güttügüm öykü daha sonra anlatilacagina göre, bu bilgilerin, kentimizin sosyal ve politik tarihinin açiklanmasina hizmet edecegini umarim. Derhal söyleyeyim ki, Mr. Verkhovensky, aramizda daima, oldukça özel ve özel oldugu kadar da uygar bir rol oynardi ve bu rolünübüyük bir tutkuyla severdi; öyle ki, bu rol olmadan onun, bir varlik gösteremeyecegini düsünmemek elimden gelmez. Bu düsüncem, onu, bir sahne oyuncusuna benzettigimden dolayi degildir; ayrica böyle bir niyetim de yok; üstelik ona son derece saygi duyarim. Belki de bu, sadece bir aliskanlik meselesidir; daha dogrusu gençlik yillarindan beri, halk arasinda meshur bir insan olma arzusunun çok güçlü olmasindan dogabilir. Örnegin, "mimli" bir adam olmaktan, ya da mimli oldugu kadar bir "sürgün" olmaktan son derece hoslanirdi. Bu iki kelimenin, onu büyüleyen ve yillar boyunca kendisini yine kendi gözünde yavas yavas yükselten, nihayet onu, benligini tatmin eden yüksek bir kaide üzerinde durdugunu zihninde canlandirmasina neden olan, klasik bir görkemliligi vardir. Son yüzyilin hicivli bir Ingiliz romaninda, kahraman olarak anilan Gulliver, halkin ancak on santim boyunda oldugu Lilliputlar ülkesinden dönüsünde, kendisini bir dev olarak görmeye o kadar alismisti ki, Londra caddelerinde yürürken, kendisinin hƒlƒ bir dev oldugunu ve onlarin cüce olduklarini düsünerek, onlari ezmemek amaciyla yoldan geçen arabalara ve insanlara önünden kaçmalari için bagirirdi. Fakat, bu hareketleri halkin ona gülmesine ve onunla alay etmesine neden olurdu. Hatta, bazi arabacilar kendisini dev olarak gören bu adama, kirbaçlarini acimadan indirirlerdi. Oysa, bu dogru muydu? Aliskanlik bir insana neler yaptirmaz ki! Aliskanliklari, Bay Verkhovensky'yi ayni duruma sokmustu. Bir farkla ki, onun, aliskanliklarindan ötürü karsilastigi tavir daha masum ve yumusakti. Söylenmesi gerekirse, o son derece yüce bir insandi. Dogrusu, yasantisinin sonuna dogru herkes tarafindan unutulmus oldugunu söylemem gerekir; oysa, diger taraftan, hiç taninmamis oldugunu söylemek de çok saçma olur. Gerçekten, hiç kusku yoktur ki, O da çagin ünlü kisileri arasina karismistir. Kisa bir süre için de olsa, adi, dönemin ünlü birçok insanlari tarafindan, Chaadeyev, Belinsky, Granovsky ve henüz çalismalarina yeni yeni baslayan Herzen'in adlarinin yaninda anilmistir. Fakat, Bay Verkhovensky'nin çalismalari, söylendigine göre, "ayni zamanda 6 gerçek olan bir olaylar kasirgasi"nin ardindan hemen hemen baslamasi ile sona ermesi bir oldu. Ve ne umarsiniz? Sonunda, böyle bir "kasirga"nin, hatta "olaylar"in olmadigi anlasildi. Geçen gün güvenilir bir kaynaktan büyük bir saskinlikla ögrendim ki, Bay Verkhovensky, aramizda hiçbir zaman, bizler gibi, bir sürgün olarak yasamamis ve hiçbir zaman polis takibine ugramamistir. Bu sadece, bir insanin hayal gücünün ne kadar canli oldugunu gösterir! Bütün yasantisi süresince belirli çevrelerce tanindigina, attigi her adimin bilindigine ve kontrol edildigine, bütün samimiyeti ile inanirdi. Hatta, son yirmi yil içinde, birbirinden basarili olan üç valimizin, ilimizi yönetmek için atandiklari zaman, üst makamlar tarafindan kendi hakkinda verilen bazi bilgilerle doldurulduklarini düsünürdü. Eger, herhangi bir kimse, bizim hiç de art düsüncesi olmayan Bay Verkhovenksy' mizi, inkƒr edilmez delillerle, korkmasi için hiçbir neden olmadigina inandirmaya kalkissa, muhakkak ki, son derece gücenirdi. Bununla beraber son derece akilli ve yetenekli bir insan olduguna kusku yoktu. Gerçi bilimsel alanda herhangi bir adim atmamis olmasina ragmen ona bilgin bile denebilirdi. Zaten bilimsel bir çalismasi oldugunu da sanmam. Oysa, ögrenen insanlar için Rusya'da durum böyle degil midir? Dis ülkelerden dönüsünde, kirk yaslarinin sonuna dogru kendisini, üniversite doçenti olarak tanitti. Fakat, yanilmiyorsam, ancak birkaç ögretide bulunmustu... bunun, Araplar hakkinda oldugunu saniyorum. 1413 ve 1428 yillari arasindaki dönemde, küçük bir Alman kasabasi olan Hanau'nun toplumsal önemi hakkinda çok parlak bir tezi savunma firsatini da bulmustu. Bununla beraber, bu savunmanin hangi özel ve oldukça karanlik nedenden ötürü yapilmadigi bilinmiyor. Bu tez, devrin Slavcilarina yerinde ve aci veren bir darbe oldugundan, kisa zamanda sayisiz ve amansiz düsman edindi. Daha sonra -üniversitedeki durumunu kaybettikten sonra-sirf intikam alma ve nasil bir adam kaybettiklerini onlara anlatma bakimindan, Dickens'tan çeviriler yapan ve George Sand'in fikirlerini yayimlayan ilerici aylik bir dergide, büyük davalarin nedenlerine kadar inen, derinligine ve dikkatle yaptigi arastirmalari7nin ilk bölümünü yayimlamayi basardi; yanilmiyorsam bu arastirmalar, belirli bir devrin, belirli sövalyelerinin dürüst ve ahlƒkli asaletlerinden ya da buna benzer bir seyden söz ediyordu. Nasil olursa olsun, bu arastirmalar, asiri derecede yüksek ve olaganüstü yüce fikirler olarak yorumlandi. Sonradan çikan söylentilere göre, bu arastirmalara devam etmesi hemen yasaklandi; hatta, ilerici dergi bile, arastirmalarin ilk bölümünü yayimladigi için kazaya ugradi. Bu dogru olabilir; o günlerde böyle seyler olmuyor muydu? Fakat, özellikle bu olayda böyle bir sey olmadigi ve yazarin basladigi isi bitiremeyecek kadar tembel oldugu söylenebilir. Araplar hakkindaki ögretisine son vermesinin nedeni, birinin (olasilikla gerici düsmanlarindan) yazdigi mektup sonucudur. Sonuç olarak, biri ondan bazi açiklamalar yapmasini istemisti. Dogru olup olmadigini bilmiyorum; fakat, ileri sürüldügüne göre, o siralarda Petersburg'da devletin temelini sarsan on üç üyesi bulunan, devlete karsi yikici bir örgüt ortaya çikarildi. Söylentilere göre, Fourier'in yapitlarini çevirmeye niyetliydiler. O sirada, Moskova'daki otoriteler, Bay Verkshovensky'nin çok gençken, alti yil evvel Berlin'de yazdigi ve teksir edilerek edebiyata merakli iki gençle bir ögrenci arasinda paylasilan siir tarzindaki bir oyununu ellerine geçirdiler. O oyun, simdi masamin üzerinde duruyor. Kendi el yazisi ile kopya edilmis bu yapiti, bir yil kadar önce bizzat Bay Verkhovensky göndermisti. Kendi imzasini tasiyan bu oyun kitabinin çok güzel, kirmizi maroken bir cildi var. Sunu itiraf etmeliyim ki, oyunun edebi bir degeri var ve hatta onun yetenekli oldugunu da söyleyebilirim; gariptir, ama, o zamanlar (otuz yillarinda) böyle dram yazarlari çoktu. Oyunun ne oldugunu söylemeye gücüm yetmez; çünkü, samimi olmak gerekirse, basini ve sonunu ben de anlayamadim. Faust'un ikinci bölümünü hatirlatan lirik ve dramatik türde yazilmis bir çesit öykü. Kadinlar korosu ile açilir, erkekler korosu ile devam eder, sonra bazi ruhlarin korosu diger korolari takip eder ve nihayet, yasamaya hevesli, fakat hiçbir zaman yasamamis olan ruhlarin korosu ile son bulur. Bütün bu korolar belirli olmayan bir sarki söyler; daha çok birisinin laneti hakkinda; fakat bu lanette, yüksek bir doganin 8 telkini vardir. Sonra birden sahne degisir ve bir çesit "yasam bayrami" baslar. Bu bayramda böcekler bile sarkiya katilirlar, bir kaplumbaga Latince, dini sözcükler söyleyerek görünür ve eger dogru hatirliyorsam, bazi madenler bile -tamamen cansiz- su ya da bu sekilde koroya katilirlar. Aslinda, hepsi araliksiz olarak söylerler ve konustuklari zaman birbirlerini belirsiz olarak yererler; fakat söyledikleri kelimeler gittikçe etkili olur. Sonuçta, sahne yine degisir ve çorak bir araziye dönüsür; kültürlü genç bir adam kayalarin arasinda avare avare dolasir; belirli otlan toplayip emer; bir peri, bu otlari neden emdigini sorar; kültürlü genç, içindeki hayatin zenginligini hissetmek istedigini ve bu bitkilerin sularinda buldugunu, bütün arzusunun, mümkün oldugu kadar çabuk inancini kaybetmek oldugunu söyler. (Gereksiz bir arzu gibi görünüyor). Sonra tanimlanamayacak kadar güzel, genç bir adam, siyah atinin üstünde dörtnala gelir; pesinde bütün uluslardan birlesmis büyük bir ordu vardir. Genç adam ölümü simgeler; bütün uluslar ölümü özlemektedir. Nihayet, son sahnede, Kabil Kulesi görünür; bazi tutsaklar yeni bir umut sarkisi ile kuleyi tamamlamaktadirlar. Kulenin tepesine eristikleri zaman, Tanri (zannederim Olimpos Tanrisi) komik bir tarzda kaçar ve insanlar hemen onun yerine geçip yeni bir hayata baslarlar. iste o günlerde tehlikeli, sakincali olarak kabul edilen böyle bir oyundu. Geçen yil bunu yayimlamak için Bay Verkhovensky'ye bir teklif yaptim. Çünkü, bugünlerde son derece zararsiz kabul ediliyordu. Oysa, teklifimi gücenerek, nazikçe reddetti. Oyunun zararsiz oldugu hakkindaki düsüncemden hosnut olmamisti ve hatta, iliskilerimiz iki ay boyunca kesildi. Ne tahmin edersiniz? Birden ve burada yayimlama hazirliklarimi yaptigim sirada, oyun yayimlandi, -dogrusunu söylemek gerekirse, devrim yapan bir ülkede- oyunun yayimlandigindan Bay Verkhovensky' nin haberi bile yoktu. Önce, müthis telƒsa kapildi; solugu valinin yaninda aldi. Sonra, kendisini savunmak için Petersburg'a, onlara sadik oldugunu anlatan bir mektup yazdi. Bu mektubu bana iki kere okudugu halde hiçbir zaman postalamadi; çünkü, hangi adrese ve kime gönderecegini bilmiyordu. Bütün bir ay son derece rahatsiz oldu; 9fakat, kalben çok sevinçli olduguna inaniyordum. Birisinin ona sagladigi gazeteyi yatarken bile koynuna aliyordu. Gündüzleri yataginin altina sakliyor, yatagini düzeltmelerine izin vermiyordu. Her gün telgraf bekliyor ve bütün dünyaya alay ederek bakiyordu. iste o zamanlar benimle arkadaslik iliskilerini yine kurdu. Bundan, onun ne kadar iyi kalpli ve kin tutmayan bir insan oldugunu anlasilir. *** Inançlari yüzünden sikinti çekmemis oldugunu hiçbir zaman iddia etmem; oysa, inaniyorum ki, kendisine gerekli açiklamalar yapilmis olsaydi, Araplar hakkindaki ögretilerine devam edebilirdi. Fakat, o zamanlar yükselme tutkusunun seline kapilmis gidiyordu ve bütün çalismalarinin "olaylar kasirgasi" tarafindan yikildigina inaniyordu. Eger, tüm gerçegin söylenmesi gerekirse, meslek hayatindaki degisikligin gerçek nedeni, bir tümgeneralin karisi, Varvara Petrovna Stavrogin'in son derece nazik teklifi ve bu teklifin yinelenmesiydi. Kadin, tek oglunun egitiminin, çok iyi ve yetenekli bir egitmen, ayni zamanda dost olan Bay Verkhoversky tarafindan yapilmasini arzu ediyordu. Bu is için teklif edilen maasin, göz kamastirici yüksekligi söz konusu olamazdi. Bu teklif ona, ilk defa Berlin'deyken yapilmisti. Bu teklifin yapildigi tarih, tesadüfen, ilk karisinin ölüm tarihine rastlamisti. ilk karisi bizim ilden hafifmesrep bir kizdi. Onunla evlenisi, düsüncesiz, genç bir adam oldugu zamana rastlar. O genç kadinla oldukça sikintili günler geçirdigine inanirim. Çok cazibeli ve güzel olan karisiyla anlasamamasinin nedeni, onu geçindirmekten yoksun olmasi ve bazi çok ince hususlardi. Üç yillik bir ayriliktan sonra karisi, bes yasinda bir erkek çocugu birakarak Paris'te öldü. Bay Verkhovensky, üzüntülü günlerinden birinde çocugundan "ilk mutlu ve askimizin bulutlanmadigi" günlerin hatirasi diye sözetmisti. Çocuk Rusya'ya gönderilmis, uzak bir ilde, uzaktan akraba olan teyzeler tarafindan 10 yetistirilmisti. Bay Verskhovensky böyle bir haldeyken, Bayan Stavrogin'in teklifini reddederek, hiç neden yokken Berlin'li, konuskan olmayan bir kizla evlendi. Henüz karisinin ölümü üzerinden bir yil geçmemisti. Fakat, evlenmesinin disinda, egitmen olarak görevi kabul etmemesinin baska nedenleri de vardi. O zamanlar taninmak sevdasi ile yanip tutustugundan, dillere destan olan taninmis bir profesörün sözlerine kanmis, üniversitede doçentlik teklifini kabul etmisti. Zaten uzun süreden beri kendisini buna hazirliyor, kartal kanatlarim denemek istiyordu. Ve simdi, kanatlan kirildiktan sonra, daha evvel reddetmekte hakli olup olmadigini düsünmedigi teklifi hatirlamasi normaldi. Evliliginden bir yil sonra karisinin ani ölümü bu konuyu kesin olarak çözümledi. Samimi olayim: Bayan Stavrogin'in atesli sempatisi, paha biçilmez ve klasik dostlugu her seyi kökünden çözümlemisti. Tabii, dostluk hakkinda böyle deyisler kullanilabilirse... Bay Verkhovensky, kendisini bu dostlugun kollarina firlatip atti ve her sey yirmi yil sürece çözümlenmis oldu. "Kollarina firlatip atti" deyisini kullandim diye yanlis fikirlere kapilinmasini arzu etmem; kollarin, en yüksek moral duygusu anlaminda degerlendirilmesi gerekir. Bu iki kayda deger varlik, soylu ve zarif bir beraberlik kurarak sonsuza dek birlestiler. Ayni zamanda, Bay Varkhovensky'nin egitmenligi kabul etmesinin baska bir nedeni de vardi. Ilk karisindan miras olarak kalan yer, (burasi küçük bir yerdi) kentimizin birkaç mil ötesinde, Stav-rogin'lerin gösterisli arazilerinin bulundugu Skvoreshniki'ye yakindi. Ayrica, kendisini ögrenme gibi büyük bir konuya verebilmesi her zaman mümkündü ve çalisma odasinin sessiz yalnizliginda, zengin Rus edebiyati hakkinda pek derin arastirmalar yapabilirdi. Burada, üniversitede oldugu gibi, arastirmalarindan baska islerle de ugrasmayacakti. Bu arastirmalar, hiçbir zaman meydana çikmadi; fakat, diger taraftan, hayatinin geri kalan kismini, yirmi yildan fazlasini, "canli bir sitem heykeli" olarak geçirebileceginin mümkün oldugunu anladi. Zaten bu söz, taninmis bir ozanin siirinde de geçiyordu. 11Canli bir sitem heykeli. Vatanimin önünde duruyordum, Liberal ülkücü. Belki de, ozanin aklindaki kisi, eger arzu ederse, hayati süresince böyle poz vererek durmaya hakki olan kisiydi. Dogrusunu söylemek gerekirse, bizim Bay Verkhovensky, böyle kimseleri kendine örnek alan biriydi; ayrica, ayakta durmaktan çabukça yorulur, sik sik yatmayi tercih ederdi. Fakat, onun hakkini vermis olmak için, uzanip yatmis bile olsa, yine de canli "sitem heykeli" pozunu korurdu özellikle; bu bile, dar kafali halkimiz için oldukça yeterliydi. Onu, kulübümüzde kƒgit oynamak üzere masaya oturdugu zaman görmeliydiniz. Tüm tavirlari sanki söyle söylüyordu: "Kƒgitlar! Oturmus sizinle oynuyorum! Iliskilerimi korumak için mi? Fakat bundan sorumlu olan kim? Meslek hayatimi kim yikti ve beni sizinle oynamaya zorladi? Oh, yok ol Rusya." Sonra, kibar bir tavirla kupa kozunu oynardi. Dogrusunu söylemek gerekirse, kƒgit oyununa bayilirdi. Özellikle son yillarda, daima kaybetmesinden ötürü, Bayan Stavrogin'le sik sik tartismalara girisirdi. Bu tartismalari pek can sikici olurdu. Bunlari daha sonra anlatacagim. Surasini isaret etmek isterim ki, vicdanli bir insandi (bazen) ve bu yüzden sik sik kederlenirdi. Bayan Stavrogin'le yirmi yillik arkadasliklari süresince, yilda üç ya da dört kez, düzenli olarak, aramizda "yurttas kederi" diye bilinen bir üzüntüye kapilirdi. Bizim pek saygideger Bayan Stavrogin, özellikle bu deyisi begenirdi. Daha sonralari, "yurttaslik kederi" hastaligi yani sira, bir de sampanya hastaligina kapildi. Fakat, isbilir Bayan Stavrogin, bütün hayati süresince, onu, bu önemsiz arzularina karsi bütün gücü ile korudu. Ve dogrusu, çok garip davranislari olmasindan ötürü onun bir bakiciya ihtiyaci vardi. Coskun bir kederin tam ortasinda kahkahalarla gülmeye baslardi. Kendi kendine konustugu bile olurdu; tabii, bu konusmalari nükteli olurdu. Ve Bayan 12 Stavrogin onun böyle nükteli konusmalarindan çekinirdi. Çünkü, hayatinda en çok korktugu, nükteli konusmalardi. Daima en üstün nedenlerle görevini yapan klasik bir kadindi. Bu üstün kadinin, zavalli olarak kabul ettigi arkadasi üzerindeki etkisi, yirmi yil sürdü. Bu kadindan ayrica sözetmeliyim ki, bunu da simdi yapmak ka-rarindayim. Garip dostluklar vardir; iki dost, birbirlerini hemen hemen öldürmek üzere hazirdir. Bütün yasantilari süresince bu böyle sürer gider ve ayrilmayi kesin olarak düsünmezler; tartisan kisi, yakin dostluklarini bozacak olursa, hastalanir ve hatta kederinden ölebilir. Bayan Stavrogin ile yaptigi özel tartismalardan sonra, onun yanindan ayrilisi üzerine, Bay Verkhovensky'nin kanepeden firlayarak kalkip duvari yumrukladigina kaç kere tanik olmusumdur. Söylediklerimde zerre kadar yalan yok. Hatta, bir keresinde duvarin sivasini bile yikmisti. Bu kadar ince ayrintilari nasil bildigim sorulabilir. Bunlara yakindan tanik oldugumu söylersem ne dersiniz? Ya Bay Verkhovensky, Bayan Stavrogin'le yaptigi konusmayi renkli kelimelerle anlatirken basini omzuma dayayarak defalarca aglamissa? Fakat, bu aglamalar sonunda, daima degismez davranislari vardi. Ertesi sabah, kendisine nankörlügünden ötürü iskence yapmaya hazirdir; ya aceleyle beni çagirtir ya da kosarak bana gelir ve Bayan Stavrogin'in ne kadar serefli, hassas bir insan oldugunu söylerdi. Sadece bana gelmekle de kalmaz, Bayan Stav-rogin'e mektuplar yazar ve içini döktügü bu mektuplara da imzasini basardi. Birkaç gün evvel, yabanci birine, onu evinde sirf ününden yararlanmak için tuttugunu, bilgisine ve kabiliyetine imrendigini, bu nedenle ondan nefret ettigini; fakat, bu nefretini açik olarak gösteremedigini çünkü, onu terkettigi zaman Bayan Stavrogin'in, kültürüne zarar verecegini bildigini; bu kadar alçalabildigi için 13kendinden igrendigini ve en berbat bir ölümü hakettigini; ondan, kaderini çizecek son kelimeleri söylemesini bekledigim falan yaziyordu; tabii bütün bu yazdiklari, nükteli bir anlatim tasiyordu. Bunu okuduktan sonra, elli yasindaki masum çocuklarin, sinir buhranlari sonucu isi nereye kadar vardirdiklarini anlarsiniz!... Küçük bir konudan dolayi aralarinda çikan tartisma sonucu yazdigi bu mektuplardan birini de ben okudum. Anladigima göre, birbirlerine oldukça igneli sözler söylemis ve birbirlerini kirmislar. Mektubu okuduktan sonra dehsete kapilmis ve göndermemesi için yalvarmistim. Büyük bir hararetle: - Bu mümkün degil, demisti. Böylesi daha onurlu bir davranis. Görevim bu. Ona her seyi anlatmadigim takdirde kahrimdan ölebilirim. Ve o mektubu gnderdi. Bayan Stavrogin -iste burada ayriliyorlardi- böyle bir mektubu hiçbir zaman göndermezdi. Bay Verkhovensky'nin yazmaya karsi büyük tutkusu oldugu bir gerçektir. Ayni evde kaldiklari halde Bayan Stavrogin'e mektup yazar; sinir nöbetleri aninda bu mektuplar günde ikiye çikardi. Bayan Stavrogin'in, günde iki mektup da alsa, bunlari büyük bir dikkatle okudugunu kesin olarak biliyorum. Onlari okuduktan sonra, siraya koyarak özel bir kutuda saklardi. Ayrica, onlari kalbinin bir hazinesi olarak kabul ederdi. Sonra, dostunu bütün gün cevap bekler olarak birakir; sanki hiçbir seyin önemi yokmus ve bir gün evvel aralarinda önemli bir olay geçmemis gibi davranarak onunla görüsürdü. Zamanla, onu öyle bir alistirdi ki, Bay Verkhovensky, bir gün önce olan olaylari ona hatirlatmak cesaretini bulamazdi; fakat, dostunun gözlerine sert bir bakisla bakmaktan da geri durmazdi. Bay Verkhovensky, olanlari çok çabuk unutmakla beraber, Bayan Stavrogin, kolay kolay unutmazdi. Onun sogukkanliligindan cesaret alan Bay Verkhovensky, arkadaslari geldigi zaman, sampanya içerek eglenirken bol bol güler ve bütün saklabanliklarini döktürürdü. Böyle anlarda, Bayan Stavrogin ona ze14 hirli bir nefretle bakardi; ama, o, bunun farkina bile varmazdi. Aradan bir hafta, belki bir ay, hatta alti ay geçtikten sonra, nasil oldugu bilinemez, yazdigi mektuplarda kullanmis oldugu bir deyisi hatirlar, öylesine üzülür ve acinirdi ki, midesine sancilar girer kivranirdi. Bu özel sancilari, bazi hallerde, bir sinir soku geçirdigi zaman tutardi. Beden yapisinin degisik bir özelligi de buydu. Hiç kusku yok ki, Bayan Stavrogin, ondan sik sik nefret ederdi; fakat, Bay Verkhovensky'nin sonuna kadar göremedigi bir husus, nihayet onun oglu, ondan olma bir varlik, hatta onun bir bulusu haline gelmis olmasiydi. Bay Verkhovensky, onun eti, kemigi olmustu; onu yalniz, "yeteneklerini kiskanmasi" nedeniyle evinde barindirip bakmamisti. Böyle düsünülmesi, kadim kimbilir ne kadar üzmüstür... Sürekli nefretinin, kiskançliginin ve küçük görmesinin yani sira ona, kalbinin en gizli köselerine; saklanmis bir sevgi besliyor olmaliydi. Onu en küçük bir lekeden dahi korurdu. Tam yirmi iki yil onun üzerine titredi. Onun, bir sair, bir bilgin ya da bir hayat adami olarak ünü tehlikeye girecek olsa, gecelerini uykusuz geçirirdi. Onu icat etmisti ve kendi icadina, önce kendisi inanmisti. Bay Verkhovenksy, onun gördügü bir çesit rüyaydi... Fakat karsiliginda ondan çok seyler isterdi. Hatta, bazen, ondan bir köle bagliligi beklerdi. Onun, nasil kindar bir insan olduguna ina-nilamaz! Bunun hakkinda iki öykü anlatsam fena olmaz sanirim. *** Kölelerin özgürlüklerine kavusacaklari hakkindaki söylentilerin ilk çiktigi, tüm Rusya'nin birden yüzü güldügü, tamamen yeni bir dogus hazirliklarina basladigi zamana rastlayan günlerden birinde, reformla yakindan ilgili ve yüksek tabaka ile siki iliskileri bulunan Petersburg'lu bir Baron, kentimizden geçerken Bayan Stavrogin'i ziyaret etti. Kocasinin ölümüyle, yüksek sosyetedeki baglarinin zayiflamasi ve gittikçe azalarak tamamen kopmasindan ötürü, Bayan Stavrogin için böyle bir ziyaret çok önemliydi. Baron, 15bir saat kadar kaldi ve çay içti. Yanlarinda baska kimse yoktu. Bayan Stavrogin, Stepan Verkhovensky'yi davet etti ve Baronla tanistirdi. Baron, Bay Verkhonevsky'nin itibarini daha önce duymustu ya da duymus göründü; fakat, çay içerken onunla pek az ilgilendi. Bay Verkhonevsky, onun üzerinde iyi bir etki birakmak için elinden gelen gayreti esirgemiyordu. Ayrica, davranislari son derece kibar ve göz aliciydi. Her ne kadar soylu bir aileden gelmiyorsa da, Moskova'da aristokrat bir ailenin yaninda yetismis oldugundan, onla! gibi davraniyordu. Fransizcayi bir Parisli kadar düzgün konusurdu. Bu bakimdan, Bayan Stavrogin tasrada bile yasasa, etrafinda ne çesit insanlarin bulundugunu anlamamak mümkün degildi. Baron, bunu anlamis olmaliydi. Oysa, beklenilen sonuç alinamadi. Baron henüz etrafa yayilmis olan büyük reform söylentilerinin dogrulugunu onaylarken, Bay Verkhovensky, coskunlugunu engelle yemeyerek" Yasa!", diye haykirdi; bu haberden duydugu asiri heyecani anlatabilmek için de bagirmasi ile beraber bir el hareketi de yapmisti. Haykirisi fazla yüksek sesle degildi. Hatta, kibarca da denilebilirdi; gerçekte, coskunlugu içten dogan bir davranis degildi. ve çay partisinden önce, davranislarini ayna karsisinda yarim saat kadar büyük bir dikkatle incelemisti; fakat görünüse göre, bir hata olmustu; çünkü, hafifçe gülümseyen Baron, bu büyük olay karsisinda tüm Rus ulusunun duygulanmasinin normal oldugunu söyledi. Bundan sonra, Baron, hemen kalkti ve Bay Verkhovensky' nin elini sikmak için iki parmagini uzatmayi da unutmadi. Bayan Stavrogin, büyük salona döndügü zaman masanin üzerindeki bir seyle ilgileniyormus gibi üç dakika kadar bir sey söylemedi; sonra birden Bay Verkshovensky'ye döndü. Soluk bir yüz ve ates püsküren gözlerle tislar gibi fisildadi: - Bu yaptiginizdan ötürü sizi hiç affetmeyecegim!... Ertesi günü dostuyla karsilastigi zaman sanki hiçbir sey olmamis gibi davrandi; o olaya hiçbir sekilde deginmedi. Ancak, on üç yil sonra, kötü bir aninda, olayi hatirladi ve dostuna sitem etti; on üç yil evvelki gibi, rengi yine soluk, gözleri ates püskürüyordu. 16 Ömründe ancak iki kere Bay Verskhovensky'ye "Bu yaptiginizdan ötürü sizi hiç affetmeyecegim!" demisti. Baronun yaninda olan olay ikinciydi; fakat, birinci olay da en az onun kadar karakteristikti ve görünüse göre, Bay Verskhovensky'nin geleceginde büyük bir rol oynamistir. Bu bakimdan, birinci olaya da deginmem gerekiyor. Bu olay, 1855 yili ilkbaharinin mayis ayina rastlar. Hareket halindeki orduya katilmak üzere aceleyle Kirim'a gitmekte olan, akilsiz, yasli bir centilmen olan Tümgeneral Stavrogin'in mide kanamasindan öldügü haberi Skvoreshniki'de duyuldugu zamana aittir. Dul kalan Bayan Stavrogin, büyük bir yas içindeydi. Kocasindan dört yildan beri ayri yasayan Bayan Stavrogin, büyük bir yas içindeydi. Kocasindan ayri yasamasi, karakter ayriligi nedeniyleydi. Kocasina bir aylik baglamisti. (Tümgeneralin, 150 köylüsü ve ücretlerini ödemek zorunda kaldigi bir ordusu ve sosyete ile iliskileri vardi; bütün para ve Skvoreshniki, çok zengin, Devlet müteahhidi bir adamin tek kizi olan Bayan Stavrogin'indi.) Böyle olmakla beraber, ölüm haberinin ahi olmasindan sarsilmisti. Bay Verk-shovensky'nin daima onun yaninda bulundugunu söylemek gereksiz olacak. Mayisin en civcivli zamaniydi; Geceler son derece güzel oluyordu; yabani kirazlar çiçek açmisti. Iki dost her gece bahçede bulusur ve karanlik bastirana kadar kameriyede oturur, birbirlerine içlerini dökerlerdi. Romantik anlar da olurdu... Yasantisindaki degisikligin etkisi altinda kalan Bayan Stavrogin, her zamankinden daha çok konusurdu. Dostuna kopmaz baglarla baglanmis görünürdü ve böylece birçok gece geçirdiler. Birden Bay Verk-hovensky'nin aklina garip bir düsünce saplandi: "Acaba bu teselli kabul etmeyen kadin, yas tuttugu yilin sonunda, ondan bir evlenme teklifi mi bekliyordu?" Bu saçma bir fikirdi; fakat, gözü yükseklerde olan bir adamin manevi gelismesinin çok yönü oldugundan, isteklerini artirmak izin bazen böyle saçma fikirlere saplandigi gerçektir. Bu düsünceyi, büyük bir dikkatle kafasinda evirip çevirdi ve sonunda, durumun böyle olduguna karar verdi. Bunun üzerinde, 17tekrar düsündü: "Kadinin büyük bir gelecegi oldugu muhakkak, ama..." Bayan Stavrogin güzel sayilmazdi; uzun boylu, soluk benizli, kemikleri çok iri ve at gibi uzun yüzlü bir kadindi. Bay Verk-hovensky, gittikçe tereddüt ediyordu; kusku içinde kivraniyordu ve karar veremedigi için birkaç kere de agladi (zaten sik sik aglardi). Geceleri kameriyede otururlarken yüzüne, elinde olmayarak, kaprisli ve alayci bir anlatim geliyordu. Bu anlatim, biraz isveli ve tepeden bakan anlam da tasiyordu. Her nasilsa bu, iradesi disinda oluyordu ve gerçekten bir insan ne kadar onurlu ise, yüzünün anlatimi da o kadar açik olurdu. Bu kuskularin ne kadar dogru oldugunu ancak Allah bilir; fakat onun kalbinde Bay Verkhovensky'nin kuskularini dogru çikaracak hiçbir his olmadigini söylemek daha dogru olur kanisindayim. Ve ayrica, istedigi kadar ünlü olsun, Stavrogin, ismini onun ismi ile degistirmeye niyetli degildi. Olasilikla, bir adamla ayni fikirde olmasi, tamamen kadinca bir arzu ve böyle durumlarda çok normal olan özlem olabilirdi. Nitekim, bugüne kadar kadin kalbinin derinliklerine inilememistir diyebilirim; yazmaya devam edecegim. Dostunun yüzündeki garip anlatimi sezmekte gecikmedigini söyleyebilirim. Çünkü, çok hassas ve sezgi gücü yüksek bir kadindi. Ayrica, Bay Verkhovensky, böyle zamanlarda çok safti. Geceler eskisi gibi devam ediyor, konusmalar hep sairane ve çok daha ilginç oluyordu. Bir gün, hava karardigi zaman, çok canli ve sairane konusmalardan sonra, iki dost, Bay Verkhovensky'nin oturdugu barakanin merdivenlerinde, birbirlerinin ellerini sicak ve candan bir tavirla sikarak neseyle ayrilmislardi. Bay Verkhovensky, her yaz, Skvoreshniki villasindan, hemen hemen bahçenin ortasinda duran bu küçük barakaya tasinirdi: Odasina henüz girmis, kederli düsüncelere dalmis, elinde henüz yakmadigi bir püro, pencerinin önünde yorgun ve hareketsiz duruyor ve tüy gibi hafif bulutlarin ayin yanindan kayarak geçisini seyrediyordu ki, aniden duydugu bir hisirti ile sasirarak arkasina döndü. Dört dakika kadar önce ayrilmis oldugu Bayan Stavrogin'in yine gelmis oldugunu gördü. Kadinin soluk yüzü hemen hemen mavilesmis, dudaklari kisilmisti ve uç18 lan arada sirada titriyordu. Bayan Stavrogin, amansiz bir ifadeyle gözlerini Bay Verkhovensky'nin gözlerine dikerek tam on saniye konusmadan durdu; sonra, aceleyle fisildadi: - Bu yaptiginizdan ötürü sizi hiç affetmeyecegim!... On yil sonra, Bay Verkhovensky, kapiyi özellikle kilitleyerek bu üzücü olayi bana fisiltiyla anlattigi zaman, çok sasirmis oldugundan Bayan Stavrogin'in gittiginin farkina bile varmadigini yeminle söylemisti. Bayan Stavrogin bu olaydan bir daha söz etmedigi ve iliskilerinin hiçbir sey olmamis gibi devam ettigi için Bay Verkhovensky, bu olayin hastaliktan önce görülen bir kƒbus oldugunu kabul etmisti. Nitekim, bu olaydan sonra, o gece hastalanmis ve hastaligi on bes gün sürmüs, dolayisiyla, kameriyede bulusmalari kendiliginden son bulmustu. Bununla beraber, bu olayin bir kƒbus oldugunu bile düsünse, yine de devamim her gün beklemis ve bunun bitmis olduguna inanmak istememisti. *** Hatta, bütün hayati boyunca giydigi giysilerini bile, Bayan Stavrogin, bizzat diktirmisti. Pek göz alici ve özel giysilerdi; uzun etekli, dügmeleri neredeyse bogaza kadar iliklenen, fakat, üzerine çok güzel oturan bir ceket; yumusak genis kenarli sapka (yazlari hasir olurdu); iri baglanmis, uçlari sarkan beyaz kravat; gümüs basli baston ve omuzlarina kadar uzanan uzun saç. Bay Verkhovensky'nin saçlari koyu kahverengiydi. Son zamanlarda sakaklarindan itibaren kirlasmaya baslamisti. Daima sinek kaydi tiras olurdu. Gençliginde çok yakisikli oldugunu söylerler. Fakat kanimca, yasliliginda çok daha etkili bir görünüsü vardi. Ayrica, elli üç yasinda oldugu halde ona yasli denemezdi. Fakat, kendini begenmisligin yani sira, genç oldugunu iddia etmektense, yasli olmayi tercih eder ve yasiyla son derece gururlanirdi. Uzun boyu, 19ince yapisi ve omuzlarina kadar dökülen saçlariyla bir piskoposu andirirdi. Ya da daha çok yazin bahçede, çiçek açmis bir leylak agacinin altindaki bankta, iki elini gümüs basli bastonuna dayamis, yaninda açik bir kitap, dalgin ve hülyali gözlerle günesin batisini seyrederken, otuz yillarindaki yayinlarda yapitlarinin yaninda bir de basma resmi çikan oyun yazan Kukolnik'i andirirdi. Kitaplarla ilgili olarak sunu söylemem gerekir ki, son zamanlarda okumaktan kaçinir görünürdü. Fakat bu, hayatinin son anlarinda olmustu. Bayan Stavrogin'in siparis ederek getirttigi çok sayidaki gazete ve dergiyi devamli olarak okurdu. Agirbasliligindan bir sey kaybetmemeye dikkat ederek Rus Edebiyati'nin yaptigi ilerlemelerle yakindan ilgilenirdi. Bir ara, iç ve dis politika ile ilgilenmis; fakat, bundan kisa bir süre sonra nedense vazgeçmisti. Sik sik olagelen olaylardan biri de, bahçeye çikarken yanina De Tocqueville'yi almasi ve cebinde de bir Paul de Kock'u gizlice tasimasidir. Bununla beraber, önemsiz bir olaydir bu. Parantez içinde kalmak üzere Kukolnik'in portresinden de bahsedecegim. Bayan Stavrogin, henüz genç kizliginda Moskova'daki yatili bir okulda ögrenciyken bu resim eline geçmisti. Yatili okullarda her genç kizin, yazi ve resim ögretmenlerine ƒsik oldugu gibi o da bu portreye hemen ƒsik oldu. Fakat burada önemli olan, Bayan Stavrogin'in genç bir kizken yaptigi degil, o portreyi elli yasina kadar çeyiz sandiginda saklamasidir. Belki, Bay Verkhovensky'ye diktirdigi elbiselerin o portredeki giysilere benzemesinin nedeni de budur. Fakat, sunun surasi da muhakkak ki, bu da önemi olmayan bir noktadir. Ilk yillarda ya da daha kesin söylemek gerekirse, Bayan Stavrogin'in yaninda kaldigi sürenin ilk yarisinda, Bay Verkhovensky, hƒlƒ bir kitap yazmayi düsünüyor ve her gün ciddi olarak kitabina baslamaya niyet ediyordu. Fakat, Bayan Stavrogin'in yaninda kaldigi sürenin ikinci yarisinda, bildigi her seyi unutmus görünüyordu. Günler geçtikçe bize sik sik söyle söylerdi: "Çalismaya hazir görünüyorum, bütün malzemeyi toplamis durumdayim fakat, her na20 silsa, çalismaya bir türlü baslayamiyorum. Hiçbir sey yapamiyorum!" Sonra basini kederle önüne egiyordu. Süphesiz ki bu hareketi, fikir kurbani olarak ününü bizim gözümüzde çogaltmak içindi; fakat, kendisi baska bir seyin pesindeydi. Çogu kez "Unutuldum! Artik kimseye faydali degilim!" diye dert yanardi. Bu siddetli ümitsizlik, onda, özellikle ellinci yasinin sonlarina dogru görülmeye baslamisti. Bayan Stavrogin, nihayet bunun ciddiyetini kavramisti. Ayrica, dostunun unutulmus oldugunu ve kimseye yararli olmadigi gerekçesini kabul edemezdi. Onun düsüncelerini saplantidan kurtarmak ve bir yenilik vermek amaci ile onu Moskova'ya götürdü. Moskova'da dünya edebiyatinin gelismeleri ile yakindan ilgilenen bir sürü dostlari vardi. Bununla beraber, Moskova'ya gitmeleri bile yeterli olmamis gibi görünüyordu. Garip bir zamandi; yeni bir heyecan vardi; geçmisteki sessizlige benzemeyen, gerçekten garip bir seydi. Her yerde hissedildigi kadar, Skvoreshniki'de de hissediliyordu. Kentimize kadar ulasan birçok söylenti vardi. Gerçek, genellikle az ya da çok biliniyordu. Fakat, gerçege ek olarak belirli fikirlerin de geldigi açikti ve önemli olan bu