F.m.dostoyevski - Ölü Bir Evden Hatıralar

F.m.dostoyevski - Ölü Bir Evden Hatıralar

Info iconThis preview shows pages 1–2. Sign up to view the full content.

View Full Document Right Arrow Icon

Info iconThis preview has intentionally blurred sections. Sign up to view the full version.

View Full DocumentRight Arrow Icon
This is the end of the preview. Sign up to access the rest of the document.

Unformatted text preview: D€nya Edebiyatından Se‚meler ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR I Dostoyevski ‡eviren NİHAL YALAZA TALUY istanbul, 1992 1.GiRiŞ Sibirya'nın €cra k‰ylerinde, stepler, dağlar, ge-‚ilmez ormanlar arasında, tekt€k kasabalara raslanır. Bin, en ‚oğu iki bin n€fuslu, evleri ahşap olan bu kasabaların g‰r€n€şleri hoş değildir. Şehirden ‚ok Moskova dolayındaki g€zel k‰ylere benziyen bu kasabalarda, biri kasaba i‚inde, ‰teki mezarlıkta, iki kilise var dır. Bir‚oğunda emniyet m€d€rleri, yargı‚lar ve maiyetleri olduk‚a kabarıktır. iklim soğuk olmakla beraber, Sibirya'da memurluk hayatına umumiyetle kolay ısınılır. Orada, liberal fikirlerle aşılanmış basit bir halk yaşar. Nizamlar es kidir, sağlamdır, asırlarla kutsallık kazanmıştır. Haklı olarak kendilerini Sibirya eşrafı sayan bazı memurlar yerli ve k‰kleşmiş Sibiryalılardır. Bazıları da Kus ya'dan, hattŒ bir‚oğu b€y€k şehirlerden gelmişlerdir.. Bunlar, kadro ile ilgisi olmıyan aylıklara, iki kat har-cıraha ve istikbal i‚in parlak €mitlere kapılarak gelirler. Onlardan, hayat bilmecesini ‚‰zebilenler hemen hemen her zaman Sibirya'da kalır, orada seve seve yerleşirler. . Sonra da, onların soyundan bir‚ok zengin ve faydalı insan meydana gelir. Fakat havailer, hayat bilmecesini ‚‰zmesini bilemiyenler, Sibirya'dan ‚abucak bıkarlar, €z€nt€ ile kendi kendilerine, buraya ne i‚in geldiklerini sorarlar. Sabırsızlıkla, kanuni m€ddet4 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR olan €‚ yılı doldurur doldurmaz nakilleri i‚in uğraşmaya başlarlar. Sonra, Sibirya'ya k€frederek, onunla . alay ederek pılı pırtıyı toplayıp geri d‰nerler. Bu adamlar, haksızdırlar. ‡€nk€ Sibirya'da yalnız me-.murluk bakımından değil, t€rl€ bakımlardan rahat, mesut yaşanabilir. Bir kere son derece g€zeldir. Ga-..yet zengin, misafirsever bir‚ok t€ccar, hali vakti yerinde pek ‚ok yabancı da vardır. Gen‚ kızlar, birer g€l gibidir, son derece namusludurlar. Av kuşları so- kaklarda u‚uşurlar, avcıların €st€ne d€şerler. Haddin-den fazla şampanya i‚ilir. Havyar, harikuladedir. Ba-.,zı yerler, bire on beş €r€n verir... S‰z€n kısası, bereketli bir toprak! Ancak faydalanmasını bilmeli. Sibirya'da yaşıyanlar da bunu pekŒlŒ bilirler. •şte, yerleşmiş g‰‚menlerden Aleksandr Petrovi‚ Goryan‚ikov'a; neşeli, halinden memnun, halkı gayet sevimli olan ve kalbimde silinmez bir iz bırakan b‰yle bir kasabada rasladım. Goryan‚ikov, Rusyada, asılzade ve m€lk sahibi olarak doğmuştu. Sonra, karısını ‰ld€rme su‚undan ikinci sınıf s€rg€n ve k€rek cezası giymişti. Aleksandr Petrovi‚ Goryan‚ikov h€k€metin verdiği k€rek cezasının on yılım bitirdikten sonra K. şehrine yerleşerek sessiz, kendi halinde, hayatının son •yıllarını yaşıyordu. Civar bucaklardan birine kayıtlı • olmakla beraber, hayatını ş‰yle b‰yle kazanabilmek "i‚in şehirde yaşıyor, ‚ocuklara ders veriyordu. Sibirya şehirlerinde, s€rg€n g‰‚menlerden ‰ğretmenlere sık sık raslanır, onları kimse hor g‰rmez. En fazla ‰ğret-tikleri şey, hayat alanında pek l€zumlu olan ve bu ‰ğ-retmenler olmasa, Sibirya'nın €cra k‰şelerinde kimsemin ne olduğunu bilemiyeceği, Fransızcadır. Aleksandr ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 5 Petrovi‚'le ilk defa ikramı bol olan İvan İvani‚ Gvoz-d•'kov adında eski, emekli bir memurun evinde karşılaştım. Gvozdikov'un her yaşta, istikballeri parlak, g‰r€nen beş kızı vardı. Aleksandr Petrovi‚ onlara, otuzar g€m€ş k‰pek alarak, haftada d‰rt ders verirdi. Bu adamın g‰r€n€ş€ beni ilgilendirdi. Gayet solgun, y€zl€, zayıftı. Hen€z yaşlı sayılmazdı: otuz beş yasla-rındaydı. Ufak tefek, cılız bir adamdı. Her zaman ‚ok temiz, alafranga giyinirdi. Onunla konuşmaya başladığınız vakit, size sabit, dikkatli bir bakışla bakar, titiz bir nezaketle, s‰z€n€z €st€nde d€ş€n€yormuş gibi... sanki sorunuzla ona ‚‰z€lmek €zere bir problem vermişsiniz ya da ağzından bir s‰z almak istemişsiniz gi-bi dinlerdi; sonunda da kısa, ama a‚ık cevaplar verirdi. Cevabında her kelimeyi ‰yle tartarak s‰ylerdi ki siz, nedense bir utanga‚lık duymaya başlar, sonunda bu konuşmanın bittiğine sevinirdiniz. Daha o vakitler-de, İvan •vani‚'ten onun hakkında bilgi istemiştim. Ondan Goryan‚ikov'un hayatının namusluca ge‚tiğini, temiz bir ahlŒkla yaşadığını; b‰yle olmasaydı, kızlarına ders verdirtmiyeceğini ‰ğrenmiştim. Yalnız son derece adanıcılmış. Herkesten ka‚ıyormuş; ‚ok okumuş.,.. buna rağmen hi‚ konuşkan değilmiş. Onu konuşturmak hayli g€‚m€ş. Bazı kimseler, Goryan‚ikov'un-d€ped€z bir deli olduğu kanaatindeymiş. Ama bunu ‰yle b€y€k bir kusur da saymazlarmış. HattŒ şehrin bir- • ‚ok tanınmış adamlarının Aleksandr Petrovi‚ Goryan-‚ikov'u korumaya hazır olduklarını, kendisi isterse dilek‚e yazmada veya buna benzer işlerde kullanarak, ona faydalı olabileceklerini ‰ğrenmiştim. Tahminime g‰re, Rusya'da temiz, hem de pek k€‚€k olmıyan kim-6 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR selerden akrabaları vardı. Ama, s€r€ld€ğ€nden beri, onlarla b€t€n ilgilerini kestiğini, b‰ylece de kendi kendine k‰t€l€k ettiğini herkes biliyordu. Başından ge‚eni hepimiz ‰ğrenmiştik. Goryan‚ikov'un evlendiğimin daha ilk yılında karısını ‰ld€rd€ğ€nden ve gidip h€k€mete teslim olduğundan (bu y€zden cezası epey hafiflemişti) haberimiz vardı. Zaten bu gibi cinayet-Jer, daima, cinayetten ‚ok beklenmedik bir felŒket sa-ryılır, merhamet uyandırır. Gene de, bu garip adam, •ısrarla herkesten ka‚ıyor, ortalıkta ancak ders vermek i‚in g‰r€n€yordu. ‰nce onunla fazla ilgilenmiyordum. Ama zamanla, bilmiyorum neden, bende merak uyandırmaya başladı. Goryan‚ikov'da esrarlı bir şey vardı. Onu karşınıza alıp da konuşturmak m€mk€n değildi. Ger‚i sorularıma her vakit, hattŒ bunu ‰nemli bir ‰dev sayıyormuş •gibi karşılık verirdi. Ama ben, aldığım cevaplardan sonra, başka bir şey sormaktan ‚ekinirdim. Hem de bu gibi konuşmalardan sonra adamcağızın y€z€nde bir ‚eşit ıstırap, yorgunluk beliriyordu. Hi‚ unutmam, g€zel bir yaz akşamı, birlikte, Ivan Ivani‚'ten d‰n€yorduk. Birdenbire Goryanikov'u bir sigara i‚mek i‚in evime davet etmek aklıma geldi. Y€z€nde beliren dehşet ifadesini tarif edemiyeceğim. Afalladı; birtakım sa‚ma-sapan s‰zler kekelemeğe başladı. Sonra, birden bire bana nefret dolu bir bakışla bakarak aksi istikamete doğru ka‚maya başladı. Şaşırdım. O g€nden sonra Goryan‚ikov, her karşılaşmamızda, bana Œdeta korka korka bakıyordu. Ama ben yılmadım, i‚imde beni ona ‚eken bir şey olduğunu hissediyordum. Bir ay sonra, •durup dururken Goryan‚ikov'un evine gittim. Tabi• ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR bu, hi‚ de yakışık alır, nazik bir hareket değildi. Goryan‚ikov, şehrin ta ‰b€r ucunda, kasabalı basit bir ihtiyar kadının evinde kirayla oturuyordu. Kadının ve-remli bir kızı, kızının da on yaşlarında, nikŒhsız doğ-muş g€zel, şen bir kızcağızı vardı, i‚eri girdiğim zaman Aleksandr Petrovi‚ kıza okuma dersi veriyordu. Beni g‰r€nce, bir cinayet €st€nde yakalanmış gibi şa-şırdı. Fena halde bozuldu, oturduğu sandalyeden fırladı, bana dik dik bakmaya başladı. Nihayet ikimiz de oturduk. Goryan‚ikov bakışlarımı dikkatle izliyor, belki de bu bakışlarda bambaşka, esrar dolu bir mŒna.• buluyordu. Aklını oynatma derecesinde evhama kapıldığını anladım. Bana nefretle bakıyor: "Buradan ne-zaman defolup gideceksin be adam?" diyecek gibi oluyordu. Hi‚ konuşmuyor, sadece nefretle g€l€ms€yordu Bizim kasabadan, g€nl€k havadislerden s‰z a‚ma--ya başladım. Halbuki adamcağız herkes‚e bilinen en basit şehir havadisini bilmek ş‰yle dursun, ‰ğrenme-ği de arzu etmiyormuş. B‰lgemiz ve ihtiya‚ları konusuna ge‚tim. Goryan‚ikov, g‰zlerimin i‚ine ƒyle garip-biı bakışla bakıyordu ki, doğrusu konuşmamdan Œdeta utandım. Bununla beraber, onu, postada aldığım-elimdeki yeni kitap ve dergilerle az kaldı baştan ƒıkaracaktım. Daha sayfaları kesilmemiş olan kitapları ona uzattım. Goryanƒikov bunlara hırsla dolu bir bakış fırlattı. Ama derhal niyetinden vazgeƒti, işinin ƒokluğunu bahane ederek, teklifimi reddetti. Nihayet kalkıp gittim. Dışarı ƒıkınca, kalbimden ezici bir ağırlığın kalktığını hissettim. Utanmıştım. Kendini b„t„n d„nyadan m„mk„n olduğu kadar saklamağı başlıca gaye bilen bu adamı rahatsız etmeği gayet budalaca …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR bir hareket buldum. Ama olan olmuştu bir kere... Oda-sında hemen hemen hiƒ kitap gˆrmediğimi hatırlıyo-rum. Şu halde, Goryanƒikov'un ƒok okuduğu hakkın-daki sˆylentiler doğru değildi. Gene de bir iki kere, gecenin geƒ vaktinde, evinin ˆn„nden arabayla, geƒerken pencerelerinde ışık gˆrm„şt„m. Şafak sˆkene kadar oturarak ne yapıyordu acaba? Bir şey mi yazı-yordu?.. Bˆyle ise yazdığı şeyler ne olabilirdi. İş y„z„nden şehrimizden „ƒ ay kadar uzaklaşmak zorunda kaldım. Kışın dˆn„ş„mde, Aleksandr Petroviƒ Goryanƒikov'un sonbaharda ˆld„ğ„n„ ˆğrendim. Tek başına ˆlm„ş; bir kere olsun, doktor ƒağırmamıştı. Şehirde onu hemen unuttular. Evi boş duruyordu. Kiracısının en ƒok neyle uğraştığını, bir şey yazıp yaz-madığını ˆğrenmek maksadı ile derhal ev sahibiyle ahbap oldum. Kadın, yirmi kˆpek karşılığında, bana ˆlenden kalma bir sepet dolusu k‹ğıt getirdi. İhtiyar kadın, bunlardan başka, iki defteri olduğunu sˆyledi. Asık suratlı, az konuşur, ağzından doğru d„r„st laf alınması m„mk„n olmıyan bir kadındı bu... Kiracısı iƒin yeni bir şey sˆylemedi Anlattığına gˆre, Goryan-ƒikov hiƒbir zaman bir şey yapmıyor, aylarca eline ki-tap kalem almıyormuş. Bununla beraber, geceleri oda-sında dolaşır, bir şeyler d„ş„n„r, hatt‹ bazan kendi kendine konuşurmuş. K„ƒ„k torunu Katya'yı ƒok se-vermiş. Œocuğu, hele adının Katya olduğunu ˆğrendikten sonra sevip okşamaya başlamış. Her yıl, Katerina g„n„nde kiliseye giderek birisi iƒin matem ‹yini ya-parmış. Misafir sevmezmiş. Sokağa, ancak ders ver-mek iƒin ƒıkarmış. Haftada bir odasını, şˆyle „st„n kˆr„ bile olsa temizlemeğe gelen ev sahibi koca karı…L† BiR EVDEN H‡TIRALAR g ya yan yan bakarmış. †ƒ yıllık kiracılığı zamanında onunla hemen hemen hiƒ konuşmamış. Katya'ya, ˆğretmenini unutup unutmadığını sordum. K„ƒ„k kız bir şey sˆylemeden baktı, sonra duvara dˆnerek ağlamaya başladı. Demek ki bu adam, tek bir insana olsun ken-dini sevdirebilmişti. K‹ğıtlarını alıp gˆt„rd„m ve b„t„n g„n„ onları karıştırmakla geƒirdim. Bu k‹ğıtların dˆrtte „ƒ„, bir-takım ˆnemsiz k‹ğıt parƒaları ile ˆğrencilerin g„zel yazı ˆdevleriydi. Ama aralarında, oldukƒa kalın, ufak yazılarla yazılmış ve bitmemiş, belki de yazanın bıraktığı, unuttuğu bir defter vardı. Bu, bağsız bağlantısız yazılmış olmakla beraber, Aleksandr Petroviƒ Goryan-ƒikov'un on yıllık s„rg„n hayatının hikayesiydi. Hik‹-yenin arasına, yer yer, başka hik‹yeler sokulmuştu. Bunlar, sanki bir mecburiyetle, sinir gerginliği anlarır.da yazılmış garip, korkunƒ h‹tıralardı. Bu parƒala-rı birkaƒ defa okuduktan sonra, delilik halinde yazıl-dığına aşağı yukarı kanaat getirdim. Fakat Goryan-ƒikov'un, m„sveddesinin bir yerinde, "…l„ler Evinden Sahneler" adım verdiği s„rg„n h‹tıralarının az ƒok merak ƒekici şeyler olduğunu gˆrd„m. Yepyeni, bu ana kadar hiƒ bilmediğim bir ‹lem; bazı olayların garip ˆzellikleri, mahvolmuş bir k„tleye ait bazı ˆzel notlar... B„t„n bunlar beni pek sardı. Bazı şeyleri merakla okudum. Tabii, bunların ilgi ƒekiciliği „zerinde yanılmış olabilirim. Deneme iƒin ˆnce iki „ƒ bˆl„m seƒiyo-rum. H„km„, okuyucular versinler...I …L† BİR EV Hapishanemiz kalenin kenarında, tabyaların yanındaydı. insanın belki bir şey gˆr„r„m diye, arasıra ƒit atalığından d„nyaya baktığı olur. Ama gˆr„p gˆreceği, gˆğ„n ufak bir parƒası, bir de yabani otlar sarmış-y„ksek, toprak bir tabya... Nˆbetƒiler tabyanın „st„nde gece g„nd„z aşağı yukarı dolaşırlar. Yılların geƒeceğini, senin, hep b‰yle gelip ancak bir ‚it aralığından etrafı seyredebileceğini, hep aynı tabyayı, aynı: n‰bet‚ileri, aynı k€‚€c€k g‰k par‚asını, ama hapsane-€st€ndeki g‰k€ değil de başka, uzaktaki h€r g‰k€n. bir par‚asını g‰receğini d€ş€neceksin. G‰z€n€z€n ‰n€ne iki y€z adım boyunda, y€z elli adım eninde kocaman bir avlu getiriniz. Bu d€zg€n olmıyan altı k‰şeli avlu, y€ksek kazıklar arasına ‚ekilen bir ‚itle ‚evrilmiştir. Toprağa derince g‰m€lm€ş olan bu ‚itin uzun, u‚ları sivri kazıklarının k‰şeleri birbirine bitişiktir. Kazıklar enli tahta par‚alariyle biribirine eklenmiştir. İşte bu, hapishanenin dış duvarıdır. Duvarın bir yanında, daima kapalı, n‰bet‚ilerin gece g€nd€z bekledikleri sağlam, ‚ift kanadlı bir kapı vardı. Kapılar, mahpuslar ‚alışmaya g‰nderildiği vakit, verilen emir €zerine a‚ılırdı. Bu kapının ‰te yandan aydınlık, h€r ƒL„ BİR EVDEN H†TIRA'LAR 11 bir d€nya vardı; insanlar, b€t€n insanlar gibi yaşar-Jardı. Ama duvarın bu yanındakiler i‚in o d€nya, sa-,€ece bir masaldır. Burada bambaşka, hi‚bir yerinkine benzemiyen bir Œlem vardı. Kendilerine g‰re kananlar, kendilerine g‰re elbiseler, ahlŒk ve Œdetler ve diri ‰l€ bir ev... Hi‚bir yerde olmıyan hayat, bambaşka insanlar. Ben de işte bu, bambaşka k‰şeyi yazmaya başlıyorum. Dışardan avluya girdiğiniz zaman, i‚inde birka‚ bina g‰r€rs€n€z. Geniş i‚ avlunun iki yanında uzun tek katlı iki yapı yer alır. Burası kışladır. İ‚inde, sınıflara ayrılmış mahpuslar otururlar. Bundan başka, avluda bunun gibi bir yapı daha var. Bu da, iki b‰l€ğe ayrılmış mutfaktır. ƒtede bir yapı daha... Orada, ay-jıı ‚atı altında kilerler, ambarlar, odunluklar bulunur. Ortası boş olan avlu d€z, olduk‚a b€y€k bir alandır. Burada mahpuslar sıraya girerler. Sabah, ‰ğle, ak-şam, bazan da, n‰bet‚ilerin vesveselerine ve mahpaslan saymaktaki ustalıklarına g‰re birka‚ sayını, birka‚ yoklama daha yapılır. Binaların etrafında, binalarla duvar arasında epey mesafe vardır. Burada, yapılar arkasında, ve gamlı tabiatlı mahpuslar, boş vakitlerinde, b€t€n g‰zlerden uzak, d€ş€ncelerine dalıp dolaşmağı severler. Bu gezintilerde onlarla kar-şılaşınca, damgalı, €zg€n y€zlerine bakarak, neler d€-ş€nd€klerini anlamaya ‚alışmaktan zevk alırdım. S€rg€nlerden biri, işi olmadığı zamanlarda ‚itin kazıkla-rmı saymağı pek severdi. Bin beş y€ze yakın kazığın hepsi sayılı, her biri işaretliydi. Her kazık, bir g€n€ g‰steriyordu. Her g€n bir tanesini işaretliyordu. He-saymadığı kazıkları, yani m€ddetini doldurması12 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRA.LAR i‚in hapishanede daha ka‚ g€n kalacağını g‰ziyle g‰r€yordu. Altıgenin bir kenarı bitince, i‚ten sevinirdi.. Daha uzun yıllar beklemesi lŒzımdı. Ama hapiste vakit, sabırlı olmayı ‰ğrenecek kadar boldu. Bir defa, yirmi yıl s€rg€nde kaldıktan sonra h€rriyete kavuşmuş bir mahpusun arkadaşlariyle nasıl vedalaştığını g‰rd€m. Bu adamın hapishaneye ilk girişini hatırlıyan-laı vardı. Gen‚ti, pervasızdı: ne su‚unu, ne de cezası-n' d€ş€n€rd€. Şimdi aksa‚lı, kasvetli, €zg€n y€zl€ bir ihtiyar olarak ‚ıkıyordu. Altı kışlamızın hepsini sessizce dolaştı. Her kışlaya girerken ikonalar1 karşısın-da. dua ediyor, sonra birka‚ arkadaşının ‰n€nde ya-rıbeline kadar eğilerek selŒmlıyor, helŒllaşıyordu. Bir vaka daha hatırlıyorum. Mahpuslardan birini, eskiden" hali vakti yerinde olan Sibiryalı bir k‰yl€y€, bir ak-şam €st€ kapıya ‚ağırdılar. Bundan altı ay ‰nce eski karısının başkasiyle evlendiğini haber almış ‚ok €z€lm€şt€. Bu sefer kadın hapishane kapısına arabayla gelmiş, onu ‚ağırmış, sadaka vermişti. Bir iki dakika ko-nuştular, ağlaştılar, ebed• olarak ayrılmak €zere ve dalaştılar. Kışlaya d‰nerken y€z€n€ g‰rd€m... Doğru... burada insan sabırlı olmağı ‰ğrenebilir. Karanlık basınca hepimizi kışlaya g‰t€r€rler, sabaha kadar kapalı tutarlardı. Avludan kışlamıza d‰nmek bana her zaman g€‚ gelirdi. Burası, uzun, basık,, havasız, i‚yağı mumlarının donuk ışığiyle aydınlatılan-ağır, boğucu bir kokuyla dolu bir odaydı. Orada on yıl nasıl yaşadığımı şimdi bir t€rl€ anlayamıyorum. Ranzam €‚ tahtadan ibaretti; bana ayrılan b€t€n yer bu 1 Aziz resimleri. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR ı3 kadardı. Aynı ranzalarda, yalnız bizim odada, otuz kişi kadar vardı. Kışın, kapıyı erken kapatırlardı. Her kesin uyuması i‚in €‚ d‰rt saat beklemek lŒzımdı.Ya-tıncaya kadar g€r€lt€ patırdı, kahkahalar, k€f€rler, zincir şıngırtıları, duman, iş, tıraşlı kafalar, damgalı y€zler, yamalı elbiseler... hep aşağı, hep bayağı şeyler Evet... İnsan ger‚ekten yedi canlıdır! İnsan, her şeye alışan bir yaratıktır. Bu da, onun en iyi vasfıdır sanıyorum. Hapishanede ancak iki y€z elli kişi kadardık. Bu aşağı yukarı değişmiyen bir rakamdı. Bazıları gelir, bazıları g€nlerini doldurup giderlerdi. Bir kısmı da ‰l€rd€. Kimler, hangi milletten insanlar yoktu orada! Zannederim, Rusya'nın her eyaletinin, her b‰lgesinin temsilcileri vardı. Yabancılardan, hattŒ Kafkas dağlarından bile birka‚ s€rg€n bulunuyordu. Bunlar, işlenen su‚ların derecelerine, yani su‚lar i‚in tŒyin edi-ier yıl sayısına g‰re ayrılırdı. Denebilir ki burada temsilcisi olmıyan su‚ yoktu. Sivil sınıftan k€reğe mahk‘m olanlar, mahk‘mların masum tabiriyle, "tepeden tırnağa kadar pıran-galılar" hapishanenin gediklilerini teşkil ediyordu. Bunlar, her haktan yoksun olarak, topluluk dışına atılmış ve bu atılışın ebed• alŒmeti olmak €zere y€zler: damgalı canilerdi. Onlara sekiz yıldan on iki yıla kadar k€rek cezası verildi. Sonra da, Sibirya'nın t€rl€ bucaklarına g‰‚men olarak yerleştirilirlerdi. Asker sınıfından da caniler vardı. Bunlara, genel olarak b€t€n Rus asker• hapsanelerinde olduğu gibi, bazı haklar tanınıyordu. Kısa bir m€ddet i‚in g‰nderilirlerdi. M€ddetlerini doldurduktan sonra, yine asker olarak ƒL„ BİR EVDEN HATIRA'LAR geldikleri yere, Sibirya hudut taburlarına giderlerdi. Bunların ‚oğu, aradan ‚ok ge‚meden, ikinci defa işledikleri ağır su‚lardan ‰t€r€ tekrar hapishaneye d‰ner-lerdi. Fakat bu defa kısa bir zaman i‚in değil, yirmi yıl i‚in h€k€m giyerek... Bu sınıfa, ''temelliler" denirdi. "Temelliler" de haklarından b€t€n b€t€ne yoksun edilmiyordu. Nihayet, en korkun‚ canilerden olduk‚a kalabalık ve ‚oğu asker olan ayrı bir sınıf vardı. Bu. sınıfın adı, "‰zel b‰l€m" d€. Oraya, Rusya'nın her k‰şe bucağından caniler g‰nderilirdi. Onlar ‰m€rlerinin sonuna kadar oranın malı oldukları inancındaydılar ve cezalarının m€ddetini bile bilmezlerdi. Kendilerine g‰rd€r€len işlerin, kanun gereğince, diğerlerine nispetle ikişer, €‚er kat artırılması gerekirdi. Bunlar Sibirya'da en ağır k€rek cezalılarının yeri a‚ılıncaya-kadar hapisanemizde kalırlardı. Başka mahpuslarla konuşurken: "Siz s€relisiniz; biz ise uzun pıranga vo-Ivr.un yolcularıyız..." derlerdi; Sonraları, bu sınıfın kaldırıldığını duydum. Bundan başka, kalemizde sivil nizam kaldırılarak umumi asker• hapishane b‰l€ğ€ kuruldu. Tabii, bu değişikliklerle beraber €stler de değişti Sizin anlıyacağınız, burada yazdıklarım, eskiden, ‚ok olmuş bitmiş işlerdir... Evet. ‡ok ‰nceden olmuştu bu işler. Şimdi bana hepsi r€ya gibi geliyor. Hapishaneye girişimi hatırlıyorum. Bir ocak akşamıydı. Ortalık kararıyordu. Millet işten d‰n€yordu. Yoklamaya hazırlanıyorlardı. Bıyıklı bir ‚avuş bana, bu garip evin kapısını a‚tı. Bu evde, ‰mr€m€n nice yıllarını ge‚irmek, ger‚ekten duy-nuış olmasaydım, ş‰yle b‰yle tahmin bile edemiyce-ğim birtakım duyguları yaşamak zorundaydım. MeseƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 15 la, on yıllık s€rg€n hayatımda bir kerecik olsun, yalnız kalamamanın ne korkun‚, ne azaplı bir şey oldu-.ğunu anlıyamazdım. işte, bu evde iki y€z arkadaşla beraber, daima muhafaza altında... Hi‚bir zaman, bir kerecik olsun, yalnız kalmak imkŒnı yoktu! Bununla beraber, daha başka nelere alışmam gerekmişti. Kimler yoktu burada!.. Kazara kaatil olanlar adam ‰ld€rmeyi meslek edinmiş kaatiller, haydutlar haydutların elebaşıları... Basit hırsızlar, serseriler. Aralarında, buraya nasıl d€şt€klerinin anlaşılması g€‚ olanları da vardı. Halbuki herbirinin, d€nk€ hayatlarında, sarhoşluk humarı gibi, bulanık, ağır birer hikŒye vardı. Genel olarak ge‚mişlerinden az konuşurlar, anlatmağı sevmezlerdi. Besbelli ge‚mişi d€ş€nmemeğe ‚alışırlardı. Aralarında son derece neşeli, hi‚ d€ş€n-miyen ‰yle kaatiller tanırdım ki, vicdanlarının onları asla rahatsız etmediğine bahse girilebilirdi. Ama asık suratlı, hemen hemen daima sessiz kimseler de vardı. Mahpuslar hayatlarını pek anlatmazlardı. Zaten orada merak modası da yoktu. Buna alışılmamıştı; doğru da sayılmıyordu. Bazan birisi, iş g€‚ olmadığı zaman, lŒf a‚ar; diğeri de onu soğukkanlılıkla, asık suratla dinler. Burada hi‚ kimse diğerlerini hi‚bir şeyle hayrete d€ş€remezdi. Bir‚ok defa tuhaf bir gururla: '"Biz cahil değiliz" derlerdi. Hi‚ unutmam: bir g€n, sarhoş bir cani, (s€rg€nde, bazı i‚ki i‚mek m€mk€nd€) beş yaşında bir ‚ocuğu nasıl ‰ld€rd€ğ€n€, onu ‰nce bir oyuncakla nasıl aldattığını, boş bir odunluğa g‰t€r€p sonra kestiğini anlatmıştı. Latifelerine o ara kadar g€len b€t€n kışla, tek bir adam gibi bağırdı. Cani susmak zorunda kaldı. Kışladakilerin bağırışƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR lan, duydukları ‰fkeden değildi. Bu konuda konuşmak gerekmiyordu, uygun g‰r€lm€yordu da ondan. Şunu da s‰ylemek isterim ki, bu adamlar ger‚ekten, kim mŒnŒsiyle cahil olmıyan kimselerdi. Belki yarısından-fazlası okuma yazma biliyordu. Rus halkının b€y€k, k€tle halinde bulunduğu başka hangi yerde, aralarından ayıracağınız iki y€z elli kişinin yarısı okuma yaz-mt bilir? Sonraları bir zat, bu noktaya dayanarak okuyup yazmanın halkı bozduğu sonucunu ‚ıkarmıştı. Ama bu, doğru değildir. Bozulmanın sebepleri bam-başkadır. Bununla beraber okuyup yazma, halkta bir gurur duygusu geliştirir. Ama bu da, sonucu bakımından kusur sayılamaz. Mahpus sınıfları biribirinder/-elbiseleriyle ayırdedilirdi. Bazılarının ceketlerinin yarısı koyu boz, bazılarının kurşuni renkteydi. Pantolonlarının da, bir bacağı kurşuni, ‰b€r€ boz renkteydi. Bir g€n, kala‚1 satan kız, iş arasında mahpusların yanına sokuldu. Bana uzun uzun baktıktan sonra birden bire bir kahkaha salıverdi. — T€h!.. Hi‚ de g€zel değil, be! diye bağırdı. Kumaşın kurşunisi de, siyahı da eksikmiş. Bazılarının ceketleri gri, yalnız kolları koyu renkteydi. Tıraş tarzları da başka başka idi. Bir kısmının başlarının yarısı, kafatasının eninden; ‰b€rle-rinin de boyundan tıraş edilmişti. Bu garip ailenin bir ‰rnekliği ilk bakıştan a‚ık‚a g‰ze arpıyordu. En belirli, en orijinal, başkalarına farkında olmadan h€kmeden şahıslar bile, hapishanenin toplu ahengine uymaya ‚alışırlardı. Kısaca şunu s‰yle1 Kala‚: pide hamurundan bir nevi k€‚€k ekmek. ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR yim ki, daima neşeli olan, bu y€zden herkes‚e hor g‰rmen birka‚ kişiden başka b€t€n bu kalabalık, kasvetli, kıskan‚, m€thiş g‰steriş‚i, ‰v€nmeği sever, alıngan, son derece teşrifata d€şk€n kimselerdi. Hi‚bir şeye-hayret etmemek kabiliyeti, aralarında en ‰v€lecek er-dun sayılırdı. Hepsi, takınacak tavırlara verdikleri aşırı ‰nemle Œdeta akıllarım bozmuşlardı. Ama g‰r€n€şte en kabadayı olanı ‚ok defa şimşek hıziyle değişerek en tabansızı oluverirdi. Birka‚ tane de ger‚ekte!, kuvvetli adam vardı. Onlar sade adamlardı; kırıt-mazlardı. Ancak, işin garip tarafı, ger‚ekten kuvvetli olan bu insanlar arasında birka‚ı son derece hemen hemen marazi şekilde fiyakacıydı. Esasen, olayları şişirme ve g‰steriş, ‰n plŒnda geliyordu. ‡oğunun ahlŒkı bozulmuş, bayağılaşmıştı. Dedikodular, birbirinin arkasından s‰yleşmeler, fısıldaşmalar bitip t€kenmezdi Burası, tam mŒnŒsiyle cehennemdi, kapkaranlık bir yerdi! LŒkin kimse hapishanenin i‚ d€zen ve geleneklerine karşı koymaya cesaret edemiyordu. Hepsi itaat ederlerdi. Diğerlerinden g‰ze ‚arpacak şekilde ayrılan ve g€‚l€kle boyun eğen bazı karakterler bile buna karşı koyamazlardı. Hapse gelenler arasında her sınırı aşmış, serbest yaşayışta her ‰l‚€den dışarı taş-mış kimseler vardı. Onlar, cinayetlerini sanki kendiliklerinden değil de, ni‚in yaptıklarını bilmiyerek, humma halinde veya bir duman i‚erisindeymiş gibi işlerlerdi. HattŒ ‚ok defa, son haddine kadar kışkırtılan o yalancı gurur y€z€nden su‚lu olurlardı. Ama bizde hadleri derhal bildirilirdi. Halbuki bazıları, hapishaneye girmeden ‰nce, bir‚ok k‰y ve şehirlere dehşet salan kimselerdi. Yeni gelen, etrafa bakınırken, bura213 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR da bildiği gibi ‰temiyeceğini, kimseye ‚alım satamıya-cağını ‚abucak anlar, mutlaka aşağıdan alır toplu ahenge katılırdı. Toplu ahengin ‰z€n€, g‰r€n€şte kendilerine mahsus ve hemen hemen hapishanede her oturanın taşıdığı bir onur duygusu teşkil ederdi. San-ki pıranga mahk‘mu sıfatı, "bir r€tbe, hem de şerefli bir r€tbe oluyordu. Ne utan‚, ne de pişmanlıktan eser!.. Bununla beraber dıştan bakılınca bir ‚eşit te vekk€lleri, kendilerine has resm•, sakin bir d€ş€n€ş tarzları vardı. "Biz, mahvolmuş insanlarız;" derlerdi. '"H€r yaşamağı bilmedin, şimdi d€ş kodese, gir sıraya..." "Ananın babanın s‰z€n€ dinlemedin, şimdi ye bakalım zılgıdı." "Sırma kılaptanla nakış işlemeği istemedin, ‚eki‚le taş kır bakalım." Bu s‰zler, kŒh ibret •dersi diye, kŒh sadece bir atas‰z€ veya vecize diye sık •sık tekrarlanıyor, ama hi‚bir zaman ciddiye alınmıyor-•du. Kuru lŒftı. Tek" bir kişinin yaptığı kŒnunsuzlukla-rı candan itiraf ettiğini zannetmem. Hele s€rg€n ol-nnyan bir kimse, bir mahpusun su‚unu başına kaka-cak, azarlıyacak olsa; (ger‚i, Ruslarda canileri azar-lamak Œdeti yoktur ya) sonsuz k€f€rler işitir... Hepsi de k€f€r ustasıydı.