düsüncelerin asiri çokluguydu. Bu da çok sasirtici oluyordu. Bir kimsenin kendisini bu fikirlere alistirmasi hemen hemen imkƒnsizdi ya da onlarin tam olarak ne anlama geldigini anlamak mümkün degildi. Bayan Stavrogin kadin oldugu halde, onlarin anlamlarinda gizli bir sey oldugundan süpheleniyordu. Hatta, gazete ve dergileri, dis ülkelerde basilmis yasak yayinlari okumaya baslamisti. Hatta, o günlerde, yavas yavas ortaya çikan devrimci bildirileri bile okuyordu (onlarin hepsini temin edebiliyordu); fakat, bütün bunlar aklini karistirmaktan baska bir ise yaramiyordu. Mektuplar yazmaya basladi; fakat, mektuplarina çok az cevap aliyordu ve bu uzadikça anlamlarini çözmek de zor oluyordu. "Bütün bu düsünceleri" açiklamasi için, büyük bir ciddiyetle Bay Verk-hovensky'yi yanina çagirir, oysa onun yaptigi açiklamalar bile yetersiz kalirdi. Bay Verkhovensky'nin genel duruma bakisi yüksektendi; unutulmus ve kimseye yararli olamama düsüncesine siki 21siki sarilmisti. Nihayet, Bay Verkhovensky de hatirlandi; önceleri dis ülkelerde basilan dergilerde, sürgün bir düsünce suçlusu olarak anildi ve çok geçmeden adi, ünlü yildizlar arasinda eski bir yildiz olarak Petersburg'da agizdan agiza dolasmaya basladi. Bazi nedenlerden ötürü Radsihchev ile karsilastirildi. Sonra, biri ortaya çikti ve onun ölüm haberini yayimlayarak, hakkinda biyografik bilgi verecegine dair söz verdi. Bay Verkhovensky birden dirildi ve gururlandi. Çagdas insanlara karsi duydugu küçümseme derhal yok oldu ve bu hareketlere katilarak gücünü onlara göstermek arzusuyla yanip tutustu. Bayan Stavrogin, derhal kendine olan güvenini tekrar kazandi ve yogun bir çalismaya giristi. Vakit geçirmeden Peters-burg'a gitmeye, her seyi yerinde ögrenmeye ve mümkün olursa, bütün inançlari ile bu yeni ise atlamaya karar verdiler. Öte yandan, Bayan Stavrogin, kendi adina bir dergi yayinlamaya ve ömrünün geri kalan kismini bu ugurda harcamaya niyetli oldugunu bildirdi. Durumun bu kadar ileriye gittigini gören Bay Verkhovensky, daha fazla magrurlasmis ve Petersburg yolculugunda Bayan Stavrogin'e patronluk taslamaya baslamisti ki, bu durum Bayan Stavrogin'in gözünden kaçmamisti. Bunu ilerde hatirlayacagi kesindi. Aslina bakilacak olursa, onun bu yolculuga çikmasinda önemli bir neden daha vardi; bu da, sosyetedeki eski iliskilerini yeniden canlandirmak amaciydi. Kendisini sosyeteye su ya da bu sekilde hatirlatmasi gerektigine inaniyordu. Hiç degilse bir kere denemis olacakti. Bu yolculugun resmi nedeni, o siralarda Petersburg Lisesi'ni yeni bitken tek oglunu görmekti. *** Hemen hemen bütün kisi Petersburg'da geçirdiler. Büyük perhiz zamani, her nasilsa, her sey gökkusagi rengini veren sabun köpügü bir balon gibi sönüp bitti. Rüyalari da bir anda yok olmus ve karisikliklar aydinlanacagina büsbütün içinden çikilmaz duruma girmisti. Bütün çabalamalara ragmen küçük bir iliski disinda 22 yüksek sosyete ile tatmin edici bir bag kurulamamisti. Gururu incinen Bayan Stavrogin önce "yeni düsünüs"lere karsi asiri bir ilgi gösterdi ve evinde gece partileri vermeye basladi. Aydin kisilere davetiyeler gönderdi. Kisa bir süre içinde yüzlercesi Bayan Stavrogin'in evinde toplanmaya basladi. Daha sonralari, artik davet edilmeden de gelmeye basladilar. Gelirken de arkadaslarini da getirdiler. Bayan Stavrogin, hayatinda bu kadar aydini birarada görmemisti. Inanilmaz derecede kendini begenmis kimselerdi. Bunu da sanki, baslica görevleri buymus gibi saklamiyorlardi. Bazilari (her ne kadar zararsizsa da) sarhos bile geliyor, fakat bu tutumlarini, sanki bir gün önce ögrendikleri zarafet belirtisi gibi gösteriyorlardi. Tümünün görünüsünde, bir seyden son derece gu-rurlaniyormus gibi bir hƒl vardi. Her birinin yüzünden, çok önemli bir sirri henüz ögrenmis gibi garip bir anlatim yansiyordu. Birbirlerine küfür ediyorlar ve bundan gururlaniyorlardi. Ne yazdiklarini anlamak oldukça güçtü. Fakat birbirlerine küfür ederek konusanlar arasinda, elestirmenler, romancilar ve tiyatro yazarlari, yergi yazarlari ve muhabirler vardi. Bay Verkhovensky, onlarin arasinda, hareketlerin yönetildigi en yüksek noktaya çikmisti. Bu zor bir yükselisti; fakat, onu açik kollarla karsiladilar. Bununla beraber, bir fikri temsil etmesi disinda onu taniyan ve onun hakkinda bilgi sahibi olan kimse yoktu. Onlarin arasinda o kadar hünerlice davranislarda bulundu, onlari o kadar ikna etti ki, pek kurumlu ve görkemli tutumlarina ragmen Bayan Stavrogin'in salonlarina iki kere geldiler. Bu insanlar, çok ciddi ve son derece kibar kimselerdi; çok terbiyeli davranislari vardi; digerleri onlardan açik olarak çe-kiniyorlardi; fakat, kaybedecek zamanlari olmadigi da açikti. Toplantilara iki yada üç eski edebiyatçi da geliyordu. O tarihte bir rastlanti sonucu Petersburg'da bulunuyorlardi ve Bayan Stavrogin uzun süreden beri onlarla olan iliskilerini en güzel ve hos bir sekilde sürdürmüstü. Bu gerçekten ünlü sanatçilarin çok sessiz olmalari ve bazilarinin hiç çekinmeden toplantida bulunan döküntü kisilere yanasmasi, Bayan Stavrogin'i hayrete düsürüyordu. Ilk zamanlar, Bay Verkhovensky'nin sansi vardi; onlar tarafindan tutulmus ve 23edebi toplantilarda halkin önüne çikarilmisti. Böyle genel toplantilarin birinde kürsüye ilk defa çiktigi zaman, bes dakika süreyle halk tarafindan çilginca alkislanmisti. Dokuz yil sonra bu olayi, sükran duygusundan çok artistik yeteneginden ötürü, göz yaslariyla andi. Bizzat kendisi, (sadece bana ve sir olarak) "Size yemin eder ve bu hususta bahse girerim ki" demisti. "O kalabalik arasinda benim hakkimda en küçük bilgisi olan kimse yoktu." Kayda deger bir itirafti bu; kürsüye çiktigi zaman, o heyecaninin arasinda durumunu açik olarak sezinledigine göre, keskin bir zekƒsi var demekti; fakat diger y andan, dokuz yil sonra bu olayi içinde bir küskünlük duyarak hatirlamasi keskin bir zekƒsi olmadiginin açik bir kanitiydi. Bir ara toplanmis iki ya da üç protesto bildirisini imzalamaya zorlandi (kendisi bunlarin neyin aleyhine oldugunu bilmiyordu); onlari imzaladi. Bayan Stavrogin de bazi "igrenç hareketler" aleyhine bir protesto imzalamaya zorlandi ve imzaladi da. Her ne kadar bu "yeni" adamlar Bayan Stavrogin'in partilerinde çogunlugu olusturuyorlarsa da, bazi nedenlerden ötürü, Bayan Stavrogin'e, alayli ve saklamadiklari bir küçümseme ile bakmalarinin görevleri oldugunu düsünüyorlardi. Bay Verkhovensky, kederli anlarinda, bu olaylardan söz ederken, Bayan Stavrogin'in, onu, o zamandan beri kiskandigini ima ederdi. Kuskusuz ki, Bayan Stavrogin, bu insanlarla isbirligi yapmak için ortak yönleri olmadigini biliyor, fakat, yine de asiri bagimlilik ve kadinlara vergi isterik bir sabirsizlikla, onlari evinde topluyordu. Daha önemlisi, daima bir seyler olmasini bekliyordu. Gece toplantilarinda çok az konusur; arzu ettigi takdirde istedigi kadar konusabilecekken, genellikle dinlemeyi tercih ederdi. Bütün konusmalari, sansürün kaldirilmasi, Rus Alfabesi' nin Latin Alfabesi ile degistirilmesi, bir gün evvel sürgüne gönderilmis olan biri, çarsida olan uygunsuz bir olay, Rusya'daki yabanci uyruklulari göz önüne alarak federal bir mesrutiyet kurulmasinin yararlari, ordunun ve donanmanin kaldirilmasi, Polonya'nin Dinyeper nehrine kadar yeniden kurulmasi, tarimda reform ve siyasal bildiriler, verasetin, ailenin, çocuklarin, din adamlarinin kaldirilmasi, kadin haklan, kimsenin bagislamadigi Bay Krayevsky'nin debdebeli evi 24 ve su ya da bu konu üzerine oluyordu. Bu "yeni" insan sürüsünde dalaverecilerin çok oldugu kadar dürüst insanlarin da bulundugu açikti. Dürüst insanlar, kaba ve dürüst olmayanlardan çok daha anlasilmaz kisilerdi; fakat, hangisi hangisinin oyuncagidir bilinemez. Bayan Stavrogin, bir dergi yayimlamak niyetinde oldugunu söyledigi zaman, yaptigi toplantilara daha çok insan katilmaya basladi. Fakat, hemen hemen ayni anda, onun bir kapitalist ve kötü niyetli bir kisi oldugunu söylemeye basladilar. Bu suçlamalarin teklifsizligi, ancak onlarin beklenmedik hareketler yapmalari ile denklestirile-bilir. Rahmetli Tümgeneral Stavrogin'in eski bir dostu ve meslektasi olan, oldukça degerli (tabii kendi alaninda), bizim çok inatçi ve huysuz olarak tanidigimiz, çok yiyen ve dinsizlikten çekinen yasli general Ivan Drozdov, Bayan Stavrogin'in böyle aksam toplantilarindan birinde, taninmis bir gençle tartismaya girisince, genç adamin ilk söyledigi su oldu: - Böyle konusabildiginize göre bir general olmalisiniz. "General" deyiminden daha kötü bir hakaret sözü bulamadigi için böyle söylemis olmaliydi. General Drozdov, birden parlayarak: - Evet, efendim, dedi. Evet bir generalim, hem de tümgeneral. Çarima büyük hizmetlerde bulundum. Ve siz, efendim, genç bir köpek ve dinsizin birisiniz. Bu konusmayi hiç de hos olmayan bir rezalet izledi. Ertesi gün, bu olay basinda yer almisti. Generali derhal evinden kovmadigi gerekçesi ile Bayan Stavrogin'in "igrenç hareketi"ni protesto ederi bir bildiri için imza toplanmaya baslandi. Resimli dergilerden birinde, Bayan Stavrogin'in, General'in ve Bay Verkhovensky'nin gurur kirici bir karikatürü, "üç gerici dost" basligiyla yayimlandi. Hatta, bu karikatürün altinda devrin en ünlü bir ozani tarafindan özellikle bu olay için yazilmis birkaç kelimelik bir yergi siiri de vardi. Kendimden sunu ekleyebilirim ki, o devirde, orduda general rütbesindeki subaylarin çogu, sanki, hizmet ettikleri çar kendilerine 25aitmis gibi, "Çarima hizmet ettim..." sözünü kullanmak aliskan-ligindaydilar. Süphesiz, bu olay üzerine Petersburg'da kalmalari mümkün degildi. Özellikle, Bay Verkhovensky için Petersburg serüveni tam bir fiyaskoyla sonuçlanmisti. Kendisine hƒkim olamayarak, sanatin imtiyazlarindan söz ederek herkesin kendisine eskisinden daha fazla gülmesine neden olmustu. Halkin önüne çiktigi son günde, "sürgün" olmasina güvenip, yurtseverce bir açiklikla onlarin kalplerini etkileyecegini tasarladigi bir konusma yapmak istedi. "Ana Vatan" kelimesinin yararsizligini ve saçmaligini kabul etmeye arzuluydu; dinin zararli oldugu fikrini kabul etmeye hazir oldugunu bildirdi; fakat, kararli bir tavir takinip, Puskin'in her seyden önemli, hem de çok önemli oldugunu bagira bagira söyledi. Öyle bir "yuh" çektiler, onu öyle bir yuhaladilar ki, dinleyicilerin gözleri önünde, henüz kürsüden inmeden hüngür hüngür agladi. Bayan Stavrogin, onu yari ölü bir halde eve götürdü. Saçma sapan mirildaniyordu: - On m'a traite comme un vieux bonnet de cotton! (Bana kötü bir pamuk takke gibi davrandilar.) Bayan Stavrogin, bütün gece onunla ilgilendi. Ona, defne yapragi ve kiraz kaynatip içirdi. Sonra gün agarincaya kadar: - Hƒlƒ yararlisiniz. Halkin önüne yine çikacaksiniz. Baska bir yerde degerinizi takdir edeceklerdir.., diye tekrarlayip durdu. Ertesi sabah erkenden, içlerinden üçünün yabanci oldugu bes edebiyatçi centilmen, Bayan Stavrogin'i ziyarete geldi. Bayan Stavrogin'e, çikarmak istedigi derginin sorumlulugunu tetkik ettiklerini ve bir karara vardiklarini bildirdiler. Bayan Stavrogin, muhakkak ki, dergisinin sorumlulugunu inceleyip karar vermeleri için herhangi bir ricada bulunmamisti. Bu kisilerin vardiklari karar, dergiyi kurduktan sonra, serbest bir kooperatif tarafindan idare edilmek üzere sermayesiyle birlikte onlara devredilmesiydi. Derhal Skvoreshniki'ye dönecek ve beraberinde "güne uymayan" Bay Verkhovensky'yi de götürmeyi unutmayacakti. Haksizlik yapmak 26 amacinda olmadiklarindan, derginin sahibi oldugunu unutmayacaklar ve her yil, net kazancin altida birini göndereceklerdi. Yapilan bu teklifteki en dokunakli husus, bu bes kisiden dördünün, kisisel bir çikarlari olmamasiydi. Bay Verkhovensky, bu olay hakkinda söyle söylerdi: - Büyük bir saskinlik içinde Petersburg'dan ayrildik. Olanlardan bir sonuç çikartamayacak kadar saskindim. Moskova'ya kadar, tekerleklerin tikirtilarina uyarak saçma sapan misralar söylemisim, Allah biliyor ya ne olduklarini, hiç hatirlamiyorum. Sanki, orada bir sey bulacakmisim gibi kendime ancak Moskova'da gelebildim. Ah, dostlarim!.. Derin bir iç çekisiyle devam ederdi: - Uzun bir süreden beri kutsal sayilan büyük bir düsüncenin, bazi bozguncular tarafindan caddelerde sürüklenerek kendileri gibi sersemlere götürülmesi, insanin içini nasil hüzne bogar bilemezsiniz. Bu düsünceye birden, bitpazarinda rastlarsiniz. Artik taninmayacak durumda, çamura bulanmis, üstünkörü bir tarafa atilmis, ne sekli kalmis ne armonisi, çocuklarin elinde oyuncak olmus görürsünüz! Hayir! Bizim zamanimizda baskaydi; elde etmeye çabalamadigimizdan degil. Hayir, hayir, hiçbir zaman böyle degildi. Artik hiçbir seyi taniyamiyorum... Fakat bizim devrimiz yine dogacak ve sallantida olan her sey yine yerli yerine oturacak. Aksi halde kimbilir neler olacak? *** Petersburg'dan dönüslerinden hemen sonra, Bayan Stavrogin, dostunu "dinlenmek" üzere Avrupa'ya yolladi; ayrica, bir süre ayrilmalari gerektigini hissediyordu. Bay Verkhovensky, yolculuguna büyük bir coskunlukla basladi. - Orada yeniden hayat bulacagim, diye mirildaniyordu. Nihayet, orada çalismaya baslayabilecegim. 27Fakat Berlin'den gönderdigi ilk mektuplarinda, yine eskiye dönüyordu. Bayan Stavrogin'e: "Kalbim kirik" diye yazdi. "Hiçbir seyi unutamiyorum. Berlin'deki her sey bana geçmisimi, ilk deliliklerimi ve istirabimi hatirlatiyor. Karim nerede? Onlarin ikisi de neredeler? Onlar için, hiçbir zaman degerli olmadigim iki melegim neredesiniz? Oglum, sevgili oglum nerede? Ve nihayet ben neredeyim? Bugün, sakalli Yunan Ortodoks soytarisi Andreyev diye biri, peut briser mon exi-tence en deux (varligimi ikiye bölerken)... falan filan." Ogluna gelince, Bay Verkhovensky, onu ancak iki kere görmüstü. Ilk görüsü dogdugu zaman, ikinci görüsü ise, yakin bir geçmiste, Petersburg'da üniversiteye girisinde olmustu. Daha önce de söyledigim gibi, oglunun bütün hayati (geçimini Bayan Stavrogin sagliyordu) Skvoreshniki'ye bes yüz mil uzakliktaki Orenburg ilinde geçmisti. Andreyev'e gelince, bizim ilden basit bir tüccar, dükkƒn sahibi, çok garip, kendi kendini yetistirmis bir arkeolojik ve antik Rus eserleri toplamaya merakli bir kimseydi. Ara sira, Bay Verkhovensky ile bilgi yarisina kalkar, çesitli akimlar üzerine, özellikle, "gelisme" akimi üzerine onunla tartisirdi. Kir sakalli ve büyük gümüs çerçeveli gözlüklü, degerli tüccarin, Bay Verk-hovensky'nin küçük arazisinden (Skvoreshniki'ye yakin) satin aldigi kesimlik odun hesabindan halen 400 ruble borcu vardi. Gerçi, Bayan Stavrogin, dostunu Berlin'e göndermeden önce, onun bütün ihtiyaçlarini karsilayacak kadar para vermisti; ama, Bay Verkhovensky belki kendi özel bir ihtiyaci için olacak, bu 400 rubleyi almakta israr etmisti. Andreyev, bir ay daha beklemesini söyledigi zaman aglamakli oldu. Andreyev'in böyle bir erteleme istegine de hakki yok degildi; çünkü, Bay Verkhovensky'nin paraya ihtiyaci oldugu bir dönemde taksit borcunu, vakti henüz gelmedigi halde alti ay önceden ödemisti. Bayan Stavrogin, ilk mektubu büyük bir dikkatle okudu ve "Onlarin ikisi neredeler?" sözünün altini kalemle çizdi ve bir de tarih koyduktan sonra çekmecesine kilitledi. Bay 28 Verkhovensky süphesiz ki ölen iki karisini düsünmüstü. Bayan Stavrogin'in Berlin'den aldigi ikinci mektupta konu çok degisikti. "Günde on iki saat çalisiyorum. (Bayan Stavrogin, keske yedi saat deseydi, diye mirildandi.) Kütüphaneleri dolasarak kitaplar karistiriyor ve notlar aliyorum; profesörlerle görüstüm. Soylu Dundasov ailesiyle eski dostlugumu yeniden canlandirdim. Bayan, Dundasov sahane bir kadin! Size çok saygilari var. Genç kocasi ve üç yegeni Berlin'deler. Gençlerle gün agarincaya kadar oturup söylesiyoruz ve hemen hemen Atina partilerine benziyor; ama, onlarin incelik ve nezaketine saygi duymak gerekir; buradaki her sey soylu; bol müzik, Ispanyol havasi, insanlarin yeniden canlandirilmalari hülyasi, ebedi güzellik, Sistine Meryem Ana tasfiri, karanlikla degisen isik; fakat, güneste bile lekeler vardir! Ah, dostum, benim soylu ve sadik dostum, kalben sizinle beraberim ve ben sizinim; daima sizinleyim, en tout pays (her ülkede), hatta, dans le pays de Makar et de ses veaux, (Makar'in davar sürüsünü asla sürmedigi yer), ki bunu hatirlarsiniz, Petersburg'dan ayrilmadan evvel korku içinde titreyerek sözederdik. Bunlari gülümseyerek hatirliyorum. Siniri geçtikten sonra kendimi daha güvende hissettim; garip ve yeni bir duygu; bu kadar yildan sonra ilk defa..." vesaire, vesaire. Bayan Stavrogin mektubu katlarken: -Hepsi saçma, diye karar verdi. Sayet gün isigina kadar Atina partilerindeyse, günde on iki saat kitap karistiramaz demektir. Acaba, bu mektubu yazarken sarhos muydu? Dundasov denen kadin bana nasil selam gönderebilir? Ama yine de çilginliklarini yapsin... "Dans le pays de Makar et de ses veaux" deyisi, "Makar'in davar sürüsünü asla sürmedigi yer" "Sibirya'da" anlamina gelirdi. Bay Verkhovensky, Rus atasözlerini ve yerlesmis halk deyimlerini en saçma bir sekilde Fransizcaya çevirirdi. Süphesiz ki, bunlari çok iyi anlar, iyi tercüme edebilirdi; ama, bunu sirf laf olsun diye yapiyor ve ince zekƒsinin bir kaniti kabul ediyordu. 29Fakat, Bay Verkhovensky'nin bu coskunlugu fazla uzun sürmedi. Avrupa'da ancak dört ay kalabildi ve hemen Skvoreshniki'ye döndü. Son mektuplari, uzaktaki dostuna besledigi en duygulu sevgi sözleriyle dolu ve hasret gözyaslariyla islakti. Sadik köpekler gibi evlerine asiri bir baglilik gösteren insanlar vardir. Iki dostun bulusmalari çok heyecanli oldu. iki gün sonra her sey eskisi gibiydi; hatta, eskisinden de sikici olmaya basladi. Bay Verkhovensky, on bes gün sonra bana çok gizli olarak "Dostum" dedi. "Sevgili dostum, kelimelerle anlatamayacagim bir sey ögrendim: Je suis un (ben bir) basit sigintidan, et rien de plus! (baska bir sey degilim) Mais r-r-rien de plus! (Baskabir sey!)". *** Hemen hemen dokuz yil süren ve derin bir sessizlikle geçen devre basladi. Belirli araliklarla basini omzuma dayayip hiçkirarak aglamalari mutlulugumuzla hiç de ilgili degildi. Bu süre içinde Bay . Verkhovensky'nin nasil olup da sismanlamadigina hep hayret ederim. Ondaki bütün degisiklik, burnunun biraz daha kizarmasi ve biraz daha yumusak huylu olmasindan öteye gitmiyordu. Yavas yavas etrafini bir arkadas grubu sarmaya basladi; ama, bu grup hiçbir zaman kalabalik olmadi. Her ne kadar Bayan Stavrogin, bizim grupla pek az ilgileniyor görünüyorsa da biz onu daima koruyucumuz olarak görüyorduk. Petersburg'da aldigi dersten sonra ilimize temelli olarak yerlesti. Kislari sehirdeki evinde, yazlari ise, sehir disindaki konaginda geçirirdi. Bizim tasra sosyetemizde geçen son yedi yil sirasinda, Bayan Stavrogin bu kadar etkili ve otoriter olmamisti; yani, simdiki valimizin atanmasina kadar geçen süre içinde. Önceki valimiz, unutulmaz, iyi tabiatli Ivan Osipovich, Bayan Stavrogin'in yakin bir akrabasiydi ve ona bazi yardimlarda bulunmustu. Valinin karisi Bayan Stavrogin'i hosnut edemeyeceginden son derece korkar, tir tir titrerdi. Tasra sosyetemiz de ona son derece büyük bir saygiyla bagliydi. Bu bakimdan, Bay Verk30 hovensky'nin durumu da sarsilmaz bir noktadaydi. Kulübe üyeydi, kƒgit oyununda kaybettigi zaman agirbasliligini hiç bozmazdi. Gerçi, ona sadece bir "ögretim üyesi" olarak bakarlardi; ama, herkes sayardi. Daha sonralari, Bayan Stavrogin onun ayri bir evde oturmasina razi oldugu zaman, kendimizi eskisinden çok daha özgür hissettik. Haftada iki kere evinde toplanirdik; sampanyaya acimadigi zamanlar toplantilarimiz çok daha neseli olurdu. Sarap, yine Andreyev'in dükkƒnindan gelirdi. Bayan Stavrogin her alti ayda bir dükkƒnin borcunu öderdi ve bu borcun ödendigi gün, Bay Verkhovensky daima sinirsel gastrit sancilarindan kivranip dururdu. Grubun en yasli üyesi, Liputin adinda, orta yasli bir memur, ilde dinsizligi ile taninan büyük bir liberal adamdi. Ikinci kez genç ve güzel bir kadinla evlenmis ve oldukça yüklü bir drahoma almisti. Ayrica, yetiskin üç kizi vardi. Ailesini, Tanri korkusu içinde ve kafes arkasinda yasatirdi. Son derece cimriydi. Maasindan artirdigi para ile bir ev satin almis ve oldukça yüklü bir para da biriktirmisti. Huzursuz bir adamdi ve isinde de fazla yükselememisti. Halk arasinda pek sayilmaz ve yüksek çevrelere alinmazdi. Ayrica, birçok kere siddetle cezalandirilmis, son derece dedikoducu ve iftiraci bir adamdi. Bir keresinde, bir subay tarafindan ve bir keresinde de iyi ve taninmis bir aile reisi olan toprak sahibi bir adam tarafindan cezalandirilmisti. Fakat, onun keskin zekƒsini, arastirici zihnini ve kendisine özgü canli nesesini severdik. Aslinda, Bayan Stavrogin onu hiç sevmezdi; fakat, nasilsa, Bayan Stavrogin'le beraber oldugu zaman onun hosuna gidecek bir seyler yapmayi basarirdi. Bayan Stavrogin, geçen yil grubumuza giren Shatov'u da sevmezdi. Shatov, daha önceleri ögrenciydi; fakat, bazi olaylardan sonra üniversiteden atilmisti. Çocuklugunda Bay Verkhovensky' nin ögrencisiydi ve Stavrogin'in bir kölesi olarak dünyaya gelmisti; son usaklarindan biri olan Pavel Fedorov'un ogluydu ve Bayan Stavrogin'in çok iyiligini görmüstü. Shatov'un gururunu ve nankör olusunu hos karsilamamisti ve üniversiteden atilir atilmaz hemen ona kosmamasini kesin olarak bagislamiyordu; tersine, Shatov o zaman 31Bayan Stavrogin'in acele olarak gönderdigi mektuba bile cevap vermemis; münevver bir tüccarin çocuklarina, büyük bir alçakgönüllülükle ögretmen olmayi üstün tutmustu. Ögretmenden çok çocuklarin egitmeni olarak tüccar ailesi ile birlikte Avrupa'ya gitmisti; o zamanlar Avrupa'yi görmek için çok sabirsizlaniyordu. Çocuklarin ayni zamanda bir de bakicisi vardi; bu bakici, ailenin tam yolculuga çikacagi zaman, çok az bir ücreti kabul ettiginden ötürü tutulmus, sen ve canli bir Rus kiziydi. Iki ay sonra tüccar, bu kizi "serbest fikirli" diye isten çikardi. Shatov da kizin pesinden gitti ve Cenova'da evlendiler. Üç hafta beraber yasadilar ve sonra aralarinda ortak bir bag olmadigini anlayan özgür insanlar gibi ayrildilar; tabii, ayrilmalarinin bir nedeni de yoksulluklariydi. Bundan sonra, Shatov, Avrupa'da uzun süre tek basina dolasti durdu. Bazi limanlarda hamallik ve sokaklarda boyacilik yaparak yetersiz bir kazançla kit kanaat geçindi. Nihayet, bir yil önce, dogdugu sehre döndü ve dönüsünden bir ay sonra topraga verdigi yasli halasinin evine yerlesti. Bayan Stavrogin tarafindan yetistirilen, onun göz bebegi, zenginlik içindeki kiz kardesi Dasha'yi çok seyrek görüyor ve onunla bir iliski kurmuyordu. Aramizda daima içine kapanik durur ve pek konusmazdi; ama, ara sira, inançlarina dokunuldugunda, öfkeyle agzina geleni söylemekten kendini alamazdi. Bay Verkhovensky bazen alay ederdi: "Shatov'la tartismaya baslamadan önce onu sikica baglamak gerekiyor"; fakat, onu severdi. Shatov, Avrupa'da, eski inançlarini kökten degistirmis ve savurganliktan vazgeçip tutumlu olmustu. Sabit bir fikre saplanan ve bu fikri aklindan silip atamayan ülküsel Rus kisilerinden biriydi. Onlarin böyle düsüncelere karsi koyacak güçleri yoktur; fakat, ona ihtirasla baglidirlar ve bundan sonra bütün ömürleri, sanki üzerlerine çökmüs, onlari yari yariya ezen büyük bir tasin altinda istirapla geçer. Görünüste Shatov inançlarina tamamen uymus görünürdü: kaba, sari saçlari karmakarisik, kisa, genis omuzlu, kalin dudakli, gür kasli, kirisik alinli ve sanki daima bir seyden utaniyormus gibi önüne bakan ve dostça olmayan bakisli bir gençti. B asinda daima, bir türlü yatmayan bir tutam saç vardi. Yirmi yedi ya da yirmi sekiz yas32 larindaydi. Bayan Stavrogin bir keresinde ona dik dik baktiktan sonra: - Karisinin ondan kaçmasina hiç sasmiyorum, demisti. Yoksullugunu dikkate almadan elinden geldigi kadar temiz giyinmeye gayret ederdi. Bayan Stavrogin'den yine yardim istememis, kit kanaat geçinip gidiyordu. Dükkƒnlarda çalisarak her çesit isi görürdü. Bir zaman, tezgƒhtar yardimcisi, baska bir zaman da bir tüccarin yardimcisi olarak, vapurla mal götürecekti; fakat, yola çikmadan önce hastalandi. Umursamadan katlandigi yoksullugun derecesini ölçmek bence çok güçtür. Hastaligindan sonra, Bayan Stavrogin, kimligini gizleyerek, kimsenin haberi olmadan ona, 100 ruble gönderdi. Fakat, paranin nereden geldigini ögrendi; biraz tereddütten sonra kabul etti ve Bayan Stavrogin'e tesekkür etmek için gitti. Bayan Stavrogin onu büyük bir sicaklikla karsiladi; ama, o, Bayan Stavrogin'in umdugunu veremedi. Tek kelime söylemeden, mahcup mahcup önüne bakip aptal aptal gülümseyerek bes dakika kadar Bayan Stavrogin'in yaninda oturdu. Birden, Bayan Stavrogin'in söylemek istediklerini bitirmesini beklemeden, yerinden kalkti; acemice ve kaçamak bir selam verdi. Utancindan kipkirmizi olmustu. Saskinligi arasinda Bayan Stavrogin'in çok degerli bir sehpasina çarpip, sehpanin devrilerek kirilmasina neden oldu; sonra, utancindan yerin dibine geçercesine Bayan Stavrogin'in yanindan ayrildi. Bu olaydan sonra, Liputin, Shatov'a siddetle çatti. Eski hanimindan sikilmadan 100 ruble almasina, üstelik ona tesekkür bile etmemesine son derece sinirlendi. Ona söylemedigini birakmadi. Shatov, ilin kenar mahallerinin birinde tek basina yasar ve içimizden kimsenin gidip onu görmesine razi olmazdi. Bay Verkhovensky'nin toplantilarina düzenli olarak gelir ve ondan ödünç gazete ve kitap alirdi. Bay Verkhovensky'nin toplantilarina gelen, ilimizin memurlarindan olan, Virginsky adinda genç bir adam daha vardi. Her bakimdan Shatov'dan tamamen degisik karakterde gibi görünür, fakat biraz ona benzerdi. O da "evcil" bir gençti. Son derece sessiz, 33otuzuna yeni basmis, özellikle kendi kendini yetistirmis, iyi ögrenim görmüs bir gençti. Yoksul, evli, küçük bir devlet memuruydu ve halasiyla baldizina da bakiyordu. Karisi ve ailenin içindeki bütün kadinlar en ileri düsünceleri tasiyan insanlardi; ama, çok kaba görünüsleri vardi. Bay Verkhovnsky'nin baska bir konu üzerine söyledigi gibi, "sokaga düsen bir fikir" olayiydi. Her seyi kitaplardan aliyorlardi ve Petersburg ya da Moskova'daki küçük ilerici gruplarimizin ilk söylentilerinde her seylerini feda etmeye hazirdilar. Yeter ki böyle bir sey onlardan istenmis olsun. Bayan Virginsky ilimizde tecrübeli bir ebeydi; genç kizliginda Petersburg'da uzun süre kalmisti. Virginsky'nin kendisi de çok temiz kalpliydi ve su muhakkak ki, hayatimda bu kadar onurlu ve inançlarinda tutkuyla bagli bir adama çok ender rastlayabilirdim. Bana, çogu kez gözleri parlayarak "bu parlak umutlardan hiçbir zaman geri kalmayacagim" derdi. Bu "parlak umutlar"dan sakin ve duyarak sözederken, daima sanki, bir sirdan söz ediyormus gibi, yari fisiltiyla konusurdu. Oldukça uzun boylu, fakat son derece zayif ve dar omuzlu, seyrek kizil saçliydi. Bazi düsünceleriyle Bay Verkhovensky'nin ustalikla alay etmesini uysallikla karsilar; fakat, bazen Bay Verkhovensky'ye ustalikla cevap verir ve onu güç duruma sokardi. Bay Verkhovensky ona çok iyi davranirdi; zaten genellikle hepimize babacan davranirdi. Virginsky'ye, alayci bir tavirla: - Hepiniz 'yari-pismis' kimselersiniz, derdi. Sizin gibi olan herkes de böyledir. Ama yine de, itiraf etmeliyim ki, Virginsky, Petersburg'da chez ces s‚minarites (toplantilara katilanlarda), 'dar-düsünceliligi' sizde görmedim; fakat, yine de 'yari-pismis'siniz. Shatov tamamen pismis olmayi çok arzu ederdi; fakat korkarim ki, o da, sadece yari-pismistir. Liputin sordu: - Peki ben nasilim? - Siz sadece ikisinin ortasindasiniz, ki böyle olmaniz her yerde geçerlidir... kendinize göre. 34 Liputin bu söze gücendi. Resmi nikƒhi üzerinden henüz bir yil geçmeden, Virginsky hakkinda, karisinin aniden onu birakmak istedigime Lebyatkin'le anlasmis oldugu söyleniyordu. Sözü edilen Lebyatkin, ilimize yeni gelmis, daha sonralari çok süpheli bir kisi oldugu ve söyledigi gibi yüzbasi olmadigi anlasilmisti. Bütün bildigi, biyik burmak, içmek ve akla gelmeyen saçmaliklar üzerine konusmakti. Bu adam, yüzsüz bir sekilde Virginsky'lerin evine yerlesti. Baskasinin sirtindan geçinmek pek hosuna gidiyor olmaliydi. Nihayet, evin efendisinin evlilik hayatini tehlikeye soktu. Karisi tarafindan bosanma ihtari yapildiktan sonra Virginsky'nin söyle söyledigini anlattilar: - Dostum, su ana kadar seni sadece seviyordum; fakat, simdi sana saygi duyuyorum. Fakat, bu eski Roma sözünün gerçekten söylenmis oldugundan kusku duyarim; tersine, onun yüksek sesle agladigi söylenir. Bir gün, Virginsky'nin açiga çikmasindan on bes gün sonra, bütün aile hep beraber, arkadaslari ile çay içmek için il disindaki bir korulukta piknige gitti. Virginsky asiri derecede neseliymis gibi görünüyordu. Hatta, dansa bile katildi; fakat, aniden ve belirli bir tartisma olmadan, tek basina kankan dansi yapan dev Lebyatkin'i saçlarindan tutup yere devirdikten sonra bagirip çagirarak, aglayarak yerlerde sürüklemeye basladi. Dev o kadar korkmustu ki, yerlerde sürüklendigi sürece ne tek bir kelime söyleyebildi ve ne de kendini korumak için bir hareket yapabildi; fakat, bundan sonra kurtulup ayaga kalktigi zaman her namuslu insan gibi yüzü kipkirmizi oldu. Virginsky, bütün geceyi, karisinin önünde diz çöküp özür dilemekle geçirdi; fakat, bütün çabalan bosuna oldu; çünkü, Lebyatkin'den özür dilemeyi reddetmisti. Ayrica, inancinin kit oldugu bir kadina, yanlis anladigi bir seyi anlatirken, onun ayaklarina kapanmasinin gereksiz oldugu söylendi. Yüzbasi, kisa bir süre sonra kayiplara karisti; fakat, yakin zamanda kiz kardesiyle beraber, yeni yeni amaçlarla tekrar ortaya çikti, bundan daha sonra sözedecegim. Zavalli "evcil"in kalbini bize açmak aliskanliginda 35olmasi ve bizim arkadasligimiza ihtiyaci oldugunu söylemek yanlis olmaz. Bununla beraber, ailevi konularindan bize sözetmis oldugunu hiç sanmam. Sadece bir kere, Bay Verkhovensky'den birlikte, dönerken durumunu kapali bir ifadeyle anlatti; ama birden kolumu yakaladi ve büyük bir coskuyla haykirdi. - Bu bir sey degil! Sadece özel bir olay. "Sorun"umuzla hiçbir sekilde ilgili degildir, olamaz da. Arada sirada toplantilarimiza katilan konuklarimiz da olurdu. Yüzbasi Kartuzov gibi, Lyamshin adinda bir Yahudi de zaman zaman ortaya çikardi. Arastirici bir zekƒya sahip olan yasli bir centilmen de toplantilara katilirdi; ama, adamcagiz öldü. Liputin bir gün, Sloczewski adinda sürgün bir Polonyali papaz getirdi; onu bir süre için aramiza kabul ettik. Daha sonralari toplantilarimiza katilmasini izin vermedik. *** Bir ara ilde, grubumuzun, serbest düsüncenin, kötülügün ve dinsizligin yuvasi oldugu söylentileri dolasti; bu söylentiler, aklimda kaldigina göre, daima esrarliydi. Fakat, grubumuzda bütün yaptigimiz, en masum, eglenceli, neseli tipik Rus liberaline ait konusmalardi. "Daha yüksek liberalizm" ve "daha yüksek liberal"; yani, hiçbir gayesi olmayan bir liberal sadece Rusya'da mümkündür. Her akilli insan gibi Bay Verkhovensky'ye de bir dinleyici gerekti ve buna ek olarak, düsünceleri yaymak gibi yüksek bir görevin yerine getirildigine inanci olmasi gerekirdi. Ve nihayet, sampanya içebilecegi; bir sise sarabin basinda, Rusya hakkinda çok iyi bilinen gerçekler ve "Rusyalinin ruhu"ndan, genellikle Tanridan, özellikle "Rusyalinin Tanrisi"ndan sözedebilecegi; herkesin bildigi ve yüzlerce defa tekrarlayarak ezberledigi Rusya'daki skandal haberlerini tekrarlayabilecegi biri olmaliydi. Skandal söylentilerinin ilde ayrintilariyla anlatilmasindan, ara sira, sert ve üstün ahlƒk ka36 rarlarina varilmasindan ötürü bir karsilik gütmüyorduk. Ayni zamanda, Dünya sorunlari, Avrupa'nin kaderi ve insanligin gelecegi üzerine tartisiyorduk; önceden haber vermek moda olduguna göre, Fransa'da kralligin kalkmasi, ile beraber, Fransa'nin ikinci planda kalan bir devlet haline gelecegini ve bunun çok geçmeden olacagini kesinlikle ileri sürüyorduk. Papanin Birlesik Italya'da basit bir Baspiskopos rolünü kabullenecegine dair çok önceden kehanette bulunmustuk ve bu bin yillik sorunun, insanlik düsünceleri, endüstri ve demiryolu çagimizin çok önemsiz bir konusu olduguna iliskin bir kusku duymamistik. Fakat, "Rus'un daha yüksek liberalizm''!, daima her seyi silip atiyordu. Bay Verkhovensky bazen 'sanat üzerine konusur ve bu konusmalari da oldukça güzel olurdu; ama, biraz belirsiz olurdu. Ara sira Bay Verkhovensky gençlik arkadaslarindan sözederdi; bunlar, Rus gelisme tarihinde isim yapmis kimselerdi, onlari saygiyla anar; ama, bu ilgisi biraz da kiskançlik içerirdi. Sayet canimiz çok sikilacak olursa, çok güzel piyano çalan ufak tefek Yahudi Lyamshin, (postanede memurdu) piyanonun basina geçer, bir seyler çalmaya baslar, arada domuz, gök gürültüsü, ilk çocuguna lohusa kadin ve yeni dogmus çocuk taklidi falan yapardi. Zaten onu sirf bunun için çagirirdik. Çok içip, iyice sarhos oldugumuzda, (sik olmamakla beraber bazen sarhos olurduk) heyecanlanirdik. Bir keresinde, Lyamshin'in esliginde, avazimiz çiktigi kadar "Marseillaise" (Fransiz Milli Marsi) sarkisini söyledik; ama, bunun bütün gece sürüp sürmedigini bilmiyorum. 