İ nce manalı, ustaca k€frederlerdi. K€f€r, mahpuslar arasında, bir ihtisas şekline sokul-Tr.uştu. Tahkir eden, k€f€rlerin s‰z kısmından ziyade bunların belirttikleri fikirle tahkir etmeğe ‚alışırdı. B‰yle k€f€rler daha ince, daha zehirli olurdu. Bitmez t€kenmez kavgalar, bu sanatın daha fazla gelişmesine yardım ederdi. B€t€n bu millet, sadece korku belŒsı ‚alıştığı i‚in tembeldi, ahlŒk‚a d€ş€yordu, ‰nceden d€şmemiş olanları da s€rg€nde bayağılaşırdı. Buraya kendi arzulaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR riyle toplanmamışlardı ve biribirine yabancıydılar. Kendileri, "Şeytan, bizi buraya toplayıncaya kadar €‚ ‚ift ‚arık eskitmiştir" derlerdi. Bunun i‚in bu zifiri karanlık hayatta dedikodular, entrikalar, kocakarı ‰ğ€tleri, kıskan‚lıklar, şamatalar, hın‚lar daima ‰n plŒnda idi. Hi‚bir kocakarı bu canavarların bazıları kadar kocakarılık edemezdi. Ama tekrar ediyorum: aralarında kuvvetli insanlar, hayatları boyunca her şeyi ‚iğniyerek emretmeğe alışmış, pişmiş ve korku nedir bilmez karakterler de vardı. Bunlara, ellerinde olmıya-rak saygı g‰sterirlerdi. Berikiler de, ‚ok defa, ş‰hretlerini kıskanmakla beraber, onları taciz etmemeğe ‚alışırlardı. Olur olmaz kavgalara girilmezlerdi. Son derece onurlu dururlar, ağırbaşlı hareket ederler ve ekseriyetle Œmirlerine itaat g‰sterirlerdi. Bunu, itaat prensiplerine dayanarak veya vazife hislerine uyarak değil, sanki bir anlaşma €zerine ve her iki tarafın faydasını anlıyarak yapıyorlardı. Amirler de onlara karşı ihtiyatlı davranırlardı. Bir g€n, hi‚ unutmam, korkusu? ve azimkar, Œmirler arasında vahşi temay€lleriyle tanınmış bu gibi mahpuslardan birinin cezalandınlışı-nı g‰rd€m. Yaz g€n€ idi. iş de yoktu. Hapisanenin ve onların doğrudan doğruya en yakın Œmiri olan binbaşı, ceza yerine getirilirken bulunmak €zere, nizamiyeye bizzat gelmişti. Bu binbaşı, b€t€n hapisleri korkutup ‰n€nde tirtir titreten aksi bir adamdı. Dehşetli titizdi. Mahk‘mların dedikleri gibi, "insanlara saldırırdı." Her şeyden ‚ok onun keskin, vaşak bakışından korkarlardı. Bu bakıştan hi‚bir şey gizlenemezdi. Bakmadan g‰r€rd€ sanki. Hapishanenin eşiğine basarken, ‰b€r ucunda ne olduğunu g‰r€rd€. Mahpuslar ona, "sekiz20 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR g‰zl€" adını takmışlardı. Kullandığı sistem hi‚ de iyi değildi. Zaten hır‚ınlaşmış insanları bu kudurgan, ba-S.İK hareketleriyle b€sb€t€n ‚ileden ‚ıkarıyordu. †miri olan as•l, ağırbaşlı, bazan vahşi hareketlerine gem vuran hapishane komutanı olmasa bu idare tarziyle epeyi felŒketli işler yapacaktı. Bu adamın başı bir belaya girmeden buradan ayrıldığına şaşarım doğrusu. Ger‚i mahkemeye verilmişti, ama kazasız belŒsız da emekli-yrt ‚ıkarılmıştı. Mahpus ‚ağrılınca sarardı. Her vakit sopa altına sessiz, azimli bir tavırla yatar, cezasına gık demeden boyun eğer, başına geleni soğukkanlılıkla, filozof‚a kabul ederek, bir şey olmamış gibi kalkardı. Bununla beraber ona karşı ihtiyatlı davranırlardı. Bu defa nedense kendini haklı g‰r€yordu. Sarardı, muhafızlardan gizli olarak ceketinin koluna ingiliz kundura bı‚ağını soktu. Hapishanede bı‚ak ve buna benzer sivri Œletler bulundurmak katiyen yasaktı. Sık sık ansızın, şaka g‰--t€rnıez aramalar yapılırdı. Cezası amansızdı. Ama saklamaya azmetmiş bir hırsızda bir şey bulmak ko-lay iş değildi. Bundan başka, bı‚ak gibi başka Œletlere de hapishanede daim• ihtiya‚ olduğundan, bunlar, aramalara rağmen eksik olmuyordu. Toplasalar bile, yerlerine yenileri tedarik edilirdi. Hapishane halkı duvarlara yapışıp tahta aralıklarından soluk almadan bakmaya başladılar. Petrov'un bu defa sopa altına yatmak istemiyeceğini, binbaşının sonunun geldiğini hepsi biliyordu. Ama en ‰nemli anda, binbaşı arabasına bindi; cezanın icrasını başka bir subaya devrederek gitti Mahpuslar, vakadan sonra: "Allah kurtardı onu!" deƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR diler. Petrov'a gelince; cezasını sk‘netle ‚ekti, ‰fkesi, binbaşının gitmesiyle s‰nm€şt€. Her şeyin bir son haddi vardı. Hele onların şu sabırsızlık ve karşı koyma parlamaları kadar meraklı şey olamaz. Bir‚ok kere adam birka‚ yıl dayanır, en ağır cezalara katlanır; sonra birden bire, ufak, ‰nemsiz hi‚ denecek bir şeyden patlayıverir. G‰r€ş€me g‰re buna delilik denebilir. Sonlan da bu ya! Bu adamlar arasında yaşadığım birka‚ yıl i‚inde, en ufak pişmanlık, işledikleri sulardan ‰t€r€ bir neb-zecik olsun acı d€ş€nce g‰rmedim. B€y€k kısmı, i‚lerinden gelen bir hisle kendilerini tamamiyle haklı g‰r€r. Bu bir ger‚ektir. Tabii, ‚oğunda bunun sebebi onur, k‰t€ ‰rnekler, kabadayılık, yanlış anlaşılmış, bir esasa dayanmıyan utan‚tır. Beri yandan, bu mahvolmuş kalblerin derinliğine dalıp b€t€n d€nyadan saklanmış şeyleri okuduğunu kimse s‰yliyemez... Bu m€mk€n olsaydı, onlarla kaldığım bunca yıl i‚inde bir şey fark edilebilir, bir şey yakalanabilirdi. Bu kalb-lerde, i‚ten gelen bir keder, acılı bir nokta sezilebilirdi. LŒkin b‰yle şey yoktu. katiyen yoktu! Evet, cinayet galiba belirli, basmakalıp bir g‰r€şten doğmaz. Su‚ felsefesi, tahmin edildiğinden biraz daha g€‚ anlaşılır. Ş€phesiz hapishane ve k€rek cezaları caniyi d€zeltmez onu ancak cezalandırır. Beri yandan topluluğu, su‚lunun ilerideki fena kasıtlarından korur. Su‚luda da, hapishane ve en ağır k€rek mahk‘mluğu ancak kin, yasak zevklere karşı arzu ve m€thiş bir ele avuca sığ-mazhk geliştirir. Ama sarsılmaz kanaatime g‰re, meş-hur ayrı h€cre sistemi de yanlıştır, aldatıcıdır, ancak g‰r€n€şte maksada ulaştırır. O, insanın hayat ‰z€n€. ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR ‚eker, ruhunu hırpalar, zayıflatır, sindirir. Sonra da bu ruh‚a kurumuş insan mumyasını, yarı delirmiş halde iken d€zelme, pişmanlık ‰rneği olarak g‰sterirler. Tabii, topluluğa karşı gelen bir cani, ondan nefret eder ve hemen hemen her vakit kendini haklı, topluluğu su‚lu g‰r€r. Bundan başka, verilen cezayı da ‚ek-aniş; bu y€zden kendini aşağı yukarı temizlenmiş, topluluğa karşı borcunu ‰demiş sayar; Artık bu g‰r€şlerle caniyi beraat ettirmekten başka yol kalmıyacak-tır galiba. Ama. t€rl€ g‰r€ş noktalarına rağmen, su‚ların bazılarının d€nya kurulalı beri her yerde, her kanunla su. g‰t€rmez su‚lar olduğunu herkes kabul eder. Bu, insan, kaldığı s€rece de, b‰yle sayılacaktır. Ancak en korkun‚, en tabii olmıyan hareketlerin en dehşetli, en canavarca ‰ld€rme vakalarının, hapsane-de; zaptedilemiyen, ‚ocuk‚a kahkahalar arasında anlatıldığını duydum. Hele bir baba kaatili vardı ki, bir t€rl€ hatırımdan ‚ıkmaz. Bir asilzade idi. Memurdu. Altmış yaşındaki babası onu bir nevi "hayırsız evlŒt" sayardı. Hareketleri, doğru yoldan sapıtmış bir adamın hareketleriydi; gırtlağa kadar bor‚lanmıştı. Ba-fcası onu sıkmaya ‚alışıyor, ‰ğ€t veriyordu. Babasının evi, ‚iftliği vardı. Parası olduğu da zannediliyordu, •şte oğul, miras hırsiyle onu ‰ld€rd€. Cinayet, ancak bir ay sonra meydana ‚ıktı. Kaatil, babasının kavbol-dıığunu polise kendisi haber verdi. Hep sefahatle vakit ge‚irmişti. Nihayet polisler, evde olmadığı bir zamanda, cesedi buldular. Avlunun uzunluğuna, €st€ tahtalarla ‰rt€l€ bir lağım vardı. Ceset bu ‚ukurun i‚indeydi. Giyinik, derli toplu bir haldeydi. Ak sa‚lı kafası kesilmiş ve yerine konmuştu. Kaatil, başı altına bir ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR de yastık koymuştu. Cinayetini itiraf etmemişti. Asalet unvanı ve r€tbesi alınarak, yirmi sene k€rek cezasına ‚arptırıldı. Beraber kaldığımız s€re onu daima gayet keyifli,, fevkalŒde neşeli g‰rd€m. Aptal olmamakla beraber, son derece deli bozgun, zıpırın, d€ş€ncesizin biri idi. Ondan hi‚bir zaman, olağan€st€ bir zalimlik g‰rmemiştim. Mahpuslar onu aşağılık g‰r€yorlardı. Ama işlediği su‚ i‚in değil, — su‚ s‰z konusu değildi — aptallığı i‚in, kendini idare etmesini bilmediği i‚in... Konuşurken, bazan, babasını hatırlardı. Bir kere benimle, ailesinin soyca g€rb€zl€ğ€nden bahsederken ilave etmişti: — •şte babam da, ‰l€nceye kadar hi‚bir hastalıktan şikŒyet etmemişti. Bu kadar hayvanca duygusuzluk, elbette m€mk€n değildir. Bu, bir tabiat garibesiydi. Ya bir yaradılış-kusuru, ya da bilimin hen€z bilmediği herhangi bir beden ve ruh sakatlığı vardı. Su‚u basit bir cinayet değildi. Tabii, ben bu cinayete inanmıyordum. Ama hikŒyesini ayrıntılariyle bilen memleketlileri bana bu vakayı anlattılar. Olaylar o kadar a‚ıktı ki, inanmamak elden gelmiyordu. Bir kere mahpuslar onun gece, uykuda iken; — Tutun, onu!.... Kafasını kes, kafasını!., diye bağırdığını duymuşlardı. Mahpusların aşağı yukarı hepsi geceleri konuşu yor, sayıklıyorlardı. Bu sayıklama sırasında dillerine en ‚ok gelen şey, k€f€rler, hırsızlık tŒbirleri, bı‚aklar, baltalar.,. "Biz, dayak yiyen milletiz. D‰v€le d‰v€le i‚imiz kopmuş da geceleri ondan bağırıyoruz" derlerdi.24 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR S€rg€nlere kalede verilen beylik işler ger‚ekten benimsenmez, bir vazife olarak g‰r€l€rd€. Mahpus ya verilen belli bir vazifeyi yapardı, ya da tŒyin edilen iş saatlerinde ‚alışırdı. Bundan sonra hapsaneye d‰nerdi. İşten nefret ederlerdi. İnsan hapiste zihnini, menfaatini ilgilendiren ‰zel, şahsi bir meşgale olmadık‚a yaşıyamazdı.. Gelişmiş, yaşamış ve yaşamak istiyen bu k€menin, zorla toplattırılarak topluluktan. g€nl€k hayattan uzaklaştırılmış bu insanların, burada tabi• bir şekilde, intizamla, kendi iradeleri ve istekleriyle yaşamalarına imkŒn var mıydı ? Bazılarında o vakte kadar hi‚ bilmedikleri, vahşice eğilimlerin gelişmesine oradaki işsizlik yeterdi.İn-san, işsiz olunca, kanuni ve tabii bir şekilde m€lk sa-nibi olmayınca yaşıyamaz; ahlŒk‚a d€şer, hayvanla-şır. Bunun i‚in hapishanede herkes tabi• bir ihtiya‚la, bir ‚eşit şahsi korunma hissiyle kendisine bir sanat, bir meşgale bulurdu. Uzun yaz g€nleri, aşağı yukarı tamamiyle beylik işlerle ge‚iriliyordu. Kısa geceler ancak uykuyu almaya yetiyordu. Ama kışın, mahpuslar, nizama g‰re, ortalık kararmaya başlayınca, hapis-"haneye kapatılırlar. Uzun, sıkıcı kış gecelerinde ne yapmalı? Bunun i‚in hemen hemen her kışla, yasaklara rağmen, kocaman bir atelye halini alırdı. İş ve meşgale aslında yasak edilmiyordu. Yasak edilen şey. mahpusların €zerinde ve hapishane i‚inde alet bulundurmaktı. Onlar olmayınca da hi‚bir iş yapılamıyordu. Gene de, gizliden ‚alışıyorlardı. Galiba Œmirler de ba-zan buna g‰z yumuyordu. Hapishaneye girerken hi‚bir şey bilmiyen mahpuslar, başkalarından ‰ğrendikleriyle iyi usta olarak ‚ıkarlardı. Kimler yoktu aralarında! ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR ,5 Kunduracı, ayakkabıcı, terzi, marangoz, ‚ilingir, hakkak ve yaldızcılar... İsay Bumşteyn adında bir Yahudi vardı. Kuyumcu ve murabahacı idi. Herkes ‚alışıyor, beş on k‰pek kazanıyordu. Şehirden siparişler veriliyordu. Para, darphaneden ‚ıkmış bir h€rriyettir. Bunun i‚in h€rriyetten tamamiyle yoksun edilmiş bir insan i‚in paranın kıymeti on kat fazladır. Sarf etmeyip yalnız cebinde şıngırdatmakla bile kalsa, yarı yarıya kendini avutmuş olur. Halbuki para her vakit, her yerde sarf edilebilir. Ondan başka, memnu mey-va iki kat tatlıdır. S€rg€nde şarap bile bulunabilirdi. ‡ubuk i‚mek şiddetle yasak edilmişti. Ama herkes i‚iyordu. Para ile t€t€n, mahpusları iskorpitten ve başka hastalıklardan koruyordu. İş de, cinayet işlemelerini ‰nl€yordu. ‡€nk€ işsiz kalan mahpuslar, şişeye kapatılmış ‰r€mcekler gibi biribirini yiyeceklerdi. Buna rağmen iş de, para da yasaktı. Bir‚ok defa, ge-celeri, ani araştırmalar yapılırdı. Yasak edilen her şey toplatılırdı. Para da, b€t€n saklamalara rağmen, Œrı-yanların ellerine ge‚erdi. Biraz da bu sebepledir ki. bu paralar biriktirilmiyor, hemen i‚kiye veriliyordu. Hapishanede şarap bulunması da bu y€zdendi. Her araştırmadan sonra su‚lu, varından yoğundan mahrum edildikten başka, Œdet olduğu €zere, adamakıllı cezalandırılırdı da... Ama araştırmalardan sonra, eksilen şeyler hemen tamamlanıyor, derhal yeni eşya alınıyor, her şey eskisi gibi y€r€yordu. †mirler bunu bilirler, mahpuslar da şikŒyet etmezlerdi. B‰yle bir hayat ise Vez€v dağında yaşıyanların hayatına benzerdi. Elinde sanatı olmıyanlar, başka bir ge‚im yolu tutarlardı. Olduk‚a orijinal tarzları vardı. MeselŒ, ba-26 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR zıları yalnız vurgunculukla ge‚inirdi. Satılan eşya da, bazan, ‰yle şeylerdi ki, hapishane dışında alınıp satılmaları ş‰yle dursun, eşyadan bile sayılmazdı. Ama s€r-giindekiler ‚ok fakir ve fevkalŒde h€nerliydiler. Onlar i‚in Œdi pa‚avra bile kendine g‰re değer taşırdı, bir iş i‚in kullanılırdı... Hep bu fakirlik y€z€nden hap-snnede paranın değeri, dışardakine g‰re bambaşkaydı. B€y€k ve ‚etin bir iş, yok bahsına yapılırdı. Bazıları tefecilikte b€y€k başarı g‰sterirlerdi. İpin ucunu ka‚ırmış veya iflŒs etmiş bir mahpus, elinde son kalan eşyayı tefeciye g‰t€rerek aşın bir faizle birka‚ mangır alırdı. Bu eşya zamanında kurtanlmazsa derhal ve merhametsiz satılırdı. Bana işi, beylik ‚amaşır, kundura malzemesi gibi, her mahpusun her an ihtiyacı olabilecek beylik ve ge‚it resminde kullanılan eşyaları rehine koymaya bile vardırıyorlardı. Ama bu gribi rehine koyma vakalarında, zaman, zaman, iş bambaşka şekil alırdı. Hem de bu, pek beklenilmedik bir şey değildi. Eşyasını rehine yatırmış ve parasını almış mahpus hemen, uzun boylu lŒf etmeden, hapsanenin en yakın Œmiri olan baş‚avuşa giderek, ge‚it resminde kullanacağı eşyayı rehine koyduğunu haber verirdi. Eşya, tefeciden derhal, hattŒ b€y€k Œmirlere haber verilmeden geri alınırdı. Meraka değer taraf şudur ki. bu gibi vakalar bazan tamamiyle kavgasız ge‚erdi. Tefeci eşyayı asık suratla, fakat sessizce geri verirdi. HattŒ bunun b‰yle olacağını sanki ‰nceden bilirmiş gibiydi. Belki i‚inden, rehine .getirenin yerinde olsaydı, aynı şeyi yapacağını itiraf etmekten kendini alamazdı. Bunun i‚in, arkasından kavga etmeğe başlasa bile, bunu ancak Œdet yerini bulsun diye, yapardı. . ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 27 Umumiyetle, herkes biribirinin eşyasını ‚alardı. Hemen hemen herkesin beylik eşyayı saklamak i‚in birer kilitli sandığı vardı. Buna m€saade edilirdi. Ama sandıklar da hırsızlığı ‰nliyemiyordu. Artık, oradaki hırsızların ne kadar usta olduklarını tahmin edebilirsiniz. Bana ‚ok bağlı olan (bunu, b€t€n samimiyetimle s‰yl€yorum), bir mahpus, hapishanede bulunması yasak olmıyan kutsal kitabımı ‚almıştı. Ama gene o g€n bunu itiraf da etti. Bu itirafı, pişman olduğundan değil de, kitabı ‚ok aradığım i‚in bana acıdığından yapmıştı. Şarap satanlar, bununla ‚abuk zenginleşenler vardı. Şarap satışını fırsat bulunca, ayrıca anlatırım. Olduk‚a meraklı bir konudur bu. Hapishaneye gelenler arasında bir‚ok ka‚ak‚ılık su‚luları vardı. Sunun i‚in b€t€n araştırmalara, muhafızlara rağmen, şarabın hapishaneye nasıl getirilebildiğine hi‚ hayret etmemelidir. Ka‚ak‚ılığa gelince: bu, mahiyeti bakımından, bambaşka bir su‚tur. MeselŒ, bu işte bazı mahpuslar i‚in para ve menfaatin ikinci derecede rol oynadığı, ikinci plŒnda olduğu d€ş€n€lebilir mi hi‚? Halbuki b‰yle olduğu da vardı Ka‚ak‚ı, i‚ten gelen bir arzuyla, ihtirasla ‚alışır. O, bir nevi şairdir. Her şeyi ortaya koyar; b€y€k bir tehlikeye atılır, kurnazlıklar yapar, bir şeyler icadeder, sıyrılmaya ‚alışır. HattŒ bazan, sanki bir ilhama g‰re hareket eder. Bu ihtiras, kumar ihtirası kadar g€‚l€d€r. Hapishanede tanıdığım bir mahpus vardı. Dev gibi bir şeydi. Ama o kadar iyi, yavaş ve uslu bir adamdı ki, hapsaneye nasıl girdiğine kendisi de akıl erdiremiyordu. Yumuşak başlığiyle uysallığından ‰t€r€, hapishanede kaldığı m€ddet‚e kimseyle kavga etmemişti. Batı sınırından, ka‚ak‚ılık suƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR ‚iyle gelmişti. Tabii burada da dayanamadı; gizlice-şarap getirmeğe başladı. Ka‚ defa ceza yemişti. Hem sopadan da ne kadar korkardı! Halbuki bu şarap ka‚ak‚ılığı ona ‚ok az bir kŒr bırakırdı. Şaraptan yalnız m€taahhit kŒr ederdi. Adamcağız ise bu sanatı, sanat adına severdi. Kadın gibi sulu g‰zl€ idi. Ka‚ kere, cezadan sonra t‰vbe eder, bir daha ka‚ak‚ılık y apmıyacağına yemini basardı. Bazan, dişini sıkıp bir ay bile dayandığı olurdu. Ama sonunda yine kendini tutamazdı... •şte bu gibilerinin sayesinde hapsanede şarap hi‚ eksik olmazdı. Bundan başka, bir gelir yolu daha vardı. Ger‚i bu, mahpusları zenginleştirecek kadar değildi. Ama daim• ve hayırlı bir şeydi. Bu gelir yolu sadaka idi. Topluluğumuzun y€ksek tabakası; t€ccarların, avamın ve b€t€n halkımızın "zavallılar"ı ne kadar d€ş€nd€klerini bilmez bile! Sadaka hemen hemen hi‚ kesilmeden akar gelir. En ‚ok ekmek, francala verirlerdi. Para veren azdı. Sadaka olmasaydı, bir‚ok yerlerde mahpusların, hele h€k€m giymişlerden daha ‚ok sıkıntıda olan sanıkların durumu ‚ok g€‚ olurdu. Sadaka, mahpuslar arasında dindarca paylaşılır. Gelen sadakadan adam başına birer tane d€şmese bile, kala‚lar eşit par‚alara, hattŒ bazan altı kısma b‰l€n€r, her mahk‘m mutlaka hissesini alırdı, •lk defa para sadakasını nasıl aldığımı hi‚ unutmıyacağım. Hapishaneye hemen hemen ilk geldiğim sıralardaydı. Sabahki işimden yalnız olarak, muhafızımla beraber d‰n€yordum. Yolda, kızı ile beraber giden bir kadınla karşılaştım. ‡ocuk on yaşlarında, melek gibi g€zel bir kızdı. Onları bir kere daha g‰rm€şt€m. Annesi dul bir asker kaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR rısiydi. Gen‚ bir asker olan kocası, ben hastanede hasta yattığım sıralarda, bizim mahk‘mlar koğuşunda ‰lm€şt€. Yargılandığı i‚in bizim koğuşa yatırılmıştı. Ana kız, son vazifelerini yapmak €zere geldikleri va-.kit acı acı ağlamışlardı. Beni g‰ren ‚ocuk kızardı, an-jıesine bir şeyler fısıldadı. ƒteki derhal durdu, ‚ıkının-•dan bir ‚eyrek k‰pek ‚ıkardı ve kızına verdi. Kızcağız arkamdan koştu. ƒn€me ge‚ip parayı elime sıkıştırdı. — "Zavallı", al! Allah aşkına!... diye bağırdı. K‰peğini aldım. Kız da ‚ok memnun olarak anne-sine d‰nd€. Bu k‰peği uzun zaman saklamıştım. U İlk ayın ve hapsane hayatının ilk izlenimleri hayalimde dipdiri yaşıyor. Oradaki hayatımın bundan sonraki yıllarının hŒfızamdaki izleri siliktir. HattŒ bazıları sanki b€sb€t€n silindi gitti, biribirine karıştı ve ağır, yeknesak, boğucu bir izlenim yığını olarak kaldı. Ama s€rg€nde ge‚irdiğim ilk g€nler g‰z€m€n ‰n€ne, sanki d€nk€ olaylarmış gibi geliyor. Zaten b‰yle olması da gerekti. Hayatımın bu safhasında olağan€st€, daha doğrusu, umulmadık bir şey yoktu. Bunun beni daha ilk g€nler-•de hayrete d€ş€rd€ğ€n€ şimdi apa‚ık hatırlıyorum. Bunlar, Sibirya'ya giderken, kaderimi anlamaya ‚alıştığım sıralarda, sanki hayalimden gelip ge‚iyordu. Ama kısa zaman sonra, bir yığın s€rpriz ve olağan€st€ olaylar, hemen her adım başında dikkatimi ‚ekmeğe başladı. Zaman ge‚ip hapishanede epey kaldıktan sonra,30 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR bu hayatın, başka bir hayat olduğunu kavradım ve hayretim daha ‚ok arttı. Hayretimin uzun s€rg€n hayatımın boyunca devam ettiğini itiraf ederim. Bu-hayatla sonuna kadar bağdaşamadım. Hapishanedeki ilk izlenimlerim, genel olarak pek berbattı. Bununla beraber — her ne kadar garip g‰r€n€rse de — hapsane hayatını, yolda d€ş€nd€ğ€mden daha kolay tahamm€l edilir buldum. Mahpuslar, pırangalı oldukları halde, hapsanenin her yanında serbest‚e geziyorlar, kavga ediyorlar, kendi işlerini g‰r€yorlar, ‚ubuk i‚iyorlardı. HattŒ (pek azı) şarap-da i‚iyorlar, bazan geceleri, kumar oynuyorlardı. MeselŒ bana, odadaki hizmet bile o kadar ağır, o kadar s€rg€n işi gibi gelmedi Ama epey zaman ge‚ince, bu hizmetin ağır g‰r€nmesi ve s€rg€n işi olması g€‚l€ğ€nden, hi‚ arasız s€r€p gitmesinden değil, cebri, zaruri ve sopa altında yapılmış olmasından ileri geldiğini anladım. Bir k‰yl€, dışarda belki daha ‚ok ‚alışır. Hele yazın, geceleri bile didinir. Ama o, kendisi i‚in ve akla yakın bir gaye ile ‚alışıyor. Bu sebeple, onun ‚alışması zoraki ve kendi g‰ziyle faydasız g‰rd€ğ€, s€rg€n işinden daha kolaydır. Bir kere kafamda ş‰yle bir fikir doğdu, •nsan ezilip mahvedilmek, ona, en korkun‚ bir kaatili bile duyunca titretecek kadar ağır bir ceza verilmek istenirse, g‰rd€ğ€ hizmetin tamamiylemŒnŒsız, tamamiyle faydasız olduğu hissini vermelidir. Bug€nk€ s€rg€n hizmeti ilgi ‚ekmeyen can sıkıcı bir iş olduğu halde, aslına bakılırsa, herhangi bir iş-den pek de farklı değildir. Mahpus, tuğla keser, toprak kazar, badana yapar, yapıda ‚alışır. Bu işde birmana ve gaye vardır. S€rg€n kendini bazan buna ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 31 kaptırır, daha iyi, daha becerikli yapmak ister. Ama bir kovadan ‰b€r€ne su d‰kmek, kum d‰vmek, bir yığın toprağı bir yandan başka bir yana kaldırmak gibi işleri ona vazife olarak veriniz. Zannederim, mahpus birka‚ g€n sonra ya kendini asar, ya da bu k€‚€lmeden, hicaptan ve azaptan kurtulmak i‚in, "birden ‰leyim diye" binlerce cinayet işler. B‰yle bir cezanın an-cak işkence, intikam. Œleti olacağına ş€phe yoktur. Bu •ceza, hi‚bir mŒkul gayeye varamadığı i‚in manasızdır. Ama her zorlama işde. muhakkak biraz manasızlık, hakaret ve bir ayıp telŒkkisi vardır. Cebre dayanan s€rg€n hizmeti de,, bu y€zden, serbest hayatta yapılan işlerden daha ağır ve azaplıdır. .. Ger‚i ben, hapishaneye kışın, aralık ayında, girmiştim. Beş misli ağır olan yaz işinin ne demek olduğunu •hen€z bilmiyordum. Zaten, kalemizde beylik işi kışın •azdı. Mahpuslar, Irtış kıyısına eski. beylik sandalları yıkamaya giderler; kasırgaların resm• binalar ‰n€ne yığdığı karı temizlerlerdi. Kireci s‰nd€r€p d‰verlerdi v. s. Kış g€nleri kısa olduğu i‚in, iş ‚abuk biterdi. G€ruhumuz hapishaneye erkence d‰nerdi. Kendi işleri olmasaydı, işsiz g€‚s€z oturacaklardı. Buna rağmen, kendi işleri ile uğraşanlar mahpusların ancak €‚te biriydi. Geri kalanlar havyar kesiyor, hapishanenin bir kışlasından ‰b€r€ne ge‚iyor, kavga ediyor, aralarında birtakım entrika ve meseleler ‚ıkarıyorlardı. Para bulduk‚a i‚erlerdi; geceleri, sırtlarındaki g‰mleği ku-Jnara verirlerdi. Bunları cansıkıntısından, tembellik ve işsizlikten yaparlardı. S€rg€n hayatında h€rriyet yok-luğundan, cebri ‚alışmadan başka belki diğerlerinden daha korkun‚ bir azabın olduğunu, zamanla ‰ğrendim:32 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR cebr• m€şterek hayat... M€şterek hayat başka yerier-dt de vardır tabii. Ama hapse gelenler arasında ‰yle insanlar var ki, onlarla bir arada yaşamak herkesin arzuladığı şey değildir Bunun i‚in s€rg€nlerin ‚oğu. şuursuz olarak, bu azabı duymuştur elbette. Verilen gıdayı olduk‚a iyi buldum. Mahpuslar,. Avrupa Rusyasının hi‚bir hapishanesinde b‰yle yemek verilmediğini iddia ederlerdi. Bu konuda hi‚ fikrim yok, ‚€nk€ oralara gitmedim. Bundan başka mahpuslardan ‚oğunun kendi ceplerinden yemeleri m€mk€nd€. Etin bir funt'u1 iki, (yazın ise iki bu‚uk) k‰pekti-Fakat ayrı yemek yiyenler, yalnız, her zaman par• bulan kimselerdi. S€rg€nlerin ‚oğu kazandan yerlerdi Bunun i‚in mahpuslar, yemeklerini ‰verken yalnız ekmeklerini ‰verlerdi. Ekmeğimizin tartılarak değil de, m€şterek olarak verildiğine bilhassa ş€krederlerdi. Tayın usul€ onları €rk€t€rd€. ‡€nk€ ekmek tartıyla