19 Subat'ta, kölelerin esaretten kurtulmasinin büyük gününde heyecanla toplandik ve bize erismesinden çok önce onu karsilamak için içmeye, serefine kadeh tokusturmaya basladik. Bu çok zaman önceydi; Shatov'la Virginsky'nin gelisinden önceydi; o zamanlar Bay Verkhovensky, halen Bayan Stavrogin'in evinde oturuyordu. Büyük günden bir süre önce, Bay Verkhovensky kendi kendine, eski bir liberal toprak sahibinin yazmis olmasi muhtemel, herkesçe taninmis, biraz gerçege uymayan bir dizeyi mirildanmak huyunu edinmisti. 37Köylüler geliyor, baltalar ellerinde, Kötü bir sey olmak üzere... Tam sözlerini hatirlayamamakla beraber böyle bir sey olmasi gerekir. Bayan Stavrogin, bir gün, onun böyle mirildandigim duydu ve: - Saçma! Saçma!, diye haykirarak rastlantiyla orada hazir bulunan Liputin ve Bay Verkhovensky'ye alayla söyle dedi: -Ülkemizin emlak sahipleri, kazandiklari zaferden sarhos olan eski kölelerinden ciddi bir zarar görecek olurlarsa çok acikli olurdu. Ve sahadet parmagini bogazinin etrafinda dolastirdi. Bay Verkhovensky iyi niyetle cevap verdi: -- Cher ami, inanin (ayni isareti tekrarladi) onlarin yapacaklari kötü bir hareket ne toprak sahiplerine, ne de ulusumuza yararli olur. Anlayisimiza baslica engel kafalarimiz olduguna göre, onlar da olmazsa hiçbir sey yapamayiz. Sunu da ekleyeyim ki, bizi destekleyen birçok insan, bildirinin yayinlanacagi gün, Liputin'in önceden söyledigi gibi, olaganüstü bir olayin meydana gelmesini bekledi. Köylülerin ve Devletin, sözüm ona, ileri gelenleri bile böyle bir olayi beklemislerdi. Bay Verk-hovensky'nin de böyle bir seye inandigini zannediyorum ki, büyük günün hemen aksami Bayan Stavrogin'e kendisini Avrupa'ya göndermesi için ricalarda bulunmaya basladi; kisa zamanda hu-zursuzlasmisti. Fakat, büyük gün geçti ve Bay Verkhovensky'nin yüzüne yine magrur bir gülümseme geldi. Genellikle Ruslarin karakterleri, özellikle Rus köylülerinin karakterleri hakkinda birkaç ilginç söz söyledi. Konusmasinin sonlarina dogru: - Acelesi olan insanlar gibi, dedi. Biz de sevgili köylülerimize 'çok aceleci davrandik. Onlari modaya soktuk ve edebiyatimizin bütün bir bölümü, sanki yeni bulunmus bir hazineymis gibi yillarca 38 onlardan sözetti. Kirli kafalarina defne dalindan çelenk koyduk. Rus köyü, bin yildan beri bize, Kamarinsky dansindan baska bir sey vermedi. Insanlik duygusundan yoksun garip bir Rus sairi, büyük Rasel'i sahnede ilk gördügü zaman, heyecanla haykirdi: "Rasel'i bin Rus köylüsüne degismem." Daha ileri gitmeye hazirim: Rusya'daki bütün köylüleri bir Rasel ugruna severek feda ederdim. Olaylari daha ayik olarak görmenin zamanidir ve bouquet de I'imp‚ratrice (Imparatoriçe'nin buketi) için dogal asaletimizde yanilmamaliyiz. Liputin derhal kabullendi; fakat, Rus köylüsünü yalan söylemeden övmenin o zaman için gerekli oldugunu, hatta yüksek sosyete hanimlarinin bile Grigorovich'in romani "Zavalli Sefil Anton"u okurken çiftliklerinin kƒhyalarina mektup gönderip, artik kölelere mümkün oldugu kadar insanca davranilmasini istediklerini söyledi. Kötü bir sans eseri olarak, Anton Petrov olayiyla ilgili söylentilerin hemen ardindan Skvoreshniki'den on mil uzaklikta bir karisiklik oldu. Oraya acele olarak bir askeri birlik gönderdiler. Bay Verkhovensky bu kez o kadar heyecanlandi ki bizi bile korkuttu. Kulüpte bagira çagira, oraya daha fazla asker gönderilmesinin gerekli oldugunu ve baska bölgeden telgrafla yardim istemelerinin sart oldugunu söyledi, kosarak valiye gitti ve onu, bu iste bir parmagi olmadigina inandirmaya çalisti. Eski iliskilerinden dolayi kendisini bu ise karistirmamasini rica etti ve Petersburg'daki gerekli yerlere, vermis oldugu ifadenin rapor edilmesini istedi. Allatilan ki, bu olay kötü sonuçlar dogurmadan sönüp bitti; fakat, o zaman Bay Verkhovensky'ye hayret etmeme engel olamadim. Çok iyi bilindigi gibi üç yil sonra, halk milliyetçilikten sözetmeye basladi ve "kamuoyu" dogdu. Bay Verkhovensky bol bol gülüyordu. -Dostlarim, diye talimat veriyordu. Gazetelerde yazdiktan gibi milliyetçiligimiz hakikaten 'dogdu' ise, çocuklarimiz hƒlƒ okulda, bir Alman okulunda, bir Almanca kitabin basina oturmus ve bitmeyecekmis gibi görünen Almanca dersini tekrarlayip duruyor. 39Alman ögretmen arzu ettigi an, onu, önünde diz çöktürür. Alman ögretmeni takdir ederim; fakat, hiçbir seyin olmadigi, böyle bir seyin dogmamis oldugu, her seyin eskisi gibi Allah'in buyurduguna göre olmasi daha olasidir. Görüsüme göre Rusya için bu yeterli, pour nötre sainte Russie (bizim aziz Rusya'miz için). Ayrica, bütün, bu Slav hareketleri ve uluslar, yeni olabilmeleri için çok eskidirler. Aslinda, milliyetçilik, sadece Moskova kulüplerinde konusulmasi disinda, vatanimizda hiçbir zaman var olmamistir. Tabii Prens Igor'un zamanindan söz etmiyorum. Aslinda bütün bunlar- bos oturmanin sonucudur. Her sey, asillerden sonra gelen tabakanin sevimli, kültürlü ve garip issizliginden dogmaktadir. Son otuz bin yildan beri ayni seyi tekrarlayip duruyoruz. Kendi çalismalarimizla nasil yasanacagini bilmiyoruz. Simdi "dogus" üzerine yapilan bütün söylentiler kamuoyundan ibarettir; yoksa, gökten zembille, mi indi, dersiniz? Kendimize ait fikirlerin ortaya çikmasi için, önce . kendimize ait bir isin bulunmasi gerektigini anlamiyorlar mi? Bir sey verilmeden bir sey almak asla söz konusu, olamaz. Eger çalisirsak, o zaman kendimize özgü bir fikrimiz olabilir. Ama, hiçbir zaman çalismayacagimiz için simdiye kadar bizim yerimize çalisanlar, yani Avrupa, son iki yüzyildan beri ögretmenimiz olan Almanlar, bizim hesabimiza düsüneceklerdir. Ayrica, Rusya, Almanlar olmadan ve çalismadan kendi basimiza çö-zümleyemeyecegimiz kadar büyük bir sorundur, bizim için. Son yirmi yildan beri her seyimi ortaya dökerek toplumu çalismaya zorladim. Ömrümü bu yola verdim; yararli olacagina bütün kalbimle inandim. Artik inanmiyorum ama, çan çalmaya devam ediyorum, son nefesime kadar da çalmaya devam edecegim; onlari bu yöne dogrultana kadar ipe asilmaktan geri kalmayacagim. Yazik ki, sadece basimizi salladik. Büyük bir heyecanla alkisladik. Fakat baylar, bugün hƒlƒ ve sik sik böyle 'sevimli', 'zekice' liberal Rus saçmaliklarini duymaz miyiz? Ögretmenimiz Tanri'ya inanirdi; bazen "anlamiyorum" derdi. "Neden herkes benim dinsiz oldugumu düsünür? Allaha inancim 40 vardir, mais distinguons (ayirdedilmesi gerekir) Ona, sadece benim Içimde varligini hissettigim bir yaratiga inandigim gibi inaniyorum. Benim, Nastasya'nin (hizmetçisi) inandigi gibi, ya da "ne olur ne olmaz" diye bazi beylerin inandigi gibi, ya da sevgili Shatov'umuzun inandigi gibi inanmami bekleyemezsiniz; fakat hayir. Shatov söz konusu olamaz; çünkü, Shatov, bir Moskova Slavophil'i gibi zorlukla inanir. Hiristiyanliga gelince, onlara ne kadar saygi duyarsa duyayim Hiristiyan degilim. Daha çok büyük Goethe ya da eski bir Yunanli gibi eski bir putperestim. George Sand'in büyük bir ustalikla anlattigi gibi, Hiristiyanlik kadini anlayamamistir. Kiliseye gidip gitmedigime ve oruç tutup tutmadigima gelince, bunlari yerine getirip getirmedigimle neden ilgilendiklerini bir türlü anlayamam. Yerli casuslarimiz ne kadar gayret ederlerse etsinler, Isa'nin müridi olmak istemiyorum. 1847'de yurtdisinda olan Belinsky'nin, "bir çesit Allaha" inaniyor diye sitem ettigi o ünlü mektubunu Gogol'a göndermis oldugu bilinir. Entre nous soit dit (aramizda kalmali), Gogol (o zamanin Gogol'ü) o cümleyi ve tüm mektubu okudugu zamandan daha komik bir sey olabilecegine aklim ermiyor!.. Ama gülünç tarafini bir kenara birakip, gerçekleri daima kabullenen bir kimse olarak, sadece onlari gösteririm ve: Onlar erkekti!, derim.. Vatandaslarini nasil seveceklerini, onlar için nasil üzüleceklerini, onlar için her seylerini nasil feda edebileceklerini bilirlerdi; ayni zamanda, onlardan uzak kalmayi ve onlar için bazi seyleri yapmamanin gerektigini de bilirlerdi. Belinsky gibi bir adamin, kurtulusu, yagsiz havuçlu bezelye yemeginde aramasini nasil bekleyebilirsiniz!.. Fakat, sözün burasinda Shatov söze karisti. Sandalyesinde huzursuzca kimildadiktan sonra, yere bakarak mirildandi: - Söylediginiz bu adamlar halki hiçbir zaman sevmemislerdir, onlar için hiç aci çekmemislerdir ve onlar için hiçbir sey feda etmemislerdir, daha çok, kendi rahatlari için ancak tasavvur etmislerdir. 41Bay Verkhoensky, öfkeyle haykirdi: - Onlar halki sevmemisler mi? Ah, Rusya'yi o kadar çok sevmislerdir ki! Shatov da gözlerinden ates püskürerek haykirdi: -Ne Rusya'yi ne de halki sevdiler. Bilmedigin seyi sevemezsin ve onlarin Rus halkindan haberleri bile yok! Hepsi, siz de onlara dahilsiniz. Rus halkina aldirmadilar bile, özellikle Belinsky; bu, Gogol'a yazdigi mektuptan belli olmustur. Belinsky, tamamen Krylov'un efsanesindeki merakli adam gibi, antika esyalar müzesindeki canli filin bile farkina varamiyor; fakat, bütün dikkatini Fransiz sosyalist bokböceklerine veriyor; onlarin ötesine bile geçemiyor. Bununla beraber, onun hepinizden çok daha kafali oldugunu sanirim. Siz sadece halka aldiris etmemekle kalmadiniz, onlara asiri bir igrenmeyle baktiniz. Halk deyince akliniza sadece Fransiz halki geldi; hem de sadece Paris'te yasayanlar ve Rus halkinin onlara benzememesinden utandiniz. Bu, çiplak bir gerçektir! Halki olmayan insanin Tanrisi da olmaz. Suna kesinlikle inanin ki, halka karsi anlayislarini azaltanlar ve onlarla iliskilerini kaybedenler, kisa zamanda ve bu ölçüde kendi öz babalarinin bile güvenini sarsacak bir dinsiz ya da kötü bir insan olacaktir. Gerçekten sözediyorum! Birçok bakimdan bunun dogrulugu tanimlanmistir. Bu nedenledir ki, hepiniz ve hepimiz bu konuda, ya can sikici dinsizler ya da sadece kötü kisileriz. Siz de Bay Verkhovensky. Sizi bunun disinda tutmuyorum. Aslinda tüm konusmam sirf sizi düsünerek oldu. Bunu bilirseniz memnun olacagim. Her zaman oldugu gibi böyle bir monologu bitirince (ve bu sik sik olurdu ona) Shatov sapkasini kapti ve kapiya yöneldi. Artik her seyin bittigine ve Bay Verkhovensky ile bütün iliskilerinin tamamen kesildigine inanci vardi. Fakat, Bay Verkhovensky onu daima tam zamaninda durdurmayi basarabiliyordu. Oturdugu koltuktan elini babacan bir tavirla uzatarak: - Bütün bu konusmalardan sonra barissak nasil olur, Shatov,' derdi. 42 Kaba ve utangaç olan Shatov ince ve kibar olmaktan hoslanmazdi. Distan kaba bir insan olmakla beraber, içten son derece duygulu ve ince bir insandi. Bazen ölçüyü kaçirirdi; ama, bundan sikinti duyan yine kendisi olurdu. Bay Verkhovensky'nin sözlerine karsilik içinden bir seyler mirildanarak ve iri bir ayi gibi yerinde kapirdanarak birden gülümser, sapkasini elinden atarak, yine eski yerine otururdu. Tabii, bu olaydan sonra hemen sarap ortaya gelir, Bay Verkhovensky uygun bir seyin, daha çok eski günlerin önderlerinden birinin anisina kadeh kaldirirdi. 2 PRENS HARRY - BIR EVLENME TEKLIFI Bayan Stavrogin'in, en azindan Bay Verkhovensky'ye hayranligi kadar tutkun oldugu bir kisi daha vardi dünyada; tek oglu, Nicholas Stavrogin. Bay Verkhovensky onun ögreticisi olarak tutulmustu. O siralarda çocuk sekiz yaslarindaydi ve babasi uçari general Stavrogin, karisindan ayri yasadigi için, çocuk tamamen annenin bakimi altinda yetismisti. Samimiyetle söylemek gerekir ki, Bay Verkhovensky, ögrencisinin güvenini kazanmasini ve onu kendine baglamasini çok iyi bilirdi. Bunun bütün sirri, kendisinin de bir çocuk olmasinda sakliydi. O zamanlar orada degildim. Bay Verkhovensky'nin candan bir dosta ihtiyaci vardi. Çocuk biraz palazlanir palazlanmaz, küçük oglani arkadas edinmekte gecikmedi. Her nasilsa bu o kadar dogal oldu ki, aralarinda en ufak bir ayrinti dahi yoktu. O siralarda on ya da on bir yasinda olan bu küçük dostunu, yaralanmis duygularini anlatmak; ya da yapmamasi gereken bir sey oldugunu düsünmeden, aile sirlarindan sözetmek için gece yarisi dahi olsa, uyandirirdi. Birbirlerinin kollarina atilir, beraberce aglarlardi. Çocuk, annesinin onu çok sevdigini bilmekle beraber, annesini pek sever görünmezdi. Bayan Stavrogin onunla fazla konusmaz, ona çok az karisirdi; ama, her nasilsa, çocuk annesinin bakislarinin üstünde dolastigini daima üzülerek hissederdi. Bununla beraber, Bayan Stavrogin oglunun egitimini ve terbiyesini çok 43güvendigi Bay Verkhovensky'ye birakirdi. O günlerde ona son derece güvenirdi. Sunu söylemenin dogru oldugunu düsünürüm ki, ögretmen, ögrencisinin sinirlerini bir ölçüye kadar bozmaktan sorumludur. Nicholas on alti yasina geldigi zaman liseye verildi. Son derece siska, asin sessiz ve dalgin bir çocuktu. (Daha sonralari fiziki yapisinin gücü ile ünlü olmustu). Surasi da anlasilmalidir ki, eger iki dost birbirlerinin kollarinda aglasiyorsa, bunun evdeki anlasmazliklardan dolayi olmasi sart degildir. Bay Verkhovensky, küçük dostunun ruhuna girmesini, onda seçkin hisler uyandirmasini, üzüntünün belirsiz duygularini ona asilamasini çok iyi basardi. (Bu eyleme, sanki böyle bir sey mümkünmüs gibi, çok deger verenler vardir.) Biraz geç de olsa, ögretici ile ögrencisinin ayrilmalari çok iyi oldu. Delikanli, lisede okudugu ilk iki yil, yaz tatillerinde eve gelirdi. Bayan Stavrogin ve Bay Verkhovensky'nin Petersburg'da oldugu siralarda, annesinin evinde yapilan edebi toplantilarda bulunurdu. Sadece seyreder ve dinlerdi. Çok az konusurdu; eskisi gibi yine sessiz ve utangaçti. Bay Verkhovensky'ye karsi eski bagliligi olmakla beraber, biraz çekimserdi; onunla aralarindaki geçmisten sözetmek istemez gibi görünürdü. Ögrenimini tamamladiktan sonra, annesinin istegine uyarak orduya basvurdu ve kisa zamanda, en taninmis Atli Muhafiz Süvari Alayi'na girdi. Annesi onu resmi elbisesi ile görmesi için gelmemis, Petersburg'dan arada sirada mektup yazmakla yetinmisti. Bayan Stavrogin, reformdan sonra eski gelirinin ancak yarisini aldigi halde, ogluna gözünü kirpmadan para yollardi. Bayan Stavrogin uzun yillar yapmis oldugu tutumla oldukça hatiri sayilir bir servet biriktirmisti. Oglunun Petersburg'un en yüksek sosyetesindeki iliskileri ile yakindan ilgilenirdi. Kendisine kismet olmayan bütün seyler, zengin ve gelecegi pek parlak olan ogluna kismet oluyordu. Bayan Stavrogin'in rüyasinda bile göremedigi sekilde dostluklarini yeniliyor ve her yerde büyük bir ilgi ile karsilaniyordu. Fakat çok geçmeden garip söylentiler Bayan Stavrogin'e kadar gelmeye basladi; genç adam birden bire eglence 44 ƒlemine dalmisti. Kendisini kumara ya da içkiye kaptirmis degildi; fakat, yabanice yapilan çilginliklarindan, atinin ayaklari altinda ezilen insanlardan ve yüksek sosyetede iliski kurdugu bir kadina kabaca davrandiktan sonra onu herkesin içinde rezil etmesinden söz ediliyordu. Bütün bu söylentilerde igrenç bir gerçegin payi var gibi görünüyordu. Ayrica, bunlara ek olarak, basit bir kavgaci oldugu ve karsisindaki kimselere hakaret etmekten zevk aldigi için, laf olsun diye kavga çikarip, hakaret ettigi de söyleniyordu. Bayan Stavrogin meraklanarak üzüldü. Bay Verkhovensky, bütün bunlarin asiri zengin bir çevrenin ilk firtinali atilislari oldugunu, zamanla bu firtinanin durulacagini ve oglunun hareketlerini, Shakespear'in bir kitabinda oldugu gibi, Prens Harry'nin Falstaff, Poins ve Bayan Quikly ile beraber yaptiklari asiri çilginliklara benzeterek, onu avutmaya çalisirdi. Bu kez, Bayan Stavrogin, son zamanlarda Bay Verkhovensky'ye "Saçma, saçma!" diye bagirdigi gibi bagirmadi; tersine, onu dikkatle dinledi ve ondan durumu daha çok açiklamasini istedi. Sonra, Shakspear'in ölmez oyununu alip bütün ayrintilarini inceleyerek okumaya basladi. Fakat, okudugu oyun arasindaki benzerligi pek etkili bulmadi. Yazdigi birçok mektuba, büyük bir heyecanla cevap bekledi. Fazla beklemesine de gerek kalmadi. Kisa bir süre sonra kötü haber hemen ulasti; Prens Harry, hemen hemen ayni anda iki düello yapmis, birinde rakibini öldürmüs, ikincisinde ise agir yaralanmisti. Bu yüzden de askeri mahkemeye verilmisti. Sonunda, rütbesinin indirilmesine, bazi haklarinin kaldirilmasina ve bir piyade alayina sürgün gönderilmesine karar alinmisti. Bazi sözügeçer kisilerin sayesinde bu kadar ucuz kurtulabildigi de söylenmiyor degildi. 1863 yilinda nasil olduysa tekrar göze girdi; bir serit verip onu çavus yaptilar ve sonra, oldukça çabuk olarak eski rütbesi geri verildi. Bu süre içinde, Bayan Stavrogin, Petersburg'a, rica dolu en azindan yüz mektup yollamisti. Böyle olagan bir durum karsisinda, küçülmek zorunda kaldigina aldirmamisti bile. Terfisinden hemen sonra genç adam istifa etti; fakat, Skvoreshniki'ye dönmedigi gibi annesine mektup yazmayi da tamamen kesti. Sonunda, el altindan 45yapilan arastirmalardan sonra halen Petersburg' da oldugu ögrenildi; sosyeteye girmedigi anlasildi. Tahminlere göre, bir kovuga sinmis saklanmaktaydi. Bir süre sonra, garip kimselerle arkadaslik yaptigi; Petersburg'un yoksul memurlariyla, yasantilari için kibarca dilenmeleri gereken ordudan ayrilmis subaylarla, sarhoslarla dostluk kurdugu ve onlarin ailelerini ziyaret ettigi; gecelerini, gündüzlerini karanlik inlerde, Allah bilir daha hangi pis bodrumlarda geçirdigi; üstü basi yirtik perisan dolastigi ve görünüse göre, bu sekildeki yasantisindan memnun oldugu ortaya çikti. Annesinden para istemedi; kendisine ait küçük bir mülkü vardi; burasi bir zamanlar babasi general Stavrogin'e aitti ve ona küçük bir gelir sagliyordu. Söylentilere göre, bu mülkünü Saksonya'li bir Alman'a kiralamisti. Nihayet, annesi onu, geri dönmesi için kandirdi ve Prens Harry ilimize geldi. iste onu ilk defa orada görmek ve yakindan tanimak firsatini buldum. Yirmi bes yasinda, yakisikli bir gençti ve itiraf etmeliyim ki, bende çok iyi bir etki birakti. Üstü basi perisan, votka kokan bir serseri ile karsilasacagimi sanirdim. Tersine, o güne kadar karsilastigim centilmenler arasinda en göz alici, son derece sik giyimli ve ancak, yüksek sosyeteye aliskin kimselerde görülebilecek kadar efendice tavirlari olan bir gençti. Sasiran sadece ben degildim; bütün il sasirmisti; kuskusuz, Bay Stavrogin'in bütün geçmisini bilen, (nasil ögrendikleri tahmin bile edilemezdi) bütün olaylari en küçük ayrintilarina kadar ögrenmis bulunan sehir halki da sasirmisti. Ayrica, anlatilanlarin yarisindan fazlasi da dogruydu. Yeni gelen bu ziyaretçi, bütün kadinlarimizin da aklini basindan almisti. Kadinlar hemen ikiye bölündüler; bir tarafta ona delicesine tapanlar ve diger tarafta ondan ölesiye nefret edenler vardi; fakat, her iki taraf da onun için deli oluyordu. B azilan, kalbinin derinliklerinde belki sakli bir sirrin bulunabilecegini düsündüklerinden özellikle büyüleniyordu; bazilari ise, onun bir katil olmasindan heyecanlaniyordu. Çok iyi tahsil görmüs oldugu da muhakkakti; çünkü, çok bilgili bir gençti. Kuskusuz, bizi etkisi altina almasi için fazla bilgiye de gerek yoktu; fakat o, önemli, oldukça ilginç konulara deginebi46 liyor, bu deginmesi kayda deger derecede mantikli oluyordu. Oldukça garip bir sey olarak sundan da sözedeyim; hemen hemen daha ilk gün hepimiz, onun son derece anlayisli bir kisi oldugunu anladik. Konuskan degildi. Alçak gönüllü, ayni zamanda, hepimizden cesur bir adamdi. Kendine güveni olan bir kisiligi vardi. Ilimizin züppeleri ona kiskançlikla bakiyorlar ve onun yaninda daima silik kaliyorlardi. Ayni zamanda, yüzü de sasirticiydi; saçlari koyu siyahti; açik renk gözlerinde biraz fazla rahatlik ve berraklik vardi; cildi biraz fazla ince ve beyaz, rengi çok parlak ve duruydu; disleri inci gibi görünüyordu; bununla beraber, son derece çirkin sayilabilirdi. Bazilari, yüzünün bir maskeyi andirdigini söylüyorlardi; hayret edilecek derecede olan fiziki kuvvetinden de sözediliyordu. Oldukça uzun boyluydu. Bayan Stavrogin, ogluna gururla bakmakla beraber, içinde büyük bir hüzün duyardi. Bizimle beraber alti ay geçirdi; sessiz, bezgin ve oldukça küskündü; toplantilarda görünüyor ve büyük bir inatçilikla ilimizin törenlerine uymaya çalisiyordu. Baba tarafindan valinin akrabasi oldugundan valinin evine yakin bir akraba gibi kabul ediliyordu. Fakat, aradan birkaç ay geçtikten sonra, vahsi canavar birden tirnaklarini göstermeye basladi. Sirasi gelmisken söz edeyim ki, sabik valimiz, iyi kalpli Ivan Osipovich, biraz yasli bir kadina da benzerdi; ama, çok iyi bir aileden gelme ve sosyete iliskileri güçlü bir kisiydi. Zaten, ilimizin olaylarinda hiçbir aktif rol oynamadan aramizda bu kadar uzun yillar kalmasinin nedeni de buydu. Konukseverligi, kendisini sevdirmesini bilmesi bakimindan içinde bulundugumuz zorlu devirde valilik etmek için degil, eski iyi günlerde kibar takiminin arasinda bulunmak için yaratilmis bir insandi. Ili, onun degil Bayan Stav-rogin'inin yönettigi daima söz konusu olurdu. Tabii, bu alayli bir söylentiydi; fakat korkarim ki, söylenenler arasinda dogru olan tek söz bile yoktu. Ilimizde, bu konu hakkinda oldukça fazla saka yapilirdi! Aslina bakilacak olursa, Bayan Stavrogin, ilimiz halki tarafindan son derece sevilmesine aldirmadan, son birkaç yildan beri kendini kamu islerinden bilerek geri çekmis ve gönüllü olarak kendisine çizdigi sinirin disina çikmamaya karar vermisti. Kamu 47isleri yerine, birdenbire kendi mülkünün yönetimi ile ilgilenmeye baslamisti. Iki ya da üç yil sonra, gelirini hemen hemen eski düzeyine çikarmisti. Eski romantik ilgileri yerine (Petersburg'a yolculugu, dergi çikarmak arzusu gibi...) giderlerini kismaya ve tutumlu olmaya baslamisti. Hatta, Bay Verkhovensky ile arasinda bir bosluk birakmis, kendisine baska bir ev tutmasina izin vermisti (Bay Verkhovensky her firsatta bu izni koparabilmek için bir sürü bahaneler uydurarak Israr ederdi). Zaman zaman Bay Verkhovensky, ondan yavan bir kadin olarak söz ediyor ya da daha çok alay ederek "yavan dostum" diyordu. Tabii, bütün bu sakalari, asiri bir saygi içinde ve en uygun zamanda oluyordu. Bayan Stavrogin'in dar çerçevesindeki dostlari arasinda olan bizler, herkesten çok Bay Verkhovensky, Bayan Stavrogin'in oglunu yepyeni bir umut ve hatta bir çesit hayal gibi gördügünü anliyorduk. Ogluna olan düskünlügü, onun Petersburg sosyetesinde basarilar kazandigi zamandan baslamis ve rütbesinin indirildigi haberinin gelmesi ile de güçlenmisti. Bununla beraber, ondan korktugu açik olarak belliydi ve onun karsisinda bir köleymis gibi durdugu gözden kaçmiyordu. Belirsiz, esrarli ve kendisinin bile adlandiramadigi korkusunu anlayabiliyordum. Çogu zaman, kimsenin bakmadigi anda, Nicholas'i, aklindan bir seyler geçirerek uzun uzun süzüyordu... ve ondan sonra, vahsi canavar dislerini göstermeye basladi. Prensimiz birden ve nedensiz yere, degisik kisilere insani hayrete düsürecek kadar zorbalik yapti. Önemli olan, bu zorbaliklarin duyulmus türde olmamalari, her zaman yapilan zorbaliklardan çok degisik, anlamsiz, çocukça, saçma olmalaridir; zorbaligin nedeninin bilinmesi, ancak Allaha özgüdür. Kulübümüzün en saygideger, eski üyelerinden biri olan, biraz yaslica ve centilmen Peter Gaganov'un, söyledigi her sözün pesinden, heyecanlanarak; "Hayir, 48 efendim, beni burnumdan tutup kimse sürüyemez" demek gibi saf bir aliskanligi vardi. Eh, bu sözde kötü bir anlam yoktu. Fakat, bir gün etrafina toplanan, kalabalik olmayan üye grubuna (grupta bulunan bütün üyeler önemli kisilerdi) hararetle bir seyler anlatirken, büyük bir aliskanlikla yine bu deyisi kullandigi zaman, tartismaya karismadan gruptan biraz ilerde duran Nicholas Stavrogin, birden Bay Gaganov'a yanasti; hiç beklenmedik bir hareketle, adamcagizin burnunu iki parmagi ile sikica yakaladi ve onu birkaç adim yürüttü. Bay Gaganov'a herhangi bir kin gütmüs olmasi mümkün degildi. Hiç affedilmeyecek bile olsa, onun bu hareketinin ancak çocukça oldugu düsünülebilir; bununla beraber, bu hareket yaptigi sirada dalgin oldugu, sanki aklini kaçirmis gibi göründügü de söylendi; fakat, bu düsünceye, uzun bir süre sonra varilmisti. Olayin meydana gelmesinden bir dakika sonra, herkes, hakareti bilerek yaptigini ve niçin yaptigini bildigini, sonra da hiç pismanlik duymadan neseyle gülümsedigini gördü. Büyük bir gürültü çikti; kalabalik onun etrafini çevirdi. Nicholas kendi etrafinda dönüyor ve çevresinde bagirip çagiran üyelere merakla bakiyordu. Sonunda, tekrar düsünceye dalmis gibi göründü; (bana böyle söylenmisti) yüzünü eksitti, kararli bir tavirla hakarete ugrayan Peter Gaganov'un yanina gitti ve büyük bir üzüntüyle çabuk çabuk konusarak: - Aman affedersiniz, efendim, diye mirildandi. Neden birdenbire böyle yapmak istedigimi serefim hakki için bilmiyorum... böyle saçma bir sey... Is olsun diye yapilmis bir hakaret havasini tasiyan bu özür di-leyis de yeni bir hakaretten baska bir sey degildi. Bagrismalar büsbütün artti; fakat, Nicholas omuz silkti ve oradan uzaklasti. Olay yakisik almazligi bir yana, son derece budalaca, önceden düsünülerek, hesapli olarak yapildigi ilk bakista anlasilan bir hareketti. Bu nedenle de, tüm topluma yöneltilmis ve kasitli bir hareketti. Herkes onun bu davranisini böyle anlamisti. Bay Stavrogin, derhal ve oybirligiyle kulüpten çikarildi; ondan sonra bütün kulüp üyeleri adina valiye bir dilekçe yazilmasi kararlastirildi. Validen, 49kendisine taninan yetkilere dayanarak, (olayin durusma sonucunu beklemeden) bu azili "sosyete zorbasini" hemen tutuklamasini ve böylece ilimizin yasalara saygi gösteren namuslu halkinin saldirilardan korunacagini ve huzurun saglanacagini bildirip, gereken ilgiyi göstermesi istendi. Dilekçeye masum bir öfkeyle "belki Bay Stavrogin için bir yasa bulunup onun bu hareketlerine engel olunabilir" diye bir de ek yapilmisti. Böyle yazmalarinin tek nedeni, valiye, Bayan Stavrogin için tas atmak istemeleriydi. Bu isi büyütürken büyük bir zevk duydular. Aksi gibi vali ilde yoktu; gebeligi sirasinda kocasi ölen çok sevimli dul bir hanimin çocugunun vaftiz babasi olmak üzere ilin yakin bir kasabasina gitmisti. Fakat, oradan çabuk dönmesi bekleniyordu. Bu arada hakarete ugramis çok saygideger Bay Gaganov'u pohpohluyorlardi; halk onu kucakliyor ve öpüyordu; bütün il halki onu ziyarete gidiyordu. Hatta, onun adina bir ziyafet vermeye karar verildi ve onun ricasi ile bu girisimlerinden vazgeçtiler. Kimbilir, belki de, insanin burnundan yakalanip sürüklenmesinin böyle bir ziyafete degmeyecegini onlar da anlamislardi. Oysa, bu nasil olmustu? Böyle bir sey nasil olabilmisti? Kayda deger husus sudur ki, ilimizde hiç kimsenin, bu vahsi olayi delilige yormak aklina gelmedi. Dernek ki, Bay Savrogin gibi akli basinda bir insandan böyle bir davranis beklemeye egilimleri vardi. Hemen sonra olan, her seyi açiklar görünen, herkesi rahatlatan olaya ragmen, ben bile bunu nasil açiklayabilecegimi bilemiyorum. Sunu da ilave edeyim ki, dört yil sonra, kulüpteki olay hakkinda çekinerek sordugum soruya, Stavrogin kaslarini çatarak: -Evet, o siralarda kendimde degildim, dedi. Fakat, olaylarin sirasini atlamamam gerekir. Genel nefretin kabarmasi ile herkesin "azgin, sosyete zorbasi" nin üstüne üsüsmesi benim de merakima neden oldu. Herkes, bu tek hareketin, önceden kararlastirilip hesaplanarak, topluma karsi yapilmis bir hakaret oldugunda hemfikirdi. Hiç kusku yoktu ki, bu genç, kimseye yaranamamis ve bütün dünyayi kendi aleyhine 50 döndürmüstü; fakat, bunu nasil basarabilmisti? Sözü geçen olaydan önce ne kimseyle tartismis ne de kimseye hakaret etmisti; aksine, birisiyle konusma firsati buldugu takdirde, tavirlari, moda dergilerinde oldugu gibi çok kibar olmustu. Tahminimde aldanmiyorsam, ondan, kibirli oldugu için nefret etmislerdi. Daha önce onun için deli olan kadinlarimiz bile, simdi, erkeklerden çok ses çikariyorlardi. Bayan Stavrogin son derece saskindi. Bu olaydan sonra Bay Verkhovensky'ye, oglunun ilde bulundugu alti ay sürede, her zaman böyle bir olay bekledigini; hiç degilse "bu çesit" bir olay bekledigini itiraf etti. Bu, ayni zamanda, bir annenin çok ilginç bir itirafiydi. Bayan Stavrogin, bu olayi duydugu zaman "basladi", diye titreyerek düsünmüstü. Kulüpte olan olayin ertesi sabahi, bu olay hakkinda oglundan genis bilgi almaya kararli olmakla beraber tir tir titremisti. Bütün gece uyuyamamisti ve hatta, sabahleyin erkenden kalkip Bay Verkhovensky'nin çalisma odasina gitmis ve simdiye kadar kimsenin önünde aglamadigi gibi gözyaslari içinde ondan fikir almak istemisti. Bütün istegi, Nicholas'in hiç olmazsa bir seyler söylemesi, hareketlerinin amacini bildirmesiydi, ki Nicholas annesine karsi her zaman nazik ve saygiliydi. Kaslarini çatarak annesinin konusmasinin bitmesini beklemis, birden yerinden kalkip annesinin elini öptükten sonra tek kelime bile söylemeden çikip gitmisti. Ayni aksam, sanki maksatli olarak yapilmis gibi, baska bir olay meydana geldi. Ilk olaydan daha az vahsi ve siradan olmakla beraber, kamuoyunun genel durumu nedeniyle, ildeki bagirtilarin yükselmesine neden oldu. Bu kez kabak, Liputin'in basina patladi. Bayan Stavrogin'le görüsmesinden hemen sonra, Stavrogin'i görmeye geldi ve o aksam karisinin dogum günü serefine evinde düzenleyecegi toplantiya onur vermesini özellikle rica etti. Bayan Stavrogin, oglunun böyle asagilik kimselerle dostluk kurmasini arzu etmemekle beraber, ogluna bu hususta bir sey söylemekten çekiniyordu. Bay Stavrogin, Liputin disinda, üçüncü tabakadan baskalari ile de iliski kurmustu ve bu iliskilerinden memnun görünüyordu. Liputin'i birçok kereler 51gördügü halde evine o zamana kadar hiç gitmemisti. Liputin'in onu, bir gün önce kulüpte olan olaydan ötürü çagirdigini; yerli bir liberal oldugundan bu olayi memnunlukla karsiladigini; kulüp üyelerine böyle davranan birinin çikmasi gerektigine ve bu hakaretin tam yerini bulduguna kalben inandigini sezen Stavrogin bir kahkaha atarak, toplantiya gelecegine dair söz verdi. Çok seçkin olmamakla beraber oldukça kalabalik ve neseli bir gruptu. Magrur ve kiskanç olan Liputin, yilda ancak iki kere ziyafet verir; fakat, hiçbir masraftan kaçinmazdi. En serefli konuk olan Bay Verkhovensky, hastaligi dolayisiyla toplantiya gelememisti. Çay, aperitif ve bolca içki vardi; üç masada oyun oynaniyor ve gençler yemegin hazirlanmasini beklerken piyanonun esliginde dans ediyorlardi. Stavrogin, son derece güzel genç bir kadin olan ve kendisinden çok ürken Bayan Liputin'i dansa kaldirdi. Odada iki tur attiktan sonra kadinin yanina oturdu. Onunla sohbet edip, onu güldürdü. Sonunda genç kadinin güldügü zaman çok güzel oldugunu farkedince, birden kadinin beline sarildi ve kendine çektikten sonra herkesin içinde uzun uzun dudaklarindan öptü. Son derece korkan zavalli kadin hemen bayildi. Stavrogin, sapkasini alip kadinin kocasina gitti. Adamcagiz, genel saskinligin arasinda aptal aptal duruyordu. Stavrogin, adamin yüzüne bakinca utandi ve aceleyle mirildandi: "Kizmayiniz". Sonra alelacele odadan çikti. Liputin, hemen onun ardindan kostu; kürk paltosunu giymesine yardim ettikten sonra yerlere kadar egilerek onu ugurladi. Ama ertesi gün, gerçekten masum olan bu olay, önceki olaya eglenceli bir ek oldu. Bu eklenti, Liputin'e genel bir ün kazandirdi ve bu olayi sonradan kendisi yararina kullanmasini bildi. Sabah on sularinda, Liputin'in yilisik, hoppa ve al yanakli, otuz bes yas civarinda olan hizmetçisi Agafya, efendisinden bir mesajla Stavrogin'lerin evine geldi. Hizmetçi "genç centilmeni" özel olarak görmekte dayatti. Stavrogin'in kötü bir bas agrisi olmasina ragmen hizmetçiyi görmek üzere geldi. Mesajin verildigi zaman Bayan Stavrogin rastlantiyla orada bulunuyordu. \ 52 Agafya, acele acele bir makine gibi konusmaya basladi. - Bay Liputin, efendim, her seyden önce, en derin saygilarini size iletmemi, sagliginizi, dün geceki olaydan sonra rahat uyuyup uyuyamadiginizi, bu sabah kendinizi nasil hissettiginizi sormami emretti. Stavrogin gülümsedi. - Efendine selamlarimi bildir ve tesekkür et, dedi. Ona söyle, Agafya, sehrin en akilli adami o. Agafya'nin dili büsbütün çözüldü. - Bay Liputin, efendim, bu söylediklerinizi önceden tahmin ederek, sizin de en az onun kadar akilli oldugunuzu söylememi istemisti. - Oh! Fakat, sana böyle söyleyecegimi nasil bilebilirdi ki? - Bunu nasil bildiklerini bilemiyorum, efendim; fakat evden ayrildiktan sonra kosarak pesimden geldi. Hatta, basinda sapkasi bile yoktu. "Sakin unutma, Agafya, dostum" dedi. "Sana, efendine, ilin en zeki adami oldugunu söyle, derlerse, hemen söyle cevap verirsin: Bunu kendisi de biliyor ve ayni seyi sizin içinde diliyor, efendim..." *** Sonuçta, valiyle de görüsüldü. Candan, iyi kalpli Ivan Osipovich, yolculuktan henüz dönmüs ve kulüp tarafindan yapilan hararetli sikƒyeti ancak duyabilecek kadar zamani olmustu. Bir seyler yapmasi gerektiginden süphe yoktu; ama, kendisini saskin hissetti. Konuksever ihtiyarimiz da bu genç akrabasindan çekinir görünüyordu. Bununla beraber, Stavrogin'i, kulüp üyelerinden ve hakaret ettigi kisiden özür dilemesi; ama, bunu tatmin edecek bir biçimde, gerekirse mektupla da saglamlastirmasi için kandirmak üzere karar verdi; ondan sonra da, yumusak bir dille, ili terketmesi; örnegin, inançlarini gelistirmek üzere Italya'ya ya da neresi olursa olsun Avrupa'ya gitmesi için onu razi etmeye çalisacakti. Vali bu 53kez Stavrogin'i kabul salonuna aldi (diger zamanlarda, genç adam bir akraba olarak eve serbest olarak girer çikar ve her tarafta dolasirdi). Salonun bir kösesinde, çok iyi yetistirilmis ve ayni zamanda vali ailesinin yakin dostu olan, Alyosha Telyanikov, bir masanin üstündeki posta paketlerini açmakla mesguldü; salonun yanindaki odada, valinin eski bir dostu olan, sismanca ve dinç görünüslü albay, salon kapisina yakin bir pencerenin önüne oturmus Voice'yi okuyor, odanin yanindaki salonda geçenlerle hiç ilgilenmiyordu; aslinda, sirti kapiya dönük oturuyordu. Ivan Osipovich, hemen hemen bir fisilti halinde esas konuya deginmeden konusmaya basladi; fakat, düsmanca bir tavirla oturuyordu. Rengi soluktu ve gözlerini yere dikmisti. Arada bir, sanki siddetli bir bas agrisindan aci çekiyormus gibi kaslarini çatiyordu. Sevimli ihtiyar adam, söylediklerinin yani sira: - Iyi ve sefkat dolu bir kalbin var, Nicholas, dedi. Kültürlü ve yüksek sosyeteye girmis bir kisisin ve bugüne kadar da halin ve tavrinla kendini çok iyi tanitarak, hepimiz için degerli olan annenin yüzünü güldürdün. Ve simdi her sey garip bir duruma girdi; bu da hepimiz için büyük aksiliktir. Bir aile dostu, sizi kalben seven bir büyügünüz olarak konusuyorum ve yakin bir akrabam oldugunuzdan sözlerimden alinmayacaginizi umarim. Söyleyin bana, yasaya aykiri düsen böyle hareketlerde bulunmaniza sizi sürükleyen nedeni ögrenmek isterim? Sanki kendinizi kaybetmiscesine yapmis göründügünüz böyle davranislarin anlami nedir? Nicholas, sabirla ve can sikintisi ile dinliyordu. Birden gözlerinde, çok kisa süren kurnazlik ve alay kivilcimlari yanip söndü. Huysuz bir tavirla: -Bunlari neden yaptigimi size söylesem iyi olacak, dedi. Sonra etrafina bakinarak Ivan Osipovich'in kulagina egildi. Çok görgülü Alyosha Telyanikov, pencereye dogru birkaç adim daha uzaklasti ve yüzü Voice'nin arkasinda kalan albay, hafif bir öksürükle girtlagini temizledi. Zavalli Ivan Osipovich aceleyle ve güvençle kulagini uzatti; son derece merakliydi. Iste tam bu anda 54 hiç olmayacak, bununla beraber, baska bir deyisle genç adamdan beklenebilecek bir sey oldu. Ihtiyar adam, kulagina ilginiç bir sir fisildanacagini beklerken, kulaginin üst kisminin Nicholas tarafindan siddetle isirildigini hissetti. Bütün vücudu ürperdi ve solugu kesilecekmis gibi oldu. Boguluyormus gibi inledi. - Nicholas, bu ne biçim sakadir? Alyosha ve albay ne oldugunu henüz anlayamamislardi; ayrica, Nicholas'in ne yaptigini göremiyorlar ve son dakikaya kadar vali ile Nicholas'in birbirleriyle fisildastiklarini düsünüyorlardi; bununla beraber, ihtiyar valinin yüzündeki saskin ifade, onlari telasa düsürdü. Daha önce karar verildigi gibi yardima kosmalari mi yoksa, biraz daha beklemeleri mi gerektigine karar veremeden birbirlerine bakistilar. Nicholas bunu sezmis olacak ki dislerinin arasindaki kulagi biraz daha kuvvetlice isirdi. Kurbani tekrar: - Nicholas, Nicholas! diye inledi. Tamam artik, bu kadar saka yeter... hadi birak simdi! Bir dakika daha sürmüs olsaydi, zavalli adam korkudan ölecekti; fakat canavar ona acidi ve kulagini bagisladi. Ihtiyarin ölüm korkusu tam bir dakika sürdü ve bundan sonra da üzerine fenalik geldi. Fakat, yarim saat sonra Nicholas tutuklanmis ve simdilik nöbetçi odasindaki özel bir hücreye kapatilarak kapisina da özel bir nöbetçi dikilmisti. Oldukça sert bir karar alinmis olmakla beraber, yumusak huylu valimiz öylesine kizmisti ki, Bayan Stavrogin'le bile karsilasmayi göze alarak bütün sorumlulugu yüklenmisti. Durumun açiklanmasi için valinin yanina kosan Bayan Stavrogin'in kapidan çevrilmesi herkesin agzini bir karis açik birakti; vali konagina kabul edilmeyen Bayan Stavrogin arabasindan inmeden, saskinlikla gerisin geriye dönmek zorunda kaldi. Sonunda her sey anlasildi! Sabahin saat ikisinde, o ana kadar, son derece sakin olan ve hatta, uyuyan tutuklu, birdenbire gürültü 55etmeye, çilgin gibi kapiyi yumruklamaya basladi; kapinin gözetleme deligindeki parmakligi inanilmamayacak bir güçle söküp aldi ve camini kirarak ellerini feci sekilde kesti. Nöbetçi subay bir manga askerle, anahtarlar elinde kosup geldi ve sayica üstün olduklarindan azan tutuklunun üzerine atlayip onu baglayabilmek için kapinin açilmasini emretti; içeri daldiklarinda onun, siddetli bir beyin hummasi geçirmekte oldugunu anladi. Annesinin evine götürüldü. Her sey bir anda aydinlaniverdi. Onu muayene eden, ilimizin üç doktoru da ayni fikirdeydi. Hasta, her ne kadar akli dengesi yerinde görünüyorsa da, üç gün önce bilincini kaybetmisti; zaten üç günden beri olan olaylar bunun açik bir kanitiydi. Bu bakimdan, anlasildigina göre, bunu ilkin sezinleyen Bay Liputin olmustu. Duygulu bir kimse olan Ivan Osipovich pek sasirmisti; ama, çok ilginç gerçek, Ivan Osipovich'in bile, Nicholas'in bilinci yerinde oldugu halde delice hareketlerde bulunacagina inanmis olmasidir. Kulüpte bütün üyeler, utaniyorlar ve bu kadar açik bir seyi nasil göremediklerine; olaganüstü bütün olaylarda, bu durumu fark edemediklerine hayret ediyorlardi. Durumu kuskuyla karsilayanlar da olmakla beraber, bunlar fazla tutunamadilar. Nicholas iki aydan fazla yatti. Konsültasyon için Petersburg'un en ünlü doktoru getirtildi; Bayan Stavrogin'i bütün il ziyaret etti. Kendisini ziyarete gelenlerin hepsini bagisladi. Ilkbaharda, Nicholas tamamen iyilesti ve annesinin Italya'ya gitmesi teklifini itirazsiz kabul etti; Bayan Stavrogin, hepimizle vedalasmasi ve gerekli yerlere özür dilemesi için onu ikna etmisti; Nicholas, annesinin bu teklifini de itirazsiz kabul etti. Kulüpte herkes, onun, Bay Gaganov'u evinde ziyaret ettigini ve Bay Gaganov'un bundan son derece memnun oldugunu biliyordu. Nicholas, bu ziyaretleri sirasinda çok ciddi ve biraz nesesiz görünüyordu. Herkes onu içten gelme bir sempati ile karsiliyor; fakat, nedense Italya'ya gitmesinden memnun görünüyordu. Ivan Osipovich bile gözyaslarini tutamadi; ama, nedense onu kucaklamaya bir türlü yanasmadi. Gerçekten, il halkinin çogunlugu, onun kendileri ile alay ettigine ve hastaliginin pek 56 önemli olmadigina inaniyordu. Nicholas, Bay Liputin'i de ziyaret etti. - Söyler misiniz? Zeki oldugunuzu söyleyecegimi nasil anlayip da Agafya'ya verecegi cevabi önceden bildirdiniz? Liputin gülerek: - Çok basit, dedi. Çünkü, sizi akilli bir kisi olarak kabul ederim ve bu nedenle de vereceginiz cevabin ne olacagini önceden kes-'tirebildim. -Ne de olsa ilginç bir raslanti. Ama yine de, bana sunu söyleyin; Agafya'yi gönderdiginiz zaman, benim bir deli degil de akilli bir adam oldugumu düsündünüz, degil mi? - En akilli ve en mantikli bir kisi oldugunuza inanirdim. Sadece, bilincinizin yerinde olmadigi kanisindaymisim gibi bir tavir takindim. - O zaman siz de benim içimden geçenleri anlamis ve bana Agafya ile haber göndermistiniz. Sözünün burasinda Nicholas kaslarini çatarak: - Korkarim ki biraz yanildiniz, gerçekten hastaydim, o zaman, diye mirildandi. Sonra: - Allah, Allah! diye bagirdi. Bilincim yerinde oldugu halde insanlara saldirabilecegimi gerçekten düsünebiliyorsunuz demek? Neden öyle davranmis olayim? Liputin, verecek bir cevap bulamadi. Nicholas'in rengi biraz uçmustu, ya da Liputin'e öyle geliyordu. - Ne olursa olsun, düsünce zinciriniz çok eglenceli. Agafya'ya gelince, onu özellikle bana hakaret etmek için göndermis oldugunuzu anliyorum, tabii. - Yoksa sizi, düelloya çagirmami mi bekliyordunuz? - Oh, hayir! Sahi, düellodan hoslanmadiginizi duymustum... Liputin, ezilmis göründü. - Fransizlari neden kopya etmeliyiz? 57- Ulusal törelere sadiksiniz, degil mi? Liputin, biraz daha ezilmis göründü. Masanin en göze çarpan yerinde Considerant'in bir cildini gören Nicholas: - Bak hele! diye haykirdi. Bu da nesi? Yoksa, Fourierist ol-mayasin? Eger öyleysen hayret etmemeliyim! Bu Fransizca'dan çeviri degil mi? Parmagi ile cilde vurarak bir kahkaha atti. Liputin, tükürür gibi haykirarak sandalyesinden firladi. - Hayir, Fransizca'dan çeviri degil! Sadece Fransizca'dan degil, insanlik ƒleminin dilinden çevrilmistir! Evren, sosyal toplumunun ve evren uyumunun dilinden... Iste bu, böyle bir çeviri, efendim! Ve sadece Fransizca'dan degil! Nicholas gülmeye devam ederek: - Yok canim! dedi. Fakat böyle bir dil var mi? Bazen küçük bir ayrinti, insanin uzun bir süre dikkatini çeker ve bu ayrinti her seyi dislar. Daha sonra, Bay Stavrogin hakkinda söyleyecegim çok sey var; fakat, simdi, sirf merak nedeniyle, belirtmek isterim ki, Liputin, dikkate degmez ve hemen hemen sefil kilikli, kiskanç bir koca ve zalim bir aile reisi olan, cimri ve faizci, yemek artiklarini ve mum diplerini kilit altinda saklayan ve ayni zamanda gelecegin, ancak Allah tarafindan bilindigi "Toplum uyumu"na bagli olduguna, kendi varligina oldugu kadar, Rusya'ya da mutlu günlerin gelecegine de inanarak hayallere dalip, gecelerini sarhos geçiren, küçük bir tasra memuruydu. Bu adam, ilimizde derme çatma bir ev almak için para biriktirmis; ikinci defa evlenip karisindan birkaç yüz ruble drahoma almisti. Aslinda, kendisi de dahil olmak üzere, belki de yüz mil civarinda, "Evren, Sosyal Cumhuriyet ve Uyumu" na inanan tek bir kisi bile bulunmayan bir yerdeydi. Nicholas bazen, aranmayan bu Fourierist'i hatirladiginda: - Allah bilir böyle insanlar nasil türer! diye hayretle söylenirdi. *** 58 Prensimiz üç yildan fazla bir süre Avrupa'da kaldi; öyle ki, hemen hemen ilimizdeki herkes tarafindan unutulmustu. Ama, Bay Verkhovensky'den ögrendigimize göre bütün Avrupa'nin altini üstüne getirmis; Misir'a gitmis; hatta, Kudüs'te bir süre kalmis; sonra, Izlanda'ya bilimsel bir arastirma yapmak üzere gidecek olan bir heyete katilarak Izlanda'ya bile gitmisti. Ayni zamanda, bir Alman üniversitesinde, bütün bir kis egitim yaptigi da söyleniyordu. Annesine çok seyrek mektup yaziyordu; alti ayda bir, hatta daha seyrek; fakat, Bayan Stavrogin ondan mektup almayisina ne kiziyor ne de güceniyordu. Ogluyla arasinda bir kere böyle baslamis olan iliskiden sikƒyet etmiyor; araliksiz olarak Nicholas'inin hasretini çekiyor ve onu hayal ediyordu. Rüyalarini ve üzüntüsünü kimseye açmiyordu. Bay Verkhovensky'le bile dostluklari azalmis görünüyordu. Bazi planlar kuruyor ve görünüse göre, eskisinden daha eli siki oluyor; eskisinden daha çok para biriktiriyor ve kƒgit oyunlarinda kay-bettiginden ötürü Bay Verkhovensky'ye kiziyordu. Nihayet, bu yilin nisan ayinda, Paris'ten, çocukluk arkadasi ve bir generalin dul karisi olan Praskovya Drozdov'dan bir mektup aldi. Sekiz yildan beri mektuplasmadigi ve görmedigi Bayan Drozdov mektubunda, Nicholas'in ailenin yakin bir dostu oldugunu ve Özellikle Lisa'nin arkadasi oldugunu (Lisa tek kiziydi); halen, Paris'te oturan Kont K.'nin evine (Petersburg'un önemli kisilerinden) bir ogul gibi kabul edilmis oldugunu ve hemen hemen bütün günlerini onun evinde geçirdigi halde, yazin onlarla Isviçre'ye, Verney-Montreux'ye gelmek niyetinde oldugunu yaziyordu. Mektup kisa, amaci açikti; ayrica, mektupta yazilanlardan baska bir sonuç da çikarilmasi söz konusu olamazdi. Bayan Stavrogin vakit kaybetmeden, hemen hazirliklarini yapti ve yanina evlatligi Dasha'yi (Shatov'un kiz kardesi) alarak nisanin ortasinda Paris'e oradan da Isviçre'ye gitti. Temmuz ayinda yalniz olarak döndü. Dasha'yi Drozdov'larda birakmisti; söyledigine göre, Drozdov'lar agustos ayinin sonlarina dogru ilimize geleceklerdi. Drozdov ailesi de ilimizin toprak sahiplerindendi; Fakat, general Drozdov'un görevi, Bayan Drozdov'un (Bayan Stavrogin'in okul 59arkadasi ve Bay Drozdov da Bay Stavrogin'in asker arkadasiydi), büyük çiftliklerini ziyaretlerini devamli olarak önlemisti. Generalin ölümünden sonra, (kocasi önceki yil ölmüstü) acisini bir türlü unutamayan dul karisi, hem acisini unutmak ve hem de Verney -Montreux'de üzüm kürü yapmak üzere ayni yilin yaz sonunda Avrupa'ya gitmisti. Yurda döndügünde ilimize yerlesmek kararindaydi. Sehirde, bos duran ve yillardir kepenkleri açilmamis olan büyük bir konaklari vardi. Zengindiler. Bayan Drozdov, ilk evliligi sirasinda Bayan Tushin olarak taninirdi. Okul arkadasi Bayan Stavrogin gibi büyük bir müteahhidin kiziydi. Drahomasi için o da babasindan büyük bir para almisti. Emekli bir süvari yüzbasisi olan Tushin de varlikli ve oldukça yetenekli bir adamdi. Ölümüyle, o zamanlar yedi yasinda olan kizi Lisa'ya oldukça yüklü bir servet birakmisti. Simdi ise, Lisa yirmi iki yasinda genç bir kizdi ve ikinci evliliginden çocugu olmayan annesinin ölümü ile kendisine kalacak servet disinda, halen en azindan 200.000 bin ruble serveti vardi. Bayan Stavrogin, Avrupa yolculugundan çok memnun kalmis görünüyordu. Kendi düsüncesine göre, Bayan Drozdov ile iyice görüstükten sonra bir karara varmisti ve bütün bunlari Avrupa dönüsünde hemen Bay Verkhovensky'ye anlatmisti; süphesiz, Bayan Stavrogin çok samimiydi; uzun bir süreden beri böyle sey olmamisti. Bay Verkhovensky, parmaklarini saklatarak: - Yasasin!... diye bagirdi. Son derece heyecanlanmisti; dostundan ayri kaldigi sürede çok üzüntülüydü. Bayan Stavrogin, Avrupa'ya giderken onunla dogru dürüst vedalasmamisti bile. Ayni zamanda, planlarindan da hiç bahsetmemisti; Tabii, agzini siki tutamayacagi korkusundan olacak. O siralar, kƒgit oyununda yüklü miktarda para kaybettigi için de ona çok kiziyordu. Fakat, isviçre'ye adimini atar atmaz, çoktan beri çok sert davrandigi dostunun gönlünü almasinin gerektigine karar vermisti. Tepeden inme bu ayrilik Bay Verkhovensky'nin hassas kalbi üzerine buz gibi bir etki yapti; üstelik, sanki kasitliymis 60 gibi, ayrilik acisinin üstüne, birtakim sasirtici sikintilar da çöktü. Bayan Stavrogin'in yardimi olmadan altindan kalkamayacagi, uzun zamandan beri süregelen oldukça önemli bir para sikintisi içindeydi. Bundan baska, iyi kalpli, yumusak huylu Ivan Osipovich'in valiligi de, bu yilin mayis ayinda son bulmustu; yerine baska biri atanmis ve eski valinin ayrilisinda bazi tatsiz olaylar olmustu. Sonra, Bayan Stavrogin'in yoklugu aninda, yeni valimiz Andrey Von Lembke gelmisti; buna esit olarak, Bayan Stavrogin ve dolayisiyla Bay Verkhovensky aleyhine yapilan fark edilir derecede degisiklikler göze çarpmaya baslamisti. Hiç olmazsa, çirkin olmakla beraber, bazi izlenimlerde bulunmus; fakat, Bayan Stavrogin'in sehirde olmayisindan dolayi korkuya kapilmisti. Çok tehlikeli bir kisi oldugunu, yeni valiye söylemis olabilecekleri düsüncesiyle endiseden kivraniyordu. Sehir sosyetesinden bazi hanimlarin, Bayan Stavrogin ile iliskilerini keseceklerini kesin olarak biliyordu. Valinin karisi için, (sonbahardan önce gelmesi beklenmiyordu) çok gururlu ve gerçek bir aristokrat oldugu ve "zavalli Bayan Stavrogin"e hiç benzemedigi söyleniyordu. Su ya da bu nedenle, sehirdeki herkes, valinin karisi ile Bayan Stavrogin'in bir zamanlar sosyetede karsi karsiya geldiklerini ve o zamandan beri iki düsman olduklarini, Bayan Von Lembke'nin adi geçtiginde Bayan Stavrogin'in tüylerinin diken diken oldugunu bütün ayrintilari ile biliyor görünüyordu. Bayan Stavrogin'in kendine güvenir ve neseli tavirlari, kadinlarimizin niyetini ögrendigi zamanki umursamaz tutumu ve sosyetedeki heyecani büyük bir hafifseme ile karsilayisi, Bay Verkhovensky'nin bozulan moralini hemen yükseltti ve nesesini bir anda bulmasini sagladi. Yeni valinin gelisini özel bir alayla anlatmaya basladi. Agzini yayarak, kelimeleri geveleyerek: - Bir Rus yöneticisinin, genellikle, yeni bir Rus yöneticisinin, yani, yeni firinlanmis, yeni atanmis birinin ne demek oldugunu sanirim ki bilirsiniz, excellente amie (mükemmel dostum), dedi. Ces interminables mots Russes!... (Bitmek bilmeyen Rusça kelimeler). 61Pratikte, yönetim coskunlugunun nasil bir sey oldugunu bildiginizden kuskuluyum. - Yönetim coskunlugu mu? Bir fikrim yok. -Yani - vous savez chez nous, en un mot-(Biliyorsunuz bizde, kisacasi) son derece degersiz bir adami demiryolu bilet gisesine oturtun; bilet almaya gittiginizde, o degersiz adamin, sanki Jüpiter'in kendisiymis gibi size tepeden bakma hakkina sahip oldugunu görürsünüz; pour vous montrer son pouvoir (gücünü size göstermek için) içinden "Bekle" der. "Simdi size gücümü gösteririm." Ve bu duygu onlarda, yönetim coskunluguna esittir. En un mot, (bir yerde okudum), Avrupa'daki kiliselerimizden birinde bir zangoç - mais c'est tres curieux - (çok ilginçtir), tam büyük ayin baslayacagi sirada, - vous savez ces chantes et le livre de job - (Peygamberin kitabindaki ilahileri bilirsiniz) bir Ingiliz ailesini, les dames charmentes (güzel kadinlari) "yabancilarin Rus kiliselerinde basibos dolasmalari yanlistir, gezmek isterlerse zamaninda gelsinler" nedeniyle kiliseden kovmus. Ingilizler bayginlik geçirmisler... Bu zangoç, yönetim coskunluguna kapilmis olmalidir, et il a montre son pouvoir... (ve gücünü gösterdi.) -Mümkünse kisa kesin, Bay Verkhovensky. - Bay von Lembke simdi kazalari dolasiyor. En un mot (bir yerde okudum) bu Anrey Antonoyich, Ortodoks Alman Rusu ise de, buna bir sözüm yok, kirk yaslarinda son derece yakisikli bir adam... - Yakisikli oldugunu düsünmenizin nedeni nedir? Gözleri koyununkinden farksiz. - Çok dogru. Fakat kadinlarimizin düsüncelerinden sözedi-yordum... - Amaçtan ayrilmayalim, lütfen. Sahi, kirmizi bir kravat taktiginizi görüyorum... ne zamandan beri? - Henüz bugün taktim... 62 - Kürlerinize devam ediyor musunuz? Doktorunuzun söyledigi gibi her gün bes mil yürüyor musunuz? - Ha... hayir... her zaman olmuyor. - Biliyorum! Daha Isviçre'deyken yürüyüsleri yapmadiginizi hissetmistim! Simdi, günde tam sekiz mil yürüyeceksiniz. Kendinizi korkunç derecede ihmal etmissiniz! Çökecek kadar ihtiyarlamadiniz... demin sizi ilk gördügüm zaman sasirdim... kirmizi kravatiniza ragmen.. quelle id‚e rouge! (kizil bir düsünce). Sayet söylenecek bir sey varsa, Von Lembke hakkindaki konusmaniza devam edin; ama, rica ederim, çok kisa kesin, çünkü çok yorgunum. - En un mot (bir yerde okudum), kirk yasindan önce karanlik bir yasam sürdügünü, kirk yasinda bir kadin araciligi ile ya da buna benzer bir yolla yönetim hayatina atilmis oldugunu söylemek istiyordum. Yani su anda sehirde degil... Demek istiyorum ki, benim, gençligi kötü yollara sürükleyen ve sehirde dinsizligi yayan bir adam oldugumu söylemisler. Hemen sorusturmaya baslamis... - Bunun dogrulugundan emin misiniz? - Dogrusunu isterseniz, gerekli önlemleri aldim bile. Sizin "ili yönettiginiz" kendisine haber verildigi zaman, Vous savez (biliyor musunuz?), "artik bundan sonra böyle bir sey olmayacak" demek nezaketinde bulundu. - Böyle mi söyledi? - Kelimesi kelimesine "artik bundan sonra böyle bir sey olmayacak" ve avec cette morgue (burnu havalarda)... Karisini Agustos sonlarina dogru karsilamak onuruna erecegiz; Petersburg'dan dogruca buraya geliyor. - Avrupa'dan, orada karsilastik. - Vraiment?(Sahimi?) - Paris'te ve Isviçre'de. Drozdov'larla akraba oluyor. - Akraba mi? Ne garip bir rastlanti! Büyük emeller pesinde 63kostugunu söylediler ve... ve önemli baglantilari oldugu da söyleniyor. Dogru mu? - Saçma! Baglantilari her ne ise, pek önemli sayilmaz! Kirk bes yasina gelene kadar meteligi olmayan hiç evlenmemis yasli bir kizdi ve simdi su von Lembke'sini kancasina takti; tabii, bütün emeli adami önemli bir kisi yapmak. Her ikisi de entrikacidir. - Onun kocasindan sadece iki yas büyük oldugu söylenmisti. - Bes. Moskova'da annesi kapimin esiginde ayakkabilarini paraladi; kocam henüz sagken, verdigimiz balolara gelebilmek için davetiye dilenirdi. Ve Julia, alninda firuze bir kelebek, kavalyesiz bir kösede oturur kalirdi. Ona öylesine acirdim ki, sabahin ikisinden sonra ona, ilk kavalyesini gönderirdim. O zamanlar yirmi besinde vardi ve onu çocuk gibi kisa etekli entariyle dolastirirlardi. Sonunda onlari evime davet etmeye utandim. - Kelebegi görür gibi oluyorum. - Oraya erisir erismez bir dalavere ile karsilastigimi söyleyeyim. Bayan Drozdov'un mektubunu okudunuz... daha açik ne olabilir? Fakat ne buldum? Bayan Drozdov budalasi -zaten her zaman budaladir- sanki ne için geldigimi merak ediyormus gibi dik , dik bana bakti. Ne kadar sasirdigimi tahmin edersiniz. Efrafima bakindim ve ne gördügümü tahmin edersiniz? Su Bayan Lembke oturmus, rahmetli Bay Drozdov'un yegeni ile kiristirmiyor mu? Her sey açik seçik ortadaydi!... Kuskusuz, derhal duruma bir son verdim ve Praskovya yine benim tarafimdan... - Ama yine de, onu bastirdiniz. Ah, siz bir Bismarck'siniz!... -Bismarck degilim; ama, ikiyüzlülük ile aptalligi ayirabilecek kadar yetenekliyim. Bayan Lembke'nin sahtekƒrligi ve Pras-kovya'nin aptalligi. Hayatimda bu kadar gevsek kadin görmedim. Bacaklari davul gibi sismisti. Sözüm ona iyi kalpliymis. Iyi tabiatli bir budaladan daha akilsiz ne vardir? Bay Verkhovensky, yumusak baslikla: 64 - Kötü kalpli bir budala, ma bonne ami (sevgili dostum), dedi. Kötü kalpli bir budala, daha akilsizdir. - Hakli olabilirsiniz. Lisa'yi hatirlarsiniz, degil rni? - Charmante enfant! (sevimli çocuk). - Fakat simdi bir "enfant" (çocuk) degil, kocaman bir kadin, hem de karakterli bir kadin. Cömert ve duygulu. Hosuma en çok tiden sey de, salak annesine karsi gelebilmesi. Akrabalari olan o yegen için az kalsin büyük bir çatismaya giriyorduk. -Fakat, öyle ya, Lisa ile hiçbir akrabaligi olamaz!... Lisa hak-kinda herhangi bir niyeti yok, degil mi? - Genç bir subay, pek konuskan degil ve aslini isterseniz, ol-dukça alçakgönüllü bir genç. Insafli olmayi her zaman isterim. O da entrikadan hoslanmiyor sanirim ve pesinde oldugu kimse yok; yalniz, Bayan Lembke kendi kendine gelin güvey oluyor, o kadar. Genç subayin, Nicholas'a karsi büyük bir saygisi var. Anliyorsunuz ya, her sey Lisa'nin elinde; fakat, ayrildigim zaman Nicholas ile aralari çok iyiydi ve Nicholas, kasim ayinda eve dönecegine kesin olarak söz verdi. Bu bakimdan, entrika çevirmeye çalisan sadece Bayan Lembke ve Praskovya, sadece kör bir kadin. Durup dururken endise etmemin yersiz oldugunu söyledi; aptallik ettigini onun yüzüne karsi söyledim. Allahin huzurunda da ayni sözleri tekrarlayabilirim. Fakat, Nicholas basit seyler üzerinde durmamam için yalvarmamis olsaydi, o sahtekƒr kadinin foyasini ortaya çikarmadan oradan ayrilmazdim. Nicholas'i kullanarak Kont K.'ye yanasmaya çalisiyor. Ana-ogul arasini açmak istiyor. Fakat, Lisa, memnunlukla söyleyebilirim, bizden yana ve Praskovya ile de bir anlasmaya vardim. Karmazinov'un akrabasi oldugunu biliyor muydunuz? - Ne? Von Lembke'nin akrabasi mi? -Evet, tabii. Uzak bir akraba. - Romanci Karmazinov mu? 65- Tabii, yazar! Neden bu kadar sasirdiniz? Tabii, kendini büyük bir yazar saniyor. Kendini begenmis mahluk!.. Bayan Lembke onunla beraber gelecek. Adamin üzerine titriyor, orada. Hanim burada birtakim edebi toplantilar yapmak amacinda. Bir ay süre ile kalacak ve geri kalan birkaç parça yerini de satacakmis. Az kalsin, Isviçre'de onunla karsilasiyordum; tabii onunla karsilasmayi arzu ettigimden degil. Bununlar beraber, beni hatirlamak inceligini gösterecegini umarim. Vaktiyle mektuplasirdik ve evime de gelirdi. Daha iyi giyinmis olmanizi isterdim, Bay Verkhovensky. Her geçen gün biraz daha kendinizi koyuveriyorsunuz... Oh, beni çok üzüyorsunuz!... Simdi ne okuyorsunuz? - Ben mi? Sey...ben... - Anliyorum. Her zamanki gibi... dostlar, içki, kulüp ve kƒgit oyunlari. Bunlara ek olarak dinsiz damgasi. Sizin bu lakabinizi begenmiyorum, Bay Verkhovensky. Size dinsiz dememelerini arzu ederim, özellikle su siralarda. Önceden de hoslanmazdim; çünkü, bunlar bos konusmalar, baska bir sey degil. Nihayet size söylenmeliydi. - Mais, mach‚re... (ama sekerim) - Beni dinleyin. Bay Verkhovensky. Süphesiz, bilgi bakimindan sizinle boy ölçüsmem mümkün degil; fakat, buraya dönüsümde, sizin hakkinizda uzun süre düsündüm. Ve bir karara vardim. - Nasil bir karar? - Dünyanin en akilli insanlari olmadigimiza, bizden daha akilli insanlarin bulundugu kararma vardim. -Akillica ve yerinde bir karar. Eger bizden daha akilli kimseler varsa, bizden daha hakli kimseler de var demektir. Ve bu da demektir ki, biz de yanilabiliriz, öyle degil mi? Mais, ma bonne amie, (ama, iyi dostum) bir hata yaptigimi düsünelim; fakat hƒlƒ, insanligimi, ezeli ve ebediligimi, vicdanimin özgürlügünü kaybetmis olmam, degil mi? Arzu ettigim takdirde, dar düsünceli ve kaba bir sofu olmayi reddetmeye hakkim var, öyle degil mi? Tabii, böyle oldugum 66 için hayatimin sonuna kadar benden nefret eden insanlar olacaktir. Et puis, comme on trouve toujours plus de monies que de raison, (hem sonra, akil verecek çok papaz bulunduguna göre) ve ben de tamamen ayni fikirdeyim. - Ne, ne dediniz? - Dedim ki "on trouve toujours plus de moines que de raison, (Hem sonra, her zaman akildan çok akil veren bulunduguna göre.) ve ben de..." - Bu düsünce sizin mi, yoksa? Baska bir yerden almis olmalisiniz. - Bunu söyleyen, Pascal. - Zaten anlamistim... ah, siz!... Neden hiçbir seyi kisaca söylemiyor da uzattikça uzatiyorsunuz? Böylesi, yönetme cos-kunlugunu anlatmanizdan çok daha iyi. j - Ma foi, ch‚re... (Vallahi sekerim) Neden? Önce nihayet ben bir Pascal degilim, hem sonra, biz Ruslar herhangi bir seyin kendi dilimizde nasil söylenmesi gerektigini bilmeyiz. Hiç degilse, bugüne kadar herhangi bir sey söylemis degiliz. - Chere, chere amie! (sevgili, sevgili dostum) - Simdi bütün bu Lembke'ler ve Karmazinov'lar... Allahim, kendinizi nasil bu kadar koyuverdiniz!... Ah, beni ne kadar üzüyorsunuz!... Bütün bu insanlar attiginiz tirnaga degmediginden onlarin size saygi duymalarini arzu ederdim; fakat, su halinize bakin!... Sizde ne bulacaklar? Onlara ne gösterecegim? Herkese örnek olmaya devam edecek, degerinizi kabul ettirecek yerde, etrafiniza bir sürü serseri toplamis, bir sürü kötü aliskanliklar edinmis, yaslanmis ve güçsüz, sarapsiz ve kumarsiz yasayamayan, Paul de Kock'dan baskabir sey okumayan ve herkes yazarken hiçbir sey yazamayan bir kisi oldunuz. Bütün vaktinizi konusmakla harciyorsunuz. Hiç ayrilamadiginiz Liputin gibi can sikici kimselerle nasil arkadaslik edebiliyorsunuz? Bay Verkhovensky, sikilarak itiraz etti. 67- Neden ayrilamadigim? Bayan Stavrogin, sertçe sordu: - Simdi nerededir? - Onun... onun size karsi daima büyük bir saygisi vardir. Annesinden kalan bir mirasi almak üzere S...H 'ye gitti. - Para almaktan baska bir is yapmaz görünüyor. Shatov nasil? Hep eskisi gibi mi? - Irascible, mais bon. (Yine çabuk öfkelenir, ama iyi) - Su sizin Shatov'unuza da hiç tahammülüm yok. Nisbetçi ve her zaman kendisini düsünen bir insan. - Miss Shatov nasil? Bayan Stavrogin merakla ona bakti: - Dasha mi, demek istiyorsunuz? Neden ögrenmek istiyorsunuz? Çok iyidir. Onu, Drozdov'larda biraktim. Isviçre'deyken; oglunuz hakkinda bir seyler duydum. Kötü, iyi olmayan seyler duydum. - Oh, C'est une histoire bien bete! Je vous attendais, ma bonne amie,pour vous reconter... (Oh, çok kötü bir öykü bu! Anlatmak için sizi bekliyordum, aziz dostum.) - Yeteri kadar ögrendim, Bay Verkhovensky, beni artik rahat birakin. Çok bitkinim. Bol bol konusacak vaktimiz olacak, özellikle kötü seylerden. Gülerken agzinizdan tükürük saçiyorsunuz... bunaklik ya da buna benzer bir sey. Sonra ne kadar da garip gülüyorsunuz!... Allahim, ne kadar kötü aliskanliklar edinmissiniz L. Karmazinov sizi hiçbir zaman ziyaret etmeyecek! Bundan da memnun kalacaklar. Oh, simdilik artik yeter. Yorgunum! Bana hakikaten acimalisiniz!... Bay Verkhovensky ona "acidi"; fakat, Bayan Stavrogin'in yanindan ayrilirken son derece endiseliydi. *** 68 Dostumuz, gerçekten de kötü birkaç aliskanlik edinmisti, özellikle son aylarda. Hizla çöktügü gözle görülebiliyordu ve kiliginin kötü oldugu da dogruydu. Daha çok içiyor, gözleri daha çabuk sulaniyor ye sinirleri gittikçe zayifliyordu. Sanat degeri olan her seye karsi asiri bir hassasiyeti vardi. Yüzü de çok çabuk degismeye baslamisti; örnegin, yüzündeki gururlu ifade, saçma, hatta, ahmakça bir ifadeyle yer degistirmisti. Yalniz birakilmaya tahammülü yoktu ve daima eglence ariyordu. En son rezaletlerin; gülünç fikralarin anlatilmasini istiyor ve bunlarin her gün degisik olmasini arzu ediyordu. Eger uzun bir süre onu ziyarete gelmezlerse, odasinda kederli kederli dolasiyor; pencereye gidiyor; dalginlikla dudaklarini kemiriyor; derin derin iç geçiriyor ve hemen hemen aglamakli olarak gününü geçiriyordu. Sanki, hep bir seyler olmasini bekliyor, umulmadik ve kaçinilmaz bir seylerden korkuyordu; endiseliydi; rüyalarina büyük ölçüde deger vermeye baslamisti. O günü ve gecesini asiri bir endiseyle geçirdi; beni çagirtti; çok l heyecanliydi; çok konustu; bana birçok sey anlatti; ama, anlattiklarinin hepsi birbirini tutmaz seylerdi. Bayan Stavrogin, onun benden hiçbir sey saklamadigini uzun bir süredir biliyordu. So- nunda, kendisinin bile anlayamadigi bir seyden endiselendigine karar vermekten kendimi alamadim. Kural olarak, daha önceleri biraraya geldigimizde, hemen sikƒyetlere baslar ve sikƒyetlerin arkasindan bir sise votka gelir ve her sey daha eglenceli olmaya baslardi. Fakat, bu sefer votka yoktu ve birini gönderip votka al-dirmak istegini devamli olarak bastirdigi belliydi. Hemen hemen bir çocuk gibi yanip yakiniyordu. - Bayan Stavrogin neden bana hep kiziyor? Tous les hommes i de genie et de progres en Russie etaient, sont et seront toujours des ayyaslar et des kumarbazlar, qui boivent (balik gibi içkide yüzerler, Rusya'daki bütün dahiler, kumarbazlarla, içkide yüzen sar- hoslardir)... ama ben ne böyle bir sarhos ne de kumarbazim... Neden yazmadigimi anlamak istiyor. Ne garip bir düsünce. Neden yatiyor olayim? Benim bir örnek olmami ve kendimi saydirmami istiyor. 