verilmiş olsaydı, adamların €‚te biri a‚ kalırdı. M€şterek yedikleri i‚in, herkese yetiyordu. Ekmeğimiz kendine mahsus bir nefasette idi. HattŒ b€t€n şehirde €n almıştı. Bu ‰zelliği hapishane fırınlarının elverişli olarak yapılmasında bulurlardı. ‡orbalara gelince, pek k‰t€yd€. Kazanda kaynatılarak, i‚ine atılan bulgur ve saire ile terbiye edilirdi. Haftanın altı g€n€nde sulu ve yağsızdı da... İ‚indeki. hamam b‰ceklerinin ‚okluğu beni dehşete d€ş€rd€. ilk €‚ g€n işe gitmemiştim. Her yeni gelene aynı usul uygulanır, yol yorgunluğunu ‚ıkarma fırsatı verilirdi. Ama ertesi g€n prangalarımı değiştirmek €zere Bir funt, 410 gr. …L† BİR EVDEN HATIRALAR 33; hapishaneden ƒıkmak zorunda kaldım. Ayaklarımdaki pranga, hapishane nizamına uygun değil, halkalı, mahpusların "ince ƒıngırak" dedikleri zincirdendi. Dıştan takılırdı. Hapishanenin resm•, ƒalışmaya elverişli paran-gaları, halkalardan değil, bir parmak kalınlığında, aƒ, halkayla biribirine bağlanmış demir ƒubuklardan yapılmıştı, pantolon altına takılırdı. Orta halkaya bir-kayış bağlanırdı. Bu kayış, gˆmlek „zerine takılan kemer kayışiyle birleştirilirdi, Kışladaki ilk sabahımı hatırlıyorum. Karakolda,, hapishane kapısının ˆn„nde "kalk trampeti" ƒalındı. Ora dakika sonra nˆbetƒi subay kışlaları aƒmaya koyuldu Uyanmaya başladılar. Mahpuslar titriyerek kalkıyorlar, altılık iƒyağı mumunun1 donuk ışığı altında ranzalardan iniyorlardı. Œoğu uyku sersemliğiyle konuşamıyor, somurtuyordu. Esniyor, geriniyor, damgalar alınlarını buruşturuyorlardı. Bazıları istavroz ƒıkarıyordu; bazıları da hemen kavgaya başlıyordu. Boğucu bir havasızlık... Kapı aƒılır aƒılmaz, iƒeriye temiz kış havası girdi ve bir buhar bulutu gibi koğuşu doldurdu. Mahpuslar su kovaları ˆn„nde toplandılar. Sırayla maşrapayı alıyor, ağızlarına su dolduruyor, suyu; ağızlarından dˆkerek ellerini y„zlerini yıkıyorlardı. Suyu "paraşnik"2 daha akşamdan hazırlardı. Usule gˆre, her kışlada mahpusların kendi aralarından seƒtikleri bir arkadaş, kışla hizmetini gˆr„rd„. Bunlara "paraşnik" denirdi, işe gitmezdi. Vazifesi, kışlanın temizliğine bakmak, ranzaları ve yerleri ovmak, gece 1 O tarihte mumlar, ağırlıklarına gˆre adlandırılırdı. : Meydancı. • 34 …L† BŽR EVDEN H‡TIRALAR ihtiyacı iƒin kova getirip gˆt„rmek, temiz su tedarik etmekti. Biri sabahlan yıkanmak iƒin biri de g„nd„zleri iƒmek iƒin, iki kova su getirilirdi. Bir tanecik olan maşrapaları y„z„nden hemen kavgalar başlardı. Y„z„ g„lmiyen uzun boylu, zayıf, esmer ve tıraşlı kafatasın-da birtakım garip şişkinlikler dolu bir mahpus, pembe, neşeli y„zl„, şişman, tıknaz olan bir mahpusu itti. — Nereye be, mankafa?... Postoy!... (dur.) — Ne bağırıyorsun be? Bizde bedava Postcy1 olmaz.' Sen yıkıl git. Şuna bakın: kazık gibi dikildi kar-şıma. Yani ƒocuklar, herifte şu kadarcık "akıl tohu-.mu" yok... ' "Akıl tohumu" sˆz„ oldukƒa tesir etti. Œoğu g„l-d„. Neşeli şişkonun da zaten istediği buydu. O, galiba, kışlada bir nevi gˆn„ll„ soytarı idi. Uzun boylu mahpus ona hakaret dolu bir bakışla baktı. Kendi kendine sˆyleniyormuş gibi: — Agobun kazı!... dedi. Hapishanenin has somu-niyle bak nasıl da semirdi! Paskalya aşı iƒin on iki do-muz yavrusu doğuracağına seviniyor. …teki, birdenbire kızararak bağırdı: — Ne ˆt„p duruyorsun... kuş gibi? — Kuşum ya; ne olacak? — Ne kuşusun? — Kuş işte. — Nasıl işte? — Bˆyle işte... dedik ya! — Ama nasıl bˆyle işte? 1 Kelime oyunu. Postoyl - dur, (emir Postoy (isim) handa, otelde kalmak. sigası:) …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 35 Biribirine g‰zlerini diktiler. Şişko hem cevap bekliyor, hem de d‰v€şe hazırlanmış gibi yumruklan sı-kılı duruyordu. Ben de ger‚ekten d‰v€şeceklerini sandım. Bunlar benim i‚in yepyeni şeylerdi. Merakla seyrediyordum. Ama buna benzer sahnelerin ‚ok masum şeyler olduğunu, komedilerde olduğu gibi, umumun zevk ve neşesi i‚in oynandığını sonraları ‰ğrendim, •şi, hemen hemen hi‚bir zaman, d‰v€şe kadar vardırmıyorlardı. Bunlar olduk‚a tipik şeylerdi ve hapishane Œdetlerini g‰steriyordu. Uzun boylu mahpus sessiz, azametli azametli duruyordu. Etraftakilerin ona baktıklarını, vereceği cevapla rezil olup olmıyacağını beklediklerini hissediyordu. Bu duruma d€şen, mahcup olmamalıydı; ger‚ekten bir kuş, hem de nasıl bir kuş olduğunu g‰stermeliydi. Tarif edilmez hakaretli bakışlarla hasmını s€zd€. Bakışlarının daha hakaretli olması i‚in ona omuzunun arkasından, yukardan aşağı, bir b‰ceğe bakıyormuş gibi, baktı. Sonra ağır ağır, tane tane: — Kağan!'1 dedi. Yani, kağan kuşu olduğunu s‰ylemek istedi. Mahpus, bu buluşu kahkaha tufaniyle m€kŒfatlandırdı. Her bakımdan mat olduğunu anlıyan şişko fena halde k‰p€rd€. — Kağan magan değil, al‚ak keratanın birisin sen!, diye k€kredi. 1 Bu, tamamen uydurma bir kuştur, Hakikatte b‰yle bir kuş yoktur. \ 36 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR Ama kavga ciddileşmeğe başlayınca, kabadayılarımızı hemen yatıştırdılar. Dışardakilerin hepsi birden bağırmaya başladılar: — E, ne bağırıyorsunuz bakalım? K‰şeden: — Bağırmaktansa d‰v€ş€n yahu!., diye bir ses duyuldu. Birisi, cevap olsun diye: — ‡ok beklersin d‰v€şmelerini! dedi. — Biz yaman a‚ık g‰zlerizdir yahu!... Ancak ye-'di kişi birleşir de, bir kişiden korkmayız... — ikisi de malmış ha!... Biri, bir funt ekmek y€z€nden hapse d€şt€. ƒteki de adam değil ki... Bir karının yoğurdundan tattı... ama arkasından kırbacı da yedi. Kışlanın d€zeniyle ilgili bulunduğu i‚in, bir k‰-şede hususi yatakta yatan bir mal‘l s‰ze karıştı. — Eee!... Yeter artık! — Su getirin ‚ocuklar! "Nevalid"1 Petrovi‚ uyan-dı. Kan kardeşimiz Nevalid Petrovi‚'e su getirin! Mal‘l, hem kaputunu sırtına ge‚iriyor, hem de s‰yleniyordu: — Kardeş!... Neden kardeşin olacakmışım? i‚ki i‚in birlikte bir ruble olsun sulamadık ki, kardeş olalım... Yoklamaya hazırlanıyorlardı. Ortalık ağarmaya başladı. Mutfak, tıklım tıklım dolmuştu. Gocuklu, iki renk şapkalı mahpuslar, ekmek kesen ah‚ının ‚evre1 Mal‘l Rus‚ada, Fransızcada olduğu gibi, inva-lide'dir. Mahpuslar, invalid'i, nevalid seklinde s‰yl€yorlardı. ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR 37 sinde toplanmışlardı. Her mutfak i‚in iki ah‚ıyı mahpuslar topluluğu se‚erdi. Etle ekmeğin kesilmesi i‚in her mutfağa birer tane verilen bı‚akları da alıcılar, saklarlardı. işe ‚ıkmak €zere hazırlanmış şapkalı, gocuklu, kuşaklı mahpuslar, k‰şelere ve masalar etrafına yer leştiler. Bazılarının ‰n€nde "Kvas''la1 dolu tahta ‚a naklar vardı, i‚ine ekmek doğradıkları kvas'ı i‚iyorlardı. Ortalık dayanılmaz g€r€lt€ patırdıyla uğulduyordu. Bazıları da, k‰şelerde yavaş sesle, konuşuyorlardı. Gen‚ bir mahpus, suratı asık, dişsiz bir mahpusun' yanına oturarak: —ihtiyar Antoni•'e afiyetler olsun! Merhaba,, dedi. Beriki, g‚zlerini kaldırmadan, dişsiz ağziyle ek--meği •iğnemeğe •alışarak: — Şaka değilse, merhaba! dedi. — Vallahi, ben seni ‚lm‡ş biliyordum be Antoni•! — Yok canım! ˆnce sen ‚l de sonra ben... Yanlarına oturdum. Sağımda iki ağırbaşlı mahPUS konuşuyordu, ikisinin de biribirine karşı vakarlarını muhafaza etmeğe •alıştıkları belliydi. Biri: Benden bir şey •alamazlar; ama ben bir şey ‰alacağım diye korkuyorum, diyordu. Eh... bana da destursuz pek yanaşma - yakarım! 1 Kvas: Arpa (veya kuru ekmek) ve kuru ‡z‡mle-yapılan ve tahamm‡r etmiş, şıra cinsinden bir i•ki.39 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR — Nasıl yakacaksın?... Sen de herkes gibi hay-dutun birisin. Başka adımız yok. Karı seni soyar; ‡stelik teşekk‡r de etmez. Bizim paracıklarımız da bu yolda suyunu •ekti. Ge•en g‡n kendisi geldi... Nereye gideceksin onunla? Cell•t - Fetka'ya yalvardım. Hani varoşlarda, uyuz Yahudi Salomonka'dan... canım! kendini asan Salomonka'dan... evi alan Fedka... — Biliyorum yahu! Evelsi sene bize şarap satıyordu. L•kabı da Grişka-Kara Meyhane idi — Amma da bliyorsun ha! Kara Meyhane, başka-sıydı. — Hangi başkası yahu... Ta kendisiydi... Sana ben de istediğim kadar aracı getiririm. — Sen mi?... Sen kim oluyorsun yahu! Al•sını •bizden sor. — Ben mi kim oluyorum? Seni patakladığım g‡nler oldu, ama ‚v‡nm‡yorum. Sen de, "kimsin" diye kabarıyorsun. — Sen mi pataklıyordun beni?... Beni pataklayacak adam daha d‡nyaya gelmedi. Bir kere pataklıyan oldu; o da, kara toprağın altında yatıyor. Haberin var mı senin? — Seni Bender vebası seni!... — V‡cudunda şirpen•eler •ıksın !... — Boynuna T‡rk kılıcı insin inşallah!... Kavga kızıştı. Etraftan bağrışmaya başladılar. — E, e, e!... ‰ok bağırmayın be! — Dışarda yaşamasını bilmezdiniz. Has somunu bulunca kuduruyorsunuz. Derhal sustururlar. Kavga etmeğe, •ene yarıştırˆLŠ BİR EVDEN HATIRALAR maya m‡saade edilir. Hatt• bu, kısmen, başkaları i•in de bir eğlencedir. Ama •ok kere d‚v‡şe kadar gitmelerine meydan vermezler. Hasımlar, ancak binde bir d‚v‡ş‡rler. D‚v‡ş‡ binbaşıya haber verirler. Soruşturmaya girişilir. Binbaşı gelir. S‚z‡n kısası, ağızlarının tadı ka•ar. Bunun i•indir ki d‚v‡şe izin vermezler. Zaten hasımlar da daha •ok eğlence i•in ve k‡f‡r talimi yapmak maksadiyle ağız kavgasına girişirler. ‰oğu zaman hırsla ateşle kavgaya başlayıp kendilerini aldatırlar. Nerede ise, biribirinin ‡st‡ne atılacaklar zannedilir. Halbuki hi• de ‚yle olmaz. Belli bir noktaya kadar gelir ve derhal dururlar. Bu haller beni ilk zamanda son derece hayrete d‡ş‡r‡yordu. Burada ‚rnek olarak g‚sterdiğim konuşmalar, s‡rg‡n ha yatının en basit konuşmalanndandır. Zevk i•in kavga edilebileceğini; bunun bir eğlence, hoş bir idman, keyifli bir meşgale olabileceğini ‚nceleri aklım almıyordu. Bu arada gurur meselesini de hesaba katmalı. Usta bir k‡f‡rbazı herkes sayardı. Artistlerden farkları, bunların alkışlanmamaları idi. D‡n akşamdan beri, bana yan baktıklarının farkına vardım. Birka• d‡şman bakışla karşılaştım. Aksine, diğer bazı mahpuslar da, paralı olduğumu tahmin ederek, etrafımda dolaşıyorlardı. Onlar bana yaltaklanarak, hemen hizmet etmeğe, yeni prangaların1 nasıl kullanıldığını ‚ğretmeğe başladılar. Bana kilitli k‡•‡k bir sandık buldular. Tabii para karşılığında... Bu sandıkta, verilen beylik eşya ile getirdiğim birka• Par•a •amaşırı saklıyacaktım. Ertesi g€n, bu dostlar ‡amaşırımı ‚aldılar ve satıp parasiyle sarhoş oldular.40 ƒL„ BİR FVDEN H†TIRALAR Sonraları, bunlardan biri, beni her fırsatta soymakla beraber, bana candan bağlı bir adam olmuştu. Hırsız-.hğı hi‚ ‚ekinmeden, hemen hemen şuursuzca, sanki bir vazife yapıyormuş gibi, yapıyordu. Ona darılmak yer-siz olurdu. Bir ‚aydanlık sahibi olmam ve ‚ay almam gerektiğini ‰ğrettiler. Birisinden emanet bir ‚aydanlık bul-dular. Dışardan erzak alıp yemek istiyecek olursam, bu işi, ayda otuz k‰peğe yapacak olan alıcılarından birini salık verdiler. Ş€phesiz, benden ‰d€n‚ para da aldılar. Daha ilk g€n€, hepsi ayrı ayrı, €‚er defa ge-ilip para istemişlerdi. S€rg€nde eski asilzadelere husumetle, yan yan bakarlar. Her haktan yoksun, diğer mahpuslarla tamamiyle aynı mevki ve seviyede bulunmalarına rağmen, mahpuslar onları hi‚bir zaman arkadaş saymazlar. Bunun, şuurlu bir k‰t€ niyete değil, tam bir i‚tenlikle, aslını anlamadan yaparlar. Asaletimizi candan kabul etmekle beraber, d€şmemizle alay etmeği de se--verlerdi. — Yağma yok! Bitti artık. "Petr'in Moskova sokaklarında ‚alım sattığı g€nler oldu; şimdi de hapiste ip b€k€yor...1" gibilerden, iltifatları esirgemiyorlardı. Onlara g‰stermeğe ‚alıştığımız ıstıraplarımızı zevkle seyrediyorlardı. Hele ilk zamanlarda, işte onlar kadar kuvvetli ve iyi yardımcı olamadığımız i‚in epey g€‚l€k ‚ekmiştik. Halkın, (hele bu t€rl€ halkın), g€-yenini, sevgisini kazanmak kadar g€‚ şey yoktur. ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 41 1 Kafiyeli bir darbımesel. S€rg€nde birka‚ asilzade vardı. ƒnce Polonyalı beş kişi... Onlardan, sırası gelince ayrıca bahsederim. Mahpuslar, Polonyalıları hi‚ sevmezlerdi. Polonyalılar (bahsettiğim yalnız siyasi su‚lulardı) diğer mahpuslara tahkir edici bir kibarlık, nezaket g‰steriyorlar, uzak duruyor, mahpuslara karşı duydukları nefreti bir t€rl€ saklıyamıyorlardı. ƒtekiler bunu., gayet iyi anlıyor, onları aynı şekilde karşılıyorlardı. Bazı mahpusların tevecc€h€n€ ancak iki yıl sonra kazanabilmiştim. Ama ‚oğu, sonunda beni sevdi ve ''iyi" bir adam olarak kabul etti. Rus asilzadelerinden, benden başka, daha d‰rt kişi vardı. Biri Œdı, al‚ak, tamamiyle ahlŒksız bir yaratıktı, işi g€c€ casusluk, fesat‚ılıktı. Daha hapishaneye girmeden ‰nce adını duymuştum. Onunla ilk g€nlerde ilgimi kestim. Diğeri, hŒtıralarımda bahsettiğim baba kaatili idi. „‚€nc€s€, Akim Akimi‚'ti. Hayatımda bu Akim Akimi‚ gibi acayip adam g‰rmedim. HŒfızam-da derin izleri kalmıştır. Uzun boylu, olduk‚a zayıf, zekŒsı kıt, gayet cahil, ukalŒ ve bir Alman kadar intizama d€şk€n bir adamdı. Mahpuslar onunla alay ederlerdi. Ama bazıları onun kavgacı, titiz ve hır‚ın tabiatından ‚ekinirlerdi. Hapse girdiği g€nden beri mahpuslarla senli benli olmuştu. Kavga ediyor, hattŒ d‰v€ş€yordu. Son derece namuslu idi. Bir haksızlık g‰rd€ m€. €st€ne vazife olmıyan vakalara bile karışır-dı. Pek saftı. Mahpuslarla kavga ederken, bunları, hırsız olduklarından dolayı azarlar, gayet cidd• olarak, "ir daha bir şey ‚almamaları i‚in kandırmaya ‚alışır-'"' Kafkasya'da asteğmenmiş. Daha birinci g€n ahbap olduk. Akim Akimi‚, dŒvasını hemen anlattı. Askerli-42 ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR ğe bir piyade alayında, y€nker1 olarak başlamıştı. Subay r€tbesi alıncıya kadar hayli beklemişti. R€tbe alınca, k€‚€k bir istihkŒm komutanlığına tŒyin edildi. Barış i‚in s‰z vermiş ufak yerli prenslerden biri, kaleye kundak soktu, gece baskın yaptı. Ama başaramadı. Bunun €zerine Akim Akimi‚ hile yaptı. Su‚lunun kim olduğunu bildiğini g‰stermedi. Kabahati barışta olmıyanların €st€ne attılar. Bir ay sonra Akim Akimi‚ prensi, arkadaş‚a davet etti. ƒteki hi‚bir şeyden ş€phelenmeden geldi. Akin Akimi‚ b‰l€ğ€n€ sıraya dizdi; b‰l€ğ€n ‰n€nde, kabahatini prensin y€z€ne vurdu, onu azarladı. Kalelere kundak sokmanın ne kadar ayıp bir şey olduğuna deliller sıraladı. Arkasından, barışta bulunan bir prensin ilerde nasıl hareket etmesi gerektiğine dair ‰ğ€tler verdi. Sonunda da kurşuna dizdi. Yaptığını hemen ve b€t€n ayrıntılariy-le y€ksek makama haber verdi. Akim Akimi‚'i harb divanına verdiler Hakkında idam karan verildi. Ama bu karar hafifletildi. Akim Akimi‚, Sibirya'da, kalede, ikinci sınıf s€rg€n olarak on iki yıl ikamete mecbur edildi. Bana s‰ylediği gibi, prensi ‰ld€rmeden ‰nce de kanunsuz hareket ettiğini biliyordu. Barışta bulunan-ların yargılanmasının, kanun h€k€mlerine g‰re yapılacağını biliyordu. Bunları bilmekle beraber, kabahatini de gereği gibi anlamıyormuş gibiydi. S‰zlerine karşılık olarak: — Rica ederim efendim! Herif, kalemize kundak soktu. Ona bir de teşekk€r m€ edeyim?... diyordu. 1 Y€nker: Asker• okul ‰ğrencisi. ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 43 Mahpuslar, Akim Akimi‚'in tuhaflığiyle biraz alay etmekle beraber intizamseverliği, cesareti i‚in onu sayarlardı. Akim Akimi‚'in bilmediği sanat yoktu. Marangoz, kunduracı, pabu‚‚u, badanacı, yaldızcı, tesviyeciydi. Hepsini de s€rg€nde ‰ğrenmişti. Her şeyi kendiliğinden ‰ğrenerek becerirdi. Bir işi, bir kerecik g‰r-meyle kavrayıverirdi. Kutular, sepetler, fenercikler ‚ocuk oyuncakları yapıp şehirde satardı. B‰ylece de elinde birka‚ kuruşu bulunurdu. Akim Akimi‚ bu paraylafazla bir kat ‚amaşır, ya da yumuşak bir yastık alırdı. A‚ılır kapanır bir şiltecik almıştı. Aynı kışlada idik. S€rg€n hayatımın ilk g€nlerinde bana epeyi yardımı dokunmuştu. İşe gitmek €zere hapishaneden ‚ıkan mahpuslar nizamiye kapısının ‰n€nde iki sıra dizilirlerdi. Muhafız askerler, dolu t€fekleri ellerinde, mahpusların ‰nlerinde ve arkalarında dururlardı. Bundan son-Ta istihkŒm subayiyle bir kondoktor ve işlere bakan birka‚ istihkŒm birliği eri gelirdi. Kondoktor, mahpusla n ayırarak, gereken yerlere, takım takım işe g‰nderirdi. Ben de bir gurup arasında istihkŒm tezgŒhına git-tim. istihkŒm tezgŒhı, t€rl€ t€rl€ gere‚lerle doldurul-muş b€y€k bir avlunun ortasında basık taş bir yapı idi. i‚inde, demirhane, marangozhane, ‚ilingirhane ve badanacılık, boyacılık v. s. b‰l€mleri vardı. Akim Aki-mi‚ buraya gelir, badanacılık boyacılık b‰l€m€nde ‚a-"Sırdı. Bezir yağı kaynatır, boya karıştırır, masalara sandalyelere ceviz taklidi boya vururdu.44 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR Pırangalarımın değişmesini beklerken, Akim Aki-mi‚'e hapishane hakkındaki ilk izlenimlerimden s‰z a‚tım. Bana: — Evet; mahpuslar, asilzadeleri sevmezler, dedi. Hele siyasi su‚luları. Ellerinden gelse, yerler onları. Bunda şaşacak bir şey yok. ‰nce sizler, bambaşka, onlara benzemiyen insanlarsınız. Sonra, onlardan bazıları vaktiyle ya m€lk sahiplerinin, ya asker sınıfının adamlarıydılar. Sizi nasıl sevsin onlar? Kendiniz takdir buyurun. Doğrusunu s‰yleyim: sizin burada yaşamanız zor. Bununla beraber, Rus hapishanelerinde yaşamak, Sibirya'ya g‰re daha g€‚t€r. Aramızda oradan gelenler var; hapishanemizi ‰ve ‰ve bitiremiyorlar. Sanki cehennemden cennete girmişler... Oranın k‰t€l€ğ€, işlerin ağırlığından ileri gelmiyor. Onlara g‰re, eski hapishanelerinde birinci sınıf h€k€ml€lere uygulanan idare tarzı tamamiyle asker• değilmiş; ya da bu hareket tarzı bizimkinden farklıymış. MeselŒ: oradaki s€rg€nler kendine ev a‚abiliyormuş. Ger‚i ben, kendim,, oraya gitmedim, ama s‰ylediklerine g‰re b‰yleymiş.. Kafalarını tıraş etmiyorlarmış; h€k€ml€ler bir ‰rnek elbise de giymiyorlarmış. Ama doğrusu bizde olduğu gibi, €niformalı gezmeleri daha iyidir!... Tıraşlı kafa ise, hem intizam bakımından daha iyi, hem de gˆze-daha hoş geliyor. Yalnız h„k„ml„ler bundan hoşlanmıyorlar, o da başka. Oradaki hapishaneden gelenler de karmakarışık kimseler... Biri, kantonistlerden1, ˆteki Kantonist: Eski Rusya'da daimi askerlik yapan sınıfın ƒocuklarının okutulduğu okulun ˆğrencisi. …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR Œerkezlerden, „ƒ„nc„s„ raskolniklerden2, dˆrd„nc„s„, memleketinde ƒoluğunu ƒocuğunu bırakmış Hıristiyan kˆylerimizden; beşincisi Yahudi, altıncısı Œingene, yedincisi de ne ıd„ğ„ belirsizin biri... Bunların hepsi, her ne pahasına olursa olsun, burada bağdaşmaya, birıbi-riyle anlaşmaya, aynı kabdan yemek yemeğe, aynı ranzalarda yatmaya mecburdurlar. H„rriyete gelince, fazla bir lokma yemek istersen, bunu ancak gizli yiyebilirsin. Eline geƒen meteliği kunduranın iƒine sakla-malısm. Hapishane aşağı, hapishane yukarı... Bundan başka bir şey yok. •ster istemez, kafana saƒma sapan şeyler gelmeğe başlar. Bunları zaten biliyordum. Ben, binbaşımız hakkında bilgi edinmek istiyordum. Akim Akimiƒ de fazla ketumluk gˆstermedi. Ama anlattıklarının „zerimde bıraktığı tesirin pek de hoş olmadığını hatırlıyorum. Kaderimde bu adamın amirliği altında iki yıl kalmak yazılıymış. Akim Akimiƒ'in onun hakkında anlattıkları baştan aşağı doğru ƒıkmıştı. Ama gerƒek, anlatılan bir hik‹yeden ƒok daha etkili oluyor. Bu binbaşının korkunƒluğu, onun gibi bir adamın iki y„z kişi „zerinde hemen hemen hudutsuz bir yetki ile ‹mir mevkiin-do bulunmasından ileri geliyordu. Derbeder, kˆt„ bir adamdı. Mahpusları da kendisi iƒin tabii d„şman gibi gˆr„yordu. Bu, onun en başta gelen, en ˆnemli hata-sıydı. Bazı istidatları vardı; ama ondaki iyi taraflar bile insana hoş gˆr„nm„yordu, itidalsiz, hırƒındı. Ba2 Raskolnik; starover, staroobryadestz XVII asırda dm kitaplarında yapılan d„zeltmeleri kabul etmi-48 …L† BiR EVDEN HATIRALAR Mahpusların aşağı yukarı hepsi kalaƒ alırdı. Marangoz mahpuslardan biri dikkatimi ƒekti. Bu ak saƒlı, ama pembe yanaklı bir ihtiyardı. Kalaƒ satan kızlara g„l„msiyerek takılıyordu. Kalaƒƒı kızlar gelmeden ˆnce boynuma kırmızı bezden bir atkı sardı. Şişman, y„z„ kalbur gibi ƒopur bir karı, tablasını tezg‹hına koydu. Konuşmaya başladılar. Mahpus, kendini beğenmiş bir adam tavriyle sordu. — D„n oraya neden gelmediniz? Oynak kadın: — Kim gelmedi? Ben geldim, ama sizin yerinizde yeller esiyordu... diye cevap verdi. — Bizi ƒağırdılar da... Yoksa sˆz verdiğimiz yerde mutlaka bulunurduk. Evelsi g„n bana sizinkilerin hepsi geldiler. — Kimmiş o gelenler? — Mariyaşka geldi, Havroşka geldi.Œektında gel-di, •ki Paralık geldi. Akim Akimiƒ'e: — Bu da ne?... diye sordum. Yoksa?... ˆteki: — Doğrudur! dedi, utanarak gˆzlerini yere eğdi. Œ„nk„ gayet iffetli bir adamdı. Olağan şeylerdendi bu. Ama binde bir, bin bir g„ƒl„kle. Zaten, baskı altındaki hayatın tabi• ağırlığına rağmen, mahpuslar bu t„rl„ eğlencelerden ƒok iƒkiye hevesliydiler. Kadınları elde etmek zordu. Vakit ve yer bulunacak; sˆz kesilecekti. Buluştuktan sonra tenha bir yer aramak zorluğu vardı, •şin daha g„ƒ tarafı, muhafızlarla anlaşmaktı. Sˆz„n kısası, duruma gˆre …L† BİR EVDEN HATIRALAR avuƒ dolusu para sarf etmek gerekiyordu. Bununla be-r-'.ber, sonraları, arada sırada, aşk sahneleri gˆrm„şt„m. Bir yaz g„n„, Irtış kıyısında, bir salaşta kireƒ taşı yakıyorduk. †ƒ kişiydik. Muhafızlarımız iyi kalbli ƒocuklardı. Baktık, iki nazenin ƒıkageldi. Mahpuslar bunlara "S„llˆra" diyorlardı. Onları ƒoktandır bekliyen mahpus: — Amma da geƒ kaldınız! Mutlaka Zverkov'larda idiniz, dedi. Kızlardan biri gayet neşeli bir tavırla: — Ben mi ge‚ kaldım? Orada ‚ok oturmadım ki.., Karga bile ağa‚ta daha ‚ok kalırdı; diye cevap verdi. Bu kız, d€nyanın en ‚irkin kızıydı. ‡ekunda dedikleri oydu işte. İki Paralık da onunla beraber gelmişti. Bu kadın, s‰zle anlatılmıyacak bir yaratıktı. Bizim zampara ona da lŒf attı: — Sizi de epeydir g‰rmedik. Biraz zayıflamışsınız galiba. — Olabilir. Evelden o kadar şişmandım ki g‰rme S Artık iğne ipliğe d‰nd€m. — Hep askerlerle... değil mi? — Hadi canım!.. Dili kopası, k‰t€ insanların iftiraları... Ama ‰yle de olsa, ne ‚ıkar? "Askerlerle sevişeyim de varsın kaburga kemiğini kırılsın!"1 Siz onlardan vazge‚in de bizleri sevin. Bizde Para var, para... Bu manzarayı tamamlamak i‚in kafası tıraş edil-mış. Pirangah, yarısı başka, yarısı başka renkte elbise Darbımeşel. 448 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR Mahpusların aşağı yukarı hepsi kala‚ alırdı. Marangoz mahpuslardan biri dikkatimi ‚ekti. Bu ak sa‚lı, ama pembe yanaklı bir ihtiyardı. Kala‚ satan kızlara g€l€msiyerek takılıyordu. Kala‚‚ı kızlar gelmeden ‰nce boynuma kırmızı bezden bir atkı sardı. Şişman, y€z€ kalbur gibi ‚opur bir karı, tablasını tezgŒhına koydu. Konuşmaya başladılar. Mahpus, kendini beğenmiş bir adam tavriyle sordu. — D€n oraya neden gelmediniz? Oynak kadın: — Kim gelmedi? Ben geldim, ama sizin yerinizde yeller esiyordu... diye cevap verdi. — Bizi ‚ağırdılar da... Yoksa s‰z verdiğimiz yerde mutlaka bulunurduk. Evelsi g€n bana sizinkilerin hepsi geldiler. — Kimmiş o gelenler? — Mariyaşka geldi, Havroşka geldi.‡ektında gel-di, •ki Paralık geldi. Akim Akimi‚'e: — Bu da ne?... diye sordum. Yoksa?... ‰teki: — Doğrudur! dedi, utanarak g‰zlerini yere eğdi. ‡€nk€ gayet iffetli bir adamdı. Olağan şeylerdendi bu. Ama binde bir, bin bir g€‚l€kle. Zaten, baskı altındaki hayatın tabi• ağırlığına rağmen, mahpuslar bu t€rl€ eğlencelerden ‚ok i‚kiye hevesliydiler. Kadınları elde etmek zordu. Vakit ve yer bulunacak; s‰z kesilecekti. Buluştuktan sonra tenha bir yer aramak zorluğu vardı, •şin daha g€‚ tarafı, muhafızlarla anlaşmaktı. S‰z€n kısası, duruma g‰re ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR avu‚ dolusu para sarf etmek gerekiyordu. Bununla be-r-'.ber, sonraları, arada sırada, aşk sahneleri g‰rm€şt€m. Bir yaz g€n€, Irtış kıyısında, bir salaşta kire‚ taşı yakıyorduk. „‚ kişiydik. Muhafızlarımız iyi kalbli ‚ocuklardı. Baktık, iki nazenin ‚ıkageldi. Mahpuslar bunlara "S€ll‰ra" diyorlardı. Onları ‚oktandır bekliyen mahpus: — Amma da ge‚ kaldınız! Mutlaka Zverkov'larda idiniz, dedi. Kızlardan biri gayet neşeli bir tavırla: — Ben mi ge‚ kaldım? Orada ‚ok oturmadım ki.., Karga bile ağa‚ta daha ‚ok kalırdı; diye cevap verdi. Bu kız, d€nyanın en ‚irkin kızıydı. ‡ekunda dedikleri oydu işte. İki Paralık da onunla beraber gelmişti. Bu kadın, s‰zle anlatılmıyacak bir yaratıktı. Bizim zampara ona da lŒf attı: — Sizi de epydir g‰rmedik. Biraz zayıflamışsınız galiba. — Olabilir. Evelden o kadar şişmandım ki g‰rme S Artık iğne ipliğe d‰nd€m. — Hep askerlerle... değil mi? — Hadi canım!.. Dili kopası, k‚t‡ insanların iftiraları... Ama ‚yle de olsa, ne •ıkar? "Askerlerle sevişeyim de varsın kaburga kemiğini kırılsın!"1 Siz onlardan vazge•in de bizleri sevin. Bizde Para var, para... Bu manzarayı tamamlamak i•in kafası tıraş edil-mış. Pirangah, yarısı başka, yarısı başka renkte elbise Darbımeşel. 