69Mais entre nous soit dit (ama aramizda kalsin) kaderi "saygi" olan bir insan yatmaz da ne yapar... o bunu bilmiyor mu? Ve nihayet, onun yakasina sarilmis olan üzüntüsünün ne oldugunu o aksam anladim. Birçok kere aynanin önünde durmus ve bir süre oyalanmisti. Nihayet, aynadan bana dönüp büyük bir ümitsizlikle: - Mon cher, je suis (dostum ben) kendisini koyuvermis bir adamim, dedi. Gerçekten de o güne kadar, tek bir inanci vardi. Bayan Stavrogin'in "yeni görüsleri" ve bütün "degisen fikirleri" yaninda; onun kadinca kalbinde, sadece bir sürgün ya da ünlü bir bilgin degil; ayni zamanda, yakisikli bir erkekti. Yirmi yildan beri bu zevk verici inanca bütün benligi ile sarilmisti ve olasilikla bu inancindan ayrilmaktan ötürü üzülüyordu. Yakin bir gelecekte, kaderin kendisine böyle bir oyun hazirlayacagi, acaba, o gece içine mi dogmustu? Simdi, hemen hemen unutulmus, anlatacaklarimin esas baslangici olacak olayi anlatayim. Drozdovlar, agustos ayinin son günlerinde geldiler. Gelisleri, akrabalari olan valinin uzun süredir beklenen karisinin gelisinden biraz önce olmus, sehrimiz toplumu üzerinde hos bir etki birakmisti. Fakat, bütün bu ilgi çekici olaylardan daha sonra sözedecegim; burada sadece su kadarini söyleyecegim ki, Bayan Drozdov, kendisini sabirsizlikla bekleyen Bayan Stavrogin'e çok üzücü bir haber getirmisti; Nicholas, temmuz ayinda onlardan ayrilmis, Rhine'de Kont K. ile bulusarak, onlarla beraber Petersburg'a gitmisti. Kont'un evlenme çaginda olan küçük bir kizi vardi. Bayan Drozov konusmasina: - Lisa'dan bir sey ögrenemedim, diye basladi. Onun ne kadar gururlu ve inatçi oldugunu bilirsiniz. Fakat, Lisa ile Nicholas arasinda bazi tatsiz olaylarin geçmis oldugunu gözlerimle gördüm. Aralarindaki olayin bütün ayrintilarini bilemem; ama, Dasha'ya sorsaniz iyi olur diye düsünüyorum, aziz dostum. Nihayet, gözbe70 beginiz olan bu kadini size geri getirmis olmaktan memnunum; j büyük bir yükten kurtulmus oldum. Bu zehirli kelimeler belirli bir öfkeyle söylenmisti. "Sisko" ka-dinin, sözlerini daha önceden hazirlamis oldugu ve etkisini de tah-min ettigi belliydi. Fakat, Bayan Stavrogin, bu kadar duygulu ko-nusmalardan sasiracak bir kadin degildi. Nitekim, sert bir dille, çok E kesin ve yeterli bir açiklama talep etti. Bayan Drozdov sesini hemen alçaltti; hatta, konusmasinin sonunda aglamaya ve dostça kelimeler l söylemeye bile basladi. Bu, sinirli oldugu kadar da hassas olan kibar kadinin, Bay Verkhovesnky gibi, candan bir dosta ihtiyaci vardi; kizi Lisa'dan baslica sikƒyeti, kizinin "bir dost" olmamasiydi. Fakat, kadinin anlattiklarindan kesin olarak çikarilan tek anlam, Lisa ile Nicholas'in hakikaten tartismis olmalariydi. Bayan Droz-dov'un bu tartisma hakkinda kesin bir bilgisi yoktu. Dasha hak-kindaki imali sözlerine gelince, konusmasinin sonunda, onun l hakkinda söylediklerini sadece geri almakla kalmadi; böyle ko-nusmasinin "öfkeye" kapilmasindan ötürü oldugunu söyleyerek, özür de diledi. Kisacasi, her sey son derece belirsiz ve kuskuluydu. Bayan Drozdov'a göre, tartisma, Lisa'nin "inatçi ve alayci" karakterinden ötürüydü; diger taraftan, Nicholas her ne kadar ƒsiksa da, onun alayci sözlerine aldirmayacak kadar gururlu oldugundan kendisi de alayci olmustu. Bayan Drozdov: - Bundan hemen sonra, diye devam etti. Genç biriyle tanistik, | sizin "profesör"ün yegeni oluyor, herhalde ve yanildigimi da san-miyorum, çünkü ayni soyadini tasiyor... Bayan Stavrogin: - Yegeni degil, oglu, diye düzeltti. Bayan Drozdov, Bay Verkhovensky'nin soyadini hiçbir zaman hatirlayamaz ve ondan sözederken daima "profesör" derdi. -Eh, oglu, su halde; ogluysa daha iyi, benim için pek fark etmez. Alelade bir genç, çok canli ve serbest; fakat, hiçbir özelligi yok. Eh, 71korkarim ki, Lisa kötü davrandi. Nicholas'i kiskandirmak için bu gençle arkadas oldu. Kizimi bu bakimdan fazla suçlu bulmam; her genç kizin yapacagi seyler bunlar... Oldukça da sevimli hareketlerdir, sanirim. Yalniz, Nicholas kiskanacagi yerde bu gençle özellikle arkadas oldu. Sanki hiçbir seyin farkinda degilmis, daha çok, aldiris etmez gibiydi. Onun bu hareketi Lisa'yi çilgina çevirdi. Genç adam, kisa zaman sonra gidecegi bir yere yetismek için acele ediyor gibiydi ve Lisa, her firsatta Nicholas ile tartismaya basladi. Nicholas'in bazen Dasha'yla konustugunu fark etti ve bu onu o kadar sinirlendirdi ki, hayat çekilmez olmustu; tabii bizler için. Doktorlar sinirlenmemi yasaklamislardi. Dillere destan ettikleri göl, sinirime dokunmaya, bana sadece dis agrisi vermeye ve romatizma agrilarimin artmasina neden oldu. Hem neden olmasin, Cenova Gölü'nün dis agrisina neden oldugunu bir yerde okumustum zaten. Tam o siralarda, Nicholas, Kontes'ten bir mektup aldi ve bizi terketti; bütün öteberisini bir günde topladi. Dostça ayrildiklarini söylemeliyim. Lisa da çok neseli ve hoppaydi. Onu yolcu ederken kahkahalarla gülüyordu. Sadece bütün haraketleri yapmacikti. Nicholas gittikten sonra, çok dalgin oldu ve onun sözünü bile etmedi. Benim bile ondan söz etmemi istemiyordu. Size de, Nicholas'tan, Lisa'ya bahsetmemenizi tavsiye ederim, aziz dostum. Her seyi büsbütün karistirmaktan baska bir ise yaramayacaktir. Eger söz etmeyecek olursaniz, size kendiliginden söyleyecektir. Bu takdirde, daha çok sey ögrenebilirsiniz. Bence, eger Nicholas sözünde durur da çabuk dönecek olursa, aralan yine düzelecektir. - Derhal yazacagim. Eger bütün tartisma buysa, bunun kadar saçma bir sey olamaz; hepsi saçma!... Anliyorsunuz ya, Dasha'yi çok iyi tanirim. Onun herhangi bir suçu olamaz. - Aziz Dasha için üzüldüm. Onun için böyle konusmamaliydim. Konusmalari hep yüksek sesle ve normal kanallarda oluyordu zaten. Fakat, o zaman olanlar beni tamamen sasirmisti, aziz dostum. Ayrica, Lisa bile onun günahsiz oldugunu anladi ve ona eskisi gibi nazik davranmaya basladi. 72 Bayan Stavrogin, hemen o gün Nicholas'a bir mektup yazarak, söyledigi tarihten hiç olmazsa bir ay önce gelmesi için rica etti. Fakat yine de, bu meselede anlayamadigi bir durum vardi ki, ne oldugunu tahmin bile edemiyordu. Bütün gece sabaha kadar bunu düsünüp durdu. Bayan Drozdov'un düsüncesini fazlaca masum ve duygulu buluyordu. "Praskovya', diye düsündü, "yatili okulda oldugu gibi, bütün hayati fazla duygulu geçmis. Nicholas, genç bir kizin alayli sözleri üzerine kaçacak erkek degil. Gerçekten tartistilarsa, bunun daha baska bir nedeni olmasi gerekir. Gerçi, o subayi da be-rebarlerinde getirdiler. Bir akraba olarak evlerinde oturuyor. Praskovya, Dasha için özür dilemekte çok acele etti; söylemek istemedigi bir seyi kendisine saklamis olmali..." Sabahleyin, Bayan Stavrogin, hiç olmazsa zihnini karistiran sorunlardan birini çözümlemek için kesin kararini verdi ve yaptigi plan, beklenmedik olmasi bakimindan oldukça ilginçti. Bu planim hazirlarken aslinda ne düsünmüstü? Söylemesi çok güç, ayrica, anlatan olarak, olaylari olduklari gibi aktarmaktan sorumluyum ve anlatacaklarim gerçege uymaz görünürse suç benim olmayacaktir. Surasini da kaydetmek zorundayim ki, sabah oldugu zaman, içinde Dasha hakkinda en küçük bir kusku dahi yoktu ve gerçegi söylemek gerekirse, zaten ondan hiçbir sekilde süphelenmemisti; ona çok güvenirdi. Ayrica, Nicholas'in ona ƒsik olabilecegini aklinin kiyisindan bile geçirmezdi... "Dasha ile ha!" Ertesi sabah, Dasha, fincanlara çay koyarken, Bayan Stavrogin gözlerini ondan ayirmadan uzun uzun bakti ve belki, bir gün öncesinden beri yirminci kez kendi kendine söylendi: "Hepsi saçma!..." Bununla beraber, Dasha'nin yorgun göründügünü, daha sessiz durdugunu ve ilgisiz oldugunu fark etti. Kahvaltidan sonra, her ikisi de, her zaman yaptiklari gibi, elisine oturdular. Bayan Stavrogin, Dasha'ya, Avrupa izlenimlerini, özellikle manzaralarini, halkini, Sehirlerini, törenlerini, sanat ve ticaretlerini... görebilmek firsatini Buldugu her seyi anlatmasini söyledi. Drozdov'lar ve onlarin yalindaki yasantisindan hiç söz etmedi. Is masasinda Bayan Stav73rogin'in yaninda oturan ve igneyle nakis islemesine yardim eden Dasha, yarim saat süreyle, düz, tekdüze ve biraz zayif sesle bütün izlenimlerini anlatti. Bayan Stavrogin onun konusmasini birden kesti. - Dasha, bana özellikle anlatmak istedigin bir sey yok, degil mi? Dasha, bir an düsündü ve parlak gözleriyle Bayan Stavrogin'e bakti. - Hayir, hiçbir sey yok. - Ruhunda, kalbinde, vicdaninda da yok mu? Dasha, biraz küskün bir tavirla ve sakin bir sesle tekrarladi. - Hiçbir sey yok. - Olmadigini biliyordum! Bilmeni istiyorum, Dasha senden hiçbir zaman kusku duymayacagim. Simdi otur ve dinle. Su karsimdaki sandalyeye otur. Seni karsimda görmek istiyorum. Tamam. Dinle... evlenmek ister misin? Dasha, sorgulu uzun bir bakisla cevap verdi; ama, bu bakisinda pek fazla hayret yoktu. -Dur, bir sey söyleme. Ilkönce, yas bakimindan büyük bir fark var... çok büyük bir fark... Fakat, bunun ne kadar saçma bir sey oldugunu herkesten iyi bilirsin. Akilli bir kizsin ve hayatinda hata olmamali. Bununla beraber, hƒlƒ yakisikli bir adamdir... yani, Bay Verkhovensky, her zaman saygi duydugun bir adam. Ne dersin? Dasha yine sorgulu bakislarini Bayan Stavrogin'e çevirdi. Bu kez çok sasirmis ve biraz da kizarmisti. -Dur bir sey söyleme. Acele etme. Gerçi vasiyetnamemde sana para biraktim; ama, ben öldükten sonra paran bile olsa ne yaparsin? Aldatilacaksin ve paran elinden alinacak... perisan olacaksin. Fakat, onunla evlenecek olursan, ünlü bir kisinin karisi olacaksin. Simdi de durumu, onun görüsü üzerinden inceleyelim: Simdi ölsem, onun hali ne olacak? Para bakimindan sikintisi olmaz. Fakat, ona ba74 kabilecegine güvenirim. Dur, henüz bitirmedim: havai, beceriksiz, huysuz, bencil ve düsük aliskanliklari olan bir kisidir. Fakat, ondan daha kötü kisiler olabilecegini düsünerek onu kabul etmelisin. Seni asagilik bir adama vererek, senden kurtulmak istedigimi düsünmezsin, degil mi? Yoksa böyle mi düsünüyorsun? Fakat onu tercih etmene en büyük neden, bunu senden benim istemem. Sözünün burasinda sesini biraz öfkeyle yükseltti. - Anladin mi? Neden bana öyle bakiyorsun? Dasha, hƒlƒ susuyor ve sadece dinliyordu. : - Bir dakika dur... konusma! Yasli bir kadina benzer... fakat, senin için çok daha iyidir. Zavalli yasli bir kadin gibi oldugunu itiraf ederim. Dünyada onun sevgisine layik bir kadin yoktur. Fakat, zavalliligindan ötürü sevilmek hakkini kazaniyor ve sen de onu bu zavalligindan ötürü seveceksin. Beni anliyorsun, degil mi? Degil mi? Dasha basiyla evetledi. Bayan Stavrogin garip bir öfkeyle ve tiz bir sesle devam etti: - Anlayacagini biliyordum. Zaten senden baska bir sey beklemezdim. Seni sevecek, sevmeli, sevmeli. Sana tapmali!.. Ayrica, sana ƒsik olacagi muhakkak; hatta, kendisini buna zorunlu bile tutmasa, seni yine de sevecektir. Onu iyi tanirim. Ve ben de daima burada olacagim. Bu hususta merak etmemelisin; daima burada olacagim. Seni sikƒyet edecek, hakkinda onur kirici seyler anlatacak, karsilasacagi ilk kisiye hakkinda bir sürü sey fisildayarak sizlanacak, hep sizlanacak; bir odadan bir odaya sana mektuplar yazacak, günde iki mektup belki; fakat, ne olursa olsun sensiz yapamayacaktir; asil önemli olan da budur. Arzu ettigin her seyi yaptir ona; zaten yaptiramazsan, aptalsin demektir. Kendisini asmak isteyecektir. Seni kendisini asmakla tehdit edecektir... sakin inanma. Sadece saçmalik!... inanma, ama yine de gözünü aç, pek belli olmaz; kendisini asabilir. Onun gibi kimseler için böyle seyler olagandir; zayifliklarindan ötürü kendilerini asiverirler. Ve bu nedenledir ki 75onu fazla sikmamalisin... bu, evlilik hayatinin ilk kosuludur. Sair oldugunu da unutmamalisin. Dinle, Dasha, kendini feda etmek kadar büyük bir mutluluk yoktur. Ayrica, bana büyük bir iyilik yapmis olacaksin ve bu da çok önemlidir. Saçma konustugumu düsünme. Ne söyledigimi çok iyi biliyorum. Ben bencilim, bu bakimdan sen de bencil olacaksin. Seni hiçbir seye zorlamiyorum; her sey sana bagli, nasil istersen öyle olacak. Karsimda neden böyle oturuyorsun? Bir seyler söyle!... Dasha, kararli bir dille: - Birisi ile evlenmek zorundaysam, benim için pek fark etmez, Bayan Stavrogin, dedi. Bayan Stavrogin sert bir sekilde, dik dik bakti. - Zorunluluk mu? Ne demek istiyorsun? Dasha, elindeki igneyle nakisa devam ederken susuyordu. - Zeki bir kiz olabilirsin; ama, saçma konusuyorsun. Seni evlendirmek istemem tamamen dogrudur; fakat, seni evlendirmeyi arzu etmem, evlenmenin gerekli olmasindan degil. Bay Verkhovensky'yi düsünerek, evlenmeni istiyorum. Bununla beraber, yirmi yasinda oldugundan... Bay Verkhovensky olmasaydi, seni evlendirmeyi hiç düsünmeyecektim... Ne diyorsun? - Arzu ettiginiz gibi olsun, madam. - Su halde kabul ediyorsun!... Dur, bir sey söyleme. Neden acele ediyorsun? Sözümü henüz bitirmedim. Vasiyetimde sana on bes bin ruble biraktim. Evlenme gününde bu parayi sana verecegim. Sekiz binini ona vereceksin... yani, ona degil bana vereceksin. Geriye kalan yedi binin bir kurusunu dahi ona vermeyeceksin. Bunu hiç unutma. Borçlarini asla ödemeyeceksin. Bir kere ödeyecek olursan, arkasinin kesilmedigini görürsün. Sekiz bin ruble borcu var; borcunu ben ödeyecegim; fakat, senin paranla ödenmis oldugunu bilmeli. Simdi yaptigim gibi, ev, yiyecek ve içecek masraflarinizi karsilayacagim; ikinize yilda, bin iki yüz rublelik ve ayrica bin bes yüz rublelik ödenek verecegim. Yalniz hiçmetçilerinizi kendiniz tutacaksiniz. 76 Yillik ödeneklerinizi toplu olarak sana verecegim. Fakat, sen de ona karsi biraz anlayisli olup, arada sirada para vereceksin. Arkadaslarinin, ancak haftada bir gelmelerini temin et, daha sik geldikleri takdirde kov. Zaten ben de burada olacagim. Eger ölecek olursam, yillik ödeneginiz onun ölümüne kadar; çünkü, bu ödenek sana degil onadir. Vasiyetimde, yedi bin rubleden hariç sekiz bin ruble daha birakacagim. Eger akilli bir insansan bu paraya dokunmazsin. Bu paradan baska benden kirk para alamazsin. Bunu ögrenmek hakkindir. Kabul ediyor musun, etmiyor musun? Nihayet bir sey söylemeyecek misin? - Biraz önce söylemistim, Bayan Stavrogin. - Yalniz unutma, karar vermek senin hakkin. Arzu ettigin gibi olacak. - Bu takdirde, söyler misiniz, Bayan Stavrogin, bu konuda Bay Verkhovensky bir sey söyledi mi? -Hayir, söylemedi, bundan haberi bile yok, fakat... kisa zamanda ögrenecek. Bayan Stavrogin hemen yerinden firladi ve siyah salini omuzlarina atti. Dasha yine kizardi ve sorgu dolu bakislarla hanimini takip etti. Bayan Stavrogin birden öfkeyle geri döndü. Gözlerinden ates fiskiriyordu. - Salak!..., diye atmaca gibi atildi. Nankör salak!... Ne düsünüyorsun? Seni biraz da olsa kötü bir duruma sokacagimi mi saniyorsun? Onunla evlenmen için yerlerde sürünerek yalvaracak, mutluluktan ölecek... iste bu evlilik böyle ayarlanacak. Kimsenin sana zarar vermesine izin vermeyecegimi çok iyi bilirsin. Yoksa seninle sekiz bin ruble için evlenecegini ve seni ona satmak için kostugumu mu düsündün? Budala, budala!... Siz, hepiniz nankör budalalarsiniz. Semsiyemi ver benim!... Islak tugla kaldirimin, tahta kalaslarin üzerinden kosarak Bay Verkhovensky'ye gitti. *** 77Dasha'nin kimse tarafindan hirpalanmasini istemedigi muhakkakti; tersine, su anda onun haklarini koruyordu. Salini omuzlarina atarken, evlatliginin sorgu dolu bakislarini yakaladigi zaman öfkeden çilgina dönmüstü. Dasha'yi çocuklugundan beri çok severdi. Bayan Drozdov'un Dasha için, "onun gözbebegi" demekte hakki vardi. Bayan Stavrogin, Dasha'nin karakterinin agabeyine hiç benzemedigine karar vermisti; yani, karakteri Ivan Shatov'a benzemezdi. Dasha, sessiz ve yumusak huylu; kendisini feda etmeye her zaman hazir; sadik, son derece alçakgönüllü; asiri derece mantikli ve en önemlisi, nankör olmayan bir kizdi. Bugüne kadar Dasha, umdugu gibi bir kiz çikmisti. Henüz on iki yasindayken, Bayan Stavrogin, onun için "yasantisinda hiçbir aksaklik olmayacak" demisti ve her parlak gördügü düsünceye, her aklina koydugu seye, her hülyaya, her yeni fikre büyük bir tutkuyla baglanan bir kadin oldugundan Dasha'yi kendi öz çocugu gibi yetistirmeye karar vermisti. Derhal, Dasha'ya büyük bir miktar para ayirdi ve Dasha'ya on alti yasina gelene kadar evlerinde kalan, sonra bilinmeyen bir nedenle isine son verilen Miss Criggs adinda yabanci bir dadi tutuldu. Gramer okulundan Dasha'ya ders vermek için çok degerli ögretmenler geliyordu. Bu ögretmenlerin arasinda gerçek bir Fransiz vardi ve Dasha'ya Fransizca ögretti. Bu Fransizin isine de birden son verildi ve ƒdeta evden kovuldu. Sehirde yeni olan, iyi bir aileden dul kalan, fakir bir kadindan piyano dersleri aldi. Fakat bas egitmen Bay Verkhovensky'ydi. Gerçekte, Dasha'yi bulan ve meydana çikartan Bay Verkhovensky'ydi; Bayan Stavrogin, Dasha'yi evlatlik almayi henüz düsünmüyorken, Bay Verkhovensky bu sessiz çocuga ders veriyordu. Yine tekrarlamaliyim: çocuklarin ona baglanmalari çok sasilacak bir seydir!... Lisa Tushin'e de sekiz yasindan on bir yasina kadar ders vermisti (Bay Verkhovensky ona bedava ders veriyordu; çünkü, Drozdov'lardan dünya yerinden oynasa para almazdi). Fakat, sevimli çocuga kendisi de tutulmustu. Evrenin kurulusu ve dünya hakkinda çok içli öyküler anlatir ve insanligin tarihinden sözederdi. Ilk insan topluluklari, tarih öncesi insanlari hakkindaki konferanslari, Arap öykülerinden çok daha ilginç olurdu. 78 Bu öykülerden son derece hoslanan Lisa, Bay Verkhovensky'nin yüz hareketlerini yaparak, bu öyküleri evde anlatirdi. Bay Verkhovensky bunu nasilsa duydu ve bir gün onu suçüstü yakalayiverdi. Son derece utanan Lisa, onun kollarina atilarak aglamaya basladi. Bay Verkhovensky de onunla beraber agladi. Kisa bir süre sonra Lisa gitti ve sadece Dasha kaldi. Dasha için baska ögretmenler tutuldugu zaman, Bay Verkhovensky, ona ders vermemeye basladi ve zamanla da ona karsi olan ilgisini kaybetti. Bu, uzun bir süre böyle devam etti. Bir gün, onun güzelligi karsisinda saskina döndü. Kiz, o zaman henüz on yedi yasindaydi. Bayan Stavrogin'in evindeki bir yemekte karsilasmisti onunla. Genç kizla konusmaya basladi ve onun verdigi zekice cevaplardan memnun oldu. Bu konusmalari, Rus edebiyatinin tarihi hakkinda ciddi ve genis konferanslarin verilmesinin kararlastirilmasiyla son buldu. Bayan Stavrogin, çok memnun olmus ve bu olaganüstü fikri nedeniyle onu tebrik etmisti. Dasha ise sevinçten uçuyordu. Bay Verkhovensky özel bir dikkatle konferanslarini hazirladi ve sonunda basladi. En eski devirden basladilar; ilk konferans çok verimli geçti; Bayan Stavrogin de konferansta bulundu. Bay Verkhovensky konferansini bitirdigi zaman, ögrencisine gelecek derste, "The Lay of Igor's Army"yi tartisacaklarini söylerken, Bayan Stavrogin birden yerinden kalkti ve baska ders olmayacagini söyledi. Bay Verkhovensky yüzünü eksitmekle beraber cevap vermedi. Dasha kipkirmizi oldu. Ama, bu konu böylece kapandi. Bu olay, Bayan Stavrogin'in simdi aklina koydugu beklenmedik düsünceden üç yil önce olmustur. Zavalli Bay Verkhovensky, basina geleceklerden habersiz, odasinda oturuyordu. Melankolik düsüncelere dalmis, uzun bir süreden beri, tanidik bir dostunun gelip gelmedigini görmek için, pencereden bakiyordu. Fakat, gelen giden yoktu. Yagmur çiseliyordu. Hava soguyordu. Sobanin yakilmasi gerekiyordu. Içini çekti. Birden gözlerinin önünde korkunç bir sey belirdi: Bayan Stavrogin, böyle bir havada ve olmayacak bir saatte ona geliyordu. Ve yayan!... O kadar sasirmisti ki, ceketini giymeyi unuttu ve onu 79oldugu kilikta karsiladi; genellikle evdeyken giydigi pembe, eski ceketiyle hem de. Onu karsilamak için yerinden kalkarken zayif bir sesle: -Ma bonne amie (sevgili dostum)! diye haykirdi. - Yalniz misiniz? Memnun oldum. Dostlariniza tahammülüm yok. Oh, ne kadar sigara içmissiniz!... Ulu Tanrim, ne hava!... Çayinizi da bitirmemissiniz, oysa saat on iki oldu!... Cennet düsünceniz, tertipsizliktir. Zevk düsünceniz, pisliktir. Bu yirtik kƒgit parçalari yerde ne ariyor? Nastasya! Nastasya!... Nastasya'niz ne isle mesgul? Pencereleri açin, azizim, vasistaslari, kapilari... her tarafi!... Ardina kadar açin, lütfen! Salona geçelim. Is görüsmesi yapmak için geldim. Ve, rica ederim, hayatinda ilk kez olsun surayi süpür Nastasya! Nastasya, öfkeyle yakinan bir dille: - Efendim ortaligi hep kirletiyor, Madam!..., dedi. - Sen de her zaman süpür!... Günde on bes kere süpür!... Günde on bes kere süpür, azizim! Ne korkunç bir oda!... Salona geçtikleri zaman, Bayan Stavrogin: - Kapilari sikica kapayin, dedi. Bizi dinleyecegi muhakkaktir. Duvar kƒgitlarini degistirmelisiniz. Geçenlerde örneklerle beraber bir dekoratör de göndermistim, neden seçmediniz? Oturun ve dinleyin. Oturun lütfen!... Nereye gidiyorsunuz?Nereye gidiyorsunuz? Nereye? Bay Verkhovensky öbür odadan bagirdi. - Bir dakika...ben...buradayim!... - Oh, ceketinizi degistirmissiniz. Bayan Stavrogin, onu tepeden tirnaga süzdükten sonra: - Evet, dedi. Böylesi daha iyi oldu. Size söyleyeceklerime uyacak. Oturun, lütfen!... Her seyi kisa ve açik olarak anlatti. Bay Verkhovensky'nin ihtiyaci olan sekiz bin rubleye de degindi. Drahoma üzerinde uzun uzun konustu. Bay Verkhovensky, saskinligindan irilesmis göz80 lerle bakiyor ve titriyordu. Bay Verkhovensky her seyi çok iyi duymakla beraber iyice anlayamamisti. Konusmak istedi; fakat, sesi çikmadi. Bütün bildigi, her seyin, Bayan Stavrogin'in istedigi gibi olacagiydi. Bu bakimdan, onunla tartismak, ona karsi koymak yararsizdi ve evlilik konusu karsi konulmaz bir kesinlikle kabul edilecekti. Sonunda büyük bir gayretle: -Mais a bonne amie (Ama, sevgili dostum), diyebildi. Üçüncü kez, hem de bu yasta ve böyle bir çocukla!... Mais c'est une enfant! (Ama o bir çocuk). - Sükür Tanri'ya ki, yirmi yasinda bir çocuktur!... Gözlerinizi devirmeyiniz, lütfen, rica ederim. Sahnede degilsiniz. Çok zeki ve bilgilisiniz; ama, hayat hakkindaki düsünceleriniz eksik. Daima bir dadiya ihtiyaciniz var. Ölürsem haliniz ne olacak? O size çok iyi bir dadi olacaktir. Alçakgönüllü, akilli ve kararli bir kizdir. Ayrica, henüz ölmeyi düsünmedigim için ben de her zaman yaninizda olacagim. Çok evcil ve iyilik melegi gibi bir kizdir. Bu hos fikir, Isviçre'deyken aklima geldi. Anlamiyor musunuz? Melek gibi bir kiz oldugunu söyledim!... Birden öfkeyle haykirdi. - Eviniz pislik yuvasi halinde!... Dasha evinize düzen verecektir. Her taraf ayna gibi parlayacak. Tanrim, onunla evlendiginiz takdirde kazanacaginiz seyleri teker teker saymami, önünüzde diz çökmemi mi bekliyorsunuz? Asil sizin benim önümde diz çökmemiz gerekir!... Ah, kendini begenmis, kalpsiz bir insansiniz!... - Fakat... yasli bir adamim!... - Elli üç yasinda olmanizin önemi ne? Elli yas ömrün sonu degil, erkek hayatinin yarisidir. Yakisikli bir adamsiniz ve bunu da biliyorsunuz. Ayni zamanda, size karsi nasil bir saygi duydugunu da biliyorsunuz. Ölürsem, onun hali ne olacak? Fakat, sizinle evlenecek olursa, ne onun ne de benim bir endisem olacak. Önemli bir kisisiniz; isminiz, seven bir kalbiniz var. Kendimi vermeye zorunlu 81tuttugum emekli ayliginiz olacak. Belki onu siz kurtarirsiniz, kurtarirsiniz!... Her ne olursa olsun, ona onur kazandiracaksiniz. Ona yasamayi ögreteceksiniz; bilgilerini artiracak, düsüncelerine yön vereceksiniz. Düsüncelerine dogru dürüst yön veremedikleri için, bugün, mahvolmayan az insan mi var?.. Kitabinizi tamamladiginiz zaman, kendinizi herkese tanitmis olacaksiniz. Bayan Stavrogin'in pohpohlamasindan gururlanan Bay Verkhovensky: - Zaten, dedi. Zaten, Ispanya tarihinden öyküler yazmak üzereydim. - Ya...ben demedim mi?... -Fakat... Ya o? Ona söylediniz mi? - Onu merak etmeyin; isin o yanini düsünmeniz gerekmiyor. Tabii, ona evlenme teklif etmeli, bu serefi size bagislamasi için yalvarmaksiniz... Anladiniz mi? Fakat, meraklanmayin, ben yaninizda olacagim. Ayrica, onu seviyorsunuz, degil mi? Bay Verkhovensky'nin basi dönmeye basladi; sanki duvarlar dönüp duruyordu. Ne kadar gayret ederse etsin kavrayamadigi korkunç bir fikir vardi. Birden sesi titreyerek: - Excellente amie (mükemmel dost), dedi. As... asla tasavvur edemezdim ki ...ki... siz... beni baska bir ka... kadinla evlendirmek is...isteyesiniz!... Bayan Stavrogin zehirli bir sesle: - Siz kadin degilsiniz, aziz efendim, dedi. Sadece genç kizlar evlendirilir; halbuki siz evleneceksiniz. Bay Verkhovensky gözlerini ona dikti. Sanki kendisinden geçmis gibi bir sesle: - Oui, j'ai pris un mot pour un autre. Mais... c'est egal... dedi. (Baska bir sey sandim ama... ikisi de ayni) Bayan Stavrogin, kasitli bir küçümsemeyle: 82 - Egal (ayni) oldugunu görebiliyorum, dedi. Tanrim, bayildi! Nastasya, Nastasya! Su!... Fakat suya ihtiyaç göstermeden Bay Verkhovensky kendine geldi. Bayan Stavrogin semsiyesini aldi. - Sizinle simdi konusmanin yarari olmadigini anliyorum. - Oui, oui je suis incapable. (Evet, evet kendimde degilim.) - Fakat yarina kadar, ümit ederim ki, dinlenmis olur ve bunu etraflica düsünebilirsiniz. Evden çikmayin. Bir sey olursa, gece de olsa haber verin. Okumayacagim için bana mektup falan yazmaya da kalkmayin. Fakat, yarin ayni saatte bizzat gelip son cevabinizi ögrenecegim. Bu cevabinizin tatmin edici olacagini umarim. O saatte evde kimsenin olmamasina ve etrafin derli toplu olmasina dikkat edin; çünkü, hakikaten igrenç. Nastasya, Nastasya!... Ertesi günü Bay Verkhovensky razi oldugunu bildirdi; aksini zaten yapamazdi. Degisik bir durum vardi burada... *** Bay Verkhovensky'nin mülkü, hepimizin bildigi gibi (eski kayitlara göre elli köleli ve Skvoreshniki'ye bitisik) aslinda ilk ka-risimndi ve halen oglu Peter'e aitti. Bay Verkhovensky sadece onun vasisiydi ve böylece, oglu rüstünü ispat ettikten sonra da ondan aldigi vekƒletname ile mülkün bakimini yürütüyordu. Böyle bir anlasma genç adamin yararinaydi; çünkü, mülkün geliri olarak, her yil babasindan 1,000 ruble aliyordu. Oysa, mülkün geliri, kölelik kanunu yürürlüge girdikten sonra 500 rubleye (hatta daha az) düsmüstü. Böyle bir iliskinin nasil kurulabildigini ancak, Tanri bilir. Her ne olursa olsun, bu bin ruble Bayan Stavrogin tarafindan gönderiliyor ve Bay Verkhovensky'nin bir ruble dahi katkisi olmuyordu. Aksine, mülkten gelen bütün geliri cebine indiriyordu. Ayrica, mülkün tek geliri olan agaçlan Bayan Stavrogin'in haberi olmadan satmasi mülkün yikimina neden olmustu. Mülkten elde edilen ke83resteyi azar azar satmisti. Bütün kereste 8000 ruble ettigi halde 5000 rubleye satmisti. Bazen kulüpte yüklü para kaybettiginden Bayan Stavrogin'den istemeye cesareti yoktu. Bayan Stavrogin, bunlari ögrendigi zaman kudurmuscasina öfkelendi. Simdi ise sevgili oglu mülkünü satmak için gereken islemleri yapmasini babasindan istiyordu. Kuskusuz, soylu ve kendisini düsünmeyen bir kisi olan Bay Verkhovnesky, dokuz yil önce, ögrenciyken Petersburg'da gördügü le cher enfant (bu sevgili çocuga) böyle davranmis oldugundan ötürü utaniyordu. Aslinda mülkün degeri 12000 ya da 13000 ruble civarindaydi; ama, bugünkü durumuyla bu mülke 5000 ruble verecekleri kuskuluydu. Kuskusuz ki, Bay Verkhovensky elindeki anlasmaya göre keresteleri satmak yetkisine sahipti; bunca yil hiç aksatmadan ogluna 1000 ruble göndermisti; ama, bunun mümkün olamayacagini her zaman kanitlayarak kendisini temize çikarabilirdi. Fakat, Bay Verkhovensky, yüksek prensipleri olan onurlu bir adamdi. Aklina son derece hos bir fikir geldi; sevgili Peter'i geldiginde, masanin üstüne 15000 rubleyi koyacak (mülkün getirebileceginden fazlaydi) sonra, her yil ödemekte oldugu gelire aldirmadan, ce cher fils'i (sevgili ogul) gögsüne bastirarak aglayacak ve baba ogul arasindaki is konusu böylece son bulacakti. Bu güzel düsüncesini, her zaman oldugu gibi dolambaçli yollardan Bayan Stavrogin'e açti. Bunun, aralarindaki dostluk baglarina özel bir anlam katacagini ima ediyordu. Ayni zamanda, eski devirlere ait babalarin, genellikle eski insanlarin, simdiki akli bir karis havada gezen, sosyalist düsüncelere saplanan gençlerden daha soylu olduklarini, kendi çikarlarini düsünmediklerini de göstermis olacakti. Daha birçok sey de söylemekle beraber, Bayan Stavrogin hep susuyor, herhangi bir fikir yürütmüyordu. Sonunda kuru bir sesle, mülkü en yüksek degerinden satin almaya razi oldugunu; bu deger 6000 ya da 7000 ruble civarindaydi; belki, 4000 rubleye bile satin alinabilirdi; geri kalan 8000 ruble için, yani kerestelerle beraber uçup giden paradan söz etmedi. 84 Bu olay, Bayan Stavrogin'in, Dasha'yi evlendirme teklifinden bir ay öncesine rastliyordu. Bay Verkhovensky sasirmis ve derin düsüncelere dalmisti. Eskiden oldugu gibi, oglunun gelmeme olasiligi vardi; ama, bunu ancak bir yabanci düsünebilirdi. Oysa, Bay Verkhovensky, bir baba olarak böyle bir düsünceyi siddetle reddederdi. Her ne olursa olsun, sevgili Peter hakkinda birtakim garip söylentiler kulagimiza kadar geliyordu. Önce üniversite ögrenimini tamamladiktan sonra, Petersburg'da bir süre issiz dolasmisti. Bu alti yil önceydi. Birdenbire, günün birinde, gizli bildirilerin dagitilmasinda parmagi oldugu ve durusmasini bekledigi haberi geldi. Sonra, Isviçre'nin Cenevre sehrinde görülünce kaçmis oldugundan endise etmistik. Son derece saskin görünen Bay Verkhovensky, o zamanlar, bir sürü palavra atmak gibi bir aliskanlik edinmisti. - Bütün bunlar bana çok garip geliyor. Sevgili Peter, c'est une si pauvre tete! (zavalli bir insandir) Iyi kalpli, soylu, çok duyguludur ve sunu söylemeliyim ki, Petersburg'da onu, modern gençlerle karsilastirdigim zaman övünmüstüm; fakat, c'est un pauvre sire tout de meme... (ne de olsa zavalli bir gençtir) ve, bilirsiniz, duygululuk, yari olgunluk sonucudur. Onlari büyüleyen gerçekçilik degildir; sosyalizmin duygulu ve idealist yönüdür; oldugu gibi onun dini görünüsüdür; onun siiri, tabii herkes tarafindan evvelce kullanilmistir. Ve bununla beraber, bütün bunlarin bence anlami nedir? Burada bir sürü düsmanim var, orada daha da fazlasi ve babasinin etkisiyle yapmis oldugu söylenecek. Tanrim, Peter, kalkinma harekƒtinin önderi, ha!... Ne günlerde yasiyoruz!... Bununla beraber, kisa bir zaman sonra Peter, her zaman oldugu gibi parasinin gönderilmesi için Isviçre'deki kesin adresini bildirdi. Bu da gösteriyordu ki, siyasal bir göçmen degildir. Ve simdi, dis ülkelerde dört yil geçirdikten sonra, birden bire öz vatanina dönüyor ve kisa bir zaman sonra da sehre gelecegini bildiriyordu. Bunun da anlami, herhangi bir suçla suçlanmamis olmasiydi. Dahasi da vardi; sanki, biri onun isleriyle ilgileniyor ve onu yönetiyordu/Simdi, 85Rusya'nin güneyinden yaziyor ve oraya önemli bir is için gitmis oldugunu söylüyordu. Bütün bunlar iyiydi; ama, Bay Verkhovensky mülkün satisindan arta kalan 7000 ya da 8000 rubleyi nasil bulacagini düsünür ordu. Eger oglu bu konu üzerine tatsizlik çikarir da mahkemelik olurlarsa ne olacakti? Duygulu Peter'inin mülkünü hiçbir seye feda etmeyecegini de hissediyordu. Bir gün bana, alçak sesle: - Dikkat ettim, diye fisildadi. Acaba, neden bütün sosyalistler ve komünistler, bu kadar cimri, bu kadar malina düskün oluyorlar? Kuskusuz, en büyük sosyalistler, sosyalistliklerinin büyüklügü kadar da malina düskünlükleri büyük oluyor... neden acaba? Acaba, bu sadece fazla duysalliktan mi oluyor? Bay Verkhovensky'nin bu sözlerinde gerçek payi olup olmadigini bilemiyorum. Bütün bildigim, Peter'in kerestelerin satisindan haberdar oldugu ve bunun da Bay Verkhovensky tarafindan bilindigidir. Ayni zamanda, Peter'in babasina yazdigi mektuplari da okudum; Peter çok seyrek, yilda ancak bir mektup yazardi. Yalniz son zamanlarda iki mektup göndermis, bu mektuplar hemen hemen birbirini izlemisti. Ikinci mektup, gelisini babasina bildirmek içindi. Bu mektuplar kisa, kuru bir dille yazilmis ve sadece emir veren mektuplardi. Baba ogul, daha Petersburg'da ilk karsilasmalarinda son modaya uyarak senli benli olduklarindan, Peter'in mektuplari bana, eski mülk sahiplerinin Moskova ya da Petersburg'dan, mülklerini yöneten kölelerine yazdiklari mektuplari hatirlatiyordu. Ve simdi, Bay Verkhovensky'nin mali durumunu düzeltecek olan 8000 ruble, Bayan Stavrogin'in teklifi ile birden ortaya çikiyordu. Ayni zamanda, Bayan Stavrogin, bu paranin baska sekilde temin edilemeyecegini de kesinlikle ima etmisti. Bu bakimdan, Bay Verkhovensky bu teklife boyun egmek zorunda kalmisti. Bayan Stavrogin gider gitmez, bütün gün evine kapanip kimse ile görüsmedi ve hemen bana haber saldi. Tabii, aglayarak uzun uzun konustu; güzel sözler söyledi; arada bir söz dizisini kaybetti ve konudan uzaklasti; bazen bir sözü kötü anlamda kullaniyor ve son 86 derece memnun oluyordu. Sonra hafif bir mide sancisina tutuldu... Çok geçmeden her sey normal seyrini takip etti. Sonunda, yirmi yil evvel ölen Alman karisinin resmini çikartti ve acikli bir sesle onunla konusmaya basladi: "Beni affedebilecek misin?" Kendisini tamamen kaybetmis görünüyordu. Kederimizi bogmak için biraz da içtik. Biraz sonra tatli bir uykuya dalmisti. Ertesi sabah kravatini son modaya uygun olarak bagladi; dikkatle giyindi ve aynanin önünde sik sik kendisini kontrol etti. Mendiline esans döktü... hiç olmazsa birkaç damla... ve pencereden Bayan Stavrogin'i fark eder etmez, hemen baska bir mendil aldi ve esansli mendili minderin altina sakladi. Bayan Stavrogin, onun kararini ögrenince: - Çok güzel, dedi. Önce kararliliginizdan, sonra da, özel hayatinizda pek dinlemediginiz mantiginizin sesini duymanizdan ötürü memnun oldum. Ama, aceleye gerek yok. Bay Verkhovensky'nin beyaz kravatina bakarken ekledi: - Simdilik kimseye bir sey söylemeyin, ben de söylemeyecegim. Yakin zamanda dogum gününüz olacak; onunla beraber sizi ziyarete gelecegim. Bir çay yaparsiniz; fakat, rica ederim, aperitif ya da sarap olmasin; ama, buna ben dikkat ederim. Arkadaslarinizi da davet edin... yine de arkadaslarinizin seçimini beraberce yapariz. Eger gerekirse, Dasha ile bir gün önceden konusabilirsiniz. Dogum günü partinizde resmi bir açiklama yapacak degiliz; fakat, sadece küçük bir imada bulunacagiz ya da herhangi bir tören yapmadan herkese duyuracagiz. Ondan sonra, on bes gün içinde sessiz bir evlenme töreni olacak; tabii, mümkün olursa. Dügünden sonra bir süre için bir yere; örnegin, Moskova'ya gidersiniz. Ben bile sizinle beraber gelebilirim. Fakat, en önemlisi, o zamana kadar bu hususta kimseye bir sey söylememenizdir. Bay Verkhovensky sasirmisti. Böyle olamayacagini, Dasha ile karsilikli konusmasi gerektigini söyleyecek oldu; fakat Bayan Stavrogin öfkeyle haykirdi: - Onunla konusmanizin size ne yaran olacak. Belki de bütün bunlardan hiçbir sey çikmayabilir... 