450 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR giymiş muhafızların g‚z‡ altında bulunan bir zampa-jrayı g‚z‚n‡ne getiriniz. Akim Akimi•'le vedalaştım, hapisaneye d‚nmeme izin verildiğini ‚ğrenince, muhafızımı alıp gittim. Mah-puslar toplanmaya başlamışlardı. ˆnce d‚nenler belli vazifeleri g‚rmekle ‚devli olan h‡k‡ml‡lerdi. Malıpu-su gayretle •alıştırmanın •aresi, ona belli bir ‚dev vermektir. Bu ‚devler bazan •ok •etin olur. Buna rağmen ‚ğle trampetine kadar •alışanlara g‚re, işlerini d.aha •abuk bitirirlerdi. Verilen vazifeyi bitiren mahpus kışlasına d‚nerdi. Ona kimse karışmazdı. Yemeğe beraber oturmazlardı, ‚nce gelen, rasgele bir yere otururdu. Zaten mutfak hepsini birden alacak b‡y‡kl‡kte değildi. ‰orbayı kaşıkladım. Ama hen‡z alışmadığım i•in yiyemedim. ‰ay kaynattım. Masanın bir kenarına oturduk. Yanımda bir arkadaş vardı.O da, benim gibi bir asılzade idi. Mahpuslar girip •ıkıyorlardı. Pek kalabalık değildi hepsi toplanmamıştı. Beş kişilik bir gurup, başka <b‡y‡k bir masanın etrafında oturmuştu. Ah•ı, masa-Jarındaki iki kaba, •orba ve bir sahan kızarmış balık koydu. Bunlar, yemeklerini bir şeyi kutlıyarak yiyorlardı. Bize yan yan baktılar. Bir Polonyalı geldi. O •da yanımıza oturdu. Mutfağa giren uzun boylu mahpus, orada bulunanları kısa bir bakışla s‡zd‡kten sonra: — Evde değildim, ama her şeyi biliyorum! diye bağırdı. Elli yaşlarında, adaleli ve kuru bir adamdı. Y‡-aiinde şeytanlık, neşe okunuyordu. ‰ehresinin en dikˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 51 kat •ekici tarafı, kalın, sarkık ve y‡z‡n‡ gayet g‡l‡n• g‚steren alt dudağı idi. — K, nasılsınız d‡nden beri? Sel•m sabah yok mu?... Kursk'lu hemşehriler merhaba! dedi, kendi pa-ralariyle sağlanmış yemeklerini yiyenlerin sofrasına oturdu. — Bereketli olsun. Tanrı misafiri kabul eder misiniz? — İyi ama birader, biz Kursk'lu değiliz ki! — Tambov'lu musunuz? — Tambov'lu da değiliz. Sen ş‚yle bizden a•ıl da zengin herifin birini bulup ona yanaş. — Aman •ocuklar, bug‡n karnımda İvan Burun-tulu ile Marya Hı•kırıklı karşı karşıya g‚bek atıyor. Şu zengin herif de neredeymiş; g‚sterin bana. — Gazin zengin heriftir. Ona git. — Gazin bug‡n •lem yapıyor. İ•ip duruyor. Kese-sindekini t‡ketiyor... Bir başkası: — Yanılmıyorsam, yirmi ruble kadar bir parası vardı, dedi. Ağalar! Şarap satmak k•rlı iş, vesselam. — Demek misafir kabul etmiyorsunuz, ha? Ne yapalım, biz de beylik aşına kaşık sallarız. — Git de •ay iste. Bak işte, beyler i•iyorlar. K‚-Şcdo oturan şimdiye kadar ağzını a•mıyan bir mahpus, asık suratla: Bey de ne demek oluyor? Bey fil•n yok burada. Herkes bizim gibidir... diye homurdadı. Kalın dudaklı mahpus samim• bir bakışla bize bakarak:52 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR — ݃erdim, ama doğrusu istemeğe utanıyorum. Onurluyuz da hani... dedi. — İsterseniz verelim, diyerek mahpusu ƒağırdım. Buyurun. İster misiniz? — İstemez olur muyum? Elbette isterim. Masamıza yaklaştı. Suratı asık mahpus: — Şuna bakın, evinde sade suya ƒorbayı tencere-de pişirir, kapağında iƒerdi. Buraya gelince ƒay iƒmeği ˆğrendi. Beylerin iƒtiklerini o da istiyor... dedi. Ona: — Burada ƒay iƒmezler mi? diye sordum. Ama mahpus bana cevap vermek l•tfunda bulun-imadı. - İşte kalaƒ da getiriyorlar. Bari bir kalaƒ da l•tfetsenize. Kalaƒları getirdiler. Genƒ bir mahpus, bir dizi getirir, hapishanede satardı. Kalaƒ satışı ona, on kalaƒta bir kalaƒ sağlardı. Mahpus işte bu bir kalaƒın peşindeydi... Bağırarak mutfağa girdi. — Kalaƒlar! Kalaƒlar!... Moskova kalaƒları... sı-cak sıcak!... Param olsa da ben de yesem. Hadi ƒoƒuk-lar! Bir tanecik kaldı. Anası olan alsın!... Ana sevgisini hatırlatması herkesi g„ld„r„rd„; bˆylelikle ondan birkaƒ kalaƒ aldılar. — Size bir şey sˆyleyeyim mi ƒocuklar? dedi. Ga-zin bug„n eğlene eğlene bel‹yı bulacak. Vallahi! Tam da eğlenecek zamanı buldu ha! Sekizgˆzl„ damlayıve-rirse bir... — Saklarlar onu. Œok mu sarhoş? — Ne diyorsun!... Kızgın da; ˆn„ne gelene ƒatıyor. …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 5$ __Canı yumruk istiyor da ondan. Yanımda oturan Polonyalıya sordum: — Kimden bahsediyor bunlar? — Gazin adında bir mahpus var. Şarap satar burada. Eline geƒen parayı hemen iƒkiye verir. Hırƒın, canavar gibi bir adam ama ayıkken kimseye zararı dokunmaz. Yalnız iƒince b„t„n iƒini dˆker. Etrafına bıƒakla saldırır. O zaman artık onu yatıştırmaya başlarlar. — Nasıl? — Beş on mahpus „st„ne atılıp adam kendini kaybedinceye, yani ˆld„resiye, dˆverler. Sonra ranzaya yatırıp gocukla ˆrterler. — Ya adam ˆl„verirse? — Ne gezer! Başka birisi olsa, belki dayananaz buna, ama Gazin yedicanlıdır. Hapishanenin en kuvvetli, en sağlam yapılı adamıdır. Bir de bakarsınız, ertesi g„n dipdiri, bir şey olmamış gibi kalkar... Polonyalıya sormaya devam ettim. — Buradakiler, kendi paralariyle yemek yerken, benim iƒtiğim ƒayı neden kıskanır gˆr„n„yorlar? Polonyalı. — Œayı kıskandıklarından değil. Onlar size asilzade olduğunuz ve onlara benzemediğiniz) iƒin kızıyor-lar diye cevap verdi. Hatt‹ ƒoğu size takılmak, sizi tahkir etmek, k„ƒ„ltmek isterdi. Daha dur bakalım, bundan sonra ne tatsızlıklarla karşılaşacaksınız! Bi-zim iƒin buradaki hayat ˆyle kolay ƒekilir bir hayat değildir. Her yˆnden, herkesten daha g„ƒ durumdayız. Alışmak iƒin ƒok soğukkanlı olmak l‹zım. ݃tiğiniz şu ƒay, yediğiniz ayrı yemekler y„z„nden daha kaƒ kere54 …L† BiR EVDEN HATIRALAR terslenecek, bir yığın k„f„r işiteceksiniz. Halbuki buradakilerin ƒoğu, hem de sık sık kendi paralariyle yerler. Œaya gelince, bazılarının her zaman iƒtiği bir şey... Onlar iƒin bu bir kusur değildir, ama size gelince iş değişir. Polonyalı sˆz„n„ bitirdikten sonra kalktı gitti. Birkaƒ dakika sonra dedikleri ƒıkmaya başladı. III M-tzkiy, (benimle konuşan Polonyalı), mutfaktan ƒıkar ƒıkmaz iƒeriye zilzurna sarhoş olan Gazin da dı. G„peg„nd„z, herkesin işe ƒıkmaya hazırlandığı bˆyle bir g„nde, titiz ‹mirlerin her an ƒıkagelmeleri ihtimali varken, Gazin'in bu serkeşliği afallattı beni doğrusu. Daima kontrolleri altında bulunulan bir başƒavuşla, muhafızlar ve mal•llerin bu derece hiƒe sayılması, bu kadar sıkı disipline rağmen sarhoş hır mahpusun bulunması, hapishane hayatı hakkında hen„z belirmeğe başlıyan kanaatlerimi alt„st ediverdi. An-cak, epey zaman geƒtikten sonra, s„rg„n hayatımın ilk g„nlerinde bana muamma gibi gelen bu gibi olayları kendi kendime aƒıklıyabildim. Mahpusların elinde daima birtakım ˆzel işleri •olurdu. Bu, s„rg„n hayatının gereklerindendi. Zaten mahpusların parayı ihtirasla, her şeyden ƒok, hemen hemen h„rriyet kadar sevdiklerini, ceplerinde para şıkırtılarını duymakla bile avunduklarını, daha ˆnce de sˆylemiştim. Aksine, ellerinde para olmadıkƒa, ne-şesiz, kederli ve huzursuz olurlar. Metanetlerini kaybederler, bunu tedarik iƒin hırsızlığa varıncaya kadar …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR her şeye baş vururlar. Bununla beraber, hapishanede değeri bu kadar y„ksek olan bu nesne, bahtiyar sahibinin cebinde uzun m„ddet kalamaz. Her şeyden .ˆnce, paranın aƒıkgˆz birine kaptırılmaması, idarenin eline geƒmemesinin saklanması zor bir şeydir. Binbaşı, ansızın yaptığı araştırmalarda bulduğu paraya derhal el koyardı. Belki bu parayı, mahpusların yemeklerinin d„zeltilmesine kullanırdı. Ama ƒoğu zaman, saklanılan para, daha binbaşının eline geƒmeden ƒalınırdı. Sonraları, tehlikesiz para saklanma usul„ bulundu. Parayı.’ saklamak „zere, ihtiyar bir starover'e teslim ederlerdi. Bu adam bize, vaktiyle, Vetkovtzı adını taşıyan, Starodub1 kˆylerinden gelmişti. Her ne kadar konudan uzaklaşmış oluyorsam da, onun iƒin birkaƒ sˆz sˆylemeden geƒemiyeceğim. Altmış yaşında, ufak tefek, ak saƒlı bir ihtiyardı. Daha ilk gˆr„ş„mde bende b„y„k bir tesir bıraktı. Başka mahpuslara hiƒ benzemiyordu. Sakin, tatlı bakışları vardı. Aƒık mavi, parlak ve bir hale şeklinde ƒizgilerle ƒevrilmiş gˆzlerine bakmaktan ayrı bir zevk duyardım. Sık sık konuşuyorduk. Hayatımda, onun kadar iyi kalbli, iyi huylu bir insana pek az raslamışımdır. Œok ˆnemli bir suƒ y„z„nden s„r„lm„şt„. Suƒu da şuydu. Starodubov bˆlgesinin starover'leri arasında Hıristiyan olanlar gˆr„nmeye başlıyor. H„k„met bu hareketi doğru buluyor, hen„z muhalif olanları bu yola teşvik etmek iƒin elinden geleni yapıyor. ihtiyar, başka mutaassıplarla birleşerek, kendi Starodup: Œernigov eyaletinde bulunan "staroo-etz’ mezhebinin merkezi.56 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR t‹birince: "dini korumaya" karar veriyor. Bir orto-doks kilisesi yapılırken, m„rteciler yangın ƒıkarıyor-Jar. Kilise yanıyor. Elebaşılarından olan bu ihtiyar, s„rg„ne gˆnderiliyor. Eskiden hali vakti yerinde ve ticaret yapan bir şehirliydi. Evde, karısiyle ƒocukları-nı bıraktığı halde, s„rg„ne b„y„k bir metanetle gitti. Œ„nk„ cahilce bir sofulukla, bunu, "din uğuruna ƒeki-Jen bir cefa" sayıyordu. Bu adamla kısa bir s„re bile beraber bulunmuş olsanız, kendi kendinize elde olmadan şunu sorardınız: "Bu kadar uslu, bir ƒocuk kadar iyi huylu olan bu adanı nasıl olur da bir isyancı olabilir?" Onunla dinle ilgili bazı konularda konuşmalarımız olmuştu. Kanaatlerini asla değiştirmemekle beraber itirazlarında da her zaman ne hiddet, ne de nefret gˆsteriyordu. Kanaatlerine gˆre, hareketi, ƒektiği cefalar tam bir kahramanlıktı. Bununla beraber, „zerindeki tetkik ve tahlillerimde, onda ufacık da olsa ne kibir, ne de gurur gˆrd„m. Hapishanemizde başka staroobryadetz (starover) ler de vardı. ‡oğu Sibiryalı idiler. Feleğin ‚emberinden ge‚miş, kurnaz adamlardı. FevkalŒde sofu ve iyi yorumcuydular, kendilerine g‰re kuvvetli mantık sahibiydiler. Bununla beraber gurur, k€stahlık ve hilebaz-lıklariyle son derece ‚ekilmez insanlardı. Bizim ihtiyarca, bambaşka bir adamdı. ƒtekilerin, belki hepsinden fazla sofu olduğu halde, tartışmadan daima ‚ekinirdi. Herkesle iyi ge‚inirdi. Neşeliydi. Sık sık g€ler-<T>. Hem de, diğer mahpuslar gibi, kaba ve arsızca de-ğil, yavaş, temiz ve ak sa‚larına yakışan bir ‚ocuk saf-ligiyle g€lerdi. ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 57 Belki yanılıyorum ama d€ş€nceme g‰re, herhangi bir kimse hakkında, sadece g€l€ş€ne bakarak h€k€m vermek kabildir. Onun i‚in hi‚ tanımadığımız birinin g€l€ş€ daha karşılaşmanızda hoşunuza giderse, karşınızdakinin iyi bir adanı olduğundan teredd€t etmeyiniz. İhtiyar, b€t€n hapishanede, herkesin saygısını sazandı. LŒkin bununla ‰v€nm€yordu. Mahpuslar onu "dede" diye ‚ağırırlardı ve hi‚bir zaman da kendisini en ufak şekilde incitmezlerdi. Mezheptaşları €zerindeki etkisini kendi kendimize az ‚ok a‚ıklıyabiliyordum. Ama s€rg€n hayatına karşı g‰r€n€şte g‰sterdiği metanete rağmen, i‚inde, herkesten saklamak istediği şifasız bir kederin varlığı belliydi. Koğuşlarımız aynıydı. Bir gece, saat €‚e doğru, tesad€fen uyandığım zaman hafif, boğuk bir ağlama duydum. İhtiyar, vaktiyle binbaşıyı ‰ld€rmek istiyen Mahpusun, geceleri €zerinde incil okuduğu ocak peykesine oturmuş, el yazısiyle yazılmış bir kitaba bakarak dua ediyordu. Ağlıyordu da. Kesik s‰ylediği: "Yarabbi! Şu zavallı kulundan yardımını esirgeme. Bana dayanacak kuvvet ver b€y€k Allahım!... Yavrularım... Sevgili ‚ocuklarım, g‰remiyeceğim sizi artık!..." s‰zlerini duydum. Y€reğimin nasıl sızladığını anlatamam. Yavaş yavaş b€t€n mahpuslar paralarını bu ihtiyara emanet etmeğe başladılar. S€rg€nde bulunanla-rın aşağı yukarı hepsi hırsızdı. Ama nedense ihtiyarın kendi paralarına el s€rmiyeceği inanancındaydılar. ihtiyar, sırrını ancak ‚ok sonradan, bana ve birka‚ Polonyalı arkadaşa a‚tı. Avlu duvarındaki kazıklardan birinin €st€nde kolaylıkla a‚ılmıyan bir budak vardı. Yerinden ‚ıkarılabilen kapak gibi bir kısmın58 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR hemen altında da derince bir oyuk bulunuyordu, iste-dede paraları buraya saklıyordu. Bunu herhangi bir kimsenin sezmesine imkŒn yoktu. LŒkin ben hikŒyemizden epey uzaklaştım. Mahpusların ceplerinin neden daima tamtakır olduğu meselesinde kalmıştık galiba... Dediğimiz gibi, ƒnce paranın, muhafazası g€‚t€. Bunun yanında, hapishane hayatı ‰yle sıkıcıydı ki!... Mahpus da h€rriyete son derece susamış, sosyal durumu dolayısiyle hava•, derbeder bir ya-ratıktır; "‰yle de battık, b‰yle de!..." d€ş€ncesiyle son meteliğine kadar sarfeder. Cansıkıntısını ge‚ici bir zaman i‚in olsun giderebilme maksadiyle g€r€lt€l€ patırtılı ve m€zikli bir c€mb€şe dalmak, onun i‚in t* bii ihtiya‚tır. HattŒ bazan bakarsın biri, aylarca dar madan dinlenmeden ‚alışır, sonra da bir g€n i‚indi b€t€n kazandığını son meteliğine kadar i‚kiye veri t€ketir... Yine b‰yle bir g€n yaşamak i‚in tekrar bir ka‚ ay kan ter i‚inde ‚alışıp didinmesi gerekir. ‡oğu, €st€ne başına yeni birtakım şeyler almaya meraklıydılar. Yalnız, aldıklarının hapishanenin verdi, giyim eşyalarından tamamiyle farklı olmasına ‚ok dik-kat ederlerdi. Siyah pantolon, kazaklar, "sibirka" lar basma mintan ve bakır tokalı kemerler de ‚ok g‰zdeydi. En ‚ok bayram g€nlerinde s€slenirlerdi. Mahpus s€slenip p€slendikten sonra muhal kışlaların hepsini dolaşır, kendini etrafa bir g‰steri di. Giyinii beğenilen mahpus bunun i‚in ‚ocuk & sevinirdi. Ama, bunlar, bir‚ok bakımlardan tam W nasiyle ‚ocuktular. 1 Sibirka: Kısa, k€rk yakalı da olabilen, bir kaftandı! ƒL„ BİR EVDEN HATIRA.LAR Şunu da s‰yliyeyim ki, b‰yle iyi elbiseler ‚oğu zaman durup dururken yok oluveriyordu. Bazan da daha giyildiği g€n€n akşamı ya rehine veriliyor, veya yok bahasına satılıyordu. Ama sefahat Œlemi birdenbire değil, azar azar a‚ılıyordu. Eğlenceler bayramlara, d€zenleyenlerin isim g€nlerine raslatılırdı. O g€n, isim g€n€ olan mahpus, sabah erkenden, ikonun ‰n€nde mum yakar dua ederdi. Sonra da s€slenir, yemek ısmarlardı. ‡oğu zaman et -ve balık alınır, mantı yapılırdı. Mahpus, umumiyetle bu yemeği tek başına s‰m€r€verirdi. Arkadaşlarını binde bir davet ederdi. Yemeğin ardından da şarap gelirdi, •sim g€n€ sahibi k‰rk€t€k oluncaya kadar i‚erdi, sonra da muhakkak kışlaları gezmeğe ‚ıkardı. Sallanarak, o yana bu yana yalpa vurarak sarhoş olduğunu, "Œlem yaptığını" g‰stererek topluluğun saygısını kazanmak isterdi. Rus halkı arasında hemen her yerde sarhoşa karşı bir nevi sempati g‰r€l€r. Hapishanede de i‚ki Œlemi yapanlara pek itibar edilirdi. Bizim hapishanenin eğlencelerinde kendine has bir aristokratlık gezilirdi. Keyfi މyle azıcık yolunda olan bir mahpus mutlaka bir ‚algı kiralardı. Bizde bir Polonyalı vardı; askerden ka‚mıştı. Pek mendebur bir şeydi, ama iyi keman ‚alardı doğrusu. Yanında - b€t€n varı yoğu olan - bir kemanı vardı. Hi‚bir mesleği yoktu. Kazancını, i‚kili toplantılarda neşeli birtakım oyun havaları ‚almakla sağlıyordu. Bu işi, sarhoş patronunun arkasından ayrılma-an, kışladan kışlaya dolaşıp kemanını olanca kuvvetiyle cızırdatarak yapardı. ‡oğu zaman, y€z€nden •usan‚, h€z€n okunurdu. Ama: "‡al yahu!... Para ver-ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 60 ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR 61 dik!" haykırışı €zerine toplanır, telleri cızırdatmaya devam ederdi. Mahpus i‚meğe başlarken, fazla ka‚ırınca, onu koruyacaklarını, zamanında yatıracaklarını ve Œmirle ri gelirse daima bir yere saklıyacaklarını bilirdi. Bul-nunla beraber, b€t€n bu hizmetler en ufak ‚ıkar g‰ zetmeksizin yapılırdı. Beri yandan, intizamın sağlam! ması i‚in hapishanede bulundurulan baş‚avuşla mal‘ller de rahat olabilirlerdi. ‡€nk€ b‰ylece, sarhoşun herhan-gı bir g€r€lt€ patırdı ‚ıkarmasına engel olunuyordu Mahpus, sarhoşluk halinde b€t€n kışlanın bakımı tındaydı. Bağırıp ‚ağırsa, barsaklarının i‚indekileri d‰kmeğe kalkışsa, derhal yatıştırılır, hattŒ bağlanırdı B€t€n bunlardan ‰t€r€ hapishanenin pek b€y€k olmı-yan Œmirleri sarhoşa g‰z yumuyor, varlığının farkına varmak bile istemiyorlardı. Hem onlar da bilirdi ki i‚kiyi yasak etmek b€sb€t€n k‰t€ olacaktır. "B€t€n bunlar iyi, ama şaraplar nereden bulunurdu?" soruş akla gelebilir. Şarap hapishanede "Tzelovalnik" denilen satıcılar-dan alınırdı. Hapishanede ancak birka‚ kişi şarap satılı-yordu. Eğlenmeye para lŒzım olduğu ve mahpuslar da pek kolaylıkla para kazanamadığı i‚in, i‚en ve "eğlenen" umumiyetle azdı. Bununla beraber şarap‚ılar ticaretlerini ara vermeksizin, başarıyla devam ettirirlerdi. Bu ticaretin başlaması, devamı ve bitmesi olduk‚a orijinaldi. MeselŒ, bazı mahpuslar vardı, herhangi bir meslek sahibi değildiler, ‚alışmağı da pek arzulamıyorlardı. Gene de ellerine para ge‚mesine hem de sabırsızlıklarından ‰t€r€ bunun ‚abuk olmasına pek hevesliydiler. ‡oğu zaman b‰yle bir mahpusurişe başlıyacak kadar az bir parası olunca, şarap satmaya karar verir, cesaret istiyen bu tehlikeli teşebb€se atılırdı. İşin ucunda hem dayak yemek, hem de nal ile sermayeyi kaybetmek vardı. Ama m€stakbel şarap t€ccarı tehlikeye bile bile atılırdı. İlk zamanda, parası az olduğu i‚in, şarabı hapishaneye kendisi getirir ş€phesiz, kŒrla elinden ‚ıkarır. Bunu iki, €‚ defa d aha tekrarlar. İdare tarafından yakalanmazsa, ticareti hızla gelişir ve ancak bundan sonra geniş ‚apta ger-•‚ek bir ticaret kurar. Kendisi, m€taahhit, sermayeci olur; ajanlar ve yardımcılar tutar. Daha az tehlike ile daha ‚ok kazanır. Artık onun yerine tehlikeye d€şen yardımcılarıdır. Hapishanede, her vakit, varını yoğunu, kumarda veya i‚kide elden ‚ıkarmış zavallılar bulunur. Belli bir sanatı olmıyan bu hırpaniler her şeye rağmen olduk-‚a cesur, kesin kararlı insanlardır. Bu adamlarda sermaye olarak ancak sağlam bir sırt kalmıştır. Bununla beraber, bu da faydasız değildi. İşte, meteliksiz kalan sefih, bu son sermayesini tedav€le ‚ıkarmaya karar verir. Bir m€teahhide m€racaat ederek, hapishaneve şarap getirmek €zere hizmete girer. Y€k€n€ tutmuş bir şarap satıcısında b‰yle birka‚ hizmetkŒr bulunur. Şarabı alan bir asker ,şehirli,hatta bazan bir fahişedir. Şarabı m€teahhidin parasiyle, pek de ufak olmı-yan bir m€kŒfat karşılığında bir meyhanede alır ve mahpusların ‚alışma yerleri civarında kuytu bir k‰şe-ye saklar. Satıcı, hemen hemen her vakit ‰nce sattığı bir tadına bakar; i‚tiğinin yerine de insafsız-suyu basar. Canı isterse alsın!... Hem mahpus uzun boylu m€şk€lpesentlik de g‰steremez. Ne ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR yapsın, parasını kaptırmadan, ama iyi ama k‰t€ eline j bir votka ge‚irdi mi, mırın kırın etmeden dikmesi la-zım. Komisyoncuya, hapishane şarap‚ısının ‰nceden tŒyin ettiği ka‚ak‚ılar gelir. Bunlar, gelirken raberinde, sığır bağırsakları getirirler. Bağırsaklar ‰n-co yıkanır, sonra i‚ine su doldurulur. B‰ylece, hem yad kalır, hemde şeklini muhafaza eder ve ilerde i‚ine vot-| ka konmasına yarar. Mahpus, votkayı bağırsaklara doldurduktan sonra bunu m€mk€n olduğu kadar v€cudunun en g‰r€nmiyen kısımlara sarar. Tabii burda b€t€n ustalığını, b€t€n hırsız kurnazlığını g‰sterir. Bu onun i‚in az ‚ok onur meselesidir. ‡€nk€ muhafızları ve n‰bet‚iler atlatmak zorundadır. Atlatır da... Hele usta bir hırsıza acemi bir asker d€şerse, mahpus i‚kiyi mutlaka ka‚ı-rır. Ama bunun i‚in ‰nce muhafız adamakıllı g‰zden ge‚irilir. Bundan başka, ka‚ak‚ılık i‚in ‚alışma vakti ve yeri de g‰z ‰n€nde tutulur. MeselŒ, mahpus ocak‚ıysa ocağın €st€ne ‚ıkıp orada neler becerdiğine bakacak değil ya! Bununla beraber ka‚ak‚ı hapishaneye yaklaşır-ken, ne olur ne olmaz, on beş, yirmi g€m€ş k‰pek ha-| zırlar; sonra da kapıda onbaşıyı bekler. Onbaşı, işte d‰nen mahpusları yoklar, arar, sonra i‚eriye sokar. ‡oğu zaman onbaşılar €st€nk‰r€ bir yoklama yaparlar. Ama bazı şeytanlar mahpusun her tarafını iyice elde ge‚irirler ve i‚kiyi de bulurlar. Artık tek bir ‚are kal-mistir: ka‚ak‚ı sessizce ve muhafızından saklıyarak onbaşının eline hazırladığı parayı sıkıştırır. Bazan bu dalavere başarı ile sona erer; ka‚ak‚ı da şarabı kazasız hapishaneye sokar. LŒkin, bazan bu dalavere ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 63 s‰kmeyince, ka‚ak‚ı son sermayesini, yani sırtını ortaya koyar. Binbaşıya haber verilir. "Sermayeyi" sopa altına yatırıp temiz bir dayak ‚ekerler. İ‚ki idareye gider. Ka‚ak‚ı da patronu ele vermeden b€t€n su‚u €zerine alır. Şu noktayı a‚ıklıyalım ki, bunu, fitneliği k‰t€m-ssdiğinden değil, sırf, haber vermenin menfaatine ay-.g€n olmamasından yapar. Sopayı nasıl olsa yiyecek. Patronu ele vermenin ise cezayı paylaşma bakımından bir faydası yoktur. Halbuki su‚lu satıcı buna hi‚ ya-naşmaz. Her ne kadar ‰nceden koşulmuş şarta g‰re, ka‚ak‚ı, d‰v€lm€ş sırtı i‚in patrondan tek k‰pek hile •almazsa da, ilersi i‚in ona yine ihtiyacı olduğundan, fitnecilikten vazge‚er. Bununla beraber, fitnecilik hi‚ de k€‚€k g‰r€lmez. -Hapishanede fitneci en ufak bir hakaret bile g‰rmez, Ona ‰fkelenmek akla gelmiyen şeydir. Ondan ka‚ılmaz. Fit sokmak, o kadar tabi• sayılır ki, hapishanede-kilere fitneciliğin k‰t€l€ğ€n€ belirtmeğe kalkmak pek boş bir şey olur. Kendisiyle ilgiyi kestiğim ahlŒksız asilzade mah-PUS, iyi arkadaşı olan binbaşının neferi Fedka'nın a‚ıktan a‚ığa casusu idi. ƒteki, ondan duyduklarını binbaşıya bildirirdi. Biz de, hepimiz bunu biliyorduk, •ama bu al‚ağı cezalandırmak, hi‚ olmazsa onu k€‚€k g‰rmek kimsenin hatırına gelmiyordu. Fakat ben yine konudan uzaklaştım. Tabii, şara-bın dış kapıdan kazasız belŒsız ge‚irildiği de oluvor-du. B‰ylece de bağırsaklar hapishane i‚i satıcısına tes-lim edilip parası alınırdı. Şarap, şimdiki sahibine epey Pahalıya mal olmuştur. Bunun i‚in, masrafı karşılama64 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR maksadiyle, şaraba tekrar yarı yarıya su katılır. B‰ylece m€şteriye satılacak i‚ki hazırlanmış olur. Her bayramda, kimi zaman da diğer g€nlerde alıcı, birka‚ aydan beri, ‚ift ‰k€z€ gibi ‚alışmış ve kendince belirli bir g€nde son meteliğine kadar i‚kiye vermek i‚in para biriktirmiş bir mahk‘mdur. Zavallı adamın hapishanenin sıkıcı hayatında tek tesellisi, hep bug€n€n hayaliyle yaşamak olmuştur. Nihayet o mutla g€n de gelir. Biriktirilmiş para hen€z elindedir. Mahpus bunları şarap satıcısına g‰t€r€r. ƒteki, baştan m€mk€n olduğu kadar temiz, yani ancak iki defa sulandırılmış şarabı ‚ıkarır. Ama şişe dibi bulmaya başlayınca, i‚ilen şarap yerine derhal bir o kadar su ilŒve edilir. Bir bardak şaraba, dışarıdaki meyhanelerde-kinden beş, altı misli fazla para verilir. Sarhoş olmak i‚in b‰yle ka‚ bardak i‚ilmesi gerektiğini, bunun da ne tutacağını kolayca tahmin edebiliriz! Ama i‚me alışkanlığını kaybetmiş ve bir m€ddet perhizde kalmış-mahpusu şarap pek ‚abuk sarar. Bunun €zerine elinde olan parayı t€ketinceye kadar i‚meğe devam eder. Sonra da sıra yeni aldığı bazı eşyanın okutulmasına gelir. Şarap‚ı aynı zamanda tefecilik de ettiğinden mahpusun ‰zel ve yeni eşyasından eski hırdavata kadar hepsini alır. Nihayet beylik eşya da tefeciye bırakılır; son pa‚avra da şarap‚ının eline ge‚tikten sonra sarhoş yatmaya gider. Ertesi g€n muhakkak m€thiş bir baş ağrısiyle uyanır ve "‚ivi ‚iviyi s‰ker" d€ş€ncesiyle bir yudumcuk şarap vermesi i‚in şarap‚ıya boşuna yalvarır. Bahtsızlığına kederli kederli katlanır, hemen aynı g€nde yine ‚alışmaya başlar... Yine birka‚ ay devam eder bu. D‰nmemek €zere uzaklaşmış o meƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 65 sut eğlence g€n€n€n hayali her vakit hatırındadır. Sonunda yavaş yavaş metanetini toplamaya, gene onun gibi yeni bir g€n€ beklemeğe başlar. O g€n hen€z ‚ok uzaktır; ama elbette gelecektir! Şarap satıcısına gelince; o da k€lliyetli, yani yirmi rubleden kırk rubleye kadar bir parayı kıvırdıktan sonra son bir defa daha şarap getirir. Artık bu defa i‚kiye su katmaz, ‚€nk€ kendisi i‚ecektir. Yaptığı ticareti kŒfi sayar. Biraz da kendisi eğlenmeli! Şarap‚ının Œlemi ‰yle ufak ‚apta değildir. Yemek, i‚ki, hattŒ saz vardır. Sarf edilen para o kadar yoktur ki, hapishanenin yakın ve k€‚€k Œmirlerinin bile g‰nl€ alınır. †lem, bazan birka‚ g€n s€rer. Ş€phesiz, hazırlanmış şarap ‚abuk t€kenir. O zaman, i‚en, onu bekliyen başka şrap‚ılara gider ve orada son meteliğini verinceye kadar i‚mesine devam eder. Kafayı ‚e ken her ne kadar mahpuslar tarafından korunursa da bazan, y€ksek idare Œmirlerinin, binbaşının veya n‰bet‚i subayın g‰z€ne ilişiverir. Su‚lu hemen idareye g‰t€r€l€r. Orada da, varsa, €st€ndeki b€t€n para alınıp adamakıllı bir sopa ‚ekilir. Dayağı yedikten sonra su‚lu, bir şey olmamış gibi hapishaneye d‰ner, birka‚ g€n ge‚ince tekrar şarap satıcılığına başlar.. Mahpuslar arasında cepleri biraz dolu olanların cins-i lŒtifle de ilgisi vardır. B‰yleleri, epey para yedirdikten sonra, bir g€n, işe gidecekleri yerde, anlaşmış oldukları muhafızla gizli olarak, kaleden şehrin civarına ‚ıkarlar. Orada, şehrin ta kenarındaki tenha bir evde bir Œlem yaparlar, epey de paradan ‚ıkarlar. Verdikleri paranın hatırı i‚in mahpuslar g‰zdedir ƒnceden se‚ilmiş muhafız da bu işin erbabıdır. Zaten 566 ƒ1„ BİR EVDEN H†TIRALAR bu gibi muhafızlar, hapishanenin m€stakbel mahpusları dır. Para kuvvetiyle bu şekil ka‚amaklar hakkında yukarıya en ufak bir şeyin sızmaması sağlanır. Şunu da ilŒve edelim ki, b‰yle kadınlı eğlenceler, ancak, ‚ok parayla başarılabildiğinden pek seyrek yapılır. Cins-ı lŒtife d€şk€n olan mahpuslar daha tehlikesiz başka vasıtalara baş vururlar. Hapishanedeki hayatımın ta ilk g€nlerinde mahpuslar arasında, gen‚ ve ‚ok g€zel bir ‚ocuk beni ‰zellikle ilgilendirdi. Adı Sirotkin'di, Bir‚ok y‰nden bir muamma idi bu ‚ocuk. Her şeyden ‰nce dikkatimi ‚eken harikulade g€zel y€z€ olmuştu. Yirmi €‚ yaşından fazla değildi. ƒzel b‰l€mde, yani m€ebbet mahk‘mların b‰l€m€nde olduğuna g‰re, en ‰nemli asker• su‚lulardan demekti. Sessiz, iyi huylu idi. Az konuşur, az g€lerdi. G‰zleri mavi, y€z ‚izgileri d€zg€n, y€z€ temiz, ince, sa‚ları a‚ık sarıydı. O kadar g€zel bir ‚ocuktu ki, yarım tıraş edilmiş kafası bile onu ‚irkinleştirmi-yordu. Hi‚bir sanatı olmadığı halde, az da olsa, elinde her zaman bir miktar parası vardı. Olduk‚a tembeldi, pasaklıydı da... Kırk yılda bir, birisi €zerine temizce kırmızı bir mintan giydirince Sirotkin, cicisinden ‰t€r€ ‰yle sevin‚ duyardı ki... Kışladan kışlaya gezer, kendini g‰sterirdi, İ‚ki i‚mez, kumar oynamaz, hemen hemen hi‚ kimseyle kavga etmezdi. Elleri cebinde, uslu, d€ş€nceli d€ş€nceli kışlalarımızı gezerdi. Ne d€ş€nd€ğ€ de pek kestirilemezdi. Bazan, merak edip seslenir, bir şey sorarsın. Sirotkin hemen ve mahpuslar arasında pek raslanmıyan bir saygıyla, ama daima kısa, Œdeta atlatarak cevap verirdi. Bakışları, on yaşındaki ‚ocu-ğunkiler kadar saftı. Eline para ge‚ince, ne ceketini ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 67 tamire verir, ne de yeni bir ayakkabı alayım der, yedi yaşında ‚ocuk gibi tatlı ‚‰rek veya kala‚ alıp kemirirdi. Mahpuslar ‚ok zaman ona: — Ulan Sirotkin be! sahiden bir Kazan ‰ks€z€s€n!...1 derlerdi. İş saatleri dışında Sirotkin ‚oğu zaman başkalarının koğuşunda g‰r€l€r. Herkesin elinde bir iş vardır. Yalnız Sirotkin elini kolunu sallıyarak gezer durur. Ona ve arkadaşlarına takılanlardan biri bir lŒf atınca, sırtını ‚evirip bir başka koğuşa ge‚iverir. Bazan da pek alaya alınınca, kızarır bozarır; bir k‰şeye sıvışı-verir. Bu ağır, saf ‚ocuğun hapishaneye d€şmesinin sebebini ne olacağını ‚ok d€ş€nd€m. Bir defa hastanede, hapisler koğuşunda yatıyordum, Sirotkin de yanımdaki yatakta hastaydı. Bir akşam €st€ adamakıllı a‚ıldı bana... O gece nasılsa m€thiş coştu ve lŒf arasında, askere nasıl gittiğini, annesinin kendisini uğurlarken nasıl g‰z yaşı d‰kt€ğ€n€, askerliğin ona ne derece ‚etin geldiğini anlattı. Askerliğe bir t€rl€ ısınmamıştı. Herkes titiz, herkes hiddetliydi. B€y€kleri de hemen hemen hi‚bir vakit ondan memnun kalmamışlardı. — E, sonra dedim. Buraya nasıl d€şt€n? Hem de ‰zel b‰l€m... — Taburda bir yıldan fazla kalmadım, Aleksandr Petrovi‚. Buraya da, b‰l€k komutanım Grigoriy Petrovi‚'i ‰ld€rd€ğ€m i‚in geldim. Tatarlarla Kazan muharebesinde Rusların verdiği kayıplar bir‚ok aile ocağı s‰nd€rm€şt€r. Sirota Rus‚a ‰ks€z demektir. . , •68 ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR — Bunu duydum, Sirotkin; duydum ama inanmıyorum. Adam ‰ld€rebilir misin sen? — Oldu bir kere, Aleksandr Petrovi‚... Pek zor geldi bana. — Ya başka askerler nasıl yaşıyorlar? ƒnceden tabii g€‚ gelir; sonra alışırlar. Bir de bakarsın, m€kemmel asker olurlar. Seni muhakkak anan şımarttı; on sekiz yaşına kadar tatlı ‚‰reklerle, s€tle besledi. — Orası ‰yle, annem beni pek ‚ok severdi. Ben askere gidince, arkamdan yatağa d€şt€. Galiba bir daha da kalkmadı... Sonunda pek ağır geldi bana askerlik. Komutan sevmiyor, ne yapsam cezalandırıyor. Ama ni‚in? Herkese itaat ediyor, uslu uslu yaşıyordum, İ‚kim yok, kimseden bir şey istemem. ‡€nk€ baş-kalarından bir şey istemek fena şeydir, Aleksandr Petrovi‚. Etrafın taş y€rekli heriflerle dolu. Ağlıyacak tek bir yer bulamazsın. Bir gece n‰bet bekliyordum. Sonbahardı. R€zgŒr boyuna esiyor, g‰z g‰z€ g‰rm€yordu. ƒyle bir canım sıkılıyor, ‰yle sıkılıyordu ki, anlatamam size. T€feğin s€ng€s€n€ ‚ıkarıp ayağımın yanına koydum. Sonra da sağ postalımı ‚ıkardım. T€feğin namlusunu g‰ğs€me ‚evirip €st€ne abanıver-dim. Ayağımın baş parmağiyle tetiği ‚ektim. Yaşıyordum; ateş almamıştı t€fek. T€feği muayene ettim, temizledim; taze barut doldurdum, yine g‰ğs€me dayadım. Gel gelelim, bu sefer barut parladı, ama kurşun namluda kaldı. Kendi kendime: "Bu da ne bi‚im iş •..." diye hayret ediyordum. Postalımı giydim, s€ng€y€ taktım; sessiz sessiz dolaşmaya başladım. İşte tam o sırada kararımı verdim: şu askerlikten, her ne pahasına olursa olsun yakayı sıyırmalıydım. Yarım saat kaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 69 dar sonra baktım biri geliyor. Baş karakol komutanıydı. Doğru bana yanaştı. — B‰yle n‰bet mi beklenir be?... T€feği kavradığım gibi s€ng€y€, namluya kadar, herifin g‰ğs€ne daldırdım. Sonra da d‰rt bin verst y€r€d€k işte... Soluğu burada, ‰zel b‰l€mde aldık. Ş€phesiz, yalan s‰ylemiyordu. ƒzel b‰l€ğe verilmesi i‚in b‰yle bir sebep lŒzımdı. Basit bir su‚un cezası bu kadar ağır olmazdı. Arkadaşları arasında bu kadar g€zel olan yalnız Sirotkin'di. Sirotkin'in i‚inde bulunduğu on beş kişilik gurupa şaşkınlık duymadan bakmak zordu. İ‚lerinde• ancak iki veya €‚€ biraz y€z€ne bakılacak gibiydi. Geri kalanları kocakulaklı, ‚irkin, pasaklı, birka‚ı da ihtiyardı. İmkŒn bulunca bu guruptan ayrıca, etraflıca bahsederim. Vakit vakit Sirotkin'le Gazin arasındaki dostluğun arttığını g‰r€rd€m. Gazin'in, kafayı ‚ekip mutfağa dalmasiyle hapishane hayatı hakkında edindiğim kanaatleri alt€st eden mahpus olduğunu hatırlarsınız herhalde... Bu Gazin korkun‚ bir adamdı. İnsana dehşet verirdi Œdeta... Bana, yırtıcı bir mahl‘k, bir canavar gibi gelirdi. Tobolsk'ta cinayetlerle €n salmış haydut Kamenev'i g‰rm€şt€m. Korkun‚ bir kaatil olan asker ka‚ağı Sokolov'u da yakından tanırım. Hi‚biri, €zerimde Gazin kadar iğrendirici bir tesir bırakmamıştı. Bu herif, dev gibi bir ‰r€mceği andırıyordu. Tatardı. ‡ok kuvvetliydi. Hapishanede kuvvetten yana €st€ne yoktu. Boyu ortadan fazlaydı. Dev yapılı, ‚irkin, nispetsiz derecede koca kafalıydı. Kambur y€r€r, sinsi70 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR sinsi bakardı. Hapishanede, hakkında tuhaf s‰ylentiler dolaşırdı. Asker olduğu bilindiği halde, mahpuslar arasında, Gazin'in bir Ner‚insk1 ka‚ağı olduğu s‰ylenirdi. Bu s‰ylentilerin ne dereceye kadar doğru olduğunu bilemem. Sibirya'ya s€r€l€ş€, ilk s€r€l€ş€ olmadığı gibi, ka‚ışı da ilk ka‚ışı değilmiş. Birka‚ defa adını değiştirmiş; nihayet hapishanemize, hususi b‰l€ğe d€şm€ş. Anlatıldığına g‰re, eskiden, k€‚€k ‚ocukları ‰ld€rmeği pek severmiş. Bunu sırf zevk i‚in yaparmış. Yakaladığı bir yavruyu, kuytu bir yere g‰t€rd€kten sonra, ‰nce korkutur, hırpalarmış. Sonra, k€‚€k şikŒrına verdiği dehşet ve azabın zevkini ‚ıkararak, yavaş yavaş, acelesiz, keyfiyle kesermiş onu. Ama, belki b€t€n bunlar sırf Gazin'in diğerleri €zerinde uyandırdığı nefret y€z€nden uydurulmuş s‰ylentilerdi. Buna rağmen, uydurma da olsa, hakkında s‰ylenilenler ona pek aykırı d€şmezdi. Gazin, sarhoş olmadığı zaman, ‚ok usluydu. Sessizdi. Kimseyle dalaşmaz, kavgadan ka‚ardı. Ama bu-nu sanki başkalarını k€‚€msemesinden, kendini herkesten €st€n g‰rd€ğ€nden yapıyordu. Gayet az konuşur, kimseye sokulmazdı. Tavırları ağır, sakin ve kendine g€venen bir adamın tavırlarıydı. Zeki, kurnaz olduğu g‰zlerinden okunurdu. Fakat gerek y€z€nde, gerek g€l€mseyişinde her zaman alaycı, vahşi bir ifade sezilirdi. Şarap sattığı i‚in hali vakti olduk‚a yerindeydi. Yılda bir iki kere de kendi şarabından, kendisi adamakıllı oluncıya kadar ‚ekerdi. Tabiatının b€t€n vahşiliği işte o zaman meydana ‚ıkardı. Sarhoslu1 Sibirya'da başka bir s€rg€n yeri. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 71 ğu gitgide artar, ‰tekine berikine hiddetli, hesaplı, saki ‰nceden hazırlanmış, alaylarla sataşmaya başlardı. Nihayet, bulut gibi olunca, Œdeta kudurur, bir bı‚ak kaparak etrafına saldırırdı. Kuvvetinin dehşetim bilenler, hi‚ karşı koymaz, ka‚ışarak, ‰teye beriye saklanıverirlerdi. Kazara, karşısına ‚ıkanların hemen €st€ne atılırdı. Bununla beraber, mahk‘mların onu yatıştırmak i‚in basit bir ‚aresi vardı. Kendi kışlasından on kişi kadar €zerine atılır, pataklamaya başlarlardı. Bu dayak o kadar zalimceydi ki... Adamcağızı, g‰ğs€ne, kaburgalarının altına, karın boşluğuna rasgele vurarak epey ıslatırlar; nihayet pestilini serdikten sonra bir k‰şeye atıverirlerdi. Bir başkasını hu derece d‰vemeğe asla cesaret edemezlerdi. ‡€nk€ hapishanemizde b‰yle bir dayaktan sonra sağ kalabilecek bir ikinci mahk‘m yoktu. Gazin ise buna dayanırdı. Bu pataklamadan sonra da onu kendini tamamiyle kaybetmiş halde, gocuğa sararak, ayılsın diye ranzasına yatırırlardı. Ertesi g€n Gazin asık bir suratla, ama gayet din‚, Œdeta bir şey olmamış gibi kalkar, kimseyle konuşmadan işine yollanırdı... Hapishanedeki-lerin hepsi Gazin'in her i‚tiği g€n€n sonunda muhakkak bir dayak faslı olduğunu bilirdi. Bunu, o da bilirdi ama yine de ‚ekerdi. Birka‚ yıl b‰yle s€r€p gitti Fakat nihayet b€t€n mahk‘mlar, Gazin'in g€nden g€ne erimeğe başladığının farkına vardılar. Birtakım ağrılardan şikŒyet ediyor, g‰zle g‰r€lecek kadar zayıflıyor, sık sık hastaneye gidiyordu. Halini takibeden-ler, artık Gazin'in hapı yuttuğu kanaatine vardılar. HikŒyemin devam ettiği g€n, mutfaktayken, bir de baktım Gazin ‚ıkageldi; ortaya doğru ilerledi ve72 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR oradakileri dikkatli dikkatli s€zd€. Yanımda, i‚ki Œlemlerinde keman ‚alan o iğren‚ Polonyalı vardı. Herkes sustu. Arkadaşımla beni g‰r€nce nefret, alay dolu bir bakışla, sonra da gururla sırıttı. Aklına birdenbire bir şey gelmiş bir adam tavriyle, sallanarak masamda yaklaştı ve birden: — Bana baksanıza kuzum! Sizler şu ‚ayı filŒn hangi geliriniz, hangi kazancınızla i‚ersiniz Allahaşkına? diye sordu. (Rus‚a konuşuyordu). Bir şey s‰ylemeden arkadaşımla biribirimize bak-tık. Ses ‚ıkarmamaya karar verdim. ‡€nk€ herhangi bir karşılık kudurtacaktı onu... Sorgusuna devam etti: — Demek paranız var ha? Hem cepleriniz, ‚aylar i‚irecek kadar dolu... Bir de kalkar s€rg€ne gelirsiniz! S€rg€ne mi geliyorsunuz, yoksa ‚ay i‚in keyfetmeğe mi?... Cevap versenize... be, canına... Ağzımızı a‚ıp cevap vermemekteki ısrarımızı g‰-r€nce Œdeta morardı, hiddetinden titremeğe başladı. K‰şede, yanıbaşında, kocaman bir ekmek tablası duru-yordu. „st€ne, mahpusların ‰ğle, akşam yemeğinde yedikleri kesilmiş ekmeğin konulduğu b€y€k bir ‚an-taydı bu... O kadar b€y€kt€ ki €zerine b€t€n mahpusların yarısının ekmeği sığıyordu. O sırada da boştu. Gazin, tablayı iki eliyle kavradığı gibi, kafamıza doğru kaldırdı. Tablayı indirip beynimizi dağıtmasına ramak kalmıştı. Daha ‰nce de s‰ylediğim gibi, bir ‰ld€rme vakası veya buna benzer bir teşebb€s, hapishanede -hi‚ kimsenin işine gelmiyen bir olaydı. Mahk‘mlar bir s€r€ soruşturmayla hi‚ arasız rahatsız edilir, €stelik kendilerine ƒL„ BIK EVDEN H†TIRALAR 73 yapılan muamele aşırı derecede şiddetlendirilirdi. Bunun i‚in el birliğiyle bu gibi vakalara meydan vermemeğe gayret ederlerdi. Gene de, o sırada mutfakta bu-lunanların hepsi oldukları yere sinip sessizce beklemeğe başladılar. Bizi savunmak i‚in kimse ağzını a‚madı. Bize karşı duyulan nefret o derece kuvvetliydi ki... Gazin'e tek bir ihtar yapılmadı. Tehlikeli durumumuzun hoşlarına gittiği belliydi. Bununla beraber, tehlikeyi kazasız belŒsız atlattık. Gazin, tam tablayı kafamıza yerleştireceği sırada, dışardan birisi: — Gazin koş be!... Senin şarapları tırtıklıyorlar!... diye feryadı bastı. Gazin tablayı fırlattığı gibi soluğu dışarda aldı. Mahpuslar, aralarında: — Eh, ucuz atlattılar doğrusu!... diyip duruyorlardı. Bunu epey zaman tekrarladılar. ‡alınan şarap hakkındaki haberin doğru mu, yoksa sadece bizi kurtarmak maksadiyle mi uydurulmuş, olduğunu bir t€rl€ ‰ğrenemedim. O akşam, koğuşlar kapanmadan, alacakaranlıkta, duvar dibindeki kazıklar etrafında dolaşıyordum, i‚imi derin bir keder sarmıştı. Hapishanede b‰yle bir kederi şimdiye kadar ilk defa duyuyordum. Zindan, hapishane olsun s€rg€n olsun, hepsinde ge‚irilen ilk g€n, daima insana ‚ok zor gelir, ilk zamanda zihnimi fazla kurcalıyan bir d€ş€nce vardı. Bu d€ş€nce, hapishane de kaldığım s€rece bir t€rl€ aklımdan ‚ıkmadı. Bu, ger‚ekle biribirinden pek farklı olan bazı benzer su‚ların aynı şekilde cezalandırılması idi. Bazı su‚lar kaba-ca biribirinden farksız g‰r€n€rse de ger‚ekle arala-rında derin farklar vardır. Halbuki, meselŒ, iki kişi74 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR birer adam ‰ld€r€yor. Su‚lar inceleniyor. Her ikisine aşağı yukarı, aynı ceza bi‚iliyor. İşin doğrusu aranırsa, su‚lar biribirinden ne kadar da farklıdır... Kaatillerden birinin su‚u, bir hapishane efsanesinde anlatıldığı gibi olabilir; yani su‚lu, ‰ld€r€lene ten-ha bir yolda raslamış; €zerinde bir şey bulurum €midiyle bı‚ağı saplayıvermiştir. Halbuki eline ge‚en topu topu bir baş soğan olmuştur. Bu y€zden, kŒrlı bir iş olmasından ‰t€r€ cinayeti kendisine salık veren babasına ‚ıkışınca şu cevabı olmıştır: — Aptal! Bir baş soğan, bir k‰pek demektir. Y€z can, y€z soğan eder. Al sana bir ruble!... Diğeri de, belki, nişanlısının, kardeşinin veya kızının namusunu korurken kaatil olmuştur. Bir diğeri., h€rriyet ve hayatını savunurken ‰ld€r€lm€şt€r. Başkası da k€‚€c€k ‚ocukları boğazlar. Bunu sırf, ellerini kurbanının sıcak kanına bulamaktan zevk duyduğu, masum yavrucukların bı‚ağın altında yaralı g€vercin gibi ‚ırpınmalarından hoşlandığı i‚in yapar. Sonunda ne olur? Hepsi aynı yere s€r€l€r. Ger‚i verilen cezaların s€releri bir değildir. Ama ‚ok fark etmez... Halbu-k; aynı su‚ i‚inde sayısız fark vardır. Cezaların, su‚lar arasındaki farklar g‰zetilerek verilmesine imkŒn> bulunmadığını kabul edelim... Diyelim ki bu, dairenin eşdeğer bir kareye ‚evrilmesi nevinden ‚‰z€lmesine imkŒn olmıyan bir problemdir. Bununla beraber, su‚lar arasındaki farklar g‰r€lmese bile, verilen yanlış cezaların doğuracağı uygunsuz sonu‚ları g‰rmemeğe imkŒn var mıdır? İşte, s€rg€n hayatının soldurduğu, her g€n biraz daha fazla erittiği bir adam... •şte s€rg€nde kendine ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 75 neşeli arkadaşlar bulmuş, rahat ve refahla, serbest olduğu zamankinden daha iyi yaşamayı sağlamış bir başkası... Hapishane bu gibilerle doludur. Ama bakarsınız, bir mahk‘m okumuş, vicdanlı, şuurlu ve cesurdur. Duyduğu vicdan azabının verdiği ıstırap onu cezasından ‚ok daha fazla mahvetmektedir. O kendini en şiddetli kanundan daha amansızca mahk‘m etmiştir. Beri yandan s€rg€n hayatı boyunca işlediği su‚u bir de-facık olsun aklına getirmiyen bir herif, yaptığından ‰t€r€ hattŒ kendini haklı sayar. Dışarda, s€rg€ndekinden daha d€şk€nce bir hayat yaşayıp sırf s€r€lmek i‚in bile bile cinayet işliyenler de vardır. Eskiden, yarı a‚ yarı tok s€r€n€p merha-metsiz bir patronun emrinde didinirken s€rg€nde rahata ve o vakte kadar g‰rmediği iyi, bol yiyeceklere kavuşuyorlar. Sadaka dağıtıldığı gibi birka‚ k‰pek kazanma ihtimalleri de vardır. Bayramlarda et yerler... Ya orada karşılaşacakları ‚evre?... Feleğin t€rl€ ‚emberinden ge‚miş bir s€r€ madrabaz, her ‚eşit h€ner ve bilgi sahibi!... Yeni gelen bir mahk‘m ilk karşılaştığı arkadaşlarına saygı dolu bir hayretle bakar. Onun g‰z€nde bunlar, d€nyanın en y€ksek insanlarıdır. Şu halde ce-zanın, s‰ylediğimiz mahk‘mla b‰yle bir adama etkisi aynı olabilir mi? Ama, s‰z€m€ imkŒnsız problemler €zerinde durdurmakta ne fayda var! Zaten kışlalara girme zamanı geldi. İşte trampet de ‚alıyor...“V “LK İZLENİMLER Simdi de son yoklama başladı. Bu yoklamadan sonra kışlaların her biri ayrı kilitle kilitlenir, mahk‘mlar sabaha kadar kapalı kalırdı. Yoklama iki erle bir ‚avuş tarafından yapılırdı. Mahpusları, arada bir avluda sıraya dizerler; n‰bet‚i subay da gelirdi. Fakat ‚ok kere bu merasime l€zum g‰r€lmez, yoklama kışlada yapılıverirdi. Bu lefa da ‰yle yaptılar. Ama yoklamacılar sık sık hata yapıyor, boyuna yeni baştan sayıyorlardı. Nihayet zavallıcıklar eldeki mahk‘m sayısını gereken rakama g€‚l€kle uydurup kışlayı kapatabilirlerdi. İ‚erde, olduk‚a sıkışık bir halde bulunan ranzalara otuz mahpus yerleşmişti. Yatmak i‚in vakit hen€z erkendi. Yatma zamanına kadar herkes bir şeyle uğraşırdı. ƒnce de bahsettiğim gibi, kışla i‚inde Œmir olarak sadece mal‘ller vardı. Ayrıca, her kışlada mahpuslar aı-asından, iyi ve doğru hareketlerine m€kŒfat olarak temsilci adiyle se‚ilen bir mahpus bulunurdu. ‡ok defa bu temsilciler de ‰nemlice uygunsuzlukları y€z€nden yakalanırlar hemen sopayı yedikleri gibi temsilcilikten de derhal atılırlar, yerlerine başkaları se‚ilirdi. Kışlamızın temsilcisi Akim Akimi‚'ti. Arkadaşlarına arasıra cidd• cidd• ‚atarak bağırması epey tuhaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 77 fıma gitmişti. Mahpuslar, ona daha ‚ok alayla karşılık verirlerdi. Mal‘l€m€z ondan daha akıllıydı: hi‚bir şeye karışmazdı. Kırk yılda bir, bir şey s‰ylese bile, bunu daha ‚ok Œdet yerini bulsun diye yapardı. Yatağında sessizce oturup kundura yapmakla vakit ge‚irirdi. Zaten mahpusların da ona aldırdıkları yoktu. Hapishanede ilk g€n€mde hatırıma gelen fikrin doğruluğuna sonraları tamamiyle inandım. Mahpuslardan başka herkes, hattŒ mahpuslarla doğrudan doğruya m€nasebette bulunan muhafız ve n‰bet‚i askerler-!e s€rg€n hayatiyle şu veya bu y‰nden ilgilenenler bile onlardan daima aşırı bir şekilde €rkerler. Sanki bunlardan herhangi biri durup dururken €zerlerine, eline ge‚irdiği bir bı‚akla saldırıverecekmiş sanılırdı, işin tuhafı, mahpuslar da, onlardan korkulduğunun farkındadır. Halbuki mahk‘mdan korkmamak hapishanede iyi amirlik vasıflarının başında gelir. Hem mahpuslar bile, kendilerine g€venilmesinden hoşlanırlar. HattŒ onları, sırf kendilerine g€ven g‰stererek kazanmak m€mk€nd€r. Hapiste bulunduğum sırada, binde bir de olsa, Œmirlerimizin arada bir muhafızsız geldiği olurdu. Mahpusların bunu takdirle karışık bir şaşkınlıkla karşılaması g‰r€lecek şeydi! B‰yle cesur ziyaret‚iler daima kendini saydırırlardı. Bu gibi kimseler gelince herhangi bir k‰t€ harekete teşebb€sten bile vazgecilirdi. Mahpusların verdiği korku duygusu umumidir, mahpusların her bulunduğu yerde g‰r€l€r. Sebebini bilemiyorum doğrusu. Tabii ki, herkes‚e haydut diye kabul edilen mahpusun dış g‰r€n€ş€ bunun sebeplerinden sayılabilir. Bundan başka, s€rg€nlerle herhangi78 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR bir şekilde ilgilenen herkes, onların burada kendi ar-zularına aykırı olarak toplanmış bulunduklarının farkındadır. Ayrıca, s€rg€ndekilerin de hŒlŒ insan olduklarını ve canlıları ‰l€ yerine koymanın, b€t€n tedbirlere rağmen, m€mk€n olmadığını pekŒlŒ bilirler. O halde, mahk‘mda da her insandaki duygu, intikam almak ve yaşamak arzusu, t€rl€ ihtiraslar ve bu ihtirasları giderme ihtiyacı değişmez. Her şeye rağmen, mahpuslardan korkmanın tamamiyle yersiz olduğuna kesin olarak inanıyorum. ƒyle durup dururken, kalkıp da birine bı‚ağı saplayıvermek zordur biraz... Ger‚i, bir tehlike varsa da, vakaların pekaz olması, bunun ‰nemsizliğini g‰sterir. Ş€phesiz ki, bahsettiğim mahpuslar, h€k€m" Ka-rarını almış olanlardır. Hayatın yepyeni, alışılmamış bir şekil alması bazan o kadar hoş karşılanır ki, mahpusların ‚oğu, hapishaneye vardıkları zaman memnunluk i‚indedirler. Bu sebepten artık buracıkta rahat, sakin kafa dinlenmekten başka arzuları yoktur. HattŒ aralarında fazla şamatacı zevzekleri bile hemen sindiriverirler. Hapishane en k€stah, en c€retli mahpusları bile hemen €rkekleştirir. Ama hen€z h€k€m giymemiş sanık lar i‚in iş değişir. B‰yle biri, ger‚ekten, karşısına ‚ıkan bir adama saldırabiliı Hem de bunu, sadece mahkemenin karar vermesinden ‰nce, yeni bir dŒvanın konusu olmak i‚in yapar. S‰ylediğimiz gibi, saldırışının tek sebebi, ne paha-sına olursa olsun, elden geldiği kadar ‚abuk "ger‚eğinde bir değişiklik yapmaktır..." B‰yle garip psikolo-jik bir vaka biliyorum; hi‚ hatırımdan ‚ıkmaz. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 79 Hapishanenizde asker• su‚lular arasında, meden• haklarından yoksun edilerek, sadece iki yıla mahk‘m edilmiş bir er vardı. Gevezenin, korkağın biriydi. Umumiyetle gevezeliğe, korkaklığa Kus askerinde pek raslanılmaz. Bunlar o kadar meşguld€r ki, istese-ler bile gevezelik etmek i‚in vakit bulamazlar. Geveze olan da daima haylaz, korkak olur. Dutov, (bahsettiğimiz mahpusun adı buydu), kısa m€ddetini doldurduktan sonra yine hudut taburuna d‰nd€. Ama hapishanede Dutov, tamamiyle bozulmuştu. Zaten, d€zelmek i‚in hapishaneye g‰nderilen b€t€n benzerlerinin sonu da buydu ya... Bunlar, ‚oğu zaman, h€rriyete kavuştuktan birka‚ hafta sonra yeniden mahkemeye verilerek tekrar hapishaneye d‰nerler. Yalnız bu defaki geliş sadece iki €‚ yıl i‚in değil, on, on beş yıl yeyip "temelliler" sınıfına girmek i‚indir. Dutov i‚in de aynı şey oldu. Hapishaneden ‚ıkışından hemen €‚ hafta kadar sonra, kilit kırarak birtakım şeyler aşırmış; bu yetmiyormuş gibi, bir s€r€ g€-r€lt€ patırdı ‚ıkarmış. Derhal mahkemeye veriliyor; ağır da bir cezaya ‚arptırılıyor. Cezadan, ‰dlek‚esine, dehşetli korkardı. Kendisine benziyen birka‚ kişiyle sıra dayağına ‚ekileceğinden bir g€n ‰nce, mahpuslar odasına giren n‰bet‚i subayına bı‚akla saldırdı. Dutov, bu hareketiyle, cezasının ve ağır hizmet m€ddetinin artmasına sebep olduğunu elbette ‚ok iyi biliyordu. Ama, dayak sırasının kendisine geldiği korkun‚ dakikayı birka‚ g€n, birka‚ saat i‚in geriye atmak maksadiyle katlanmıştı buna... Yalnız o derece korkaktı ki, subayı yaralıyamadı bile. Zaten bunu,80 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR sadece yeniden bir su‚ işleyip tekrar mahkemelik ol-mak i‚in yapmıştı. Cezanın yerine getirilmesine başlamadan ‰nceki dakika, ş€hesiz mahk‘m i‚in ‚ok fecidir. Hapishanede Daldığım birka‚ yıl i‚inde, bu uğursuz anın arifesinde epeyi mahk‘mla temas etmiştim. Mahk‘m mahpuslarla daima hastanede, hasta yattığım — ki, başıma sık sık gelen bir haldi — mahpus-lar koğuşunda karşılaşırdım. B€t€n Rus mahpusları, kendilerine en ‚ok acıyan, en ‚ok merhamet edenlerin doktorlar olduğunu bilirler. Doktorlar; bir de basit halk tabakası, diğerlerinin elde olmıyarak yaptığı gibi, mahpuslar arasında fark g‰zetmezler. Halk, su‚u ne kadar ağır da olsa, mahpu-su k€‚€msemez, ‚ektiği ceza ile başına gelen felŒketi, onu ayıplamamak i‚in az ‚ok bir sebep sayar. HattŒ Rusyada cinayete felŒket, su‚luya zavallı denir. Manası derin bir adlandırma, değil mi?... Bundaki asıl ‰nem, tamamiyle şuursuz, sadece i‚g€d€yle yapılmış olmasındadır. Doktorlar ‚ok defa, ‰zellikle hen€z h€k€m giymemiş olup ‚ekilmez şartlar altında yaşıyan mahpuslara karşı ger‚ekten birer koruyucudurlar. Bazan da mah-kum yaklaşan ceza g€n€n€ hesapladıktan sonra bu korkun‚ anı kısa zaman i‚in olsun geriye atabilmek masadiyle hastaneye yatar. Taburcu olurken de ertesi g€n cezalandırılacağını bildiğinden ‚oğu zaman b€y€k bir heyecan i‚indedir. Bazıları, yiğitliğine yedi-ramediğinden, duygularını saklamaya ‚alışır. Ama beceriksizce takındıkları sahte cesaret maskesiyle arƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 81 kadaşlarını aldatmazlar. Hepsi işin farkındadır, ama, b€y€kl€k g‰stererek anlamazlıktan gelirler. Askerlerden gen‚ bir kaatil mahpusumuz, sıra dayağına ‚ekilerek cezalandırılacaktı. Su‚unun ağırlığından ‰t€r€ yiyeceği sopa sayısı, vurulması Œdet olanın en fazlası idi. Delikanlının g‰z€ cezadan o kadar korkmuştu ki, bir g€n ‰nce i‚ine enfiye kattığı bir tas şa-rabı dikmişti. Bu arada şunu da s‰yliyelim ki, cezaya, ‚arptırılan mahk‘m mahpuslar, mutlaka yanlarında, şarap bulundururlar. Bu şarap genel olarak ceza g€n€nden ‚ok ‰nce avu‚ dolusu para verilerek bulunurdu. Mahk‘m, beş altı ay dişinden tırnağından artırarak aldığı şarabı, cezanın uygulanışından bir ‚eyrek, saat ‰nce i‚er. ‡€nk€ mahpusların inanışına g‰re kafa dumanlı olunca, kırbacın ya da sopanın tesiri pek duyulmaz... Ama hikŒyemizden ayrılmıyalım. Zavallı ‚ocuk enfiyeli şarabı i‚er i‚mez, derhal hastalandı, kan kusmaya başladı. Yarı baygın halde hastaneye g‰t€r€ld€. Bu kan kusma, onu o kadar ha-rabetmişti ki, birka‚ g€n i‚inde verem belirtileri g‰r€lmeğe başladı. Gen‚ adam altı ay sonra da veremden gidiverdi. Tedavisine ‚alışan doktorlar, hastalığının: sebebini bir t€rl€ anlıyamadılar. Dediğimiz gibi mahpuslar cezadan son derece kor-karlarsa da, g‰r€n€şte harikulade bir cesaretleri vardır. Hissizliğe varan kabadayılıklarının birka‚ misali hatırımdadır. Bu ‰rneklerin sayısı pek de az değildir... MeselŒ tanıdıklarımdan m€thiş bir cani hi‚ hatırım-dan ‚ıkmaz. 