87Gelecegin damadi tamamen saskin olarak mirildandi. - Ne demek istiyorsunuz? - Ne söylüyorsam onu. Henüz kesin bir karar vermis degilim. Fakat her seyin söyledigim gibi olacagini düsündügümden, endise etmenize gerek yok. Dasha'yi bizzat kendim hazirlayacagim. Hiçbir sey yapmak zorunda degilsiniz. Söylenmesi ve yapilmasi gereken her sey yapilacaktir. Bu bakimdan onu görmenize gerek yok. Onu ne için göreceksiniz? Yapacaginiz ne var ki? Hem ne gidin ne de mektup yazin. Rica ederim bu hususta tek söz dahi istemiyorum. Ben de tek söz etmeyecegim. Bayan Stavrogin herhangi bir açiklama yapmadan oldukça üzgün ayrildi. Görünüse göre, Bay Verkhovensky'nin hemen hazir tavirlarindan sasirmisti. Çok yazik!... Bay Verkhovensky'nin durumdan hiç haberi yoktu ve birçok bakimdan düsünme firsatini bile bulamamisti. Aksine, yeni bir hava çalmaya, büyük bir basari almis gibi tavir almaya baslamisti. Sürekli atip tutuyordu. Önümde durup kollarini iki yana açarak konusuyordu: - Hosuma gitti!... Duydunuz mu? isi öyle bir duruma getiriyor ki sonunda vazgeçecegim. Ben bile sabrimi tüketebilir ve red-debilirim!?.. "Yerinden kimildamadan otur, onu ne için göreceksin?" Fakat neden olmasin, sorarim size, neden evlenmek zorundayim? Kafasina bazi garip düsünceler geldi diye mi? Fakat, ben ciddi bir adamim ve deli bir kadinin hakkimdaki düsüncelerini her zaman için reddedebilirim!... Ogluma ve kendime karsi bazi görevlerim var!... Kendimi feda ediyorum, bunu anlayamiyor mu? Belki de hayattan sikildigim, hiçbir seyi umursamadigim için kabul ettim. Fakat, beni kizdirip umursamazligimi bir anda yok edebilir. Beni fazla zorlayacak ve ben de vazgeçecegim. Et enfin le ridicule... (Hem sonunda çok gülünç olacak)... Bana kulüpte ne diyecekler? Liputin ne... ne söyleyecek? "Belki de hiçbir sey olmaz!..." Tamam degil mi? Yeterli degil mi? Bu... bu kadari da fazla oldu! Jesuis un forçat, un Badinquet, (bir forsayim ben.) Napolyon'un kaçmasi için elbiselerini ona veren bir forsa.... köseye kistirilmis un (bir) adamim ben... 88 Bütün bu yakinmalar arasinda, bencil bir gurur vardi. Bununla beraber, o aksam yine biraz içtik. 3. BASKA BIR ADAMIN GÜNAHLARI Aradan bir hafta geçmeden isler yavas yavas gelismeye basladi. Arada sunu da söyleyeyim ki, bu ugursuz hafta içinde, en yakin sirdasi olarak, zavalli dostumdan hemen hemen hiç ayrilmadim. O hafta kimseyi görmedigimiz ve hep yalniz kaldigimiz halde utançtan yerin dibine geçiyordu; hatta, benden bile utaniyordu; öyle ki, bana açildikça, büsbütün yanip yakiniyordu. Çok hassas oldugu için sehirde herkesin bildiginden endiseleniyordu. Degil kulüpte, kendi arkadaslari arasinda görünmekten çekiniyordu. Normal günlük yürüyüslerine bile hava iyice karardiktan sonra çikiyordu. Aradan bir hafta geçti; o hƒlƒ nisanli olup olmadigini ne kadar gayret ederse etsin, kesin olarak ögrenememisti. Nisanlisi ile gö-rüsememisti ve kuskusuz, onun nisanlisi olup olmadigini, bu isin ciddi bir yönünün bulunup bulunmadigini bile bilmiyordu. Her nedense, Bayan Stavrogin onu kesin olarak görmek istemiyordu. Mektuplarinin ilkine cevap olarak (ve ona çok sayida mektup yazdi) Bayan Stavrogin, çok mesgul oldugundan kendisini rahatsiz etmemesini; önemli isler pesinde oldugunu; onunla görüsemeyecegini; isi azaldigi zaman kendisini görmeye gelebilecegini yazdi. Mektuplarina gelince, "maskaralik" diye adlandirdigini ve onlari açmadan geri çevirecegini ekledi. Bu notu okudum; Bay Verkhovnesky okumam için vermisti. Bununla beraber, bütün bu sert kelimelerin her biri, büyük endisesinin yaninda anlamsizdi. Bu endisesi onu büyük çapta hirpaliyordu; bu nedenle, zayifladi ve cesaretini kaybetti. Her seyden utanmasina neden olan, benimle bile tartismayi reddettigi bir seydi. Tersine, her ne zaman bu konuyu açacak olsam, bana yalan söylüyor 89ve küçük bir çocuk gibi sözü degistirmeye çalisiyordu; böyle olmasina ragmen beni her gün çagirtiyordu; bensiz iki saatini bile geçiremiyordu; ekmege, suya ihtiyaci oldugu kadar bana da ihtiyaci vardi. Böyle bir tutum, bir bakima benligimi incitiyordu. O zaman, Bay Verkhovnesky'nin bu sirrini, endisesini açiklamasinin, kredisini artirmayacagina kesin olarak inanmistim ve bu nedenledir ki, henüz genç oldugumdan hislerinin kabaligi ve kuskularinin çirkinligi karsisinda öfkelenmemek elimden gelmiyordu. O kizginligim aninda, itiraf etmeliyim ki, belki onun sirdasi olmak beni yordugundan ötürü, onu suçluyor da olabilirdim. Bazi seylerin itirafinin güç oldugunu bildigim halde, direterek her seyi açiklamasini saglamaya çalistim. O da benim içimi görüyor; yani, onun içini gördügümü ve ona kizdigimi hissediyor; ona kizdigim ve içini gördügüm için o da bana kiziyordu. Belki de ona karsi öfkelenmem anlamsiz ve saçmaydi; fakat, iki adam uzun zaman beraber bulun-muslarsa, o iki kisi arasindaki dostluk gerçekten güçlenir. Belirli bir görüs açisindan, kendi durumunun belirli taraflarini çok iyi anliyordu; kuskusuz, saklamasinin gerekli oldugunu düsündügü noktalari ustalikla atliyordu. Arada sirada Bayan Stavrogin hakkinda bazi sözler söylerdi. - Ah, önceleri böyle degildi. Beraberce oturup tatli tatli tartistigimiz zaman böyle degildi. O günler konusabilirdi, biliyor musunuz? O günlerde kendisine özgü düsünceleri oldugunu söylersem inanir misiniz? Simdi her sey degisti!... Eski günlerin geçmis oldugunu söylüyor. Geçmisi hor görüyor... Simdi bir çesit yönetici, dünyaya karsi dis bileyen bir kisi oldu ve daima yüzü asik... Hemen itiraz ettim. - Emirlerini yerine getirdiginize göre neden kizmis olsun? Cin gibi bir tavirla yüzüme bakti. - Cher ami, (sevgili dostum) arzusunu kabul etmeseydim, son derece öfkelenecekti!... Ama yine de, kabul ettigim zamankinden daha az kizacakti! 90 Bu yorumundan son derece memnun oldu ve o gece bir siseyi beraberce bosalttik. Fakat, neseli durumu pek kisa sürdü; ertesi sabah, her zamankinden daha kötü bir durumda ve daha kederliydi. Fakat daha çok, sehre yeni gelmis olan Drozdov'lara, eski dostlugunu yenilemek için gereken ziyareti yapmaya bir türlü karar verememesine kiziyordum. Anladigima göre, Drozdov'lar da bunu bekliyor ve gelmeyisinin nedenini sorup duruyorlardi. Kendisi de bu ziyareti yapmayi arzu ediyordu. Lisa'dan sözederken anlayamadigim bir heyecanla konusuyordu. Kuskusuz ki onu, bir zamanlar çok sevdigi küçük bir çocuk olarak hatirliyordu. Fakat nedense, simdiki dertlerinin ve en önemli sikintilarinin onun yaninda sona erecegini düsünmüyordu. Lisa'nin kisiliginde olaganüstü bir yaratik bulacagina inaniyordu. Her gün ona gitmeye karar verdigi halde gitmiyordu. Isin en garip tarafi, onunla benim de tanismak istememdir; bu da ancak, Bay Verkhovensky tarafindan yapilabilirdi. Onunla sik sik karsilasmalarim, üzerimde derin bir etki birakmisti... Tabii bu karsilasmalarim, sokakta oluyordu. Onu, sik bir binici elbisesiyle, güzel bir atin üstünde ve rahmetli general Drozdov'un yakisikli akrabasi genç subayin esliginde görüyordum. Gözlerimin kamasmasi kisa sürmüstü ve hayalimin olmayacak bir sey oldugunu hemen anlamistim. Bununla beraber, kisa bir zaman bile sürmüs olsa, gerçek olduguna göre, evinden çikmamakta israr eden zavalli dostuma o zamanlar nasil kizdigimi tahmin etmek kolay olur. Grubumuzda bulunan herkes, Bay Verkhovensky'nin bir süre için hiçbir ziyaretçi kabul etmeyeceginden ve rahatsiz edilmemesini istediginden haberdar edilmisti. Vazgeçmesi için çok ugrasmakla beraber, kimseyle görüsmek istemedigini dostlarina bildirmesine engel olamadim. Arzusuna uyarak bütün dostlarinin evini teker teker dolastim; Bayan Stavrogin'in bizim 'ihtiyar'a bazi isler verdigini (aramizda ona ihtiyar derdik), yillardan beri daginik duran mektuplarin bir düzene sokulmasini istedigini, bu nedenle evine kapandigini ve kendisine yardim ettigimi söyledim. Sadece, Liputin'e 91ugramadim; ona gitmeyi, her gün ertesi güne birakiyordum; fakat, dogrusunu söylemek gerekirse ondan korkuyordum. Söyledigim tek kelimeye inanmayacagini biliyordum; ondan saklamak istedigimiz bir sir oldugunu düsüneceginden ve yanindan ayrilir ayrilmaz hemen disari firlayacagindan ve ortada neler döndügünü ögrenmek için bir sürü saçmaliklar yapacagindan emindim. Bütün bunlari kendi kendime tekrarlayip dururken, ona rastladim. Durumu anlattigim tanidiklardan her seyi ögrenmisti bile. Fakat, söylemesi gariptir ki, Bay Verkhovensky hakkinda tek soru sormadi ve ona ug-rayamadigim için özür dileyecegim sirada hemen sözümü kesti; konusmayi baska bir konuya çevirdi. Bana söylenecek çok seyi vardi; çok heyecanli ve kendisini dinleyecek birini buldugundan dolayi çok memnundu. Sehir haberlerinden deginmeye basladi; valinin "degisik agizli" karisinin gelisinden, kulüpte onlara karsi yapilan hareketlerden, herkesin ortaya yeni yeni fikirler atmasindan ve bunun herkese nasil bulastigindan falan sözetti. Tam on bes dakika konustu ve öylesine eglenceli anlatiyordu ki bir türlü kendimi yanindan koparamiyordum. Gerçi ondan hiç hoslanmazdim; ama, itiraf etmeliyim ki, kendisini dinletme hüneri vardi; özellikle, öfkeli oldugu zamanlar. Bu adam, benim fikrime göre, dogustan casustu. Sehrimizde geçen bütün olaylari dakikasi dakikasina haber alirdi; sehrin en olmadik sirlarini bilirdi; bazen kendisini hiç ilgilendirmeyen olaylari bu kadar ince ayrintilari ile bilmesine hayret etmemek elden gelmezdi. Çogunlukla, karakter yapisinin kiskançlik olduguna inanmisimdir. Ayni gece, Bay Verkhovensky'ye, o sabah Liputin ile karsilasmami ve anlattiklarini söyledigim zaman, heyecanlanarak beni sasirtan bir soru sordu: "Liputin biliyor mu, bilmiyor mu?". Bu konuyu böyle kolaylikla ögrenemeyecegine; ayrica, ögrenebilecegi bir kimsenin olmadigina inandirmaya çalistim; fakat, Bay Verkhovnesky bir türlü, bana inanmak istemedi. Sonra beklenmedik bir anda: -Ister inanin ister inanmayin, dedi. Fakat, sadece durumumuzu bütün ayrintilariyla bilmesinin disinda, her ikimizin de bilmedigi, belki de hiç ögrenemeyecegimiz ya da ögrendigimiz zaman geri 92 dönemeyecegimiz bir seyi de bildigi kanisindayim. Cevap vermemekle beraber, söylediklerinde bazi gerçeklerin gizli oldugundan emindim. Bu konusmadan sonra, bes gün Liputin'in ismini bile agzimiza, almadik; Bay Verkhovnesky'nin, birtakim kuskularini bana açtigi, istemedigi seyleri söyledigi için caninin sikildigini hissetmemek elimden gelmiyordu. *** Bir sabah... Bay Verkhovensky'nin evlenmeye razi oldugunun yedinci ya da sekizinci günü... saat on bir sularinda, her zamanki gibi yine kederli dostuma gitmek için acele ederken, basimdan bir olay geçti. Liputin'in "büyük yazar" dedigi Karmazinov'la karsilastim. Onun romanlari ve öyküleri yedisinden yetmisine kadar herkes tarafindan bilinirdi. Onlara ben de düskündüm; çocuklugumun ve gençligimin, bana en çok zevk veren yapitlariydi. Ama, sonralari ondan sogumustum; son zamanlarda çok sik yazdigi düsündürücü romanlari eskiden yazdigi siir dolu uzun öyküleri kadar ilginç degildi ve son yazilarini hiç begenmiyordum. Genel olarak, böylesine önemli bir konuda özel düsüncelerimi de açiklamama izin verecek olursaniz, söyle konusabilirim: Hayatlari süresince çogunlukla bir dƒhi olarak bellenen orta halli bu centilmenler, öldüklerinde yalniz iz birakmadan gitmekle kalmazlar; ayni zamanda, anilarimizdan bile silinirler. Fakat, bazilari, hayattayken bile, yeni bir kusagin çikmasi ile tamamen unutulup bütün zihinlerden silinirler. Hele bizim ülkede, tiyatroda sahnenin degismesi gibi kolaylikla oldugu dogrudur. Her zaman için, söyleyebilecekleri yeni bir sey olan Pushkin'ler, Gogol'ler, Moli‚r'ler ve Voltaire'ler ya da bütün meshurlar bu söylediklerimin disinda kalirlar!... Bu orta halli, yetenekli centilmenlerimizin, kendilerinin bile farkina varmadan, ömürlerinin sonuna geldikleri de bir gerçektir. 93Bitmez bir düsünce hazinesi olduguna uzun bir süre inanilan; kendisinden toplumun kipirdanisina olaganüstü, ciddi katkilari beklenilen bir yazarin, sonunda, en esasli düsüncesinin bile bir hiç oldugu, oldukça sik görülür ve bu nedenden dolayi, onlarin çok çabuk silinmelerine de hayret edilmemelidir. Fakat, yasli adamlar bunun farkina varmazlar ve kizarlar. Çalismalarinin sonunda, öfkeleri sasirtacak derecede artar. Kendilerini ne sanirlar, ancak Tanri bilir... Karmazinov için, sözü geçen kisilerle ve yüksek sosyete ile olan iliskilerine, hemen hemen, kendi benliginden daha çok önem verdigini söylüyorlardi. Eger ona iyi bir tavsiye ile geliyorsaniz, tabii, özellikle ona bir sey için gerekliyseniz, sizi çok candan karsilayacagi, pohpohlayacagi, basit kalpliligi ve alçakgönüllülügü ile sizi büyüleyecegi söylenirdi. Fakat, siz yanindayken, bir prens, kontes ya da korktugu biri gelecek olursa, oradan ayrilmaniza firsat kalmadan size, bir paçavra ya da küçük bir böcekmissiniz gibi kötü davranmayi en kutsal görevi kabul eder ve bu hareketinin soylu bir davranis olduguna inandigi söylenir. Arzu ettigi takdirde kendisini tutabildigi, soylu davranislari çok iyi bildigi halde, o kadar ben-cilmis ki, toplumun edebiyatla pek ilgisi olmayan çevrelerinde bile yazarligini ileri sürmeden edemezmis. Diger taraftan, eger biri yanlislikla umursamazligi ile canini sikacak olsa, son derece gücenir ve öç almak için firsat ararmis. Yaklasik bir yil kadar önce, ruhbilimle ilgili oldugu kadar, en kaba bir siirsel türde de yazilmaya çalisilmis bir yazisini, bir dergide okumustum. Ingiltere kiyilarinda bir yerde, bizzat kendisinin tanik oldugu, bir geminin batisini, bogulmak üzere olanlarin kurtarilmalarini ve bogulanlarin cesetlerinin sahile getirilislerini nasil seyretmis oldugunu anlatmisti. Bu oldukça uzun ve kalabalik sözlü yazi, kendisinin ne kadar iyi bir insan oldugunu göstermek amaciyla yazilmisti. Satirlarin arasinda yazarin sanki söyle dedigi anlasiliyordu: "Bakin bana, su dakikalarda nasil cesurca davrandim. Denizin, firtinanin, kayalarin, parçalanan geminin kalintilari size ne anlatir? Bütün bunlari kalemimin gücü ile size anlattim. Ölü kollari arasinda ölü çocugunu sikica tutan bogulmus kadina neden 94 bakiyorsunuz? Bana baksaniz daha iyi edersiniz. Olayin görünüsüne dayanamayip arkasini dönen bana bakin. Bakin, ben arkami dönmüs duruyorum; (dehset içindeyim ve onlara dönüp bakacak gücü bulamiyorum; gözlerimi yumdum... bunu daha ilginç bulmuyor musunuz?" Karmazinov'un bu makalesi hakkindaki fikrimi Bay Verkhovensky'ye söyledigim zaman benimle ayni fikirde oldugunu söyledi. Son günlerde Bay Karmazinov'un gelecegi haberi sehirde yayildigi zaman, normal olarak onu ben de görmek; hatta, mümkün olursa onunla tanismak istemistim. Bir zamanlar arkadas olduklarindan bu arzumu Bay Verkhovensky araciligiyla yerine getirebilecegimi biliyordum. Ve simdi, onunla bir köse. basinda karsilastim. Onu derhal tanidim; valinin karisiyla bir arabada giderlerken üç gün kadar önce bana göstermislerdi. Yaklasik elli bes yaslarinda, kisa boylu, agirbasli ve silindir sapkasinin kenarlarimdan, tertemiz pembe kulaklarinin arkasina kivrilan gür, kir saçli bir ihtiyardi. Ince, uzun, alay edercesine kivrilmis dudaklari, biraz etlice burnu ve keskin bakisli gözleriyle, teiniz, küçük yüzü pek güzel sayilmazdi. Giyimi biraz dikkatsizceydi. Üzerinde, ancak yilin bu mevsiminde Kuzey Italya ya da Isviçre'de giyilebilecek cinsten siyah bir pelerin vardi. Fakat giyiminin çok küçük seyleri dahi; kol dügmeleri, yakasi, dügmeleri; ince, siyah bir kurdelenin ucuna bagli baga gözlügü ve yüzügü, yüksek tabakadaki insanlarin kullandiklari cinstendi. Yazin muhakkak kumastan yapilmis, yaninda sedef dügmeleri olan renkli tozluklarla dolastigi kanisindayim. Onu gördügümde, köse basinda durmus etrafina bakmiyordu. Kendisine ilgi ile baktigimi görünce, tatli, fakat biraz tiz bir sesle sordu: - Bykov Sokagi'na nasil gidebilecegimi söylemek nezaketinde bulunur musunuz? Büyük bir heyecanla: - Bykov Sokagi mi? diye haykirdim. Buradan uzak degildir. Bu cadde boyunca yürürseniz soldaki ikinci sokak. 95- Çok tesekkür ederim. Oh, kahrolsun o dakika!... O dakikada ürkek ve son derece alçakgönüllü göründügüme inaniyorum. Her seyin bir anda farkina vardi ve tabii, her seyi anladi; yani, kim oldugunu bildigimi, onun kitaplarini okudugumu ve çocuklugumdan beri ona taptigimi ve ürktügümü, alçakgönüllülükle ona saygi duydugumu anlamisti. Gülümsedi; tekrar basini egdi ve tarif ettigim yöne dogru yürüdü. Neden geri dönüp pesinden gittim bilmiyorum; neden yaninda on adim kostum bilmiyorum. Yine birdenbire durdu. Yine bana hitap ederek haykirdi: - En yakin araba duragini da söyleyebilir miydiniz? Igrenç bir haykiris; igrenç bir ses! - Araba duragi mi? En yakin araba duragi... katedralin yaninda... orada daima araba bulmak mümkündür. Bunu söyler söylemez döndüm ve neredeyse kosacaktim. Tahmin ederim ki, bunu bekliyordu. Tabii, hemen kendime geldim ve kazik gibi durdum; fakat, hareketimi fark etmis ve o tatsiz gülümsemesiyle yüzüme bakiyordu. Tam o sirada ömrüm oldukça unutamayacagim bir sey oldu. Birdenbire sol elinde tasimakta oldugu küçük çantayi yere düsürdü. Dogrusu bu çanta da degildi; küçük bir kutu, atase çantasina da benziyordu; fakat, daha çok kadinlarin tasidiklari makyaj çantasini andiriyordu. Ne oldugunu kesin olarak bilmiyorum; bildigim, onu yerden almak için dönmüs oldugumdur. Onu yerden almadigima kesin olarak eminim; fakat, yerden almak için yaptigim ilk hareket kimseyi yaniltamazdi. Bu hareketimi gizleyemedigim de muhakkak; hem de aptal gibi kizarmistim. Alayci adam, anlamak istedigi her seyi bir anda anlayivermisti. Sevimli bir sesle: - Zahmet etmeyin, efendim, ben alirim, dedi. Sanki çantayi yerden almayacagimi anlamamis gibi bir tavirla egilip yere düsen çantasini aldi. Bu hareketi yaparken sanki benden 96 evvel davranmis gibi bir çabuklugu vardi. Tekrar basiyla selamladi ve beni bir budala gibi oldugum yerde birakarak yoluna devam etti. Çantayi yerden almis bile olsam durumda bir degisiklik olacagini sanmazdim. Bes dakika süreyle kendimi tamamen rezil olmus zannettim; fakat, Bay Verkhovensky'nin evine geldigim zaman kahkahalarla gülmeye basladim. Bu karsilasmayi öyle gülünç bulmustum ki, bütün olayi, hareketlerimiz de dahil olmak üzere Bay Verkhovensky'ye anlatmaya karar verdim. *** Bu kez Bay Verkhovensky'yi olaganüstü degismis bulunca çok sasirdim. Beni görür görmez büyük bir heyecanla karsilamak için kostugu gerçektir. Fakat, öylesine dalgindi ki, anlattiklarimi dinlediginden bile kuskuluydum. Karmazinov'un isminden söz eder etmez, kendisini çilgin gibi kaybetti. - Ondan sözetmeyin!... diye haykirdi. Onun ismini agziniza almayin! Bakin, suna bakin! Oku! Oku!... Bir çekmece çekti ve masanin üstüne, kursun kalemle acele acele yazilmis üç kƒgit parçasi atti. Bunlarin hepsi Bayan Stavrogin' dendi. Ilk not, iki gün önce, ikincisi dün ve üçüncüsü de bugün, bir saat önce yazilmisti; üç mektup da pek önemsizdi. Tek konu, Kar-mazinov'du; Karmazinov'un onu ziyarete gelmemesi halinde ne kadar üzüleceginden ve gururunun incineceginden söz ediyordu. Iste iki gün önce gelen birinci not (belki üç gün önce ve dört gün önce yazilanlar da vardi): "Nihayet bugün ziyareti ile size seref verecek olursa, benden sözetmemenizi rica ederim. En küçük bir imada bile bulunmayin. Benim hakkimda konusmayin ve beni ona hatirlatmayin." V.S. 97Dünkü not: "Nihayet bu sabah sizi ziyarete harar verecek olursa, en agirbasli hareketin onu evinize kabul etmemek olacagini saniyorum. Ben böyle düsünüyorum, sizin nasil düsündügünüzü bilmiyorum." V.S. Bugünkü not, sonuncusu: "Evinizin kirli ve tütün dumani ile dolu oldugundan eminim. Maria ve Foma'yi gönderiyorum; yarim saatte her tarafi temizleyip toplarlar. Onlara karismayin, odanizi toplarlarken siz mutfakta oturun. Bir Buhara halisi ve iki Çin vazosu gönderiyorum: onlari uzun zamandan beri size hediye etmeyi düsünüyordum zaten; ayni zamanda Teniers'imi gönderiyorum (bir süre için). Vazolari pencerenin içine koyabilirsiniz ve Teniers'i de tam Goethe'nin resminin altina asin; orada daha çok göze çarpar ve sabahlan da orasi daima aydinlik olur. Nihayet gelirse, onu son derece kibar karsilayin; fakat önemsiz seylerden ya da bilimsel konulardan söz edin; sanki, ondan henüz dün ayrilmis gibi davranin. Benim hakkimda tek kelime dahi söylemeyin. Aksam belki sizi görmeye gelebilirim." Hamis: Eger bugün gelmeyecek olursa, artik hiç gelmez. Notlan okuyunca dostumun böyle basit seylerden heyecanlanmasina sastim. Sorgu dolu bakislarimi ona kaldirdigim zaman notlari okudugum sürede her zaman takmakta oldugu beyaz kravatini, kirmizi bir kravatla degistirmis oldugunu gördüm. Sapkasi ve bastonu masanin üstünde duruyordu. Rengi solmustu ve elleri titriyordu. Sorgu dolu bakislarima öfkeyle karsilik verdi. - Onun heyecani umurumda bile degil!... Je m'en fiche! (bile degil!) Benim mektuplarima cevap vermedigi halde Karmazinov için heyecanlaniyor!... Iste, iste bana dün geri gönderdigi açilma98 mis mektuplarimdan biri, orada masanin üstünde, kitabin altinda, L'Homme qui rit'in altinda, (gülen adam) Sevgili Nicholas için üzülüyorsa bana ne? Je m'en fiche et je proclame ma libert‚. Au di-able le Karmazinov! Au diable Lembke! (Viz gelir, hürriyetimi ilan ediyorum. Karmazinov'un cani cehenneme! Lembke'nin cani cehenneme!) Vazolari hole, Teniers'i çekmeceye sakladim ve beni derhal kabul etmesini istedim. Duydunuz! Ondan istedim!... Ben de kursun kalemle ayni cins kƒgida karaladim ve Nastasya ile gönderdim ve bekliyorum. Dasha'nin kendi agziyla ve Tanrinin huzurunda ya da hiç degilse, sizin huzurunuzda söylemesini istiyorum. Vous me seconderes, n'est-ce pas, comme ami et t‚moin. (Bana bir dost ve tanik olarak yardim edeceksiniz, degil mi?) Yüzümü kizartmak, yalan söylemek istemiyorum; gizli kapakli isler istemiyorum; bu iste gizli hiçbir sey istemiyorum!... Her seyi bana samimiyetle itiraf etsinler, açik olarak, onurluca ve sonra... sonra belki ben onlari onurlu davranisimla utandiririm!... Onun bir alçak olduguna inanmisim gibi büyük bir öfkeyle bana bakti ve birden parladi. - Ben bir alçak miyim, degil miyim, aziz dostum? Bir yudum su içmesini rica ettim; onu daha önce hiç bu kadar heyecanli görmemistim. Konusurken odanin bir kösesinden öbür kösesine kosuyordu; fakat, birden garip bir tavirla karsimda durdu. Asiri bir gururla tepeden tirnaga beni süzdü ve yine basladi. - Beni, Stepan Vershovensky'yi, onuru ve büyük ilkeleri ugruna, gerekirse heybesini, yoksul çikinini, zayif omzuna vurup bir daha geri dönmemek üzere buradan gidebilecek kadar güçlü sanmiyor musunuz, efendim? Stepan Verkhovensky'nin, baskiyi, çilgin bir kadinin baskisini, yani, dünyadaki en onur kirici, amansiz baskiyi, büyük bir soylulukla geri çevirmesi ilk defa olmuyor; gerçegi dikkate almadan sözlerime güldügünüzü görüyorum, efendim!... Oh, bir tüccarin yanina girip çocuklarina ögretmenlik ederek son günlerimi orada geçirebilecegime, ya da bir çitin dibinde açliktan ölecek 99kadar güçlü olduguma inanmiyorsunuz. Cevap verin, hemen cevap verin!... Inaniyor musunuz, inaniyor musunuz? Bilerek cevap vermedim. Hatta, olumsuz cevabimla onu incitmek istemedigim için cevap vermekten kaçiniyormusum gibi bir de tavir takindim. Onun bu öfkesinde gururumu kiran bir sey vardi ve kisisel de degildi, ah, hayir!... Fakat... bunu daha sonra anlatacagim. Bay Verkhovensky'nin rengi gerçekten soldu. - Belki yanimda sikiliyorsunuzdur, Bay G... (benim adim). Sonra, çogunlukla olaganüstü öfkelenip parlamasindan önce yüzüne gelen solgun ifadeyle: - Belki de...beni bir daha görmek istemezsiniz, dedi. Endiseyle ayaga firladim; tam o sirada Nastasya odaya girdi ve üzerine kursun kalemle bir seyler karalanmis bir kƒgit parçasini sessizce ona uzatti. Bir göz attiktan sonra firlatip bana atti. Kƒgitta Bayan Stavrogin'in yazisiyla iki kelime vardi: "Evde oturun." Bay Verkhovensky sapkasini, bastonunu sessizce aldi ve acele adimlarla kapiya dogru yürüdü; bir tutsak gibi ben de pesinden gittim. Birden koridorda birtakim sesler ve acele adim sesleri duyuldu. Sanki yildirimla vurulmus gibi yerinde çakilip kaldi. Kolumu tutarak fisildadi: - Liputin L.Mahvoldum!... Tam o anda Liputin odaya daldi. Bay Verkhovensky, Liputin geldi diye neden mahvolacakti bilmiyordum ve bu sözüne bir anlam da verememistim; her seyi ruhsal düzeninin bozukluguna verdim. Fakat, böyle olmakla beraber duydugu dehset olaganüstüydü ve olacaklari yakindan izlemeye karar verdim. Odaya girerken Liputin'in yüz ifadesi, bütün yasaklamalara ragmen, bu kez içeri girmeye özel bir hakki oldugunu gösteriyordu. Beraberinde hiç tanimadigimiz, kiligina bakilirsa, henüz yoldan 100 geldigi belli birini de getirmisti. Bay Verkhovensky'nin anlamsiz bakisma karsilik yüksek sesle konusmaya basladi. - Size yeni bir ziyaretçi getiriyorum, hem de önemli biri! Bu bakimdan yalnizliginizi bozmaya cesaret ediyorum. Bay Kirilov, ender rastlanan bir insaat mühendisidir. Ve en önemlisi, efendim, oglunuzu taniyor, Peter Verkhovensky'yi. Oglunuzun çok yakin bir arkadasi. Ondan bir de haber getirmis. Yoldan henüz geldi. Ziyaretçi sert bir sesle: - Haber getirmis oldugumu siz uyduruyorsunuz, dedi. Haber getirmedim; fakat, Verkhovensky'yi tanidigim dogrudur. Ondan, on gün evvel Kharkov sehrinde ayrildim. Bay Verkhovensky tereddüt etmeden adamin elini sikti ve oturmasi için isaret etti; bir bana, bir de Liputin'e bakti; sonra, sanki kendisine gelmis gibi aceleyle oturdu; fakat, sapkasi ve bastonu hƒlƒ elindeydi. - Tanrim, demek çikiyordunuz!... Oysa, bana çok mesgul oldugunuz söylenmisti!... - Evet, kendimi iyi hissetmiyorum. Sadece yürüyüse çikiyordum. Ben... Bay Verkhovensky birden sustu ve elindeki sapkayla bastonunu divanin üstüne birakti ve kizardi. Bu arada aceleyle konugu inceliyordum. Genç bir adamdi... tahminen yirmi yedi yaslarinda... düzgün kilikli, biraz kirlice solgun benizli, donuk siyah gözlü, uzunca boylu ve esmerdi. Biraz düsünceli ve dalgin görünüyordu. Konusmasini kesik kesik, dilbilgisi bakimindan kit cümlelerle sürdürüyordu. Biraz uzunca cümle kurmak zorunda kaldigi zaman, oldukça garip kelime düsüklükleri yapiyordu. Liputin, Bay Verkhovensky'nin hayretini fark ediyor ve bundan sevinir görünüyordu. Odanin zit köselerindeki koltuklara oturan ev sahibi ile konuga ayni uzaklikta olabilmek için oturdugu hasir sandalyeyi hemen hemen odanin ortasina dogru sürmüstü. Keskin bakisli gözleri, odanin her kösesini arastiriyordu. 101Bay Verkhovensky, nihayet konuguna mirildandi. - Ben... Peter'i uzun bir süreden beri görmedim. Avrupa'da mi tanistiniz? - Burada ve Avrupa'da. Liputin araya girdi. -Bay Kirilov, dört yillik bir ayriliktan sonra Avrupa'dan henüz döndü. Mesleginde ilerlemek için gitmisti ve simdi de demiryolu köprüsünde is alabilmek amaciyla buraya geldi. Simdilik cevap bekliyor. Peter'in araciligiyla da Drozdov'lari ve Lisa'yi taniyor. Mühendis dimdik oturuyor ve yapmacik bir sabirsizlikla dinliyordu. Bir seylere kizdigi her halinden belli oluyordu. - Bay Stavrogin'i de taniyor. Bay Verkhovensky sordu: - Bay Stavrogin'i de taniyor musunuz? -Evet, efendim; Onu da taniyorum. - Peter'i o kadar uzun zamandan beri görmedim ki... kendimde onun ba... babasi olmak hakkini göremiyorum... C'est le mot. (sadece bir deyis) Ben... sey... ondan ayrildiginiz zaman nasildi? Bay Kirilov yine ayrintili olarak cevap vermeyi gereksiz görmüs olacak ki kisaca: - Ondan ayrildigim zaman iyiydi... o da gelecek, dedi. Bir seye kizdigi belli oluyordu. - Geliyor ha! Nihayet ben... anliyorsunuz ya, Peter'i o kadar uzun zamandan beri görmedim ki! Bay Verkhovensky kelimelerini sasiriyordu. -Zavalli oglumu bekliyorum. Kendisine karsi çok suçluyum... diye devam etti. Yani sunu demek istiyorum ki, Petersburg'da ondan ayrildigim zaman... ya... yani, düsünmedim ki... onu bir hiç sayiyordum, onu... quelque shose de ce genre. (yani, böyle bir sey). Biliyor musunuz, sinirli, çok duygulu ve... ürkekti. Gece ölmesinden korktugu için yatarken, yerlere kapanarak dua eder, yastiginin üs102 tüne haç çizerdi... Je m'en souviens. Enfin, (onu hatirliyorum. Nihayet,) ne soylu bir duygu, yani degerli bir sey, ne de gelecek için bir düsünce filizi... C'etait comme un petit idiot (küçük bir budalaydi.) Fakat ne söyledigimi bilmiyorum galiba. Özür dilerim, Ben... sey... beni buldunuz... Mühendis birdenbire asiri bir merakla sordu: - Yastigina haç çizdigini söylerken ciddi miydiniz? - Evet, çizerdi. - Pekƒlƒ; sadece ögrenmek istemistim... devam edin. Bay Verkhovensky sorgu dolu gözlerle, Liputin'e bakti. - Beni ziyarete geldiginiz için memnunum; ama, simdiki durumum benim... sey... sahi, nerede kaliyorsunuz? - Bogoyavlenskaya sokagi, Filippov'un evinde. Kendimi tutamadan: - Oh, dedim. Shatov da orada oturuyor. Liputin ƒdeta bagirarak: - Evet, ayni evde, dedi. Shatov tavan arasinda oturuyor. Bay Kirilov, Yüzbasi Lebyatkin'in katinda bir odada kaliyor. Shatov'u ve karisini da taniyor. Avrupa'da karisinin yakin arkadasiymis. Bey Verkhovensky birden duygulanarak bagirdi: - Comment!... (Nasil!) De ce pauvre ami (bu zavalli dostumuzla) ve su kadinin sanssiz evlilikleri hakkinda bir seyler biliyor musunuz? Kadini sahsen taniyan biri olarak ilk kez sizinle karsilasiyorum ve eger sadece... Mühendis, kipkirmizi olarak onun konusmasini yarida kesti: - Ne kadar saçma!... Her seyi nasil uyduruyorsunuz, Liputin! Shatov'un karisini hiç görmedim... belki sadece uzaktan bir kere görmüsümdür, o kadar. Yakindan hiç görmedim diyebilirim. Shatov'u tanirim. Neden böyle uydurup duruyorsunuz? Kanepenin üzerinde sert bir hareketle döndü; sapkasini kapti, tekrar yerine birakti; yine eskisi gibi oturdu; sonra, kivilcimlar 103fiskiran gözlerle meydan okurcasina Bay Verkhovensky'ye bakti. Böylesine öfkelenmesini hiçbir zaman anlayamadim. Bay Verkhovensky, duygulu bir tavirla: - Bagislayin, dedi. Bunun çok nazik bir mesele oldugunu biliyorum... - Burada nazik bir mesele falan yok. Ayip, hakikaten ayip ama, "saçma" diye size degil, Liputin'e bagirdim; çünkü, daima uyduruyor. Size hitap ettigimi düsündünüzse bagislayin. Shatov'u taniyorum; ama, karisini hiç tanimiyorum... hiç!... - Anladim. Anladim. Ve israr ettiysem, sadece, zavalli dostumuzu, nötre irascible'ami, (öfkeli dostumu) çok sevdigimden ve onunla daima ilgilendigimdem... Eski, belki de gençlikten; fakat oldukça degerli düsüncelerini birden degistirmis oldugunu düsünmemek elimden gelmiyor. Ve simdi de nötre sainte Russie (Kutsal Rusya'miz) hakkinda o kadar yaygara kopariyor ki, bu organik degismeyi, baska türlü adlandiramam; aile içindeki müthis bir sarsintiya, yani demek ki, sanssiz evliligine vermek egi-limindeyim. Zavalli Rusyamizi iyice taniyan, avcunun içi gibi bilen ve bütün hayatini Rus halkina vermis olan ben ve dahasi da... Mühendis bir kere daha aniden konustu: - Rusya'yi ben de bilmem ve... inceleme firsatini da bulamadim. Sonra, yine kanepede sert bir dönüs yapti. Bay Verkhovensky sözünün yarisinda kalmisti. Liputin: - Inceliyor, Rusya'yi inceliyor, diye araya girdi. Incelemelerine henüz basladi ve Rusya'da artan intihar olaylarinin nedenleri ve genel olarak, toplumda intihar olaylarini artiran ve azaltan nedenler üzerine çok ilginç bir makale hazirliyor. Pek sasirtici sonuçlara varmis. Mühendis son derece heyecanlanarak: - Hiç hakkiniz yok, diye öfkeyle mirildandi. Hiç de makale degil... Ben asla... böyle saçma seyler... rastlantiyla, size gizli olarak 104 sordum. Hiç de bir makale degil; yayimlamiyorum ve sizin hakkiniz yok... Liputin'in pek keyiflendigi açik seçik belliydi. - Özür dilerim; belki de edebi çalismaniza makale demekle yanildim. Bay Kirilov sadece gözlem yapiyor ve meselenin aslina ya da daha dogrusu, onun ahlaki yönüne deginmiyor. Gerçekten, böyle erdeme ait seyleri kabul etmiyor ve iyilik amacinin hatiri için genel yikimin en son ilkeleri taraftaridir. Avrupa'da sagduyunun saglanabilmesi için yüz milyondan fazla bas talep ediyor... Son baris görüsmelerinde istenenden oldukça fazla: Bu bakimdan Bay Kirilov herkesten önde gidiyor. Mühendis, karsisindakileri küçük gören bir tebessümle dinliyordu. Yarim dakika kadar herkes sustu. Nihayet Bay Kirilov magrur bir tavirla: - Bunlarin hepsi saçma, Liputin, dedi. Eger rastlantiyla size bazi seyler anladiysam ve siz onlara hemen sarildiysaniz, elimden bir sey gelmez. Fakat hakkiniz yok; çünkü, bunlardan kimseye sö-zetmedim. Konusmaya tenezzül etmem. Eger inançlarim varsa, onlar bana aittir; fakat siz... ahmakça davrandiniz. Bir karara baglanmis konular üzerine konusmam. Tartismadan nefret ederim. Hiçbir zaman tartismak istemedim... Bay Verkhovensky dayanamadi. - Belki de çok haklisiniz. - Özür dilerim, fakat burada kimseye kirilmis degilim. Konuk, heyecanla ve çabuk çabuk konusmasina devam etti: - Dört yil içinde pek az insan gördüm... Dört yil çok az konustum ve kimseyle konusmamak için elimden geleni yaptim; bence nedenler vardi ki, kimseyi ilgilendirmez... Tam dört yil. Liputin ögrendi ve gülüyor. Anliyorum ve aldirmiyorum. Gücenmiyorum... sadece serbestligine sasiyorum. Düsüncelerimi size açmiyorsam... Sözünün burasinda hepimizi garip bir bakisla süzerek devam etti: 105- Beni hükümete ihbar edeceginiz korkusundan degil. Kesinlikle lütfen, böyle saçma seyleri akliniza getirmeyin... Bu sözlere hiçbirimiz cevap vermedik. Sadece birbirimize bakistik. Hatta, Liputin bile kis kis, alayli gülmesini unutmustu. Bay Verkhovensky kararli bir tavirla kanepeden kalkti. - Çok üzgünüm, baylar; fakat kendimi iyi hissetmiyorum ve oldukça da üzgünüm. Kusuruma bakmamalisiniz. Bay Kirilov sapkasini alarak dogrulurken: - Ah, gitmemizi istiyorsunuz, dedi. Böyle söylediginiz için memnun oldum; son derece unutkanim, biliyorsunuz. Yerinden kalkti ve içten bir tavirla, elini uzatarak Bay Verkhovnesky'ye dogru yürüdü. - Rahatsiz oldugunuz için üzüldüm. Bilmeden gelmis oldum. Bay Verkhovensky acele etmeden onun elini dostça sikti. - Aramizda basari saglamaniz en iyi dileklerim, dedi. Söylediginiz gibi, kendinize özgü nedenler yüzünden bu kadar yil Avrupa'da kalmis, insanlardan kaçinmis ve Rusya'yi unutmus olmanizi anliyorum. Burada dogup büyümüs biz Ruslar'a saskinlikla bakiyor olmalisiniz. Bize gelince, biz de size sasiyoruz. Mais cela passera (bu da geçecek). Yalniz bir sey var, beni sasirtan bir sey: Köprümüzü insa etmek istiyorsunuz, bununla beraber, genel yikim ilkelerine taraftar oldugunuzu söylüyorsunuz. Köprümüzü yapmamiza izin vermeyeceklerdir!... Kirilov sasirarak haykirdi. - Ne? Ne dediniz? Oh, bos verin!... Birden son derece iyi kalplilikle ve neseli kahkahalarla gülmeye basladi. Bir dakika kadar yüzünde çocuksu bir anlam belirdi. Bu anlamin ona çok uydugunu düsündüm. Bay Verkhovnesky'nin bu sözüne sevinen Liputin ellerini zevkle birbirine sürtüyordu. Fakat, bütün bu süre içinde Bay Verkhovnesky'nin neden dolayi Liputin'den korktugunu ve onun geldigini anlayinca neden "Mahvoldum!" diye haykirdigini hayretle düsünmekten kendimi alamam. *** 106 Hepimiz kapida duruyorduk. Ev sahibiyle konuklarin birbirlerine en iyi son sözlerini söyleyecekleri ve biraz sonra iyi dileklerle ayrilacaklari andi. Liputin, odadan çikmak üzereyken sanki kasten söylermis gibi: - Bay Kirilov'un bugün pek nesesi yok, dedi. Çünkü, kiz kardesi için Yüzbasi Lebyatkin ile tartisti. Yüzbasi Lebyatkin yarim akilli kiz kardesini kamçiyla;., hakiki bir Kazak kamçisiyla dö-vüyormus... her sabah ve aksam. Onun isine karismak istemeyen Bay Kirilov avludaki küçük bölüge geçti. Eh, iyi günler. Bay Verkhovensky sanki kirbaçla vurulmus gibi haykirdi. - Kiz kardesini mi? Hasta kizi mi? Kamçiyla, ha? Hangi kiz kardesi? Hangi Lepyatkin? Biraz önceki dehset duygusu tekrar gelmisti. - Lebyatkin mi? Emekli yüzbasi. Kendisine önceleri kidemli üsttegmen diyen. - Rütbesinden bana ne? Kiz kardesi kim? Tanrim! Lebyatkin diyorsunuz? Fakat, burada bir Lebyatkin vardi ki... - Ayni adam... bizim Lebyatkin... Virginsky'nin evinde, hatirladiniz mi? - Fakat, o sahte kƒgitlarla yakalanmamis miydi? -Eh, geri döndü. Hemen hemen üç haftadan beri burada ve hem de özel kosullarla. - Ama o bir alçaktir!... - Aramiza bir alçak almamamiz için bir neden var mi? Liputin birden siritti ve hos olmayan bakislarini Bay Verkhovensky'nin yüzüne dikti. - Ulu Tanrim! Böyle söylemek istemedim... fakat aslina bakacak olursaniz, alçaklik hususunda sizinle ayni düsüncedeyim; özellikle sizinle. Fakat, devam edin, devam edin; biraz daha anlatin. Böyle söylemekle neyi kastettiniz? Böyle söylemekle bir sey kastettiginize inaniyorum !... 107- Oh, hepsi saçma seyler, efendim. Yani, duruma bakarsaniz, yüzbasi sahte kƒgitlar yüzünden aramizdan ayrilmamis. Kendisinden saklanan kiz kardesini bulmak için gitmis. Simdi de onu getirmis; bütün mesele bu. Neden korkmus görünüyorsunuz, efendim? Sadece sarhos oldugu zaman, bana anlattiklarini söylüyorum. Ayik oldugu zaman bu hususta tek kelime bile söylemez. Son derece sinirli bir kisi ve ne demek istedigimi anliyorsaniz; yani, kötü bir askeri aliskanlik. Kiz kardesi deli oldugu kadar da topal. Birisi kizi, sözde bastan çikarmis görünüse göre; Lebyatkin, ailenin onuruna sürülen bu lekeye karsilik, uzun zamandan beri bu adamdan her yil belirli bir para alirmis. Sarhos konusmalarindan anlayabildigim bu kadar. Fakat, bana sorarsaniz bütün bunlar sarhos saçmalan. Sadece övünüyor. Ve ayrica, böyle durumlar çok daha ucuz yoldan halledilir. Bununla beraber, bolca parasi oldugu muhakkak; on bes gün kadar önce, yalinayak dolasiyordu; fakat simdi, elinde yüz rubleyle dolasiyor. Kiz kardesine her gün bir çesit nöbet geliyor. Kadin çiglik çigliga; o da kirbaciyla onu "yola" getiriyor. Kadin saygili olmayi bilmelidir, diyor... Anlayamadigim bir husus var; o da, Shatov'un o adamla beraber nasil oturabildigidir. Bay Ki-rilov, orada ancak üç gün kalabildi. Onu Petersburg'dan taniyor ve simdi de rahatsiz edilmemesi için avludaki küçük bölüge geçti. Bay Verkhovensky mühendise hitap ederek sordu: -Dogrumu? Kirilov öfkeyle mirildandi: - Liputin'e sorun. Bay Verkhovensky kendisini tutamayarak: - Sirlar, sirlar!... diye haykirdi. Birdenbire bu kadar çok sirlar ve sirlar nasil toplandi? Mühendis kaslarini çatti, kizardi, omuzlarini silkerek odadan çikti. Liputin: - Bay Kirilov kirbaci bile çekip elinden almis, diye ekledi. Kirip, pencereden disari firlatmis ve siddetli bir tartismaya girismis. 108 Kirilov hizla geri döndü. - Neden gevezelik ediyorsunuz, Liputin, dedi. Ahmaklik yapiyorsunuz. Neden böyle konusuyorsunuz? - Alçakgönüllükle ruhunuzun asil bir davranisini neden gizleyeyim? Hem sizin için konusuyorum... - Ne kadar saçma ve gereksiz... Lebyatkin'in aptalligi ve degersizligi... Bu iste tamamen zararli ve son derece... Hem neden böyle saçmaliyorsunuz? Gidiyorum. Liputin, parlak bir gülümsemeyle: - Ah, ne yazik! diye haykirdi. Size baska bir fikra anlatarak biraz neselendirecektim, Bay Verkhovesky. Aslinda bunu anlatmak için gelmistim; oysa, bunu siz de duymus olacaksiniz ya, neyse... baska bir zaman anlatirim. Bay Kirilov'un acelesi var. Allahaismarladik, efendim. Anlatacagim fikra Bayan Stavrogin hakkindaydi. Geçenlerde beni çok eglendirdi. Beni özellikle çagirt-misti. Kelimelerle anlatilamayacak kadar komik. Allahaismarladik, efendim. Fakat tam bu sirada Bay Verkohvensky onun omzuna yapisti; sonra çekerek odaya soktu ve bir sandalyeye oturmaya zorladi. Liputin korkmus görünüyordu. Oturdugu sandalyeden korkarak Bay Verkhovensky'ye bakti: - Garip sey, evet, birden beni çagirtti ve "sir olarak" Bay Stavrogin hakkinda ne düsündügümü sordu. Deli miydi, yoksa degil miydi? Sasilacak sey degil mi? Bay Verkhovensky bütün kontrolünü kaybetmis gibi mirildandi: - De isiniz!... Liputin, sadece bu çesit bir adiligi... belki daha Bu iste dostumun, Liputin'in bizden daha çok, hatta bizim bilmedigimiz seyleri bildigini söylemesini hatirladim. Liputin sanki çok korkmus gibi: - Gerçekten, Bay Verkhovensky, diye mirildandi. Gerçekten... 109- Baslayin! Sizden de rica ediyorum, Bay Kirilov, sizden de gelip oturmanizi ve taniklik etmenizi istiyorum. Lütfen, söyle buyurun. Oturun. Siz Liputin, her seyi samimi ve basit olarak anlatin ve analatacaklariniz, dolambaçli sözlerle de olmasin!... - Böylesine heyecanlanacaginizi bilseydim, efendim, bundan hiç sözetmezdim. Ve bütün bunlari Bayan Stavrogin'den ögrendiginizi saniyordum! - Böyle bir sey sanmiyordunuz... Baslayin, baslayin, diyorum. -Ah pekƒlƒ, yalniz oturmak nezaketinde bulunur musunuz? Siz bu kadar heyecanliyken basimda ayakta durmanizi arzu etmiyorum. Aksi halde, rahatlikla anlatabilecegimi sanmam. Bay Verkhovensky heyecanina hƒkim olmaya çalisarak magrur bir tavirla koltuga çöktü. Mühendis, karanlik bakislarini yere dikmis, basini kaldirmamakta israr ediyordu. Liputin büyük bir zevkle onlari süzüyordu. -Eh, nasil baslayacagim, bilmem? Beni öyle bos bulundugum zaman avladiniz ki... *** - Önceki gün, aniden Bayan Stavrogin'in bir usagi geldi ve yarin saat tam on ikide hanimini aramami söyledi. Düsünebiliyor musunuz? Büroma gitmedim ve dün saat tam on ikide Bayan Stavrogin'in kapisini çaliyordum. Büyük salona alindim ve bir dakika sonra Bayan Stavrogin geldi, oturmami söyledi ve kendisi de karsima geçip oturdu. Duygularima inanamadan oturdugum yerde kalmistim; siz de bilirsiniz, efendim, beni nasil karsilar! Adeti oldugu üzere, dolambaçli konusmaya gerek görmeden hemen konuya girdi. "Hatirlarsiniz" dedi. "Dört yil önce Bay Stavrogin rahatsizken, her sey aydinlanana kadar bazi garip olaylardan sorumluydu. Bu olaylar herkesi saskina çevirmisti. Bu olaylardan biri de sizi çok 110 yakindan ilgilendirmisti. Bay Stavrogin iyilestigi zaman benim arzum üzerine sizi ziyaret etmisti. Daha önce de sizinle birkaç kere konusmus oldugunu biliyorum. Çok samimi ve açik olarak söyleyin..." sözünün burasinda Bayan Stavrogin biraz saskin görünüyordu... "O zaman Bay Stavrogin'i nasil bulmustunuz? Genel olarak onun hakkindaki düsünceleriniz nelerdi? Sizin üstünüzde nasil bir etki yaratmisti? Ve simdi,onun hakkinda ne düsünüyorsunuz?" Bayan Stavrogin tamamen saskindi; bir dakika kadar susarak bekledi; sonra kizardi. Bayagi korkmustum. Dokunakli olmayan bir dille tekrar konusmaya basladi. Onun böyle bir anlatimla konusabilecegi kimsenin aklina gelmezdi. Fakat, sözleri çok anlamliydi. "Beni çok dikkatle dinlemenizi istiyorum," dedi. "Sizi, anlayisli, gerçekleri görebilen, tahminlerinde yanilmayan bir kimse olarak tanidigim için çagirttim." (Ne iltifat!) "Kuskusuz ki", dedi. "Sizinle konusan bir annedir. Bay Stavrogin, basindan çok mutsuzluklar geçen, olmayacak seylerle karsilasan bir kimsedir. Bütün bunlarin akli dengesini etkileyebilecegi kuskusuzdur. Tabii, delilik demek istemiyorum." Sözünün burasinda bir an sustu. Sonra büyük bir güvenle ve magrur bir tavirla konusmasina devam etti. "Böyle bir sey hiçbir zaman düsünülemez. Fakat, garip, degisik bir sey olabilir. Düsüncelerinde, egilimlerinde, görüslerinde bir kayma olabilir." Bu sözler Bayan Stavrogin'in tam sözleridir, efendim ve Bayan Stavrogin'in, durumu bu kadar açik ve kesinlikle açiklayabilmesi beni son derece sasirtti. Pek üstün anlayisli bir hanimefendi!... Bayan Stavrogin "Nihayet" dedi. "Ben bile, onda bazi degisik egilimler ve devamli bir huzursuzluk sezmistim. Ama ben bir anne, siz ise bir yabancisiniz ve bu bakimdan, kafasi çalisan bir insan olarak daha saglam bir sonuca varabilirsiniz. Nihayet size yalvaririm." Bu deyisi kullandi. "Bütün gerçegi tüm çiplakligi ile bana anlatin. Bu konusmamizin gizli oldugunu hiçbir zaman unutmayacaginiza söz verirseniz; ilerde, her çesit yardimimi sizden esirgemem." Iste, efendim, hepsi bu. Ne dersiniz? Bay Verkhovensky saskin saskin kekeledi. - Siz... beni sasirttiniz. Öyle ki, size inanamiyorum. 111Liputin, sanki Bay Verkhovensky'yi duymamis gibi devam etti: -Hayir, hayir, lütfen iyi düsünün. Böyle yüksek bir kisi, benim gibi bir adama, böyle bir soru sorar ve üstelik sorduklarinin aramizda kalmasini isterse, bu kadinin ne kadar zor durumda oldugu anlasilmaz mi? Bu ne demektir? Acaba, Bay Stavrogin hakkinda bazi beklenmedik haber mi almislar? Bay Verkhovensky kafasini toparlamakta güçlük çekerek mirildandi: - Bilmiyorum... herhangi bir haber oldugundan bilgim yok... onu bir süreden beri göremedim, fakat... fakat sunu söyleyebilirim ki, efendim... fakat sunu söyleyeyim ki, Liputin, eger bunlari size bir sir olarak söylediyse ve siz bunlari bizim huzurumuzda söylüyorsunuz ki... - Tamamen bir sir olarak! Kimseye söyleyecek olursam Tanri beni çarpsin ben... fakat burada anlatmama gelince... bundan ne çikar? Biz yabanci miyiz? Bay Kirilov da öyle... o da aslinda yabanci sayilmaz, degil mi? - Korkarim ki sizinle ayni fikirde olamayacagim. Sirri saklayacagimizdan kusku yoktur... üçümüzün... yani... fakat korkarim ki siz, Liputin, saklayamazsiniz ve size hiçbir sey için güvene-mem. -Ne demek istiyorsunuz, efendim? Bana devamli yardim teklif edildigine göre, herkesten çok beni ilgilendirir, degil mi? Aslinda, bu konuya dikkatinizi çekmem, oldukça garip ve psikolojik bir olaydan daha sözetmek içindi. Dün aksam, Bayan Stavrogin'le yaptigim konusmanin etkisi altindayken, benim üstümdeki etkisini siz de takdir edersiniz. Bay Kirilov'a bu konuyla uzaktan ilgili bir soru sordum: "Bay Stavrogin'i hem Petersburg'dan hem de Avrupa'dan taniyorsunuz" dedim. "Akli dengesi ve yetenekleri hakkinda neler düsünüyorsunuz?" Bay Kirilov, her zamanki gibi kisa olarak, onun ince zekƒli ve saglam karakterli bir kimse oldugunu söyledi. Sorumu biraz daha genislettim: "Bu kadar yil süresince, 112 inançlarinda bir yön degistirme, ya da ters dönme gibi... nasil söyleyeyim?... Delilik gibi ya da ona benzer bir seyler sezdiniz mi?" Kisaca, Bayan Stavrogin'in sorusunu tekrarladim. Ne tahmin edersiniz? Bay Kirilov, simdi yaptigi gibi kaslarini çatti ve derin bir düsünceye daldi. "Evet," dedi. "Bazen birtakim gariplikler dikkatimi çekerdi." Bay Kirilov da böyle düsündükten sonra, onun bir derdi olmasi gerekmez mi? Bay Verkhovnesky, Kirilov'a döndü. - Dogru mu? diye sordu. Kirilov birden basini kaldirdi ve kivilcimlar fiskiran gözlerle ona bakti. - Bu konuda söz etmeye hakkim yok, diye cevap verdi. Size karsi çikmak zorundayim, Liputin. Bu konuda adimi söylemeniz dogru degil. Size bu husustaki düsüncelerimin tümünü söylemedim, zaten. Onu Petersburg'dan taniyabilirim; ama, bu yillar önceydi ve her ne kadar Bayan Stavrogin'i son zamanlarda görmüssem de, onu çok az taniyorum. Beni karistirmamanizi rica ederim ve... ve bütün bunlarin dedikodudan farki da yok. Liputin masum bir tavirla kollarini yana açti. - Demek dedikoducuyum, ha? Dedikoducu oldugum kadar, acaba casus oldugumdan da kusku duyar misiniz? Bu meselenin disinda tutulmak istediginize göre, Kirilov, baskalarina kusur bulmamiz çok kolaydir. Buna inanmayacaksiniz, Bay Verkhovensky... yani, Yüzbasi Lebyatkin, efendim, aptal bir kisi olarak görünebilir... dogru, sey... kadar aptaldir... eh, ne kadar aptal oldugunu soy içmekten utaniyorum... Budalaligin derecesini gösteren bir Rus deyisi vardir; fakat, o da, Bay Stavrogin tarafindan incindigi kanisinda; fakat, onun ince zekƒsini övüyor. "Bu adama sasiyorum" diyor. "Zeki bir yilan." Bunlar onun kendi sözleri, efendim. Ona sordum. Hƒlƒ, dünkü görüsmemin ve Bay Kirilov'la yaptigim konusmanin etkisi altindaydim. "Yüzbasi", dedim. "Ne dersiniz? Zeki yilaniniz deli mi degil mi?" Eh, inanin bana, sanki hassas bir yerine kirbaçla vurmusum gibi birden yerinden firladi. "Evet", dedi. "Evet, 113fakat bunun etkisi olamaz..." Fakat yüzbasi bunun neye etkisi olamayacagini söylemedi ve o kadar derin ve üzüntülü düsünceye daldi ki, sanki birden ayilmis görünüyordu. O zaman Filippov'un mey-hanesindeydik. Yarim saat sonra yumrugunu masanin üstüne vurdu. "Evet" dedi. "Belki delidir; fakat bunun etkisi ola..." ve tekrar neye etkisi olacagini söylemedi. Süphesiz, konusmamizin bir özetini yapiyorum; fakat, fikir yeteri kadar açik: kime isterseniz sorunuz, hepsi tek düsüncenin üstündeler. Gerçekten bunu daha önce akil edememisler. Herkes "Evet" diyor. "Delidir, akillidir; fakat, akilli oldugu kadar da delidir." Bay Verkhovensky oturmus, dalgin görünüyor ve düsünüyordu. - Peki, Lebyatkin nereden biliyor? - Beni biraz önce casuslukla suçlayan Bay Kirilov'a sorsaniz daha dogru olur. Ben bir casusum, bilmiyorum; ama, Bay Kirilov bu durum hakkinda bilinmesi gereken her seyi biliyor; fakat susmakta israr ediyor. Mühendis biraz önceki öfkeli tavriyla: -Hiçbir sey bilmiyorum ya da çok az sey biliyorum, dedi. Bunu ögrenmek için Lebyatkin! sarhos ettiniz. Beni konusturup ögrenmek için buraya getirdiniz. Su halde gerçekten bir casussunuz!... - Onu sarhos etmedim! Bütün bildiklerine ragmen para harcanmaya degmez. Bu sirlarin degeri bence bu kadar; bu sirlarin degerinin sizce ne oldugunu biliyorum. Para harcayan kendisiydi. On iki gün önce benden on bes kopik borç istedi; ona sampanya ikram eden ben degilim; aksine o bana ikramda bulundu. Oysa, bana güzel bir fikir verdiniz; gerekli oldugunu düsündügüm zaman, her seyi ögrenmek için onu sarhos edecegim ve ögrenirim de... bütün küçük sirlarinizi... Bay Verkhovensky saskinlikla, tartisan bu iki kisiye bakti. Her ikisi de kendilerini ele veriyorlardi ve umursamaz görünüyorlardi. Liputin'in bu adami buraya getirmesindeki nedenin, üçüncü bir kisinin araciligi ile onu, gerekli tartismaya çekmek için oldugunu 114 düsünmemek elden gelmiyordu. Böyle bir davranis, Liputin'in en çok sevdigi oyunlardan biriydi... Öfkelendirici bir tavirla konusmasina devam etti: - Bay Kirilov, Bay Stavrogin'i çok iyi taniyor. Sadece tanidigini sakliyor. Lebyatkin hakkindaki sorunuza gelince, bizim tanimamizdan çok önce Bay Stavrogin'i Petersburg'dan taniyor; bes ya da alti yil öncesinden, eger ifadem dogruysa, Bay Stavrogin'in buraya gelerek bize seref vermeyi düsünmesinden çok önceki, onun yasantisi hakkinda en az bilmen bir dönemden beri taniyor. Prensimiz, anladigim kadariyla, Petersburg'daki o günlerinde, etrafina çok garip insanlari toplamis. Bay Kirilov'un da onu, o zamanki dönemden tanidigi kanisindayim. - Dikkat edin, Liputin! Sizi uyariyorum, Stavrogin kisa zaman sonra gelecek ve kendisini nasil savunacagini pek iyi bilir. - Neden beni uyariyorsunuz? Onun son derece ince ve keskin bir zekƒya sahip oldugunu ilk bagiran benim ve dün Bayan Stavrogin'i bu konuda aydinlattim. "Bu konuda söyleyemeyecegim tek sey karakteridir" dedim. Dün Lebyatkin de tekrarlayip duruyordu: "O kendi karakterinin kurbanidir." Evet, kuskusuz, Bay Verkhovensky, benim agzimdan laf aldiktan sonra, dedikoducu, casusluk diye bagirmak kolay oluyor. Hem de bunu büyük bir merakla yaptiniz. Simdi, Bayan Stavrogin... dün dogrudan dogruya konuya degindi. "Bu konu ile dogrudan dogruya ilgilendiniz" dedi "ve bu nedenledir ki size basvuruyorum." Ben de böyle düsünüyorum! Sizin gibi asil birinden, toplumun içinde kisiligime yöneltilen bir hakaret görmüsken, ne gibi bir çikarim olabilir? Ilgilenmek için olaganüstü bir nedenim olmasini düsünmeliyim ve bu da sirf dedikodu bakimindan degildir. Bir gün elinizi sikar; ertesi gün, konuk severligine karsilik, en degerli arkadaslarinizin yaninda, cani istedi diye suratiniza tokadi yapistirir. Bana soracak olursaniz, fazla simariklik! Ve güzel bir seks, kelebeklere ve cesur erkek serçelere her sey demektir. Roma devrinde aski temsil eden kanatli bebekler gibi, minik kanatli, ülke kavalyeleri. Romantik, kadin-katilleri!... Kök salmis 115bir bekƒr olan sizin için, efendim, sizin gibi asil birisinin geçici arzularinin kurbani olduguna ve Yüzbasi Lebyatkin'in "Aile serefi" diye adlandirdigi lekenin onun tarafindan sürülmüs olduguna muhakkak ki inanirdim. Fakat, bunun onu durduracak bir neden olabilecegini de sanmam. Keyfi yerinde oldugu zaman, her güzel yüzün, ona cazip gelen bir yönü vardir. Rezil dedikoduyu yaydigimdan söz ediyorsunuz; fakat, acaba bütün sehir bu konu üzerine konusurken, bu rezil dedikodulari ben mi, yayiyorum? Sadece dinliyor ve onay anlaminda basimi salliyorum. Bas sallamanin da bir suç oldugunu söyleyemezsiniz ya? - Sehirde mi konusuluyor? Sehir halki ne hakkinda konusuyor? - Yani, sarhos oldugu zaman bagira bagira bütün sehir halkina duyuran Yüzbasi Lebyatkin ve onun böyle hareketinin, bu olayin bütün çarsiya davulla duyurulmasindan ne farki var? Benim hatam mi? Dostlar arasinda oldugum için ilgileniyorum ve burada dostlar arasinda degil miyim? Bu sorudan sonra saf bir tavirla etrafina bakindi. - Simdi, su söyleyeceklerime dikkat edin. Örnegin, sizin gibi asil biri, Yüzbasi Lebyatkin'e, tanismak onuruna eristigim, yetim, ok alçakgönüllü, çok onurlu genç bir hanimla Isviçre'den üç yüz ruble göndermis. Fakat kisa bir süre sonra, Lebyatkin, ismini söylemek istemedigim, yine çok serefli ve son derece güvenilir bir kimseden üç yüz yerine bin ruble gönderilmis oldugunu ögrenmis., Bu da demektir ki, Lebyatkin, "genç hanim yedi yüz rublemi aldi" diye kiyameti kopariyor ve polis yoluyla bile olsa parasini geri alacagina yemin ediyor. Hiç degilse böyle tehdit ediyor ve bütün sehir halkinin duymasi için bar bar bagiriyor. Mühendis birden sandalyesinden ziplayarak kalkti ve haykirdi: - Igrenç bir sey, sizin igrençliginiz bu!... - Fakat, Bay Stavrogin adina, gönderilen paranin üç yüz ruble olmayip bin ruble oldugu hakkinda Lebyatkin'e garanti veren onurlu 116 kisi sizsiniz. Sarhos oldugu zaman yüzbasinin kendisi bana söyledi. - Bu bir... bir yanlis anlasilmadir. Biri, bir hata isledi ve... saçma, ve siz, efendim, siz... igrenç!... - Fakat, bunun saçmaligina ben de inanmak isterdim ve bütün bu konusmalari çok üzülerek dinledim. Çünkü, ne söylerseniz söyleyin, çok temiz karakterli bir kizin adi, hem yedi yüz ruble isine karistirildi, hem de Bay Stavrogin'le inkƒr edilemez bir iliskisi oldugu ima edildi. Bizim soylu efendimize kalirsa, temiz karakterli bir kizi rezil etmekten ya da evli bir kadina leke sürmekten kaçinmaz. Kuskusuz ki, evimde olan olay bunun basit bir kanitidir. Iyi kalpli bir kisiye rastladigi takdirde, baska bir adamin günahini, onurlu adi ile örtmesi için onu zorlayacaktir. Benim de karsi koymam gereken bir sey bu... kendimden sözediyorum, efendim... Bay Verkhovensky, rengi solmus olarak koltuktan yari yariya kalkip: - Sözlerinize dikkat edin, Liputin, dedi. Mühendis büyük bir heyecanla: - Ona inanmayin!... Ona inanmayin!... diye söylendi. Birisi bir hata isledi ve Lebyatkin sarhosun biridir... her sey anlasilacaktir... Artik dayanamiyorum... Bunun adilik oldugunu düsünüyorum... ve...yeter...yeter!... Yerinden kalkip kosarak odadan çikti. Liputin: - Ne yapiyorsunuz? Bekleyin, sizinle geliyorum! diye telasla haykirdi ve sandalyesinden firlayarak kalkip Kirilov'un arkasindan kostu. *** Bay Verkhovensky bir dakika düsünerek durdu. Göz ucuyla bana bakti; sapkasini ve bastonunu aldi ve sessizce odadan çikti. Her zaman oldugu gibi ben de pesinden gittim. 117Dis kapidan çikarken pesinden geldigimi fark edince: - Oh, evet, tanik olabilirsiniz... de l'accident (rastlantilara), dedi. Vous m'accompagnerez, n'est-ce pas? (Bana arkadaslik edersiniz, degil mi?) - Yine oraya gitmiyorsunuz, degil mi, efendim? Neler olabilecegini göz önüne aldiniz mi? Bir dakika kadar durdu. Dokunakli ve huzursuz bir gülümseyisle: - Baska bir adamin günahini örtmek için evlenmem mümkün olamaz, degil mi? diye fisildadi. Gülümsemesinde, utanç ve çaresizlik anlami vardi; ayni zamanda, bu gülümseyiste garip bir coskunluk göze çarpiyordu. Ben de böyle söylemesini bekliyordum. Nihayet, benden büyük bir dikkatle saklanan, dudaklardan dökülmeyen kelimeler, bütün bir hafta süren kaçinmalardan ve yapmacik yalanlardan sonra ortaya çikmisti. Öfkeden ƒdeta çilgina döndüm. - Böylesine kötü, böylesine basit bir düsünce nasil olur da akliniza gelebilir, efendim, siz ki parlak zekƒli, sefkatlisiniz ve... hem de Liputin bile böyle bir seyi düsünmedigi halde!... Bana bakti, cevap vermeden yürümesine devam etti. Geri kalmak istemedim. Bütün düsündüklerimi Bayan Stavrogin'e söylemek istiyordum. Korkak oldugunu bildigim için, eger bunu Liputin'den ögrenmis olsaydi onu bagislayabilirdim; fakat böyle bir seyi Liputin'den çok daha önce düsündügü açikti. Liputin sadece onun kuskularim kesinlestirmis ve içindeki kusku kivilcimlarinin alevlenmesini saglamisti. Daha ilk günden, hiçbir esasa dayanmadigi halde, hatta, Liputin'in aklinda böyle bir düsünce yokken, kizdan süphelenmekte tereddüt etmemisti. Bayan Stavrogin'in bu isin üzerinde bu kadar israrla durmasini, çok degerli Nicholas'inin soylu kisilere özgü günahlarini, serefli bir adamin evlenmesi ile kapamak istegine veriyordu!... Böyle düsünmesi yüzünden cezalandirilmasini bütün samimiyetimle arzu ederdim. 118 Yüz adim daha yürüdükten sonra birden durdu. - O! Dieu, qui est si grand et bon! (Oh, Ulu Tanrim), diye haykirdi. Ah, beni kim avutabilir? Kolundan tutarak zorla eve dogru döndürdüm. - Lütfen, hemen geri dönelim, size her seyi anlatacagim! Hemen yakinimizda canli, neseli ve genç bir ses, tatli bir müzik gibi duyuldu. - Bakin kim var burada! Bay Verkhovensky, degil mi? Saskinligimiz geçmeden, atin üstündeki genç kiz, Lisa Tushin, ayrilmaz kavalyesiyle beraber, birden yanimizda bitti. Dizginleri çekerek atini durdurdu. Gür bir sesle: -Buraya gelin, buraya gelin, çabuk! diye bagirdi. On iki yildan beri onu görmemistim; ama hemen tanidim, o... Yoksa beni tani-yamadmiz mi? Bay Verkhovensky, kendisine uzatilan eli tuttu ve kibarca öptü. Sanki, kendisini dua ederken kaybetmis gibi kiza bakiyor ve tek kelime dahi söyleyemiyordu. "Beni tanidi ve memnun! Maurice, beni gördügüne son derece memnun!" diye düsündü Bay Verkhovensky ve: - Iki haftadan beri neden bizi görmeye gelmediniz? Teyzem, hasta oldugunuzu ve rahatsiz edilmemeniz gerektigini söylüyordu; fakat, teyzemin yalan söyledigini biliyordum. Durmadan tepiniyor ve küfür ediyordum; fakat önce bizi, sizin aramaniz gerektigine kesin olarak inaniyordum ve bu yüzden de haber göndermedim. Tanrim, hiç degismemissiniz! Egerinden sarkarak Bay Verkhovensky'yi dikkatle süzdü. "Inanilmayacak kadar genç kalmis! Oh, evet, degismis. Kirisiklar var, gözlerinin etrafinda, yanaklarinda çok kirisik var; saçlari da biraz kirlasmis; fakat, gözleri ayni" diye düsündü Lisa ve merakli gözlerle: , 119- Peki ben degismis miyim? Neden bir sey söylemiyorsunuz dedi. Bir anda, on bir yasindayken Petersburg'a götürüldügünde, hastalanmasi ve hastaligi süresince aglayip Bay Verkhovensky'yi istemesi hakkindaki söylentiyi hatirladim. Bay Verkhovensky sevinçten çinlayan bir sesle: - Sen... Ben... diye kekeledi. Biraz evvel, "Beni kim avutacak!" diye bagiriyordum ve o sirada sesinizi duydum. Bunun bir mucize oldugunu sanirim et je commence ƒ croire. (Inanmaya basliyorum). -En Diev!, En Dieu qui est lƒ-haut et qui est si grand et si bon!... (Tanriya! Yukaridaki öylesine ulu, öylesine iyi olan Tanriya!) Görüyorsunuz, bütün derslerinizi ezbere hatirliyorum. Maurice, o zaman bana inanci nasil asilamaya çalisirdi, bilemezsiniz en Dieu, qui est si grand et si bon! (Çok ulu, çok iyi olan Tanriya!) Kolomb, Amerika'yi buldugu zaman, hep bir agizdan: "Kara,! Kara!" diye bagirislari hakkinda anlattiginiz tarih dersini hatirliyor musunuz? Dersten sonra, o gece, dadim Alyona, uykumun arasinda hep; "Kara! Kara!" diye bagirdigimi söyler. Prens Hamlet'in öyküsünü anlattiginizi hatirlar misiniz? Ve zavalli göçmenlerin Avrupa'dan Amerika'ya nasil gönderildiklerini tarif ettiginizi hatirlar misiniz? Ve bunlar dogru degildi: nasil gönderildiklerini daha sonra ögrenmistim. Fakat, bana ne kadar güzel yalan söylemisti, Maurice! Hemen hemen aslindan daha güzeldi. Neden Bay Drozdov'a öyle bakiyordunuz? Dünyadaki en iyi ve en sadik adamlardan biridir ve beni sevdiginiz kadar onu da sevmelisiniz! II fait tout ce que je veux. (Istedigim her seyi yapar.) Fakat, sevgili Bay Verkhovensky, yine mutsuz olmalisiniz, aksi halde sokak ortasinda, sizi kimin avutacagini sorarak bagirmazdiniz. Mutsuzsunuz, degil mi? Degil mi? - Simdi mutluyum! - Teyzem size kötü mü davraniyor? Cevap beklemeden devam etti: 120 - Yine huysuz, haksiz, her zaman pek sevdigimiz teyzem! Ve hatirlar misiniz bahçede nasil kollarima atilirdiniz, ben de sizi avutmaya çalisir ve aglardim... Fakat, Bay Drozdov'dan çekinmeyin. Hakkinizda her seyi biliyor. Uzun zamandan beri biliyor. Onun omzunda istediginiz kadar aglayabilirsiniz ve o da arzu ettiginiz kadar yaninizda kalir. Sapkanizi kaldirin, bir dakika için çikartin basinizdan, parmaklarinizin ucuna yükselin ki, son ayrildigimiz zamanki gibi alninizdan öpebileyim. Su pencereden bizi seyreden genç kizi görüyor musunuz? Fakat, daha yaklasin, yaklasin! Tanrim, saçlariniz ne kadar aklasmis! Ve egerinden sarkarak, Bay Verkhovensky'yi alnindan öptü. - Simdi evinize gidelim! Nerede oturdugunuzu biliyorum. Bir dakika sonra sizi eve sürükleyerek bütün gün birakmayacagim. Gidin, lütfen ve beni karsilamaya hazirlanin. Ve genç arkadasiyla beraber dörtnala uzaklasti. Eve döndük. Bay Verkhovensky kanepenin üstüne oturdu ve hüngür hüngür aglamaya basladi. - Dieu! Dieu! diye haykirdi. Enfin une minute de bonheur. (Tarim! Tarim! Nihayet bir dakikalik mutluluk.) Lisa, söz verdigi gibi, Bay Drozdov'la beraber on dakikadan az bir süre sonra geldi. Bay Verkhovensky onu karsilamak için yerinden kalkarken: - Vous et le bonheur, vous arrivez en meme temps! dedi. (Siz ve mutluluk ayni anda geliyorsunuz.) - Iste size bir demet çiçek; simdi, Madam Chevalier'e ugradim; dogum günleri için bütün kis çiçek bulunuyor onda. Iste, Bay Drozdov. Izin verin sizinle tanistirayim. Çiçek yerine pasta getirecektim; ama, Bay Drozdov, bunun Rus geleneklerine uymayacagini söyleyerek vazgeçirdi. Maurice Drozdov topçu yüzbasisiydi. Yaklasik otuz üç yaslarinda, uzun boylu ve yakisikliydi. Son derece kibar, tanistigi her insanin daha ilk bakisda dikkatini çeken, asiri inceligine, yumusak 121kalpliligine ragmen, heybetli ve sert bir görünüsü vardi. Bununla beraber, konuskan ve dost edinmeye merakli degildi. Daha sonra, sehirde, onun fazla zeki bir kisi olmadigini söylediler; ama, bu tamamen yanlisti. Lisa'nin güzelligini anlatmaya kalkismayacagim. Her ne kadar bazi hanimlar ve genç kizlar, onun güzelligi hakkindaki söylentilere öfkeyle karsi duruyorlarsa da, onun güzelligi tüm sehirlinin agzindan düsmüyordu. Kadinlarin ve genç kizlarin arasinda ondan nefret edenler bile vardi. Nefretlerinin baslica nedeni onun fazla gururlu olusuydu; Drozdov'lar, birçok kisiyi gücendiren ziyaretlerine henüz baslamamislardi. Gerçekte, bunun asil nedeni Bayan Drozdov'un hasta olusuydu. Lisa'dan nefret edislerinin ikinci nedeni, onun valinin karisinin akrabasi olusu ve her sabah at gezilerine çikmasiydi. Simdiye kadar, sehrimizde atla dolasan kadin süvari yoktu; bu bakimdan, ziyaretlere vakit ayiramadigi halde, sehrin sokaklarinda atla dolasmasindan dolayi sehir halkinin gücenmesi olagandi. Bununla beraber, herkes onun bu at gezmelerine, doktorun sözü üzerine çiktigini biliyordu ve hassas bünyesi hakkinda alayli sözler ediyorlardi. Lisa'nin sinirli ve sürekli bir huzursuzluk içinde bulundugu ilk bakista anlasiliyordu. Yazik! Zavalli kiz çok mutsuzdu ve bu durumu daha sonra anlasildi. Simdi, geçmisi hatirliyorum; o zamanlar, simdi bana güzel göründügü kadar güzel oldugunu söyleyemem. Belki hiç de güzel degildi. Uzun boylu, narin yapili, fakat güçlü ve uysal bir kizdi. Yüz hatlarinin birbirine aykiriligina hayret etmemek elden gelmezdi. Gözleri hafif sehlaydi; yüzü solgun, elmacik kemikleri hafifçe çikikti; genellikle esmer sayilabilirdi; ince bir yüzü, fakat bu yüzde alimli ve dayanilmaz bir çekiciligi vardi. Koyu gözlerinin yakici bakislarinda korkunç bir güç okunuyordu; herkesi "yenilgiye ugratmak ve ele geçirmek" için gelmis bir tavri vardi. Ara sira, kibirli, hatta küstahti; hayatinda iyi kalpli olmayi hiç basardi mi bilmiyorum; ama, böyle olmayi çok arzuladigini ve biraz iyi kalpli olabilmek için kendisini zorlayarak istirap çektigini biliyorum. Yaradilisinda, pek çok iyi egilimlerin 122 ve kuvvetli bir önsezinin bulundugu kuskusuzdu; fakat, içindeki her sey, sürekli dengesini ariyor, bulamiyordu; her sey karisik, kaynasma halinde ve huzursuzluk içindeydi. Belki kendisinden istekleri yogundu ve bu isteklerini tatmin edebilmek için, kendisinde yeterli gücü bulamiyordu. Kanepeye oturup etrafina göz gezdirdi. - Böyle anlarda neden kendimi kederli hissederim? Bunu cevaplandirabilir misiniz, bilgin adam? Bütün hayatimca, sizi görüp her seyi andigim zaman son derece sevinecegimi düsünürdüm ve simdi sizi her ne kadar seviyorsam da memnun olmus gö-rünmüyorum... Ulu Tanrim, bak, benim portrem! Durun bakayim. Oh, evet bunu hatirladim, hatirladim!... '' On iki yasindaki Lisa'nin, suluboya ile yapilmis çok güzel bir minyatürü, Petersburg'dan dokuz yil evvel Drozdov'lar tarafindan Bay Verkhovensky'ye gönderilmisti. O zamandan beri bu minyatür portre, daima onun çalisma odasindaki duvarda asili dururdu. - Gerçekten bu kadar güzel bir çocuk muydum? Bu yüz, benim yüzüm olabilir mi? Portresi elinde oldugu halde yerinden kalkti ve aynanin karsisina geçti. Sonra portreyi geriye uzatirken: -Çabuk alin! diye haykirdi. Simdi asmayin, lütfen. Daha sonra asarsiniz. O portreye bir daha bakmak istemiyorum! Kanepedeki yerine oturduktan sonra devam etti: - Bir hayat sona erer, baska bir hayat baslar ve sona erer, sonra bir üçüncüsü baslar ve bu böylece sürüp gider. Hayatin her bitisi sanki bir makasla kesilmis gibidir. Size ne kadar eski masal söylüyorum, görüyorsunuz; ama, bu masalin içinde gerçeklerin büyük bir payi var. Bana bakip gülümsedi; daha önce birkaç kere daha bakmisti; fakat, Bay Verkhovensky coskunlugunun arasinda beni tanistirma sözünü unutmustu. 123- Portremi neden odanizdaki hançerlerin altina astiniz? Ve neden bu kadar çok hançer ve kiliç koleksiyonunuz var? Gerçekten de, neden oldugunu bilmem, duvarinda çaprazlama asilmis, iki egri hançer ve gerçek bir Çerkes kilici vardi. Bu soruyu sorarken, yüzüme öylesine bir dikkatle bakmisti ki, bir seyler söylemek istedim; fakat, söyleyemeden susmak zorunda kaldim. Bay Verkhovensky, sonunda garip durumu kavradi ve beni ona tanistirdi. Lisa: -Biliyorum, biliyorum, dedi. Sizinle tanistigima çok memnun oldum. Annem de sizin hakkinizda çok sey duymus. Sizi, Bay Drozdov'la tanistirayim... son derece degerli bir kisidir. Sizin hakkinizda bazi eglenceli seyler duydum. Bay Verkhovensky'nin sirdasisiniz, degil mi? Kipkirmizi oldum. - Oh, çok affedersiniz; hiç de dogru kelime kullanmadim... eglenceli degil, fakat... Lisa saskinligindan kizararak devam etti: - Bununla beraber, çok iyi bir kisiliginiz oldugu için utanmaniza neden olmadigini sanirim. Eh, gitme zamani geldi, Maurice. Sizi yarim saat sonra bekliyorum, Bay Verkhovensky. Tanrim konusacak o kadar çok seyimiz var ki!... Simdi sirdasiniz benim ve her sey üzerine konusacagiz... her sey üzerine, anladiniz mi? Bay Verkhovensky hemen dikkat kesildi. Liza sözüne devamla: - Oh, dedi. Bay Drozdov her seyi biliyor! Ondan çekinmenize gerek yok! - Ne biliyor? Liza saskinlikla haykirdi. - Ne demek istediniz?!... Yaa, demek sakladiklari dogruymus!... Inanmak istememistim. Dasha'yi da sakliyorlar. Bu sabah teyzem Dasha'yi görmemi istemedi. Dasha'nin basinin agridigini söyledi. 124 - Fakat... fakat nasil ögrendiniz? - Ulu Tanrim, herkesin ögrenmis oldugu gibi. Dogru mu? - Fakat herkes biliyor mu? - Tabii, ya!... Annem, dadidan ögrenmis, dadima da sizin Nastasya söylemis. Nastasya'ya söylediniz, degil mi? Sizin söylemis oldugunuzu söylüyor. Bay Verkhovensky tepeden tirnaga kizararak saskinlikla mirildandi: - Ona... ona bir zamanlar böyle bir sey söylemistim. Fakat, ben... sadece küçük bir imada bulunmustum... j'etais si nerveux et malade et puis... (Öylesine sinirliydim ki...) Lisa kahkahadan kiriliyordu. - Sirdasiniz yaninizda degildi ve o sirada Nastasya yaniniz-daydi... eh, bu kadari yeter de artar!... Nastasya için en hos anlar samimi dostlariyla sehirde yaptigi dedikodulardir!... Oh, bos verin, önemli degil; herkes birakin bilsin, böylesi daha iyi. Geç kalmayin, lütfen; aksam yemegini erken yiyoruz. Oh, unuttum... Tekrar yerine oturdu. - ...Bakin; Shatov nasil bir insandir? - Shatov? Bayan Shatov'un agabeyi... Lisa sabirsiz bir tavirla sözü yarida kesti. - Onun agabeyi oldugunu biliyorum. Ne kadar garip bir insansiniz!... Nasil bir kisi oldugunu ögrenmek istiyorum; karakteri nasil bir insandir? - C'estun pense-creux d'ici. C'est le meilleur et le plus irascible homme du monde. (En bos kafali adamidir buranin. Dünyanin çabuk kizan en iyi adamidir.) - Garip bir insan oldugunu ben de duydum. Bununla beraber, demek istedigim bu degil. Anladigima göre üç dil biliyor; tabii Ingilizce de. Ayni zamanda, edebiyatla da ilgilenirmis. Eger böyleyse, ona yaptiracak çok isim olacak; bir yardimciya ihtiyacim var ve ne 125kadar çabuk bulursam o kadar iyi olacak. Acaba isi alir mi dersiniz? Biri tarafindan tavsiye edilmisti. - Isi alacagindan eminim, et vous ferez un bienfait. (Bir iyilik yapmis olacaksiniz). - Bir bienfait'in (iyilik) hatiri için böyle davranmiyorum; gerçekten bir yardimci istiyorum. - Shatov'u iyi tanirim, dedim. Eger ona haber vermek görevini bana aktaracak olursaniz, kendisini derhal bulup haber verebilirim. Hem de derhal. -Yarin ögle üzeri saat on ikide gelmesini söyleyin. Çok güzel! Tesekkür ederim. Hazir misin, Maurice? Gittiler. Ben, tabii, derhal Shatov'u bulmak üzere kostum. Bay Verkhovensky son basamaklarda bana yetisti. - Mon ami (dostum), dedi. Ben döndükten sonra saat on ya da on bir sularinda sizi kesin olarak görmek zorundayim. Oh, kendimi sizin yaninizda çok, çok suçlu hissediyorum ve... ve herkesin yaninda da. Shatov evde yoktu. Iki saat oyalandiktan sonra tekrar ugradim, yine evde bulamadim. Nihayet, evde bulamasam bile not birakabilmek umuduyla, saat sekizde tekrar gittim. Henüz gelmemisti. Shatov'u, alt katta oturan yüzbasi Lebyatkin'e sormayi düsündüm; fakat her taraf kilitli ve her yer sessizdi. Ev, sanki tamamen terk edilmis gibi karanlikti. Son zamanlarda duydugum söylentileri hatirladigim için Lebyatkin'in kapisinin önünden geçerken biraz heyecanlanmistim. Sonunda Shavtov'u ertesi sabah erkenden aramaya karar verdim. Gerçegi söylemek gerekirse, not birakmak düsüncesine pek yanasmamistim. Shatov, aldigi notu önümsemeyebilirdi... o böylesine utangaç ve inatçi bir kimseydi. Kötü talihime söverek, dis kapidan çikmak üzereyken Bay Kirilov'la karsilastim; eve 126 girmek üzereydi ve beni önce o tanidi. Sormaya önce o basladigi için, genel olarak her seyi özetledim ve Shatov'a bir not birakmak amacinda oldugumu söyledim. - Gelin, dedi. Ben gerekeni yapabilirim. O sabah Liputin'in bize, Kirilov'un avludaki bölüge tasinmis , oldugundan sözettigini hatirladim. Kendisi için çok genis olan bu bölükte, onun islerini gören sagir, yasli bir köylü kadinla beraber oturuyordu. Ev sahibi baska bir sokaktaki yeni evinde oturuyor ve ayni sokakta bir meyhane isletiyordu. Anlasildigina göre bu yasli kadin akrabasi olacakti; burada oturuyor ve adamin evine bakiyordu. Odalar oldukça temizdi; fakat duvar kƒgitlari kirlenmisti. Girdigimiz odadaki mobilya, tamamen degersiz ve irili ufakliydi; iki oyun masasi, Alder agacindan yapilmis bir konsol, bir köylü evinden ya da lokantadan temin edilmis uzunca bir masa, sandalyeler; bir deri bir de örme hasir arkali bir koltuk vardi. Bir kösede duran eski bir Meryem Ana tasvirinin önündeki lambayi, bizim gelmemizden önce, ihtiyar kadin yakmis olmaliydi. Duvarlarda koyu renkli iki yagliboya tablo asiliydi. Tablolardan biri, son Imparator Nicholas I'in portresiydi. Görünüsüne bakilacak olursa, yirmili yillarda yapilmisti; diger tablo da bir papazin portresiydi. Odaya girer girmez, Bay Kirilov, bir mum yakti ve bir kösede hƒlƒ açilmamis olarak duran bavulundan bir zarf, mühür mumu ve cam bir mühür çikardi. -Mektubunuzu mühürleyin ve üzerine adresi yazin. Not birakmamin pek önemli olmadigini anlatmaya çalistim; ama, israr etti. Zarfin üstüne adresi yazdiktan sonra sapkami aldim. Kirilov: - Bir fincan çay içeceginizi düsünmüstüm, dedi. Içmez miydiniz? Onu kiramadim. Kisa bir süre sonra, ihtiyar kadin, çayi hazirladi... kaynar su dolu bir çaydanlik, küçük bir demlik, üzeri 127zevksizce islenmis iki toprak fincan, bir somun ekmek ve bir çay tabagi dolusu kesme seker getirdi. Kirilov: -Çayi severim, dedi. Özellikle geceleri; hem dolasir hem de çay içerim; gün agarana kadar. Yurtdisinda geceleri pek çay içilmiyor. - Gün agarinca mi yatarsiniz? - Daima, yillardan beri. Fazla yemem; daima çay. Liputin kurnaz bir adam, ama sabirsiz. Konusmak arzusunu hayretle karsiladim; bu firsati yakalamisken kaçirmamaya karar verdim. - Korkarim ki bu sabah, bazi tatsiz anlasmazliklar oldu, dedim. Surati asildi. - Allahin belasi saçmalik; saçma!... Hepsi Allahin belasi saçmalik; çünkü, Lebyatkin sarhosun biri. Liputin'e bir sey söylemis degildim; fakat, anlattigim ufak tefek seylerin hepsini de yanlis yorumladi. Hayali çok genis bir adam. Küçük bir tepecikten koca bir dag yapmak istiyor. Liputin'e dün inanmistim. Gülerek: - Bugün de bana mi? diye takildim. -- Her seyi biliyorsunuz, degil mi? Bu sabah Liputin zayif ya da sabirsizdi ya da kötü ruhlu... kiskançti. Son kelimesi beni çok sasirtti. - O kadar çok sifat kullandiniz ki, bunlardan birinin ona uymamasi çok garip olurdu. -Ya da tümünün birden uymamasi. - Aslinda Liputin böyle bir adamdir. Coskundur! Söyleyin, bu sabah bir seyler yazmak istediginizi söyledigi zaman yalan söylüyordu, degil mi? Kaslarini çatip önüne bakarak: - Neden yalan söylemis olsun? dedi. 128 Özür diledim ve özel islerine karismak istemedigimi söyledim. Utandi. - Dogru söyledi... yaziyorum. Fakat, bu bir sey degistirmez. Bir dakika kadar konusmadan durduk. Birden, bu sabahki gibi çocuksu bir gülümsemeyle: - Baslar hakkindaki hususu kendisi uydurdu. Bir kitaptan okumus olmali. Önce o bana söyledi. Kötü bir anlayisi var. Bütün aradigim, insanlarin kendilerini neden öldürmeye cesaret edememeleridir. Hepsi bu. Ve bütün bunlar da bir seyi degistirmez. - Cesaret edemez demekle neyi kastettiniz? Intihar olayi çok mu az? - Çok az. - Gerçekten böyle mi düsünüyorsunuz? Cevap vermeden kalkti ve düsünceli düsünceli odada dolasmaya basladi. - Sizin düsüncenize göre, insanlari intihardan vazgeçiren nedir, diye sordum. Dalgin dalgin bana bakti. Sanki neyin hakkinda konusmakta oldugumuzu hatirlamaya çalisiyordu. - Kor... korkarim ki, henüz çok az bilgim var. Insanlari önleyen iki neden var. Iki sey. Sadece iki. Biri çok küçük ve digeri çok büyük. Fakat, küçük olan da büyüktür. - Küçük dediginiz nedir? - Aci. - Aci mi? Bunun böyle bir olayda, bu kadar önemli olduguna inaniyor musunuz? - Hem de en önemlisi olduguna... Iki çesit insan var. Büyük bir, keder ya da öfkenin etkisiyle intihar edenler ve deliliklerinden ötürü intihar edenler, ki bunlar birden yaparlar. Aciyi pek az düsünürler; fakat aniden yaparlar. Ama, digerleri, yani akli basinda olanlar... Çok düsünürler. 129- Akli basinda olup da intihar edenler var mi? - Çok... Önsezi olmasaydi daha da çok olurdu; çok daha fazla; bütün insanlar... - Muhakkak ki hepsi degil? Bir sey söylemedi. - Fakat acisiz ölme yollari yok mu? Önümde durarak: - Düsünün, dedi. Büyük bir ev kadar iri bir kaya parçasi canlandirin gözünüzde; bir yerde asili bulundugunu ve bunun altinda durdugunuzu düsünün; eger üstünüze... tam basinizin üstüne düsecek olursa... hiç aci duyar miydiniz? - Bir ev kadar büyük bir kaya mi? Kuskusuz ki korkardim. - Korkudan söz etmiyorum. Aci duyar miydiniz? - Bir dag kadar büyük bir kaya ve milyonlarca ton agirliginda mi? Aci duymayacagim muhakkaktir. -Fakat basinizin üstünde asili dururken, duyacaginizi tahmin ettiginiz acidan dehsete düsecektiniz. Herkes dehsete düserdi... En büyük bilim adamlari... En büyük doktorlar bile. Herkes aci duymayacagini bilecek; ama yine de, aci duymaktan korkacaklardi. - Peki, ikinci neden, yani büyük olani? - Öteki dünya! - Yani, cezalandirma mi? - Fark etmez ki. Öteki dünya... Sadece öteki dünya. - Fakat öteki dünyaya inanmayan dinsizler yok mu? Yine bir sey söylemedi. - Belki de kendinize bakarak hüküm veriyorsunuz? Yüzü kizararak: - Herkes kendisine bakarak hüküm vermeli, dedi. Tam bir özgürlük, yasamakla ölmek arasinda bir fark kalmadigi zaman gelecektir. Herkesin amaci budur. 130 - Amaç mi? Fakat, o zaman kimse yasamak istemeyebilir. Kesin olarak: - Hiç kimse, dedi. - Insanoglu hayati sevdigi için ölümden korkar, diye uyardim. Ben böyle görüyorum ve dogal yasa da budur. Gözleri alev alev yandi. - Bu bayagiliktir ve bütün aldatmalar da bu bayagiliktadir. Hayat acidir, hayat korkudur ve insanoglu mutsuzdur. Simdi bütün bunlar aci ve korkudur. Simdi insanoglu hayati seviyor. Sevmelerinin nedeni de budur. Aci ve korku oldugu için insanogluna hayat verilmistir. Iste bütün aldanmalarimiz da bundan. Simdi insanoglu benligini henüz bulamamistir. Yeni bir insanoglu gelecek, mutlu ve magrur. Onlar için, yasamakla ölüm bir fark gö-zetmeyecektir. Yepyeni bir insanoglu olacak... Aciya ve korkuya üstün gelen, Tanri olacaktir. Iste o zaman öbür Tanri ortadan kalkacaktir. - Yani, söylediginize göre, Tanrinin varligina inaniyorsunuz, demek? - Var olamaz, ama Tanridir. Bir tas aci duymaz; ama fasin düsmesinden duyulan korkuda aci vardir. Aci ve korkuya üstün gelenin kendisi Tanri olacaktir. O zaman yeni bir hayat baslayacak, yeni bir insanoglu dogacak ve her sey yenilenecektir. Ondan sonra da tarih ikiye ayrilacaktir. Gorilden Tanri'nin yok edilmesine kadar olan çag ve Tanri'nin yok edilmesinden... - Gorile kadar olan çag mi? - ... Yeryüzünün ve insanoglunun fiziksel degismesine kadar olan çag. Insanoglu Tanri olacak. Fiziksel yapisi degisecek. Dünya da degisecek. Her sey degisecek... düsünüsler ve duygular bile. Ne zannediyorsunuz? Insanoglu o zaman fiziksel olarak degismeyecek mi? - Yasamak ya da yasamamak arasinda bir fark gözetilmeyecek olursa herkes kendi kendisini öldürecektir. Belki de tek degisiklik bu olacaktir. 131- Fark etmez. Büyük özgürlügü özleyen herkes, kendisini öldürmek cesaretini göstermelidir. Kendisini öldürmeye cesaret eden insanoglu, aldanmanin sirrini ögrenmis demektir. Bunun ötesinde özgürlük yoktur; hepsi bu ve bunun ötesinde hiçbir sey yoktur. Kendini öldürmeye cesaret eden insanoglu Tanridir. Simdi herkes Tanriyi yok edebilir ve her sey de yok olabilir. Fakat, daha kimse böyle bir sey yapamadi. - Milyonlarca intihar olayi var. - Fakat onlarin hiçbiri bu nedenle intihar etmiyor. Hepsi korkudan ötürü intihar ediyorlar. Sirf korkuyu öldürmek için kendisini öldüren insanoglu Tanri olacaktir. - Belki de vaktimiz olmaz, dedim. Karsisindakini küçük gören soguk bir gururla, sakin olarak: - Fark etmez, diye cevap verdi. Bir saniye sonra ekledi: - Alay edermis gibi bir tavir takinmaniza üzülüyorum. -Bu sabahki sinirli halinizi düsündükçe, simdiki sakin halinizi ve durgunlugunuzu... ve hararetle konusmanizi garip buluyorum. - Bu sabah mi? diye gülümsedi. Bu sabah çok gülünçtü. Sonra kederli bir dille ekledi: - Insanlari kötü kullanmayi sevmem ve asla gülmem. - Çay içmekle geçirdiginiz gecelerinizi, eglenceli geçirir gö-rünmüyorsunuz. Yerimden kalktim ve sapkami aldim. Biraz hayretle güldü. - Öyle mi saniyorsunuz? Neden olmasin? Hayir, bil... bilmiyorum. Birden ne söyleyecegini sasirdi. - Baskalarini bilmiyorum; ama herkesin yaptigini yapabilecegimi hissediyorum. Herkes düsünür ve birden düsünceleri degisir, baska sey düsünmeye baslar. Ben ,baska sey düsünemi132 -yorum. Bütün hayatim boyunca tek seyi düsündüm. Tanri bütün hayatim boyunca bana istirap verdi. Bütün bunlari büyük bir içtenlikle söylemisti. - Dilimizi neden ötürü iyi konusmadiginizi söyleyebilir misiniz? diye sordum. Dis ülkelerde geçirdiginiz bes yildan sonra nasil konusulacagini unuttunuz mu, yoksa? - Dogru konusmuyor muyum? Bilmiyorum. Dis ülkelerde yasadigimdan degil. Bütün hayatim boyunca böyle konustum. Benim için fark etmez. - Daha önce baska bir soru. insanlarla tanismak istemediginize ve az konustugunuza tamamen inaniyorum. Neden simdi benimle bu kadar uzun konustunuz? Utanarak cevap verdi: - Sizinle mi? Bu sabah çok sessiz ve sakin oturuyordunuz ve siz... fakat, fark etmez... agabeyime son derece benziyorsunuz. Yedi yil önce öldü. Sizden daha yasliydi... - Düsünüs tarziniza büyük etkisi olmustur herhalde. - Hayir, çok az konusurdu... hemen hemen hiç konusmazdi. Biraktiginiz notu Shatov'a verecegim. Eline bir fener alarak beni kapiya kadar ugurladi. "Amerika'nin meshur sapka saticisi kadar deli" diye karar verdim. Kapidan çiktiktan sonra baska bir karsilasma oldu. *** Kapinin esiginden adimimi atmistim ki güçlü bir el yakamdan kavradi. - Kimsin, diye bir ses gürledi. Dost mu düsman mi? Söyle!... Hemen yakindan Liputin'in cirtlak sesi duyuldu. - Bizden, bizden biri! Bay G...v'dir. Yüksek sosyete ile yakindan iliskileri olan, klasik ögrenim yapmis genç bir centilmendir. 133- Sosyeteden olan efendileri severim.... klasik... yani yüksek ög...re...nimli gençleri severim. Dünyanin ve dostlarin hizmetinde Emekli yüzbasi Ignatius Lebyatkin, efendim... eger gerçek dost-larsa... gerçek dostlarsa, bu alçaklar!... Yüzbasi Lebyatkin, saglam yapili, sisman, bir doksan boyunda, kivircik saçli ve kirmizi suratli bir adamdi. Ayakta duramayacak kadar sarhostu ve kelimeleri zorlukla söyleyebiliyordu. Aslina bakarsaniz, onu daha önce uzaktan görmüstüm. - Oh, siz de... diye tekrar gürledi. Elinde fener, hƒlƒ kapida duran Kirilov'u görmüstü. Yumrugunu kaldirmisken, tekrar indirdi. - Sizi bilginize bagisladim! Ignatius Le... Lebyatkin... yüksek bilgi... lidir. Gürleyen bir top mermisi patladi Ignatius 'un asktan yipranmis gögsün de. Ve, acidan kivranarak, kolsuz, i Yine agladi Sivastopol için. Içkiden kizarmis yüzünü ileri dogru uzatarak: - Her ne kadar Sivastopol'da bulunmadim ve kolumu kay-betmedimse de, ne siir, efendim, ne siir!... diye bagirdi. Liputin onu kandirmaya çalisarak: - Acelesi var, eve gidiyor, dedi. Yarin Bayan Lisa'ya söyleyecek. Lebyatkin tekrar gürledi. - Lisa!...Durun! Gitmeyin!Bir kita daha: Bir kiz ata biniyor salina salina Vahsi Amazonlar'in arasinda; Ve atindan gülümsüyor bana Bu soylu yavru. 134 Yaaa, bu bir zafer türküsüdür! Amazonlarin bir zafer türküsüdür bu, aptal esek!... Serseriler anlayamaz! Dur!... Kapidan çikip ondan kurtulmak istiyorsam da, paltomu tutmus birakmiyor, bana engel oluyordu. -Lisa'ya söyle, ben büyük bir namusum. Su edepsiz kiz Dasha'ya gelince, onu ikiye ayiririm. Allahin belasi köle kiz cesaret edemez ki... Tam bu sirada bütün gücümle çekip paltomu elinden kurtardigim için yüzükoyun yere kapaklandi. Caddenin asagisina dogru kosmaya basladim. Liputin de arkamdan kostu. Cirtlak bir sesle: dedi. - Kirilov onu kaldirir. Biraz önce ondan ne ögrendim biliyor musunuz? Siirini duydunuz, ya? Amazon kiza yazdigi bu siiri bir zarfa koyup, zarfi da mühürledi. Yarin Bayan Tushin'e gönderecek. Altina da açik imzasini atti! Ne adam!... - Bunu sizin teklif ettiginize bahse girebilirim. Liputin gür bir kahkaha atti. - Bahsi kaybedersiniz. Asik, deli gibi ƒsik. Hem biliyor musunuz, bu aski, ondan nefret etmesiyle basladi. Bayan Tushin'in sokaklarda atla dolasmasina o kadar kiziyordu ki, bir keresinde neredeyse yüksek sesle küfür edecekti!. Ama, küfür etmedi!... Sonunda Allahtan ki kiz duymadi. Ve bugün ise bir siir yazdi! Hatta, biliyor musunuz, ona evlenme teklif etmeye cesaret edecek!... Gerçekten! Müthis bir öfkeye kapilarak: - Size sasiyorum, Liputin, dedim. Her kötü iste parmaginiz oluyor ve onu daima siz sürüklüyorsunuz. - Biraz fazla oldunuz, Bay G...V!... Acaba karsinizda bir rakip görmenizden ötürü mü? Birden durarak haykirdim. -Neee...? 135- Pekƒlƒ, size ceza olmasi için daha fazla söylemeyecegim!... Ama, ögrenmek istiyorsunuz, degil mi? Örnegin, bu salak sadece basit bir subay degil artik, mülk sahibi bir efendi oldu. Hem de hatiri sayilir efendilerden biri oldu. Bay Stavrogin ona, iki yüz kölesi olan büyük bir yer satti. Tanri sahidimdir ki yalan söylemiyorum. Bunu, çok emin bir kaynaktan ve onurlu bir kisiden ögrendim. Simdi de gerisini siz tamamlayip çikarin ortaya. Baska tek kelime dahi söylemem. Allahaismarladik!... *** Bay Verkhovensky beni büyük bir sabirsizlikla bekliyordu. Bir saat önce dönmüstü. Bende, sarhosmus kanisini uyandirdi; kuskusuz eve gelisinden bes dakika sonra sarhos olmustu. Yazik! Drozdovlar'i ziyaret etmesi onu iyice sarsmisti. -- Mon ami, (dostum) düsünce zincirimi tamamen kaybettim. Lisa... o melege tapar ve onu çok düsünürüm; fakat, her ikisinin de beni, benden bazi seyler ögrenebilmek amaci ile çagirdiklarini düsünmeden edemiyorum. Su var ki, agzimdan laf aldiktan sonra beni silkeleyip atacaklardi!... Evet, korkarim ki bu böyle olacakti... Sesimi kontrol edemeden hayretle bagirdim. - Böyle konusmaktan utanmalisiniz!... - Aziz dostum, simdi tamamen yalniz kaldim. Enfin c'est ridicule, (bu gülünç). Orada bile, her sey sir perdesi altinda sakli; Petersburg dedikodularini sorarak bana saldirdilar. Anliyorsunuz ya, Nicholas'in dört yil evvel yaptiklarini ögrenmisler. "Siz buradaydiniz, olanlari gördünüz; deli oldugu dogru mu?" Bunu nereden ögrendiklerini bilmiyorum. Bayan Drozdov, neden Nicholas'in deli oldugunu hemen kabullenmek istiyor? Kadin bunu istiyor. Size söylüyorum, kadin böyle istiyor. CeMaurice (Bu Ma-urice), ismi neydi?.. Su Drozdov denilen adam, brave homme tout 136 dememe (yine de dürüst adamdir), onun hesabina olmadigi gerçek; cette pauvre amie'ye (bu zavalli dost) Paris'ten önce o yazdiktan sonra... Enfin (neyse), bu Praskovya, ona cette chere amie (aziz dostum) diyor; gerçek bir tip, Gogol'ün Korobochka'sidir (*); sadece daha nispetçi, daha kiskirtici ve daha büyütülmüs bir Ko-robochka... - Gogol'ün yarattigi karakterden daha büyük oldugundan emin misiniz? - Su halde daha küçültülmüsü olsun. Ne fark eder? Yalniz sözümü kesmeyin; çünkü, kafamin içi karma karisik, her sey dönüp duruyor. Iyice takismis görünüyorlar. Lisa hariç; hƒlƒ "teyze, teyze" diye dönüp duruyor etrafinda; ama, Lisa akillidir, kurnazdir ve orada anlayamadigim bir sey var. Sirlar. Fakat, ihtiyar kadinla atisti. Cette pauvre (zavalli) teyze, gerçekten herkesi eziyor... ve simdi de valinin karisi, toplumun saygisizligi ve Karmazinov'un "saygisizligi" ile ugrasacak. Sonra birden oglunun deliligi düsüncesine saplaniyor, ceLipoutine, ce queje ne comprendres pa, (su Liputin'i de anlayamadim); ve... ve alnina sirkeli bezlerle pansuman yapmakta oldugunu söylediler ve biz burada yakinmalarimiz ve mektuplarimizla ugrasip duruyoruz. Oh, ona ne kadar istirap verdim; hem de böyle bir zamanda! je suis un ingrat! (Ne kadar nankörüm ben!) Düsünün bir kere, dönüsümde ondan bir mektup aliyorum. Okuyun, okuyun! Oh, ne kadar hayvanca davrandim!... Bayan Stavrogin'den aldigi mektubu verdi. Bu sabah gönderdigi pusulada "evden çikmayin" ifadesini kullandigi için pisman olmus görünüyordu. Mektubu kibar, fakat kisa ve kesindi. Bay Verkhovensky'nin pazar günü, saat on ikide gelmesini ve gelirken de bir arkadasini getirmesini (ismimi yazmisti) istiyordu. Kendisinin de, Dasha'nin agabeyi olarak Shatov'u davet edecegine söz veriyordu. "Kesin cevabi kendisinden alabileceksiniz; bu sizi memnun edecek mi? Sabirsizlikla beklediginiz formalite bu degil mi?" (*) Korobochka, Gogol'ün ölümünden iki yil evvel ikinci cildini yaktigi Mer-tuya Düsi (Ölü Canlar) adli eserindeki kadin karakter. 137- Mektubundaki son satira yazmis oldugu, formalite hakkindaki sabri tükenmis anlatimina dikkat edin. Zavalli, zavalli kadiri, hayattaki en iyi dostum! Bütün gelecegimi etkileyecek olan bu ani kararin bana büyük bir darbe oldugunu itiraf edebilirim. Hƒlƒ ümitli oldugumu söyleyebilirdim; ama, simdi tout est dit (son söz söylendi), her seyin bittigini biliyorum; c'est terrible. (Korkunç sey) Ah, su pazar hiç gelmese de her sey yine eskisi gibi olsa: Beni görmeye gelecektiniz ve ben de sizi bekleyecektim.... -Liputin'in bu sabah söyledigi kötü seylerin etkisi altindasiniz. Hepsi uydurma ve asilsiz seylerdi. - Dostum, parmaginizi aciyan baska bir noktaya bastiniz. Bu iyi niyetli parmaginiz çogunlukla merhametsiz ve bazen deginmeniz çok acimasiz oluyor. Özür dilerim; ama, biliyor musunuz, tamamen unutmustum. Yani, su tatsiz uydurmalari demek istedim. Aslinda unutmus da degilim; Fakat, büyük bir budalalikla, Lisa'nin yaninda mutlu olmaya ve kendimi, mutlu olduguma kandirmaya çalistim. Fakat simdi... oh, simdi, bu cömert ve büyük kalpli kadim düsünüyorum. Söylenmesi gerekirse, eksikliklerime sabirla hosgörü gösterdi, aslinda hosgörülü olmayabilirdi de; fakat düsünün, ürümüs karakterim, degersizligimle ben neyim!... Simarik, bencil ve masum olmaktan uzak bir çocugum. Lisa'nin pek hos olarak söyledigi gibi, cette pauvre (bu zavalli) teyze, tam yirmi yildir bana bir dadi gibi bakti. Ve birden, yirmi yildan sonra, bu çocugun kafasina evlenmek arzusu saplanmis... ona pes pese mektuplar gönderiyor; oysa, o zavalli alnina sirkeli bez koymakla mesgul ve... ve, eh, simdi istedigimi elde ettim ve pazar günü evli bir adam olacagim... her seye ragmen!... Hangi akla hizmetle evlenmekte israr ettim? O mektuplari neden yazdim? Oh, evet, söylemeyi unuttum: Lisa, Dasha'yi övgüyle aniyor. Hiç degilse Öyle görünüyor. Onun hakkinda "C'est un angle " (bir melektir) diyor, yalniz oldukça "içine kapanik" olarak. Her ikisi de evlenmemi tavsiye ediyorlar... hatta, Praskovya... eh, hayir, Praskovya degil. O tavsiye etmedi. Oh, o küçücük "kutusunda" ne kadar zehir var bilemezsiniz! Aslina bakarsaniz, Lisa da tavsiye et138 medi. "Neden evleneceksiniz, sanki?" dedi. "Yüksek zekƒli zevklerinizin size yeterli olmasi gerekir!" Sonra kahkahalarla güldü. Lisa'da çok mutsuz oldugundan böyle gülmesini bagisladim. Fakat, bana söylediklerine göre erkekler kadinsiz yasayamazlarmis. Dermansizlik çaginiz yaklasiyor ve size bakacaktir, ya da her ne ise... Ma foi (Vallah), burada sizinle otururken, kendi kendime, firtinali günlerime yaklastigim su zamanda, onun cennetten gönderilmis bir melek oldugunu ve bana bakacagim... falan, tekrarlayip duruyorum... enfin (neyse), evin düzeni için bana faydali olacaktir. Evde her sey karmakarisik. Su pislige bakin!. Bu sabah, buralari toplamasi için Nastasya'ya söylemistim; oysa su kitap hƒlƒ yerde duruyor. La pauvre amie (zavalli dostum), odamin bu tertipsizligi için daima bana kiziyor. Oh, artik onun tarafindan azarlanmayacagim! Vingt ans! (yirmi yil) Ve... ve zannedersem imzasiz, kimligi belirsiz mektuplar da aliyorlar. Düsünün! Nicholas'in, bütün mülkünü Lebyatkin'e sattigi yazilmis. C'est un monstre! (Ne canavarlik!) et enfin, (neyse), su Lebyatkin de kim oluyor? Lisa, dinliyor... dinliyor... oh, öylesine dinliyor ki! Alayla gülmesini bagisladim; çünkü, dinlerken yüzünün anlatimini gördüm ve ce Maurice... simdi onun yerinde olmak isterdim, dogrusu, brave homme tout de meme (yine de iyi adamdir), fakat oldukça çekingen; fakat ona bos ver. Sustu. Yorgun ve saskindi; yorgun gözlerini yere dikmis, basi gögsüne sarkmis oturuyordu. Konusmamizin ölü noktaya ulastigi bu andan yararlanarak Filippov'un evine gidisimi söyledim büyük bir ve kesin, kuru bir dille, Lebyatkin'in kiz kardesinin (onu hiç görmemistim) gerçekten, Liputin'in dedigi gibi, hayatinin bilinmeyen bir devresinde, Nicholas'in kurbani olabilecegi ve Lebyatkin bazi nedenlerle Nicholas'tan para aldigina göre, bu söylentinin olasilikla dogru olabilecegi hakkindaki düsüncelerimi anlattim. Fakat, anlattiklarimin hepsi bu kadardi. Dasha hakkindaki iftiralara gelince, bütün söylenenlerin Liputin'in uydurmasi oldugunu söyledim ve yalan söylemek zorunda olmayan Kirilov'un bile böyle düsündügünü sözlerime ekledim. Bay Verkhovensky, anlattiklarimla ilgili degilmis gibi dalgin dalgin dinliyordu. Bu 139arada, Kirilov ile aramizda geçen konusmayi da anlattim ve sonunda kaçak olabilecegini belirttim. Bay Verkhovensky, sanki arzusunun aksine konusuyormus gibi, bezgin bir tavirla: - Deli degil, dedi. Fakat, kafasi çalismayanlar sirasinda yer alabileceklerden biridir. Ces gens-la supposent la nature et la societe humaine autres que Dieu ne les a faites te gu'elles ne sont r'eellement. (Bu insanlar dogayla insan toplumunu, Tanri'nin yarattigindan ve aslindan baska türlü oldugunu saniyorlar.) Insanlar onlara egilirler; fakat, her ne pahasina olursa olsun, Stephan Verkhovensky bunu yapmaz. Bir zamanlar onlari Petersburg'da avec cette chere amie, (bu aziz dost ile) görmüstüm, Ah, onu o zaman ne kadar üzmüstüm! Ve onlarin hakaretlerinden ve suçlamalarindan korkmuyordum. Simdi de korkmam; mais parlons d'autre chose (ama bu konuyu birakalim). Anliyorsunuz ya, korkunç bir sey yaptim, dün Dasha'ya bir mektup gönderdim ve... oh, bunun için kendime ne kadar lanet ediyorum, bilemezsiniz!... - Dasha'ya ne hakkinda yazmistiniz? - Oh, dostum, inanin bana, çok onurluca yazilmis bir mektuptu. Mektubumda, bes gün önce Nicholas'a bir mektup yazdigimi bildirmistim. O mektubum da çok onurluca yazilmistir. Hararetle: - Simdi anliyorum! diye bagirdim. Onlarin adlarini bu sekilde birlestirmek hakkiniz mi? - Fakat, mon cher (monser), lütfen beni tamamen ezmeyin, bana böyle bagirmayin! Zaten son derece sey gibi... circirböcegi gibi ezildim ve nihayet, yazdiklarimin çok onurlu olduklarina da inaniyorum. Düsünelim ki, aralarinda gerçekten bir sey vardi... en Suisse (Isviçre'de)... ya da bir sey baslamak üzeredir. Her seyden önce, onlarin kalplerini ögrenmem gerekmez mi? ve... enfin (neyse) onlarin hislerine karismamak ve yollarinin üzerinde durmamak için böyle hareket etmem gerekmez mi?... Ayrica, amacim tamamen dürüstlüktü... 140 Kendime engel olamayarak: - Oh, dostum, ne kadar aptalca bir sey yapmissiniz! dedim. Gayretkes bir tavirla tekrarladi. - Aptallikti, dogru! Bu kadar güzel bir sözü ilk defa kul-laniyorsunuz, c'etait bete, mais gue faire, toiit est dit (Saçma olabilir ama, her sey söylenmisti). Baska birinin günahini kapamak için bile olsa, onunla evlenecegim. Böyle olunca, o mektuplari neden yazdim, bilmem ki? Böyle degil mi? - Ayni seyleri tekrarliyorsunuz!... - Oh, simdi de haykirmalarinizla beni korkutmaya çalisiyo-rsunuz. Görüyorsunuz ki, önünüzde bambaska bir Stepan Verk-hovensky var. Digeri çoktan gömüldü; enfin, tout esi dit (neyse söylenmeyen bir sey kalmadi). Peki, neden bagiriyorsunuz? Ev-ilenen siz olmadiginizdan ve kafanizda adi çikmis süs esyasini tasimak zorunda bulunmadiginizdan mi? Yine mi yüzünüz eksiyor? Zavalli dostum, kadinlari tanimiyorsunuz. Bütün hayatimi onlari incelemekle yitirdim. "Eger bütün dünyayi fethetmek istiyorsaniz, önce kendinizi fethetmelisiniz." Sizin gibi romantik olan, müstakbel karimin kardesi Shatov'un hayatinda bana söyledigi en güzel sözdür. Onun bu sözünü seve seve kabulleniyorum. Eh, ben de kendimi fethetmeye hazirim ve evlenecegim; fakat, dünya yerine fet-hedecegim ne olacaktir? Ah, dostum, evlilik her gururlu kisinin, her özgürlügün moral bakimindan ölümüdür. Evlilik hayati, beni yip-ratacak, gücümü yitirecek, amacimiza hizmet cesaretimi kiracaktir. Çocuklar olacak; bunlar benden de olmayabilir... yani benden olmayacagina eminim demek istedim; akilli bir adam gerçekle karsilasmaktan korkmaz. Bu sabah, Liputin, evimi Nicholas'a karsi kapamami söyledi; Liputin salagin biridir. Kadin, her seyi gören bir gözü bile aldatir. Kadini yaratirken, le bon Diue (Allah baba) bunu Diliyordu kuskusuz, böyle bir seyi tehlikeye atmak zorundaydi; fakat kadinin Tanriyi etkileyerek onu böyle yaratmasini sagladigindan eminim... böyle özelliklerle... Aksi halde kim böyle karsiliksii bir sikintiya girerdi? Nastasya, biliyorum, böyle serbest 141düsünmeme kiziyor; fakat enfin, tout est dit (neyse, her sey söylendi). Kendi çaginda pek sevilen, böylesine basit, kinayeli kelimeler kullanmamis olsaydi, Stepan Verkhovensky olama