82 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Bir yaz g€n€yd€. Koğuşlarda, asker ka‚ağı, meş-ur haydut Orlov'un cezalandırılacağı, cezadan sonra da hastaneye g‰t€r€leceği hakkında bazı s‰ylentiler dolaşmaya başladı. Herkes Orlov'un yiyeceği cezanın ‚ok ağır olacağı kanaatindeydi. Hepsi bir nevi heyecan ge‚iriyor, ben bile bu meşhur haydutu g‰rmeği pek merak ediyordum. Hakkında, ‚oktan beri epey şey işitmiştim. Orlov, ‚oluk ‚ocuk, kadın, ihtiyar dinlenmeden b€y€k bir soğukkanlılıkla bı‚ağı vuran merhametsizin biriydi. Kuvvetine g€venen, olağan€st€ iradeli bir adamdı. Katil vakalarının ‚oğunu itiraf etmiş, sıra dayağına ‚ekilmesi kararlaşmıştı. Cezasını ‚ektikten sonra Orlov'u hastane koğuşuna akşam, ge‚ vakit, getirdiler. Ortalık iyice kararmış-tı. Mumlar yakıldı. Orlov hemen hemen kendini kaybetmiş gibiydi. Beti benzi atmış, simsiyah sa‚ları biri-birine karışmıştı. Sırtı adamakıllı şişmiş, kırmızıyla mor arası bir renk almıştı. Koğuştaki b€t€n mahpuslar sabaha kadar onunla meşgul oldular, pansımanla-rını değiştirdiler, yatağının i‚inde ‚evirdiler, ilŒcını verdiler. †deta kankardeşleri ya da velinimetleri imiş gibi ona baktılar. Orlov ertesi g€n tamamiyle kendine geldi, kalktı, koğuşun i‚inde bir aşağı bir yukarı dolaşmaya başladı. Hastaneye gelişindeki o bitkin, harap halinden sonra bu diriliği beni hayrete d€ş€rd€ doğrusu... Bir defasında Orlov, tŒyin edilen sopa adedinin ancak yarısına dayanabildi. Doktor, adamın, d‰vmeğe biraz daha devam edilirse yolcu olduğunu anladıktan sonradır ki dayağı durdurtmuştu. Zaten pek de sağlam yapılı olmıyan Orlov, yakalandığı sırada b€sb€t€n halden d€şm€şt€. Yargılanmaları sırasında mahpusƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 83 ların zayıf, .bitkin, solgun y€zleriyle hummalı bakışla-rına dikkat edenler, bunları kolay kolay hatırdan ‚ı-karmazlar. Ama Orlov, her şeye rağmen, ‚abucak iyileşiyordu. İhtimal, kuvvetli iradesi v€cudunun b€sb€t€n g€‚ten d€şmemesini sağlıyordu. Orlov ger‚ekten ‰yle pek de basit insan değildi. Beni pek meraklandırdığı i‚in onunla sıkı fıkı oldum ve tam bir hafta boyuna g‰zden . ge‚irdim onu. Orlov kadar g€venilir, onun kadar erkek ruhlu bir adama hayatımda raslamadığımı a‚ık‚a s‰yliyebilirim. To-bolsk'ta iken, meşhur bir haydut elebaşısı g‰rm€şt€m, tam mŒnasiyle vahşi bir hayvandı. G‰r€r g‰rmez, tanımadığınız halde, karşınızda korkun‚ bir yaratık bu-lunluduğunu derhal anlardınız. Onun i‚in ruh Œlemi diye bir şeyin olmayışı, insanı Œdeta €rk€t€yordu... Bu adamda beden ruhu o derece sindirmişti ki, ilk bakışta, kendisinde hayvanca zevklere karşı doyulmaz bir hırsla korkun‚ derecede şehvetin y€zde y€z hŒkimi/eti sezilirdi. Eminim ki bu haydut Korenev, insanları kılı kıpırdamadan doğradığı halde, ceza karşısında pek taban-sızlaşan korkağın biriydi. Orlov ise, onun tam zıddıy-dı Bu adam, ruhun beden €zerinde kazandığı zaferin timsaliydi. Onun, kendinden başka kimseyi dinlemediği, her t€rl€ cefayı, cezayı k€‚€msediği, d€nyada hi‚bir şeyden korkmadığı belliydi. Onda ancak bitmek bilmiyen enerji, s€rekli bir faaliyet, intikam, gayesine varmak i‚in m€thiş bir hırs g‰rebilirdiniz. Yalnız onda her zaman g‰r€len garip bir azamet ‚ok tuhafıma gitmişti. Orlov, her şeye gayet y€ksekten bakıyordu. Hem bunu gayret sarf ederek, kendini zorlıyarak değil,84 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR gayet tabii olarak yapıyordu. Bana ‰yle geliyor Kİ, Orlov'a sadece şahsi €st€nliğiyle hŒkim olabilecek d€nyada bir kuvvet yoktu. Her şeye s€k‘netle bakıyor, d€nyada onu hayrete d€ş€recek bir şey yokmuş gibi davranıyordu. Başka mahpusların ona saygı besledigi-ni anladığı halde kendisi onlara pek y€ksekten bakardı. Ama, kibir ve k€stahlık, hemen hemen b€t€n mahpusların bir vasfıdır, Orlov, zeki, konuşkan olmamakla beraber, garip bir şekilde tok s‰zl€yd€. Benim sormam €zerine, cezanın kalan kısmını bir an ‰nce tamamlamak i‚in nasıl iyileşmek istediğini, ‰nceleri dayağa dayanamıyacağından ne kadar korktuğunu a‚ık‚a s‰yledi. G‰z€n€ kırparak: — Ama artık bir şeyim kalmadı! diye ilŒve etti. Cezanın kalan kısmını da bitiriveririz. Sonra da Ner-‚insk'e giden gurupa katılacağım. Yarı yolda da Kırı-veririm... Muhakkak ka‚acağım canım! Hele şu sırtım bir iyi olsun... Orlov, taburcu oluncaya kadar hastanede sabırsızlık i‚inde beş g€n ge‚irdi. Beklerken bazan ‚ok ne-şelenirdi, g€lerdi. S‰z€ maceralarına getirerek, onu yoklardım. Hafif‚e kaşlarını ‚atardı; ama yine de daima a‚ık olarak cevap verirdi. Vicdanına hitabedip pişmanlık duygusu uyandırma niyetimi sezince, bana azametle yukardan aşağı ‰yle bir baktı ki, sanki onun g‰z€nde birdenbire konuşmaya değmez, k€‚€k ve aptal bir ‚ocuk oluvermiştim. HattŒ y€z€nde bana karşı bir nevi merhamet ifadesi belirdi. Kısa zaman sonra da g€ld€, hem de alaysız, saf bir g€l€şle... Eminim ki yalnız kalıp, s‰zlerimi hatırlayınca birka‚ kere daha g€lm€şt€r. ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 85 Nihayet, sırtı tamamiyle iyileşmeden taburcu oldu. Ben de hastaneden ayrıldım. Birlikte ‚ıktık. Ben hapishaneye gittim. Orlov ise, hapishaneye gitmeden bulunduğu karakola d‰nd€. Vedalaşırken bana elini uzattı. Bu, ona g‰re bana olan sonsuz g€venini g‰steren bir hareketti. Zannettiğime g‰re bunu, kendinden ve o andan memnun olduğu i‚in yapmıştı. Aslına bakılırsa Orlov'un beni k€‚€msememesine imkŒn yoktu. Bani, mutlaka boynu b€k€k, Œciz, zavallı, kendi yanında her bakımdan aşağı bir yaratık sayıyordu. Ertesi g€n cezanın kalan kısmını tamamladı. Kışlamız, kapıları kapandıktan sonra, birden bire, başka bir g‰r€n€m, bir ev, bir aile ocağı g‰r€n€m€ alıverdi. Ancak o vakit mahpus arkadaşlarımı tabii halleriyle g‰rebildim. G€nd€zleri, ‚avuşların, n‰bet‚ilerin ve diğer Œmirlerin hapishaneye her an gelebilmeleri m€mk€n olduğundan mahpusların hali bambaşka oluyor. Hepsinde bir huzursuzluk sezilir; dikkat kesilmiş, hep bir şey bekliyormuş gibi bir halleri vardır. Ama kapılar kapanır kapanmaz herkes rahat rahat yerine yerleşir, hemen işiyle meşgul olmaya başlar. ‡ok • defa tahta şamdanlar i‚indeki mumlar koğuşu birden- bire aydınlatıverir. İşte şimdi de b€t€n mahpusların kimi kundura yapmakla, kimi de elbise dikmekle meşgul... Koğuşun zaten bozuk havası gitgide ağırlaşıyordu. Birka‚ kumarbaz, bir k‰şeye ‚‰melmiş, yere serili kilim €zerinde kŒğıt oyunu ‚eviriyorlardı. Hemen hemen her kışlada; yanında, bir arşın boyunda k‰t€ bir kilim86 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR par‚ası, mum ve ele alınmıyacak kadar yağlı iskambil kŒğıtları bulunduran bir mahpus vardı. Bunların hepsine birden "meydan" denirdi. Meydan sahibi, oynıyan-lardan bir gece i‚in on beş k‰pek kadar bir kira alırdı. Zaten ge‚imi de bu y€zdendi... En ‚ok "€‚ kŒğıt", "k€mecik" v. s. gibi kŒğıt oyunları oynarlardı. Her oyuncu ‰nce, cebindeki b€t€n metelikleri ‰n€ne yığardı, bu parayı tamamiyle elden ‚ıkarmadıktan ya da arkadaşlarının ‰n€ndekini temizlemedikten sonra kilimden kalkmazdı. Oyun, gecenin ge‚ vaktine kadar s€rer, hattŒ bazan g€n ağarırken, kışla kapısının a‚ıl-masiyle sona ererdi. Hapishanenin başka kışlalarında olduğu gibi, bizim kışlamızda da meteliksiz zibidiler, varını yoğunu kumara, i‚kiye verenler bulunduğu gibi, "anadan doğma" yoksullar da vardı. "Anadan doğma" tŒbirine dikkatinizi ‚ekerim. Ger‚ekten, halkımızın, biribi-rinden gerek durum, gerek yaşayış bakımından farklı olan ‚eşitli kısımlarının her birinde pek tuhaf bazı insanlar vardır. Bunlar, kendi hallerinde, ‚ok defa tembel olmıyan kimselerdir. Ama nedense kader onları son g€nlerine kadar yoksulluk i‚inde yaşamaya mahk‘m etmiştir. Aileleri yoktur. „stleri başları perişan; daima boynu b€k€k ve kederlidirler. Ya bir sefihin ya da bir sonradan g‰rmenin eline bakarlar. Teşebb€s ve şerefi koruma onlar i‚in bir k€lfettir, hattŒ ıstırap verici bir şeydir. Sanki d€nyaya, asla başolmak veya idare etmek i‚in değil, sadece başkalarının iradesine boyun eğmek, yahut şuna buna uşaklık etmek i‚in gelmişlerdir. B‰ylelerinin para sahibi olmasına imkŒn yoktur. Daima meteliksizdirler. Bu ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 87 gibi insanların yalnızca basit halk arasında değil, her t€rl€ toplulukta, meselŒ, partilerde, basında ve t€rl€ derneklerde de bulunduğunun farkına vardım. Bu du-rum her hapishanede, her kışlada da vardır. "Meydan" hazırlanır hazırlanmaz, bu gibilerden biri o geceki hizmeti €zerine alırdı. Zaten her meydanda muhakkak bir de uşak bulunurdu. Bu uşak, umumiyetle, beş g€m€ş k‰pek karşılığında oynıyanlar tarafından tutulurdu. Tek ‰devi, b€t€n gece n‰bet bekle-mekti. Adamcağız, kışlanın dehlizinde, karanlıkta, sıfırın altında otuz derece soğukta, altı saat titriyerek, her ‚ıtırtıdan, her tıkırtıdan, avludan gelen her ayak sesinden mŒna ‚ıkarmaya uğraşır dururdu. Mevki komutanı binbaşı veya n‰bet‚iler, bazan gecenin, ge‚ vaktinde, hapishaneye sessizce girerler, oynıyanları, ‚alışanları bastırıverirler, ta avludan g‰r€nen fazla mumlan da alırlardı. N‰bet‚i, gelenleri dehliz kapısına varıncaya kadar duyamazsa, sonradan kapıdaki kilit zincirinin şıngırtısından geldiklerinin farkına varsa bile, iş işten ge‚miş oluyordu. ‡€nk€ mumları s‰nd€r€p ranzalara uzanmak o kadar kısa zamana sığmıyordu. Ama n‰bet‚i hatası y€z€nden "meydan" tarafından nasıl cezalandırılacağını pek iyi bildiğinden b‰yle aksaklıklar binde bir olurdu. N‰bet‚inin bu ağır işe karşılık aldığı beş k‰pek, hapishanede bile g€l€n‚ sayılacak bir paradır. Hapishanede şu veya bu iş i‚in tutulan hizmetkŒrlara g‰sterilen merhametsizlik beni daima hayrete d€ş€rm€şt€r. "Para verdik; iş isteriz..." d€sturiyle her t€rl€ itiraz ‰nlenir. Parayı veren, umumiyetle, verdiği paranın ‚ok daha fazlası nispetinde fayda sağladığı88 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR halde, yine de tuttuğu adama bir l‘tufta bulunduğu kanaatindedir. Bir‚okları, eğlencelerde, i‚ki Œlemlerinde sağa sola hesapsız para sarf etmelerine rağmen, kendilerine hizmet edenleri muhakkak aldatırlar. Hem bunu yalnız hapishanede, "meydan" da değil, her yerde g‰rd€m. Demin de anlatmaya bağladığım gibi, kapılar kapandıktan sonra koğuşta herkes eline bir iş almıştı. KŒğıt oynıyanlar bir yana, elinde işi olmıyan ancak beş kişi kadardı. Onlar da hemen yattılar. Ranzalar-daki yerim kapının yanındaydı. Benim yattığım sıranın tam karşısında, baş başa gelmek €zere, Akim Aki-mi‚ yatıyordu. Saat ona, on bire kadar renkli bir ‚in fenerini yapıştırmak i‚in ‚alıştı. Bu fener, ona hayli pahalıya sipariş edilmişti. Akim Akimi‚, fener yapmakta pek ustaydı, intizamlı ‚alışır, eline aldığı par‚ayı bitirene kadar bırakmazdı. İşini bitirdikten sonra, her şeyi derleyip topladı, d‰şeğini serdi, duasını okudu ve sakin sakin yattı. Ağırbaşlılığı, intizamseverliği yanında ukalŒlığı da son derece fazlaydı. B€t€n aklı kıt kimseler gibi, kendini fevkalŒde zeki insan sanırdı. Akim Akimi‚e ta ilk g€nden beri ısınamamıştım. Ama, daha o g€n bile beni €zerinde epey d€ş€nd€rm€şt€. Nasıl olur da •onun gibi bir adam, hayatta başarısızlığa uğrar ve hapishaneye d€şer? Şimdi kısaca, kışladaki arkadaşlarımı biraz tarif edeyim. Aralarında,--beraberce uzun yıllar ge‚ireceğimiz b€t€n bu arkadaşları tabiidir ki, derin bir merakla inceliyordum. Ranzadaki. yerimin hemen solunda ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 89 bir Kafkasyalı dağlı gurupu bulunuyordu. ‡oğu hırsızlık su‚iyle, ‚eşitli s€relerle s€r€lm€şlerdi. Bunların ikisi Lezgin, biri ‡e‚en, €‚€ de Dağıstanlıydı. ‡e‚en, ‚atık kaşlı, asık suratlının biriydi. Hemen hemen kimseyle konuşmaz, alaylı ve Œdeta rahatsız edici bir tebess€m dudaklarından hi‚ eksik olmazdı. Kaşlarının altından sinsi, nefret dolu bakışları vardı. Lezginler-den biri, haydut g‰r€n€şl€ uzun, ince, gaga burunlu bir ihtiyardı. Ama ikinci Lezgin, Nurağa, ilk g€nden beri €zerimde ‚ok iyi, ‚ok hoş bir tesir bırakmıştı. Pek ihtiyar değildi. Orta boylu, dev yapılı, ‚ok sarışın, a‚ık mavi g‰zl€, kalkık burunluydu. Y€z€, Fin kadınlarının y€zlerine benzerdi. Ayakları, eskiden ‚ok ata bindiğinden ‚arpıktı... V€cudunun her yanında kılı‚, s€ng€, kurşun izleri vardı. Kafkasya'da ‚arlıkla anlaşmış olanlar arasında g‰r€nmesine rağmen, daima Œsi dağlılarla gizlice birleşerek Ruslara karşı yapılan baskınlara katılırmış. Hapishanede onu herkes severdi. Daima neşeli, g€ler y€zl€yd€. Asla şikŒyet etmeden ‚alışırdı. Sakin ve sessizdi. Bununla beraber, ‚ok defa hapishane hayatının iğren‚lik ve ‚irkefliğinden nefret duyduğu, hırsızlığa, dalavereciliğe, sarhoşluğa, kısa-cası her t€rl€ adiliğe isyan edercesine kızdığı a‚ık‚a belli oluyordu. LŒkin bunlar y€z€nden hi‚bir zaman kimseye ‚atmıyor, sadece hiddetle omuz silkmekle yetiniyordu, S€rg€nde kaldığı s€rece ne bir şey ‚almış, me de herhangi bir fenalık yapmıştı. FevkalŒde dindardı. İbadeti hi‚ bırakmazdı. Ramazanda oru‚ tutar, tam bir sofu gibi geceleri sabaha kadar dua ederdi. Onu herkes sever, namuslu tanırlardı. Mahpuslar ona "Aslan Nurağa" diyorlardı. 90 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Nurağa, s€rg€n m€ddetini doldurup Kafkasya'ya, evine d‰neceğinden emindi. Bu €mitle yaşıyordu. Bana ‰yle geliyordu ki, €midini kaybettiği anda yaşıya-mazdı. Hapishaneye geldiğim ilk g€nden beri fark etmiştim bunu... Diğer mahpusların hır‚ın, somurtkan veya alaycı suratları arasında Nurağanın temiz, sevimli cehresi hemen g‰ze ‚arpardı. Hapishaneye gelişimden daha yarım saat ge‚meden, yanımdan ge‚erken, g‰zlerimin i‚ine bakıp g€ld€, sırtımı okşadı. ƒnce bunun, mŒnasını anlıyamamıştım. Rus‚ayı iyi konuşamıyor-du. G€lerek yanıma sokulup sırtımı okşamağı, sonraları daha sık tekrarladı. Nihayet, bu halleriyle bana acıdığını, hapishaneye girişimin bana ne kadar ağır geldiğini hissettiğini, dostluğunu ve himayesini vadedip bana kuvvet verme arzusunda bulunduğunu ifade etmek istediğini anladım. Sağol sen, iyi kalbli ve nurlu Nurağa! Dağıstanlı Tatarlar €‚ kişiydi. „‚€ de ‰z kardeşti, ikisi yaşlıydı. „‚€nc€leri Ali ise, yirmi iki yaşında olup daha da gen‚ g‰steren bir delikanlı idi. Ranzada tam benim yanımda yatıyordu. G€zel, zeki, saf aynı zamanda hal‘k y€z€ ilk karşılaşmamızdan beri, beni kendisine bağlamıştı. Ranzada en yakın komşum olmasına ‰yle sevinmiştim ki!... G€zel, hattŒ fevkalŒde denecek kadar g€zel y€z€nden b€t€n i‚ini okumak m€mk€nd€, insana g€ven veren g€l€msemesiyle, ‚ocuk saflığı, yumuşaklık ve muhabbet dolu iri siyah g‰zlerine baktık‚a yalnız derin bir zevk değil, h€z€n ve keder de duyardım. Bu da i‚ime ‰yle tatlı bir ezginlik verirdi ki... B€t€n bu s‰ylediklerimde en ufak m€balŒğa bulunmadığına emin ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 91 olabilirsiniz. Memleketinde iken bir g„n ağabeylerinden biri (Ali'nin beş ağabeysi vardı, ikisi bir fabrikada ƒalışıyordu) kılıcını alıp yola ƒıkmak „zere atını hazırlamasını emrediyor. Dağlı ailelerde b„y„kler o derece sayılır ki, ƒocuk, nereye gideceklerini sormayı hatırından bile geƒiremiyor. Ağabeyleri de yapacaklarını k„ƒ„ğe bildirmeğe l„zum gˆrm„yorlar. Halbuki eşkıyalığa gitmektedirler. Zengin bir Ermeni t„ccarının yolunu kesip soyacaklar. Pl‹nlarım tatbik ediyorlar; muhafızlariyle Ermeniyi Bˆld„r„p b„t„n mallarını elde ediyorlar. Fakat yaptıkları kısa zamanda meydana ƒıkıyor. Altısı da yakala-nıp mahkemeye veriliyor. Suƒ sabit olduktan sonra Sibirya'ya ağır hizmet iƒin s„r„l„yorlar. Ali'ye mahkemenin yapabildiği b„t„n yardım, ceza m„ddetinin kısaltılması olmuş. Ağabeyleri onu ƒok severlerdi. Bu, kardeş sevgisinden ƒok bir baba muhabbetiydi. K„ƒ„k kardeşleri s„rg„n hayatında onlar iƒin tek teselliydi. Ali'yle ko-nuştukları zaman daima asık, sert y„zlerinde bir tatlılık belirirdi. Ama gene de onunla, kendisini h‹l‹ cidd• konular „zerinde konuşamıyacak kadar k„ƒ„k saydıklarından, pekaz konuşurlardı. Ali'ye bir şey sorup cevabını aldıktan sonra bakışmalarından, şefkatli g„l„mseyişlerinden, onunla neşeli, ƒocukƒa şeylerden bahsettikleri anlaşılıyordu. Ali ise ağabeylerine karşı o derece saygılıydı ki, onlara herhangi bir konuda sˆz aƒmaya asla cesaret edemezdi. Bu ƒocuğun s„rg„nde kaldığı m„ddetƒe yumuşak kalbliliğini, sevimlilik ve nezaketini nasıl muhafaza ettiği, nasıl her zaman iƒin namuslu kalarak ahl‹kƒa asla d„şmediği gerƒekten92 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR kolay anlaşılabilir bir mesele değildir. Bununla beraber Ali, b„t„n sessizlik ve uysallığına rağmen azimkar, ƒelik gibi bir ƒocuktu. Onu sonraları daha iyi tanıyabildim. Bir bakire derecesinde iffet sahibiydi. Hapishanedeki her t„rl„ ahl‹k dışı hareket veya haksızlığa duyduğu infial, g„zel gˆzlerinin iƒindeki vahşi parıltıdan kolayca anlaşılırdı. Bu parıltı, gˆzlerini bir kat daha g„zelleştirirdi. Fakat kimseyle dalaşmağı, kavga etmeği sevmezdi. Gene de, şahsına yapılan hakaretin acısını mutlak ƒıkarırdı. L‹kin herkes tarafından sevildiği ve korunduğu iƒin bu hemen de hiƒ vuku bil-muyordu. Bana karşı ilk zamanda sadece nazikti. Sonraları, yavaş yavaş, onunla kanuşmaya başladım. Birkaƒ ayda gayet iyi Rusƒa konuşmaya başladı. Ağabeyleri ise, s„rg„n m„ddetince bunu bir t„rl„ başaramadılar. Ali'yi ƒok zeki, m„tevazı ve d„ş„ncelerini pek g„zel şekilde ifade edebilen bir ƒocuk olarak gˆr„yordum. Şunu şimdiden sˆyleyim ki, Ali'ye hiƒbir zaman iƒin d„ped„z bir insan gˆziyle bakmadım. Onunla karşılaşmamız, hayatımın en iyi tesad„flerinden biridir. İnsanlar arasında ince ve g„zel yaratılmış, sahibolduğu erdemler yˆn„nden zengin ˆyleleri vardır ki, zamanla olanların da değişip bozulabilecekleri imk‹nsız gibi gˆr„n„r. Onlar iƒin gˆnl„n„z her bakımdan rahat olabilir. Başlarına herhangi bir kˆt„l„ğ„n gelmesi hatırınızdan bile geƒmez, işte şu sırada ben de Ali iƒin aynı gˆn„l rahatlığını duyuyordum. Şimdi, kim bilir nerelerdedir bu ƒocuk?... Hapishaneye geldiğimden epey sonra, bir g„n, ranzama uzanmış, Ali'ye bakıyordum. Œalışmayı ƒok sev…L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 93 meşine ve hiƒbir zaman boş durmamasına rağmen, yat-ma zamanı hen„z gelmediği halde bir şeyle meşgul değildi. Zaten diğer M„sl„man arkadaşları da o g„n bayramları olduğu iƒin ƒalışmıyorlardı. Ellerini başının altına koymuş, uzanmıştı. Bir şeyler d„ş„n„yordu. Birdenbire: — Burada canın ƒok sıkılıyor, değil mi? diye sordu. Bana karşı her zaman hayli resm• iken şimdi pek samim• şekilde bˆyle bir sual sorması şaşırttı beni. Dikkatle bakınca, y„z„nde ˆyle bir keder, h‹tıraların verdiği ˆyle bir azap gˆrd„m ki, o sırada asıl kendi canının son derece sıkıldığını derhal anladım. Ona tahminimi sˆyledim. ݃ ‚ekti, mahzun mahzun g€l€msedi. Bu ‚ocuğun tatlı, samim• g€l€mseyişini pek severdim. G€l€mserken g‰r€nen iki sıra inci gibi dişi, d€nya g€zelini bile imrendirirdi. — Galiba Ali, dedim, şimdi, Dağıstanda nasıl bayram ettiklerini d€ş€n€yorsun. Kim bilir, ne kadar g€zeldir orası... ƒzlem taşan bir sesle: — ƒyle!... diye mırıldandı. Sonra birden g‰zleri parladı. — Bunu d€ş€nd€ğ€m€ neden bildin? — Bunu bilmiyecek ne var? Orası, buradan daha iyidir; değil mi Ali? — Bırak şunu, Allahım seversen canım • — Kim bilir, şimdi orası nasıl cennete d‰nm€şt€r. Etraf t€rl€ t€rl€ ‚i‚eklerle doludur herhalde... — Oof of!... İnsan dayanamıyor vallahi... M€thiş bir heyecan i‚indeydi. 94 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR — Bana baksan a Ali, kızkardeşin var mıydı senin? — Vardı. Ni‚in sordun? — Sana benz•yorsa, kim bilir ne kadar g€zeldi. — Bana benzemesini bırak da, g€zellikte Dağıs-tanda eşi yoktu. ƒyle g€zel, ‰yle g€zeldi ki kardeşin;!... Onun gibisini ‰mr€nde g‰rmemişsindir. Annem de ‚ok g€zeldi... — Seni ‚ok sever miydi? — Ne diyorsun! Benim i‚in kederinden belki ƒlm€şt€r bile. En sevdiği oğluydum. Kızkardeşimden„ herkesten fazla beni severdi... Bu gece r€yamda g‰rd€m onu. Başucumda ağlıyordu. Sustu ve o akşam artık tek kelime s‰ylemedi. Bundan sonra her zaman hep benimle konuşma fırsatı aramaya başladı. Bununla beraber, bana karşı, nedense duydu- ğu saygıdan dolayı hi‚bir vakit kendisi s‰ze başlamaz di. Ben ona hitabedince ‚ok sevinirdi. Kafkasya'ya, eski hayatına dair sualler sorardım. Ağabeyleri benimle konuşmasına engel olmuyordu. HattŒ bundan memnundular. Ali'yi gittik‚e daha fazla sevdiğimi g‰r€nce, onlar da bana daha yakınlaşmaya başladılar. Hapishanedeki iğlerde Ali'nin ‚ok yardımını g‰r€yordum. Kışlada da, elinden geldiği kadar hizmetime ko-şuyordu, Bana teselli vermekten yararlı olmaya uğraşmaktan zevk aldığı belliydi. B€t€n bunları hi‚bir ‚ıkar g‰zetmeden, sadece arkadaşlık duygusiyle yapmasından ‰t€r€, hareketlerinde onu k€‚€ltecek hi‚bir şey yoktu. Hem Ali bana karşı hissettiği bağlılığı artık saklamıyordu da... ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 95 Elişlerinde ‚ok istidatlı olan Ali, ‚amaşır dikmesini, kundura yapmasını ve sonradan, becerebildiği kadar marangozluğu da ‰ğrendi. Ağabeyleri onu methediyorlar, k€‚€k kardeşleriyle ‰v€n€yorlardı. Bir g€n: — Baksana Ali, dedim. Ni‚in Rus‚a okuyup yazanağı ‰ğrenmiyorsun? ƒğrenirsen, ilerde Sibirya'da, tunun ‚ok faydasını g‰r€rs€n. — ‡ok isterdim, ama kimden ‰ğreneyim? — Burada okuyup yazanlar ‚ok. İstersen, ben bile ‰ğretirim sana. — Ah bu ne iyi olurdu! dedi, ranzasında doğrulup yalvarır gibi baktı. Ertesi akşamdan ders başladık. Yanımda, hapishanede yasak edilmemiş İncil'in Rus‚a ‚evirisi vardı. Ali, alfabeye hi‚ l€zum kalmadan, yalnızca bu kitapla, birka‚ hafta i‚inde okumağı m€kemmel ‰ğrendi. „‚ ay sonra okuduğunu tamamiyle anlıyordu. Hararetle, kendini vererek, okuyordu. Bir g€n İsa'nın hitabesini okuduk. Bazı yerleri bilhassa duyarak okuduğunu g‰rd€m. Okuduğunun hoşuna gidip gitmediğini sordum. Ali bana baktı, kızardı. — Evet, evet... dedi. Ger‚ekten, İsa da Allahın peygamberiymiş. İnandım ki, o da, Allahın s‰zlerini tekrarlıyordu. Ne kadar da g€zel s‰zler! — En ‚ok neresi boşuna gitti? — "Affet, sev, fenalık yapma; d€şmanlarını da sev" s‰zleri... Ne g€zel s‰ylenmiş! Konuşmamızı dinliyen ağabeylerine d‰nd€, hararetle bir şeyler anlatmaya başladı. Aralarında uzun96 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR uzun, cidd• bir tavırla konuştular. Arada bir, b€y€kler s‰zlerini doğruluyormuş gibi, başlarını sallıyorlardı- Biraz sonra, dudaklarından bilhassa vakarını sevdiğim hoş ve azametli m€sl€man tebess€miyle bana d‰nd€ler, kendilerinin de İsa'nın peygamber olduğuna, onun da b€y€k mucizeler yaratabileceğine inandıkları-nı s‰ylediler. Kendi kutsal kitaplarında yazıldığına g‰re: İsa, ‚amurdan bir kuş yapmış, €zerine €flemiş ve kuş u‚uvermiş... Bunlardan bahsedip İsa'yı methe- derken beni son derece memnun ettiklerine emindiler. Ali de, ağabeylerinin bu hareketinden ‰t€r€ memnunluk i‚indeydi. Yazı derslerimiz de b€y€k başariyle ilerliyordu, Ali bir yerden kŒğıt, kalem, m€rekkep tedarik etmiş-ti, (Benim, paramla almama m€saade etmedi.) İki ay i‚inde yazmağı da becerdi. Ağabeyleri hayret i‚indeydiler. Son derece gurur ve memnunluk duyuyorlardı. Bana nasıl teşekk€r edeceklerini bilemiyorlardı. İş sırasında, aynı gurupa d€şersek, yardıma koşuyorlar, bunu kendileri i‚in bir saadet sayıyorlardı. Ali ise, o, b€sb€t€n bağlıydı bana... Beni, belki de, ağabeyleri derecesinde seviyordu. Hapishaneden ‚ıkışını hi‚ unutamıyacağım. Beni kışlanın arkasına g‰t€rd€. Orada boynuma atıldı, ağlamaya başladı. O zamana kadar beni ne ‰pm€ş, ne de yanımda ağlamıştı. — Bana o kadar iyilik ettin, senden o kadar yardın g‰rd€m ki kendi anamla babamdan bile senin iyiliğini g‰remem belki! dedi. Beni adam eden sensin. Allah bu iyiliğinin m€kŒfatını versin. Ben de seni ‰l€nceye kadar unutamam. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 97 Şimdi kim bilir, neredesin sen canım Aliciğim!... ‡erkeslerden başka, kışlamızda bir s€r€ Polonyalı vardı. Bunlar, ayrı ve hemen hemen diğer mahpuslarla hi‚ temas etmiyen bir aile gibiydiler. Daha evel de-s‰ylediğim gibi, bunların topluluktan kendilerini ‚ekmeleri ve Rus mahpuslarına karşı g‰sterdikleri husu-net, umumi nefretle karşılanıyordu. Altı kişiydiler. Yıpranmış, hastalıklı insanlardı. Birka‚ı okumuş, aydın kimselerdi. Onlardan sonradan, ayrıca ve geniş şekilde bahsedeceğim. Hapishanedeki son yıllarımda onlardan tek t€k kitap alabiliyordum. İlk okuduğum kitap €zerimde kuvvetli, garip ve bambaşka bir etki bırakmıştır. Kitabın €zerimdeki etkisi bana ‰yle ilgi ‚ekici geliyor ki, ilerde bundan ayrıca s‰z a‚acağım. Ama, ‚ok kimsenin duya-mama ve n€fuz edememelerinden ‰t€r€ bu konuya ilgisiz kalacaklarına eminim. ƒyle konular vardır ki, bunlar hakkında, ancak denedikten, baştan ge‚tikten sonra h€k€m verilebilir. İşte şimdi ben de şu kanaatteyim ki, mŒnevi yoksunluklar, b€t€n maddi azaplardan ‚ok daha ağırdı. Basit tabakadan birinin s€rg€nde karşılaşacağı muhit ya kendi muhiti, ya da, belki, daha gelişmiş bir muhit olacaktır. Ş€phesiz, yurdunu,, ailesini ve bunlar gibi kıymetli pek ‚ok şeyini kaybetmiştir. Fakat muhiti, yine her zamanki muhitidir. Aydın bir kimse ise, sadece kanuna uyularak aşağı tabakadan biriyle aynı cezaya ‚arptırılmakla ‚ok defa ‰tekine nazaran daha zararlı ‚ıkmıştır. Artık tam bir yoksunluğa katlanıp alışkanlıklarının ‚oğundan vazge‚mek, onu doyurmıyacak bir muhitle temasa ve bir t€rl€ alışamıyacağı bir havayı solumak zorundadır 98 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Şimdi sudan karaya atılmış bir balık gibidir. B‰yle bir adama, kanunun kendisi i‚in uygun g‰rd€ğ€ ceza on misli daha ağır gelir. Bu, bir ger‚ektir. HattŒ, €zerinde fedakŒrlık yapılacaklar sadece maddi alana ait olsa bile... Evet, Polanyalılar aramızda m€stakil bir gurup teşkil ederdi. Altı kişilik ayrı bir k€tleydiler. Hi‚ kimseye karşı en ufak sempatileri yoktu. Kışlamızın b€t€n mahpusları arasında yalnızca bir Yahudiyi se-verlerdi. ihtimal bu da, Yahudinin onları eğlendirmesinden ileri geliyordu. Bununla beraber mahpuslar, hep alaya almalarına rağmen, bu Yahudiciği pek de severlerdi. Bir tane idi bizde. Şimdi bile hatırlayınca g€lmekten kendimi alamıyorum. Onu, her g‰r€ş€mde Gogol'€n "Taraş Bulba" sındaki Yahudi Yankel aklıma gelirdi. Yankel, Yahudi karısiyle geceleyin y€k dolabına girmek €zere soyununca, tıpkı yumurtadan ‚ıkmış bir civcive benzemişti. İşte bizim Yahudi İsay Fomi‚ de tıpkı t€yleri yolunmuş bir civcive benziyordu. Elli yaşlarında bir adamdı. Kısa boylu, cılızdı. Kurnaz olmakla beraber zeki değildi. K€stah ve kavgacıydı, ama son derece tabansızdı. Y€z€ birtakım ‚izgilerle, kırışıklarla doluydu. Alnında, yanaklarında, ceza meydanında vurulan s€rg€n damgası vardı. Onun, altmış kırbaca nasıl dayandığına bir t€rl€ aklım ermedi. Katil su‚iyle s€r€lm€şt€. Başka Yahudilerin bir doktordan tedarik edip kendisine hemen cezadan sonra verdikleri bir re‚eteyi hi‚ yanından ayırmazdı. Bu re‚eteyle alınacak merhem, mahk‘mlara vurulan damgayı iki hafta i‚inde ‚ıkarıyordu. Hapishanede bu merhemi kullanmaya cesaret edemiyen İsay FoƒL„ B“R EVDEN H†TIRAI.AR 99 mi‚, on iki yıllık ceza m€ddetinin bitmesini bekliyordu. Hapishaneden ‚ıktıktan sonra bu re‚eteden mutlaka faydalanacaktı. Bir g€n bundan bahsederken: — Bu damgalar suratımda kaldık‚a evlenemem. Halbuki ben, evlenmeği pek istiyorum, dedi. İsay Fomi‚'le gayet arkadaştık. Her zaman son derece neşeliydi. S€rg€n hayatı ona ağır gelmiyordu. Mesleği, kuyumculuktu. Tek bir kuyumcusu olmıyan şehirden boyuna sipariş yağıyordu. B‰ylece İsay Fomi‚ ağır işlerden kurtuluyordu. Ş€phesiz, mahpuslara faizle, rehinle para veren hapishane tefecisi ondan başkası olamazdı. Benden ‰nce gelmişti. Polonyalılardan biri, onun hapishaneye gelişini uzun uzun hikŒye etmişti. Bu g€l€n‚ vakayı size ilerde anlatacağım. Zaten İsay Fomi‚'in €zerinde birka‚ kere daha duracağım. Şimdilik kışlamızın geri kalan mahpuslarına gelelim. İlkin d‰rt ihtiyar "na‚et‚ik" ki, Starodubov k‰ylerinden gelen ihtiyar da aralarındaydı. Bundan başka iki, €‚ asık suratlı Ukraynaliyle ince y€zl€, sivri burunlu yirmi €‚ yaşında olmasına rağmen sekiz cana kıy-: mış bir mahk‘m vardı. Sonra da, i‚lerinden biri kışlamızın Œdeta soytarısı olan, bir kalpazan gurupu geliyor... Nihayet, suratsız, kafaları tıraşlı, ‚irkin ve ağzını a‚mayıp etrafına kıskan‚lıkla, nefretle bakan birka‚ mahpus daha vardı. G‰r€n€şe g‰re, daha uzun yıllar s€rg€n m€ddetince - b‰yle somurtup herkese nefretle yan yan bakmaya karar vermişlerdi. B€t€n bu tarif ettiklerimi, yeni hayatımın kasvetli ilk g€n€nde, is ve duman, k€f€r, tarif edilmez hayasızlık, bozuk bir hava, pıranga şıngırtısı, arsızca kahkahalar arasında100 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR belli belirsiz fark edebiliyordum. Ranzaya, kuru tahta €zerine uzandım. Başımın altına da elbisemi koydum. Hen€z yatağım yoktu. „zerime gocuğumu ‚ektim. Ama bu ilk g€n€n dehşet verici, beklenilmedik izleri beni o derece hırpalamış, bitkin d€ş€rm€şt€ ki, uzun zaman g‰zlerimi kapıyamadım. Artık yeni hayatım başlıyordu. Hi‚ tahmin etmediğim, hi‚ aklıma gelini-yen neler bekliyordu beni kim bilir... BİRİNCİ AY Hapishaneye gelişimden €‚ g€n sonra, işbaşı yap-ma emrini aldım, i‚inde yaşadığım acayip duruma g‰re o g€n olup bitenler pek de olağan€st€ sayılmaz. Bununla beraber, hizmete başladığım bu ilk g€n, benim hi‚ hatırımdan ‚ıkmaz. O zamanlar, daha benim i‚in her şey yeni olduğundan aşırı bir merakla incelemelerime devam ediyordum. İlk €‚ g€n€ pek sıkıntılı ge‚irdim. İkide bir, kendi kendime: "İşte burada daha yıllarca kalmak zorundayım; işte şimdi, hi‚ istemiye-rek, kederler i‚inde bulunduğum bu k‰şeden yıllar sonra ayrılırken belki de burayı arıyacağım..." diyordum. İ‚imde yaramı boyunca kurcalayıp verdiği acıdan zevk alma ihtiyacı vardı. FelŒketimin bu derece b€y€k olduğunu g‰rd€k‚e Œdeta zevk duyuyorum. Yılların beni bu k‰şeyi de arıyacak hale d€ş€rmesi ihtimalinden dehşet duyuyorum. İnsanın, ne derece b€y€k olursa olsun, her t€rl€ felŒkete alışıvermesi, €rk€t€yordu beni... Ama b€t€n bunlar şimdiden d€ş€n€lecek şeyler değildi. Şimdi ise, etrafımda her şey aykırı her ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 101 şey korkun‚tu. Belki de her şey b‰yle değildi de bana ‰yle geliyordu. Mahpus arkadaşlarımın beni vahşice-bir merakla seyretmeleri, muhitlerinde birdenbire t€-riyen bir asilzade acemiye g‰sterdikleri bazan nefrete varan aşırı sertlik, beni o derece hırpaladı ki, bir an ‰nce ise başlamak istiyordum. Hi‚ olmazsa durumumun b€t€n feciliğini bir an ‰nce ‰ğrenir, herkesin yaşayışına ayak uydurmaya ‚alışırdım. Tabii, o sıralarda pek a‚ık olan bir‚ok şeyi, durumun b€t€n k‰t€l€ğ€ne rağmen memnunluk verebilecek bazı olayları, bir t€rl€ fark edemiyordum. Bununla beraber, rasladığım birka‚ ilgi ‚ekici ve sevimli y€z, bana bu ilk €‚ g€nde bile epey kuvvet vermişti. En ‚ok yakınlık g‰steren Akim Akimi‚'ti. Ama diğer mahpusların somurtkan, kinci suratları arasında da birka‚ iyi, birka‚ neşeli y€z se‚ebildim. Kendimi avutmak i‚in: "İşte her yerdeki gibi, burada da k‰t€ insanların yanında iyileri de bulunuyor... diye d€ş€nd€m. Kim bilir, belki bunlar da diğer insanlardan, yani hapishane duvarları dışındaki-lerden pek fena değildirler..." Bir yandan b‰yle d€ş€n€yor, bir yandan da d€ş€ncemde yanıldığımı sanarak başımı sallıyordum. Halbuki Yarabbim! Bu tahminimde ne kadar da haklıymışım... Kışlamızda, kendini ancak yıllar sonra tam mŒ-nasiyle anlıyabildiğim bir mahpus arkadaşım vardı. S€rg€n hayatım boyunca hep beraber, hep yanyanay-dık. Bu mahpus, Suşilov'du, Biraz ‰nce, diğer insanlardan daha fena olmıyan mahpuslardan s‰z a‚ınca hemen o hatırıma geldi. Bana hizmet ediyordu. Ondan başka bir hizmetkŒrım daha vardı. Bu, Akim Akimi‚'-in bana ‚ok eskiden tavsiye ettiği Osip adlı bir mah-102 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR pustu. Osip bana, mahpuslar i‚in ‚ıkan yemeği yiyemediğim i‚in ve durumum elverişli olursa, ayda otuz kopek karşılığında her g€n ayrı yemek yapacaktı. İki mutfağımız i‚in l€zumlu d‰rt ah‚ı mahpuslar arasından se‚ilirdi. Ama se‚ilenler, isterlerse bu vazifeyi kabul etmiyebilirlerdi, etseler de istedikleri zaman işten ‚ekilebilirlerdi. Osip, işte bu d‰rt ah‚ının biriydi. Ah‚ılar işe gitmezlerdi. Vazifeleri, ekmek, yemek pişirmekten ibaretti. Mahpuslar arasında onlara "stri-yapka" (ah‚ı kadın) denirdi. Bunu, ah‚ıları k€‚€k g‰rd€klerinden değil, kendilerine g‰re hoş bir şaka yapmış olmak i‚in s‰ylerlerdi. Zaten mutfağa ayrılanlar akıllı, az ‚ok namuslu insanlardı. Bunun i‚in ah‚ılarımızın da bu şakaya aldırdıkları yoktu. Osip, hemen hemen her zaman ah‚ı se‚ilirdi. B‰ylelikle arka arkaya birka‚ yıl alıcılık etti. Bazan, canı ‚ok sıkılır da şarap ka‚ak‚ılığı etmek arzusu pek şiddetlenirse, bir m€ddet i‚in işini bırakırdı. S€rg€ne ka‚ak‚ılık su‚iyle geldiği halde eşi az bulunur namuslu, ahlŒklı bir adamdı. Nedense, sopadan m€thiş korkardı. Sakın, sessiz, herkesle tatlı tatlı konuşur, hi‚ kimseyle hi‚bir zaman kavga etmezdi. Ama b€t€n korkaklığına rağmen, eski mesleğine karşı duyduğu ihtiras y€z€nden, şarap ka‚ak‚ılığından bir t€rl€ vazge‚emiyordu. Osip de, diğer ah‚ılar gibi şarap satardı, ama korkaklığı y€z€nden işi, başkaları, meselŒ Gazin kadar geniş ‰l‚€de değildi. Osip'le benim aram ‚ok iyiydi. Yemeğimi kendim temin ediyordum ama bu, bana pek pahalıya malolmuyordu. Yemek masrafım, ayda bir g€m€ş rubleyi ge‚mezdi. Ekmeğim, hapishane ekmeğiydi; arada pek‚ok acıkınca, verilen ‚orbadan i‚erdim. Ama ƒL„ BİR EVDEN H†TIRAI.AR 103 sonraları sƒi denilen ƒorbaya karşı duyduğum tiksinti geƒti. Osip her g„n benim iƒin bir funt et aldırır-dı Kışın etin funt'u 20 paraydı. Et almaya ƒarşıya her kışlanın kendi mal•l„ giderdi. Bunlar, ƒarşı pazardan, mahpusların g„nl„k ihtiyaƒlarını, gayet az bir bahşiş mukabilinde tedarik ederlerdi. Bunu kendi rahatları iƒin yaparlardı. Yoksa hapishanede kimsenin kendilerim rahat bırakmıyacağını bilirlerdi. Bˆylelikle mal•ller vasıtasiyle hapishanede şarap bir yana, t„t„n, yerli ƒay, et, kalaƒ v. s. gibi birƒok . şey kolayca bulunuyordu. Şarabın, mal•ller kanaliyle teminine zaten kalkışılmazdı. Bununla beraber, hapishaneye giren şaraptan arada bir onlara da sunulurdu. Osip, birkaƒ yıl bana sadece her g„n bir parƒa et kızartması verirdi. Artık, bu etin nasıl kızartıldığını Allah bilir. Ama. işin asıl ˆnemli tarafı, bu birkaƒ yıl iƒinde Osip'le hemen hemen bir kere bile şˆyle uzunca konuşmamış ol-mamızdı. Œok defa onunla konulmaya başlardım; fakat Osip bir t„rl„ konuşmamızı devam ettirmeği beceremezdi. Ya birdenbire aptal aptal sırıtıverir, ya da sadece bir evet veya hayır'la, konuşmayı keserdi. İnsanın, bu yedi yaşındaki Herk„l'„ garip bulmaması m„mk„n değildi. Bana yardım edenlerden Osip'ten başka,bir de Suşilov vardı. Onu ne ƒağırmış, ne de aramıştım. Kendisi beni buldu, bana bağlandı. Hatt‹ bunun nasıl olduğunu da hatırlıyamıyorum. Hizmetimi gˆrmeğe ƒamaşırımı yıkamakla başlamıştı. Kışlanın arkasında b„y„k bir bulaşık ƒukuru kazılmıştı. İşte bu ƒukurun „st„nde, beylik teknelerde mahpusların ƒamaşırı yıkanırdı. Suşilov, bundan başka, gˆnl„m„ kazanmak iƒin104 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR bin t„rl„ işime koşuyordu. Œayımı kaynatıyor, ceketimi tamire gˆt„r„yor, ayda dˆrt defa kunduramı cilalıyor, buna benzer daha birƒok faydalı işler gˆr„yordu. Hizmetime b„y„k bir gayretle, tel‹şla, işi başından aşmış bir tavırla koşardı. Kısacası yaşayışını hayatıma uydurmuş, her t„rl„ işimden sorumlu gibiydi. M„şterek hayatımızı o derece benimsemişti ki: — Şu kadar gˆmleğiniz var... Ceketiniz yırtıldı ilh... demezdi de: — Bizde şu kadar gˆmlek var... Ceketimiz yırtıldı... diye konuşurdu. Her zaman gˆz„m„n iƒine bakar, galiba, bunu hayatında biricik ˆdev sayardı. Hiƒbir sanat — mahpusların dediği gibi — zanaat sahibi değildi, •htimal-ki elindeki birkaƒ kˆpeği yalnızca benden sağlamıştı. Hizmetlerini, durumumun elverdiği ˆlƒ„de, yani, hayli az bir parayla ˆd„yordum. Bununla beraber, Suşilov, hiƒbir zaman itiraz etmez, daima memnun kalırdı. O, bir kimsenin hizmetinde olmadan yapamazdı. Efendi. olarak beni seƒmesinin sebebi ise, benim başkalarına, bakarak daha nazik ve hizmetin takdirinde daha ‹dil olduğumu gˆrd„ğ„ndendi. Suşilov da, hiƒbir zaman zenginleşip vaziyetini d„zeltmiyenlerdendi. O da, geceleri beş g„m„ş kˆpek karşılığında kışlanın dehlizinde, soğuktan tir tir titriyerek "meydan" lar bekle-yip vazifesinde kusur yaptıkƒa hatasını sırtiyle ˆdiyenlerdendi. Bˆylelerinden, daha ˆnce, ayrıca bahsetmiştim. Suşilov gibilerin asıl vasfı, her vakit, her yerde, hemen hemen herkesin ˆn„nde kendilerini k„ƒ„ltmek, umumi işlerde ikinci bile değil, „ƒ„nc„ derecede kal…L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 105 maktır. Yaratılışları bunu gerektiriyordu. Suşilov pek zavallı bir adamcağızdı. Sessiz, boynu b„k„k, hatt‹ her zaman dayak yemiş gibi bir hali vardı. Halbuki aramızda kimse ona el kaldırmazdı. Ondaki bu ezilip b„z„lme de yaradılıştandı. Nedense ona her zaman acırdım; iƒimden bir merhamet duymadan bakamazdım ona... Ama bunun sebebini, kendim de bilemiyordum. Onunla da doğru d„r„st konuşmak m„mk„n değildi. Ağır bir iş saydığı konuşmayı bir t„rl„ becere-miyordu. Ancak birkaƒ kelimelik konuşmamızın sonunda ona bir vazife verir ya da bir yere yollarsam, o zaman canlanır, neşeleniverirdi. Suşilov'un hizmetime koşmaktan sevinƒ duyduğuna artık iyice kanaat getirmiştim. Ne uzun ne kısa, ne g„zel ne ƒirkin, ne genƒ ne de ihtiyar, biraz ƒopur ve oldukƒa sarışın bir adamdı. Kendisi iƒin a‚ık, kesin bir bilgim yok. Yalnız tahminlerime g‰re, Sirotkin ve arkadaşları soyandandı, eminim ki, bu ahlŒksızlığı sadece şaşkınlığından ve hımbıllığından yapıyordu. Mahpuslar, bazan Suşilov'la alay ederlerdi. Hele onun, kafile Sibirya'ya gelirken yolda sadece bir mintanla bir g€m€ş ruble karşılığında başkasının yerine ge‚mesine pek takılırlardı. Başkasının yerine ge‚mek, yerine ge‚ilen kimsenin h€viyetine girerek onun alınyazısını kendi alınyazısı saymak demektir. Bu, pek garip, pek imkŒnsız da g‰r€nse doğrudur. Bu d€zen, benim zamanımda bile Sibirya'ya s€r€len mahpuslar arasında birtakım belli, gelenekleşmiş şartlar g‰zetilerek devam: ettiriliyordu. ƒnceleri, b‰yle bir şeyin yaplabileceğine bir t€rl€ aklım yatmıyordu. Nihayet, g‰rd€klerim karşısında inanmak zorunda kaldım. 106 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR Bakınız bu nasıl olur: Sibirya'ya sevk edilen mahpuslar, tek bir kafile halindedirler Bunların cezaları t€rl€ t€rl€d€r. Kimi ağır hapse, kimi fabrikada ‚alışmaya, kimi de doğruca s€rg€ne mahk‘m edilmiştir. Bununla beraber hepsi birlikte sevk edilirler. Yol-da, meselŒ, Perm eyaletine gelince, s€rg€nlerden biri başkasının yerine ge‚mek ister. Adam ‰ld€rmeden veya başka ağır bir su‚tan h€k€m giymiş olan, diyelim ki, Mihaylov'un, uzun yıllar s€rg€nde ‰m€r ‚€r€tmek işine gelmiyor. Kendisi, a‚ık g‰z, bu işte pişmiş, tecr€beli herifin biridir. Kafilesinde, daha hafif cezalı şaşkın, kendi halinde bir mahk‘mu g‰z€ne kestirir. B‰yle birinin cezasına, yani fabrika veya kısa m€ddetli s€rg€ne ve hattŒ yine m€ddeti az olan ağır hizmete bile ‚oktan razıdır. Nihayet, işte karşısında bir Su-şilov, bir m€lk sahibinin uşaklarındandır; cezası da sadece s€rg€nd€r. Suşilov gibilerinde para denilen şeyi aramak doğru olmaz, cepleri tamtakır boyuna y€r€rler. Bin beş y€z verstlik yol onu bitirdiği, verilen yiyeceklerle yan a‚ yan tok durumda olduğu, şunun bunun hizmetine yok pahasına koşmaktan bezdiği halde, gene y€r€r durur. Mihaylov, Suşilov'la konuşmaya başlar. ƒnce ahbap, sonra da arkadaş olurlar. Nihayet menzilin birinde Mihaylov, Suşilov'a şarap sunar, sonra da ona kendi yerine ge‚mesini teklif eder. — Ben de, der, s€rg€ne gidiyorum; ama bildiğin s€rg€ne değil: şu "ayrı b‰l€me" e ayrıldım. Ger‚i o da s€rg€n, ama "ayrı" olduğuna g‰re, herhalde orası daha iyi olacak... ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR 107 Petersburg'daki bazı b€y€k Œmirlerin bile bu ayrı b‰l€m hakkındaki bilgileri pek azdı. Neresi olduğu tam olarak bilmemekle beraber, Sibirya'nın ancak yetmiş kadar mahpus bulunan tenha bir k‰şesiydi. Sibirya'da eskimiş, burasını iyi bilen bazı kimselerle karşılaşmıştım. Onlar bile, "ayrı b‰l€m" diye bir şeyin varlı-ğını ilk defa benden duyuyorlardı. Ceza kanununda bunun €zerine ancak beş altı satır vardır. "Sibirya'da en ağır hizmete mahk‘m olanlar i‚in bir yer kuruluncaya kadar filŒn hapishane nezdinde en ‰nemli mahk‘mlar i‚in, bir ayrı b‰l€m bulunacaktır." Bu b‰l€m€n mahpusları bile, orada ne kadar zaman yatacaklarım bilmezlerdi. Kanunda da m€ddet €zerine bir kayıt yoktu. "En ağır hizmete mahk‘mlar i‚in bir yer kuruluncaya kadar..." denmişti; ‰ kadar... Bu da, doğrudan doğruya, bu şekil su‚luların s€rg€nde temelleşmesinden başka bir şey değildi. Şu halde, ne Suşilov'un ne de b€t€n kafilenin, hattŒ .bizzat oraya s€r€len Mihaylov'un bile ayrı b‰l€m hakkında en ufak bilgisi olmaması tabii idi. Ama, ‚ok ağır su‚u y€z€nden şimdiye kadar €‚ d‰rt bin verst gibi uzun bir yol y€r€yen Mihaylov, ayrı b‰l€m€n nasıl bir yer olacağını tahmin edebilirdi belki. Elbette ki, onu g‰nderdikleri yer ‰yle ahım şahım bir şey olmıyacaktı... Halbuki Suşilov sadece s€rg€ne gidiyordu. Bundan daha iyi bir fırsat olamazdı. — Sen benim yerime ge‚er misin, Suşilov? Suşilov ‚akır keyif; zaten de saf, iyi kalbli... Ona yakınlık g‰steren Mihaylov'a karşı ş€kran ve minnet duyduğu i‚in bu teklifi reddetmeğe cesaret edemiyor. Hem de kafile arkadaşlarından b‰yle bir mahk‘mun108 …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR bir diğerinin yerine geƒtiğim işitmiştir. Bununla beraber, bu teklifte olağan„st„, yapılmıyacak bir şey yoktur. Anlaşıyorlar. Vicdansız Mihaylov da, aşırı saflığından faydalanarak sadece bu kırmızı mintanla bir g„m„ş ruble karşılığında Suşilov'un h„viyetine sahipleniyor ve bunları hemen tanıklar yanında ona, Suşi-lov'a, teslim ediyor. Ertesi g„n Suşilov artık sarhoş değildir. Ama onu yine iƒirirler. Zaten reddedecek halde değildir ki... G„m„ş rubleyi de, kırmızı mintanı da satıp, eline geƒen parayı iƒkiye vermişti. Razı değilse, parayı geri versin bakalım. Ama zavallı Suşilov koca g„m„ş rubleyi nereden bulup da versin?... Hem anlaşmayı bozup hem de parayı vermemeğe kalkışsa, derhal etrafın tehditleri yağmaya başlar ve bu hususta onlar son derece titizdirler. Verilen sˆz mutlaka tutulmalıdır. Bunu sağlamaya b„t„n g„ƒleriyle gayret ederler. Rahat vermezler, bayıltıncaya kadar dˆverler ve hatt‹ ˆld„r„rler bile... En azından, m„thiş bir korku ve dehşet verirler. Gerƒekten, mahk•mlar topluluğu bu işte tek bir defa hoşgˆr„r davransa, bu biribirinin yerine geƒme d„zeni kˆk„nden ortadan kalkardı. Mahk•mlar bunu kendi ortak d‹vaları olarak benimsemelerdi, verilmiş bir sˆz„ tutulmaması, yahut parayı aldıktan sonra bir pazarlığın bozulması halinde kime şik‹yet edilebilirdi? işte şimdi Suşilov'un kafilesinde onun Mihaylov'la olan mukavelesini korumaya azmettiği gˆr„l„yor. Nihayet Suşilov, yalvarsa da, yakarsa da, para etmiyece-ğini gˆr„nce, sessizce katlanma kararını veriyor. Keyfiyetten b„t„n kafile haberdar ediliyor. Bazı gereken kimselere hediye verilip iƒki ziyafetleri ihmal edilmi…L† BiR EVDEN H‡TIRALAR 109 yor. Tabiidir ki, bˆylelerine, bilmem hangi cehennemin dibine gidenin Mihaylov veya Şuşilov olması vızgelir; hele şarabı iƒip t„rl„ ikram gˆrd„kten sonra. Onlar-dan istenen sadece, susmaktır. Bundan sonra ilk menzilde yapılan yoklamada, sıra Mihaylov'a gelir: — Mihaylov! Suşilov: — Benim!... diye seslenir. — Suşilov! Bu defa Mihaylov bağırır: — Benim! ve yola devam ederler. Her şey olmuş bitmiştir. Bunu artık kimse ağzına bile almaz. Tobolsk'ta mahk•mları sınıflara ayırırlar. "Mihaylov" serbest s„rg„ne ayrılır. "Suşilov" ise, ƒifte ƒifte muhafızlar arasında ayrı bˆl„me yollanır. Bundan bˆyle de en ufak itirazın yeri yoktur. Hem de nasıl ispat edilebilir?... Bˆyle bir d‹va kim bilir kaƒ yıl s„rer? Sonunda ne ƒıkar? Ya tanıklar nerede?... Olsalar bile, ink‹r edeceklerdir. Bˆylece Suşilov bir g„m„ş rubleyle kırmızı mintan karşılığında "ayrı bˆl„me'' geldi. Mahpuslar Suşilov'la alay ederlerdi. Boş bulunup, hafif bir cezayı ağıriyle değiştirmek suretiyle avlanan enayileri pek aşağılık gˆrd„kleri halde, Suşilov'la bu y„zden alay etmiyorlardı. Onları asıl g„ld„ren, Suşi-lov'un b„t„n bu zahmete yalnızca bir kırmızı mintanla bir g„m„ş ruble hatırına katlanmış olmasıydı. Œ„n-k„ kendi h„viyetini başkasının almasına razı olanlar bunu, daima b„y„k bir „cret karşılığında yaparlardı. Hatt‹ birkaƒ on rubleliğe ƒıkanlar da bulunurdu. Tabii bu para o şartlar altında k„ƒ„msenecek bir mikdar110 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR değildir. Her şeye rağmen Suşilov o kadar sessiz, o kadar silik ve herkesƒe ˆnemsiz sayılırdı ki, mahpuslar onunla alay etmekten pek zevk almazlardı. Suşilov'la birkaƒ yıl gibi hayli uzun bir zamanı beraber geƒirdik. Bana gitgide daha fazla bağlandı. Bunun farkında olmamam m„mk„n değildi. Œ„nk„ ben-de ona ƒok alışmıştım. Ama bir g„n,- -bu y„zden kendimi asla affedemiyeceğim - Suşilov, ondan istediğim bir hizmeti yapmadığı iƒin kendisini azarladım. Bununla beraber benden o işi yapması iƒin bir milyar para almıştı. Kızarak, acı s‰zler s‰ylemek kalbsizliğinde bulundum : — Parayı almağı biliyorsun, ama işe gelince yok... dedim. Suşilov hi‚ cevap vermedi. G‰nderdiğim .yere koştu, işimi yaptı. LŒkin o g€nden sonra birdenbire pek kederli, canı sıkkın bir hal aldı. İki g€n b‰yle ge‚ti. Bu halin ona s‰ylediğim s‰zler y€z€nden geldiğine ihtimal vermiyor, bunu, Anton Vasilyev adında bir mahpusun kendisini k€‚€k bir bor‚ y€z€nden sıkıştırmasına veriyordum. "Her halde parası yok, benden de istemeğe cesaret edemiyor..." diye d€€n€yordum. „‚€nc€ g€n ona: — Suşilov, dedim. Galiba Anton Vasilyev i‚in benden para istiyecektin. Al. Ranzada oturuyordum. O da, yanımda, ayaktaydı. Para vermeme, zor durumda bulunduğunu anladığıma şaşırmıştı. ‡€nk€, kendi fikrince, son zamanda benden fazlasiyle para almış, daha vereceğimi hi‚ ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 111 €midetmemişti. İlkin uzattığım paraya, sonra bana baktı, birdenbire başını ‚evirdi, dışarı ‚ıktı. Bu hal beni hayrete d€ş€rd€. Peşinden gittim, onu kışlaların arkasında buldum. Hapishanenin duvarı yanında, y€z€ duvara d‰n€k duruyordu. Duvara eliyle dayanmış, y€z€n€ de tahtalara yapıştırmıştı. — Nen var Suşilov? diye sordum. Y€z€me takmıyordu. Neredeyse ağlıyacaktı. Şaşırdım. Beri yana bakmaya ‚alışarak, kısık sesle: — Aleksandr Petrovi‚... ben... size... para i‚in... para i‚in zannediyorsunuz,... Ben... ben... eeh!... €ye kekeledi. Yine duvara d‰nd€ ve o kadar hızla d‰nd€ kı. alnı tahtaya ‚arptı, hı‚kıra hı‚kıra ağlamaya başladı. S€rg€nde ağlıyan bir adamı ilk defa g‰r€yordum. Suşilov'u g€‚l€kle avutabildim. O g€nden beri, daha fazlasına bilmem imkŒn var mıydı ama, daha b€y€k bir gayretle bana hizmet etmeğe, beni "g‰zetmeğe" başladı. Ama ‚ok g€‚l€kle sezilebilecek bazı hallerinden, s‰ylediğim o acı s‰zleri hi‚bir zaman affetmediğini anlamıştım. Bununla beraber başkaları onunla alay ediyorlar, onu her fırsatta hırpalıyorlar, sırası gelince de, iyice paylıyorlardı. Buna rağmen Suşilov onlarla canciğerdi; hi‚bir zaman g€cenmiyordu onlara... Evet, bir adamı uzun yıllar beraber bulunduktan sonra bile anlamak ‚ok g€‚ oluyor. İşte bunun i‚indir ki, ilk zamanlar etrafımı, sonraları olduğu gibi, ger‚ek haliyle g‰rememiştim. Yine bunun i‚indir ki, her şeyi doyulmaz bir dikkat ve merakla tetkik ettiğim halde, burnumun ucunu g‰rememiştim. Tabiidir ki, ilk zamanda meşgul olduğum, beni etkileyen oylarla ancak pek belli başlı olanlardı. On-112 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR lar da, belki o sıradaki g‰r€şlerim doğru olmadığın-dan i‚imde €mitsizlik, keder uyandırıyorlardı. Bura, benden biraz ‰nce hapishaneye gelen mahpus A. ile karşılaşmamı misal olarak g‰stereceğim. A. ile daha hapishaneye varmadan ‰nce de karşılaşacağımı biliyordum. Bu adam, s€rg€nde ge‚irdiğim ilk ve en ‚etin g€nlerimi bir kat daha g€‚leştirmiş, ıstıraplarımı son derece artırmıştı. Ondan bahsetmeden ge‚emiyeceğim. Bir insanın ne dereceye kadar d€ş€p al‚alabilece-ği; €zerinde pek iyi g‰r€len A., zahmet ‚ekmeden ve nedamet duymadan i‚teki b€t€n ahlŒk duygularını ‰l-d€rebilmenin en canlı ‰rneğiydi. Kendisi bir asılzadeydi. Mevki komutanımız binbaşıya hapishanede olanı biteni curnal etmesinden, binbaşının emireri Fedka ile arkadaşlığından daha ‰nce bahsetmiştim. HikŒyesi kısaca şuydu. Hi‚bir okulu bitirmemişti. AhlŒksızlığını, sefih hareketlerini hoş g‰rmiyen ailesiyle arası a‚ılmış; Moskova'dan Petersburg'a ge‚miş. Petersburg pastahanesinde ve Meş‚anskaya'lardaki1 eğlence yerlerinde o derece d€şm€ş ki, hayli zeki olan bu ‚ocuk, ‚ılgınca, mŒnŒsız bir işe atılmış: al‚ak‚a bir curnalcı-lığa karar vermiş. †di; ahlŒka uymıyan hırslarını tatmin edebilmek i‚in haksız yere on kişinin kanına girmiş. Ama mesele ‚abucak anlaşılmış. A. yı yakalamış-lar. Su‚suz kimseleri ihbar edip bir dolap ‚evirmek istediği anlaşılarak on yıl m€ddetle Sibirya'ya, hapishanemize, g‰nderilmiş. Hen€z ‚ok gen‚ti. Hayat onan i‚in hen€z başlıyor denebilirdi. Hayatındaki bu m€t1 Meş‚anskaya sokakları, Petersburg'da eğlence yerlerinin bulunduğu €‚ sokak. ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 113 hiş değişiklik onda bir m€cadele, bir isyan duygusu uyandırmalıydı. Halbuki A., hayatının aldığı bu yeni. şekle sıkılmadan, miskince razı oldu. İsyan duymadı. ‡alışma mecburiyetinden, pastahanelerle €‚ Meş‚anskaya sokağından ayrılışından başka hi‚bir şey keder-lendirmemişti onu... HattŒ ".S€rg€n" adım, rezalet ve al‚aklıklarını yapmak, daha kolayca başarabilmek i‚in uygun bir vasıta saydı. Mademki "S€rg€n" damgası-nı yemişsin, artık her t€rl€ ahlŒksızlığı yapabilirsin, Artık ayıp, filŒn kalmamıştır. İşte A., tamamiyle b‰yle d€ş€n€yordu. Bu ‚irkef yaratığın mevcudiyetini 1a-ima tabiatın bir hatası saymışımdır. Ben, korkun‚ ka-atiller, ahlŒk d€şk€nleri, astığı astık, kestiği kestik: caniler arasında da epey budundum. Bununla beraber hi‚birinde A. daki adiliğe, en k€stah‚a hayasızlığa,, tam bir al‚aklığa raslamadım. Yine bizde, asilzadelerden bir baba kaatili vardı. Ondan daha ‰nce de bahsetmiştim. Tavır ve hallerinden, onun bile A. dan daha; insan olduğuna kanaat getirmiştim. Hapishane hayatım, boyunca A., g‰z€mde, dişi, midesi olan, en kaba en hayvanca zevklere doymak bilmez arzu ile bağlı bir et k€l‚esi idi. Zevklerini gidermek i‚in kılı kıpırdamadan insan doğrıyabilecek tabiattaydı. Yeter ki, yaptığı-‰rtbas edilsin, herhangi bir sızıltı olmasın. B€t€n bunları hi‚ b€y€ltmeden s‰yl€yorum. A. nın ‰yle i‚ine gir-mişimdir ki... O, bir insanın maddiliğinin, her t€rl€ kanun ve kaideyi hi‚e sayarak, ne dereceye kadar frenlenemiyeceğinin en iyi misaliydi. Hele onun şu daim• alaycı sırıtışından ‰yle nefret ederdim ki!... Bu; bir ucube, i‚ Œlemi, Quasimodo'nun y€z€ kadar ‚irkin, bir yaratıktı. Ama b€t€n bu k‰t€ tarafları yanında.114 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR A. kurnaz, zeki, g€zel, hattŒ biraz okumuş, bir‚ok alanlarda istidat sahibiydi. Hayır! Yangın, taun, kıtlık, b‰yle bir adamın toplumda bulunmasından daha iyidir. Daha ‰nce de s‰ylediğim gibi, bazı mahk‘mlar hapishanede o derece al‚almışlardı ki, ortalık casus ve m€zevvir dolu olduğu halde, diğer mahpuslar buna hi‚ ses ‚ıkarmıyorlardı. Tam tersine, A. ile herkes dosttu ve onunla gayet iyi ge‚iniyorlardı. Hele sarhoş binbaşımızın kendisine savurduğu iltifatlar b€t€n mahpusların g‰zlerinde A. nın ‰nemini, değerini bir kat daha artırmaktaydı. Aynı zamanda, A. binbaşını, kendisinin iyi resim yaptığına inandırmıştı. (Mahpuslara da, kendini hassas alayı teğmenlerinden diye tanıtmıştı) . Binbaşı, A. yı evinde ‚alıştırmak €zere ‚ağırttı. Bunu tabii, portresini yaptırmak i‚in istemişti, işte A., orada binbaşının emireri Fedka ile ahpap oldu. Fedka'nın Œdeta efendisini avucunda tutmasının hapis-hane hayatının gidişi €zerinde son derece b€y€k etkisi vardı. Sarhoş zamanlarında binbaşı tarafından "casus, fitneci" diye k€‚€k g‰r€lmesine rağmen, A, yine onun emri ile boyuna bizleri g‰zetleyip efendisine fitlemekten geri durmazdı. ‡ok defa dayak ve k€f€r faslından sonra binbaşı, sandalyeye oturur, A. ya portresini yapmaya devam etmesini emrederdi. Binbaşımız, galiba, A. yı, adını duymuş olduğu Br€lov1 kadar €nl€ bir ressam sanıyordu. Buna rağmen, kendisinde onu tokatlama hakkını g‰r€yordu. ‡€nk€ "Br€lov'dan da ŒlŒ ressam olsan mademki sen, s€rg€n mahk‘mu; ben de senin Œmirinim, o halde keyfim ne isterse, onu Meşhur bir Rus ressamı. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 115 yapabilirim!..." diye d€ş€n€rd€. Bundan başka, A. ya ‚izmelerini ‚ıkarttıran ve yatak odasındaki gece kullanılan birtakım kaplarını temizlettiren binbaşı, bu. adamın b€y€k bir sanatkŒr olduğu d€ş€ncesinden uzun zaman vazge‚memişti. Portre €zerindeki ‚alışma ise uzadık‚a uzuyor, aşağı yukarı bir yıldan beri s€r€yordu. Nihayet binbaşı, aldatıldığının farkına vardı. Resmin bitmek ş‰yle dursun, g€nden g€ne kendisinden tamamiyle farklı hale geldiğini g‰r€nce, dehşetli kızdı, ressamı d‰vd€, ceza olarak da, hapishanenin en kaba işlerine g‰nderdi. A., fena halde m€teessir olmuştu. İşsiz ge‚en g€nleri, binbaşının sofrasındaki artıklardan faydalanmayı, dostu Fedka'yı ve binbaşının mutfağında ge‚irdikleri eğlenceli saatleri pek arıyordu, Binbaşıyla A. nın ilgisinin kesilmesiyle, artık. A. nın binbaşıya boyuna fitlediği M. de biraz rahat y€z€ g‰rebilecekti. Bu fitlemenin sebebine gelince, A. nın hapishaneye gelişi sırasında M. mahpuslarla d€ş€p kalkmadan ka‚ınıyor, onlara korku ve tiksinti ile bakıyordu, O sıralarda kendisinde zerre kadar iyimserlik yoktu. Mahpuslar da ona aynı nefretle mukabele ediyorlardı. Umumiyetle, M. gibi insanlar i‚in hapishane hayatı, pek fecidir. M., A. nın hapishaneye geliş sebebini bilmiyordu. A. ise, M. nin i‚ini kolayca okuduğundan, onu, s€r€lmesinin sebebinin curnalcılıkla ilgisi bulunmadığı ve bu sebebin ‰tekinin su‚una yakın bir kabahat olduğu €zerinde g€‚l€k ‚ekmeden kandırabıldi. M., kendi ayarında bir arkadaş, bir dost bulunduğuna, ‚ok sevinmişti. Ona b€t€n kalbiyle bağlandı. S€rg€n€n ilk g€nlerinin, A. i‚in ‚ok ıstıraplı olacağını d€ş€nerek, onu teselli etti. Cebinde son kalan parayı.116 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR verdi; yemeğini, en l€zumlu eşyasını paylaştı onunla... Ama A., M. as•l olduğu, her t€rl€ adilik ve al‚aklıktan tiskindiği, kısacası, kendine benzemediği i‚in, ondan nefret etti. M., ‰nceki konuşmaları sırasında ona, hapishane ve binbaşı hakkında ne s‰ylediyse, ilk fırsatta •olduğu gibi binbaşıya anlattı. Bundan sonra binbaşı, M. nin d€şmanı kesildi. Onu elinden geldiği kadar -ezip hırpalamaya başladı. Kale kumandanının n€fuzu olmasaydı, M., mutlak bir felŒkete kurban gidecekti. A., adiliği ortaya ‚ıktıktan sonra, M. nin karşısında hi‚bir mahcubiyet duymadı. BilŒkis, karşılaştıkları zaman y€z€ne alayla bakmaktan pek hoşlanırdı. Yap-maktan zevk aldığı bu hareketi M. birka‚ kere bana g‰stermişti. Al‚ak kerata, bir g€n, bir mahpusla bir-likte ve muhafızla uyuşarak ka‚mıştı. Ama, bu ka‚ışı başka zaman anlatalım. A., ilk zamanlar, hikŒyesini bilmediğimi sanarak, bana da yaltaklanmaya başla-mıştı. Yine de s‰yl€yorum ki, s€rg€n hayatımın ilk g€nlerini benim i‚in en ‚ekilmez hale getiren oydu. İ‚ine d€şt€ğ€m bu ‚irkeflik ve al‚aklık beni korkutuyordu. Her şeyi, herkesi A. gibi g‰rd€ğ€m i‚in, b€t€n etrafımı iğren‚likle dolu sanıyordum. Ama yanılmış-tım. Hapishanedeki ilk €‚ g€n€m€ m€thiş can sıkıntısı i‚inde, kŒh dolaşmak, kŒh ranzama uzanmakla ge‚ir-dim. Akim Akimi‚'in g‰sterdiği emniyetli bir mahpusa, bana verilen beylik bezden, g‰mlek başına birka‚ metelik vererek g‰mlek diktirdim. Akim Akimi‚ in ısrarı €zerine bir de portatif d‰şek aldım. Bu, ke‚eden, bezle kaplanmış, incecik bir d‰şekti. Bir de yapağiyle ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 117 doldurulmuş ve alışıncaya kadar epey g€‚l€k ‚ektiğim ‚ok sert bir yastık aldım. Akim Akimi‚ bu eşyanın tedarikiyle candan ilgileniyor, hattŒ kendisi de işe karşıyordu. Bana kendi eliyle, mahpuslardan, satın aldığım beylik kumaşla,, eski elbise kırpıntılarından bir de yorgan dikiverdi. M€ddetini doldurmuş beylik eşya mahpusun kendi malı olurdu. Mahpuslar b‰yle eşyaları hi‚ vakit kaybetmeden yine hapishane i‚inde okuturlardı. Ne kadar eski olursa olsun, kendine g‰re bir fiyatla her mala bir alıcı bulunurdu, ilk zamanlarda b€t€n bunlara pek hayret etmiştim. Zaten bu, halk tabakasiyle ilk temasım sayılırdı. Ben de, birdenbire, sanki onlardanmışım gibi, bayağı bir s€rg€n oluvermiştim. İ‚imden, kendimi onlardan saymadığım halde, hi‚ olmazsa Kanun, şekil bakımından Œdetlerimiz, fikirlerimiz, anla-yışlarımız, geleneklerimiz, m€şterek olmalıydı... O derece şaşkınlık i‚indeydim ki, ‰nceleri bildiğim, duyduğum şeylerden bile tamamiyle habersizmişim gibi geliyordu bana... Fakat ger‚eğin etkisi bilinenlerden, duyulanlardan ‚ok daha başka oluyor. MeselŒ, ‰nceleri başkalarının sırtından ‚ıkmış pa‚avraların da eşyadan sayılabileceğine ihtimal verir miydim? Halbuki kendime bunlardan bir de yorgan diktirdim! Mahpusların elbiselerine kullanılan kumaşın cinsini tahmin etmek hayli g€‚t€. İlk zamanlar, askeriyenin kalın y€n kumaşları gibi duruyor, ama biraz eski-yince, Œdeta t€lbent haline geliyordu. Sonra da lime lime par‚alanıyordu. Ger‚i elbise bir yıl i‚in veriliyordu, ama bu kadar bile g€‚ dayanıyordu. ‡€nk€ mahpus ‚alışıp ağır y€kleri taşırken elbiseyi bir hayli118 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR hırpalıyordu. Gene €‚ yıl i‚in verilen gocuklar da bu m€ddet i‚inde hem elbise, hem yorgan, hem de yatak vazifesini g‰r€rd€. Ger‚i bunlar sağlam şeylerdi. Bununla beraber yine de €‚€nc€ yılın, yani gocuğun giyilme m€ddetinin sonuna doğru Œdi bezle yamalanmış gocuklar g‰r€l€rd€. ‡ok eskimiş olanları bile, kırkar g€m€ş k‰peğe atıldı. Daha iyi muhafaza edilmişleri, altmış, yetmiş g€m€ş k‰pek ederdi. S€rg€nde ise, bu epey bir para sayılırdı. Daha ‰nce de s‰ylediğim gibi, hapsanede paranın ayrı bir değeri, kudreti vardı. S€rg€nde, az da olsa, para sahibi birisi, b€sb€t€n parasız olanlardan on kere daha az sıkıntı ‚ekerdi. Halbuki devlet, g‰r€n€şte paraya hi‚ ihtiya‚ hissettirmiyecek derecede her şeyi sağlamıştır. Zaten, bundan ‰t€r€, baştakiler "mahk‘ma bir de para vermenin l€zumsuzluğu" kanaatinde•lirler. Halbuki tekrar ediyorum, eğer mahpusların Bilerinde para elde edilebilmek i‚in hi‚bir imkŒn olma-saydı, her t€rl€ ihtiya‚ları devlet tarafından sağlandığı halde hapishanede ya ‚ıldıracaklar, ya da sinekler gibi miskince ‰l€p gideceklerdi. Belki de, yeniden, g‰r€lmemiş derecede ağır birtakım su‚lar işliyeceklerdi. "Bunun kimisi can sıkıntısından, kimisi de bir an ‰nce idam edilerek yok olmak i‚in veya hi‚ olmazsa, (hatpishanedeki s‰yleyişle) "kaderini değiştirmek" maksadiy-le yapacaklardı. Mahpus, kan ter i‚inde kalıp ‚alışarak veya hırsızlık, dolandırıcılık gibi t€rl€ t€rl€ hileli yollarla elde ettiği parayı hesapsızca bir ‚ocuk m€srifliğiyle harcarsa, bunu, dışardan g‰r€nd€ğ€ gibi, değerini bilmediği i‚in yapmaz. Mahpus parayı kudurmuş bir ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 119 hırsla sever. Ama eğlencelerde, i‚ki Œlemlerinde elin-dekini har vurup harman savurursa, bu, uğrunda, parayı zerre kadar esirgemediği şeyleri, paradan bir derece €st€n tutmasındandır. Şu halde bir mahpus i‚in en kıymetli, paradan da kıymetli olan nedir? — H€rriyet; veya hi‚ olmazsa onun hayali... Mahpuslar, m€thiş hayalci insanlardır. Bu konu €zerindeki bazı şeyleri sonra anlatırım. Şimdi de, sırası gelmişken s‰yleyim: inanır mısınız ki ben, "Şu m€ddetimi doldurayım ondan sonra şunu, bunu yapacağını..." gibi s‰zleri b€y€k bir s€k‘netle soyli-yen yirmi yıla mahk‘m pek ‚ok s€rg€n g‰rd€m. "Mahpus" kelimesi her ne kadar artık o insanın kendi iradesiyle hareket edemiyeceği anlamına gelirse de, bunun, mahpusun kendi parasını istediği gibi sarf -edip etmemesiyle bir ilişiği yoktur. Ne y€z€ne vurulan damgalar, ne pıranga, ne de d€nyayla ilgisini kesen ve onu, kapalı kafes i‚inde, hayvana d‰nd€ren hapishane duvarları, kendisine yasak edilmiş zevkleri tatmasına, şarap almasına, fırsat bulduk‚a, kadınlarla m€nasebetine asla engel olamaz. Her vakit olmasa bile, arada sırada, yakın Œmirlerine, mal‘ller, hattŒ ‚avuşa, para yedirerek, kanun ve disiplin dışı hareketlerine g‰z yummalarını sağlayabilir. Bunu yaptıktan sonra kendisine bir de kabadayılık gelir. Arkadaşla-rına ge‚ici bir zaman i‚in de olsa, olduundan daha kudretli g‰r€nmek b€y€k bir zevktir onun i‚in... Eğlenirken, ortalığı alt€st edip ‰n€ne geleni pataklama g€c€n€ g‰steren n€mayişler yapar, cebinde parası olmıyan diğer bir mahpus arkadaşının yapmağı hatır ve hayalinden ge‚irmiyeceği bir‚ok şeyi kendisinin ya-120 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR pabileceğine inanır. Bir‚ok mahpusun, i‚medikleri amanda bile kabadayılık, gururluluk taslamaları, aslı olmasa da, kendilerim y€ksek g‰rmeleri belki de bundandır. Arada bir yaptıkları sefahet Œlemlerinde kendine g‰re bir heyecan ve tehlike, tabii hayatla bir ilgi. pekaz da olsa, bir h€rriyet kokusu vardır. insan, h€r-riyeti uğrunda neyini vermez ki! Boğazına ip ge‚irilmiş hangi milyoner bir soluk hava i‚in milyonlarını feda etmez? Bazan, hapishane Œmirlerini hayrete d€ş€ren ş‰yle Takalar olur: birka‚ yıl gayet uslu oturan, hattŒ diğerlerine ‰rnek olan, hal ve hareketi y€z€nden onbaşılığa se‚ilen mahpus, durup dururken, sanki şeytan d€rtm€ş gibi, kafayı ‚ekmiş, ortalığı kasıp kavurmuş ve hattŒ belki de bir cinayet işlemiştir. B€t€n Œmirler şaşkınlık i‚indedirler tabii... Halbuki bu mahk‘mun ezilmiş, sindirilmiş benliğinin isyanından ve k€‚€kl€ye, şerefsizliğe karşı duyduğu nefretle, erkekliğini kaybetmiş bir ruhun baş kaldırışından başka bir şey değildir. Diri olarak g‰m€len, mezarda kendine gelin-ce tabutun kapağını yumruklar, kurtulmaya ‚alışır. Biraz d€ş€nebilse, b€t€n gayretlerinin boşa gideceğini kolayca anlar. Gel gelelim o durumda kimin kafası işliyebilir ki?... Burada bir noktaya daha dokunalım. Mahpusun benliğini korumak i‚in g‰sterdiği her gayret su‚ sayılır Mademki kendisinin bu yoldaki teşebb€s€ ona mubah g‰r€lmemektedir, ‰ halde, işlediği su‚un ağır veya hafif olmasının ne kıymeti olabilir? Eğleniyorsa, ‚ılgıncasına eğlenir; bir k‰t€l€ğe niyetliyse, bunu ‚ekinmeden cinayete kadar vardırır. Bir ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR 121 kere başladıktan sonra artık, tam mŒnasiyle kendini kapıp koyuvermiştir. En iyisi, işin bu safhaya d‰k€lmemesini sağlamaktır. Ama, bunu nasıl başarmalı? VI BiRiNCi AY Hapishaneye geldiğim sırada, biraz param vardı. Elimden alırlar kaygısiyle, €zerimde pekaz para bı-rakmıştım. Ama her ihtimale karşı hapishanede yasak edilmemiş biricik kitabın, İncil cildinin kapağı arasında, birka‚ rublem saklıydı. Bu kitabı, i‚indeki parayla birlikte, Tobolsk mahpusları hediye etmişlerdi. Onar yıldan fazla kaldıklarından artık s€rg€n€n her t€rl€ cefasını k€‚€msiyen bu adamların her bedbahtı kendilerine kardeş sayma Œdetleri vardır. Sibirya'da hemen hemen her zaman ‰yle insanlara raslanır ki, hayatlarının tek gayesi, bahtsızları kardeş‚e korumak, onlara hi‚bir ‚ıkar g‰zetmeksizin ve kendi ‚ocuklarıymış gibi, merhamet, şefkat g‰stermektir. Bunlardan bir tanesiyle nasıl karşılaştığımı anlatmadan ge‚emiyeceğim. Hapishanemizin bulunduğu şehirde, Nastasya İva-novna adında dul bir kadın vardı. Onu ne g‰rm€şt€k, ne de herhangi birimizin onunla tanışıklığı vardı. İş-te bu kadının hayatta sanki s€rg€nlere yardım etmekten başka gayesi yoktu. Hele bizleri pek koruyup g‰- zetirdi. Herhalde aile fertlerinden birinin başından122 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR b‰yle bir felŒket ge‚miş; kendisine en yakın, en aziz kimselerden biri bizimkilere benzer bir su‚ y€z€nden mahk‘m olmuştu. Bu sebepten kadın, bize elinden geleni yapmaktan Œdeta saadet duyardı. Tabii, elinden de pek fazla gelmiyordu: ‚€nk€ kendisi de ‚ok fakirdi. Bununla beraber, hapishane dışında bizi d€ş€nen, bize bağlı olan bir dostumuz olması bize yetiyordu. Bizim i‚in ‰nemli bir‚ok havadisi ondan ‰ğrenebilirdik. Hapishaneden ‚ıkıp bir başka şehre naklederken ona uğradım, kendisiyle tanıştım. Varoşlarda, yakın akrabalarının evinde oturuyordu. Ne ihtiyar, ne de gen‚ti. G€zel sayılmamakla beraber ‚irkin de denemezdi. HattŒ zeki, okumuş olup olmadığı da anlaşılmıyordu. Ancak her hal ve hareketinden sonsuz bir iyilikseverlik, karşısındakini hoşnudetme, avutma, sevindirme arzusu sezilmekleydi. B€t€n bunlar sakin, iyilik dolu bakışlarında g‰r€l€yordu. Evinde, o zamanki, hapishane arkadaşlarımdan biriyle bir akşam ge‚irdik. Kadıncağız g‰z€m€z€n i‚ine bakıyordu. Biz g€ld€k‚e, g€ld€; her s‰ylediğimizi doğru buldu. Nesi varsa ikram etti. Sofrayı ‚ay, yiyecekler ve birtakım tatlılarla donattı. Cebinde binlerce rublesi olsa, buna, sadece, bize ve hapishanedeki arkadaşlarımıza yardım edebileceğinden ‰t€r€ sevineceğine ş€phe yoktu. Vedalaşırken, bize birer tabaka verdi. Bu tabakaları mukavvadan kendisi yapmıştı. (Nasıl yaptığını Allah bilir!) Kutuların €zerini, ilk okul aritmetik kitaplarının kaplarındaki renkli kŒğıtlarla kaplamıştı. (Kim bilir, belki de bu kaplama işi i‚in bir aritmetik ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 123 kitabına kıymıştı). tabakaların, kenarları s€s olarak, yaldızlı, ince bir şeritle ‚evrilmişti. (Bu yaldızlı kŒğıdi da, belki, tabakalarımız i‚in dışardan almıştı) . Hediyeyi verirken ‰z€r diliyormuş gibi, sıkılgan bir tavırla: — Cigara i‚iyorsunuz... Belki işinize yarar... dedi. Duyduğuma, okuduğuma g‰re, başkasına karşı ‚ok b€y€k bir sevgi duymak, biraz da ona karşı ben-cil olmakmış. Ama bu hareketin neresinde bencillik olduğunu, bir t€rl€ g‰remedim doğrusu... Hapishaneye geldiğim zaman fazla param yoktu, ama daha nefes almaya vakit bırakmadan bana başvuranlara para vermiştim, hattŒ kendilerini tanımadığımı, beni aldattıklarını sanarak, ikinci, hattŒ €‚€nc€ defa gelenleri de boş ‚evirmemiştim. Onlara i‚ten g€cenmek yahut kırılmak elimden gelmiyordu. Yalnız şunu a‚ık‚a s‰yleyim ki, budalaca kurnazlıklariyle beni aptal, avanak yerine koyup beşinci defa para ‚ektikten sonra, bir de alay etmeleri doğrusu g€c€me gidiyordu. Mutlaka yalan ve kurnazlıklariyle beni kafese koydukları kanaatindeydiler. Halbuki eminim ki, para vermeyip onları kovsaydım, beni daha ‚ok sayacaklardı. Ama kızdığım halde, istediklerini vermemek elimden gelmiyordu. Kızmamın sebebi de, hareketimin onlara karşı almayı ‰nceden tasarladığım duruma ta-mamiyle aykırı olmasıydı. Bu ‚evrenin, ben•m i‚in yepyeni bir ‚evre olduğunu anlıyor, daha uzun yıllar bu koyu karanlığa nasıl katlanacağımı bir t€rl€ aklım almıyordu. Bununla beraber kendimi alıştırmam gerekti. Ş€phesiz, her şeyden ‰nce her hareketimin sağduyumla vicdanımın emrettiği şekilde olması kara-124 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR rını vermiştim. LŒkin b€t€n bunların nazariyeden ibaret bulunduğunu, ilerde bir‚ok umulmadık hŒdise karşısında bu d€ş€ncelerimin iş alanında bir değeri olmıyacağını pekŒlŒ biliyordum. Bunun i‚indir ki, her ne kadar Akim Akimi‚'in direnmesi €zerine kışlada yerleşme işleriyle biraz oyalanıyorsam da, bir keder gitgide i‚imi kaplıyordu. Bazı g€nler, kışlamızın merdiveni başında oturup işten d‰nen ve hapishane avlusiyle mutfak arasında ağır ağır gidip gelen mahpusları seyrederdim. "ƒl€ bir ev!" diye d€ş€n€rd€m. Mahpuslara dikkatle bakar, y€zlerini, hareketlerini inceliyerek, nasıl insanlar olduklarını, tabiatlarını anlamaya ‚alışırdım. Onlar ‰n€mden, kimi kaşları ‚atık, kimi aşırı derecede neşeli; (bu iki tip hapishanede en ‚ok raslanan, eng‰ze ‚arpan s€rg€n tipleriydi), kimi de ya kavga ederek ya da sadece aralarında konuşarak ge‚ip gidiyorlardı. Bazıları, tek başına, dalgın, yavaş ve ‰l‚€l€ adımlarla, bazıları yorgun, bezgin bir tavırla dolaşıyorlar; bir kısmı da (burada bile!) etrafı k€‚€msediklerini belirten bir azametle, şapkalarını yana yatırmış, gocuklarını omuzlarına asmış, k€stah, alaycı g€l€msemelerle geziniyorlardı. "İşte bundan sonra ister istemez, i‚ersinde bulunacağım ‚evre..." diye d€ş€n€yordum. Buradakiler hakkında, Akim Akimi‚'ten bilgi edinmeğe ‚alıştım. Yalnızlıktan kurtulmak i‚in daima Akim Akimi‚'i ‚ay i‚meğe ‚ağırırdım. S‰z arasında şunu da s‰yleyim ki, ‚ay, ilk zamanlar, aşağı yukarı biricik gıdamdı. ƒl€ BiR EVDEN H†TIRALAR 125 Akim Akimi‚ ‚ay ikramımı hi‚ reddetmiyordu. M. nin bana kullanmak €zere verdiği acayip bi‚imli, k€‚€k teneke semaverde ‚ay kaynattıktan sonra, dai-ma bir bardak i‚iyor (onda bardak da vardı) ve teşekk€rlerini bildiriyordu. Sonra da yorganı dikmeğe devam ediyordu. Ondan ‰ğrenmek istediğim bilgiyi alabilmek, Œdeta imkŒnsızdı. HattŒ, mahpusların karakter w ‰zellikleriyle neden bu kadar ilgilendiğimi de anlıya-mıyordu. S‰zlerimi sadece, hatırımdan hi‚ ‚ıkmıyan, kurnazca g€l€mseyişiyle dinlemekten başka bir şey yapmıyordu. Kendi kendime: "Hayır, bu iş sorup soruşturmakla olmıyacak. Kendim faaliyete ge‚meliyim ;" diye bir karar verdim. D‰rd€nc€ g€n, tıpkı ayak demirlerimi değiştirmeğe gittiğim g€n olduğu gibi, mahpuslar sabah erken hapishanenin kapıları hizasında, tam nizamiyenin ‰n€nde iki sıra olarak dizilmişlerdi. Karşılarına, ‰nlerine ve arkalarına, s€ng€leri takılmış, doldurulmuş t€fekli iki sıra asker dizildi. Asker, ka‚an mahpusa ateş edebilir. Ama b€y€k bir mecburiyet olmadan silŒhını kullanırsa sorumlu tutulur. Askerin, mahpusların isyanı halinde de serbest‚e ateş etmeğe yetkisi vardır. Zaten, kim a‚ıktan a‚ığa ka‚maya kalkışabilir? Nihayet istihkŒm subayiyle kondoktor, istihkŒm ‚avuşları ve erleri; yapılan işleri g‰steren komiserler geldiler: Yoklama yapıldı. İlkin dikim evine giden mahpus gurupu yola ‚ıkıyordu. İstihkŒm Œmirleri onlara karışmıyorlardı. Bu mahpuslar, doğrudan doğru-ya hapishane i‚in ‚alışıyorlar, mahpusların giyim eşya-126 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR sını dikiyorlardı. Bunları, atelyelerde ‚alışanlar ve kaba işlerde kullanılanlar takibediyordu. Ben de yirmi kişilik bir kafile i‚indeydim. Kalenin arkasındaki donmuş nehir €zerinde hapishanenin iki sandalı vardı. Bir işe yaramadıkları i‚in, tahtaları ziyan olmasın diye, s‰k€leceklerdi. Bununla beraber, bu hurdanın da galiba hi‚ değeri yoktu. ‡€nk€, her taraf ormanlık olduğundan, şehirde odun gayet ucuz satılırdı. Oraya g‰nderilmemizden asıl maksat, mahpusların ellerinin boş kalmamasıydı. Mahpuslar da bunun pekŒlŒ farkındaydılar ve bu gibi işlerde daima pek isteksiz, pek gayretsiz ‚alışıyorlardı. Ama ele aldıkları iş ‰nemli ve faydalı ise, onlara sorumluluğu olan bir vazife olarak verilmişse, o zaman iş değişirdi. Hepsi canlanıyorlardı. Kendilerinin bundan hi‚bir ‚ıkarı olmadığı halde daha ‚abuk, daha iyi ‚alışarak işi bir an ‰nce bitirmeğe gayret ediyorlardı. Şimdi olduğu gibi, sadece Œdet yerini bulsun diye verilen işler, benimsenmezdi. Paydos trampetine kadar herkes işiyle uğraşıyor g‰r€n€rd€. Trampet de saat on birde ‚alıyordu. Olduk‚a sıcak ve sisli bir g€nd€. Neredeyse karlar eriyecekti. Kafilemiz, kalenin arkasındaki kıyıya yollandı. Elbisemiz altında g‰r€nmiyen zincirler hafif‚e şıngırdıyor, her attığımız adımla ince ve sert bir meden• ses ‚ıkarıyordu. İki €‚ kişi ayrılarak, gereken aleti almak €zere depoya gitti. Gurupun ortalarınday-dım. Biraz da canlılık gelmişti bana. Yapacağım işin ne olduğunu bir an ƒnce g‰r€p anlamak istiyordum. Ağır hizmet denilen şey neydi acaba. Sonra ben de ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 127 hayatımda ilk defa olarak b‰yle bir işden nasıl ‚alışacaktım? Her şeyi en ufak ayrıntılarına kadar hatırlıyorum. Yolda, sakallı bir yerliyle karşılaştık. Adam durdu, elini cebine soktu. Kafilemizden hemen bir mahpus fırladı, şapkasını ‚ıkardı ve adamın uzattığı beş k‰pek sadakayı alıp ‚abucak yine kafileye karıştı. Adam da istavroz ‚ıkarıp yoluna devam etti. Bu beş k‰pekle aynı sabah kala‚ alındı ve kafile arasında eşit olarak paylaşıldı. Bu mahpus gurupunda da bir kışını her vakitki gibi somurtkan, sessiz bir kısım da kayıtsız ve bezgindi, Geri kalanlar ise aralarında gevezeliğe dalmışlardı. Bir tanesi, nedense, bir şeye sevinmiş neşeliydi. Yolda şarkı s‰yl€yor, neredeyse oynıyacak gibi haller alıyor; her adımda bir sı‚rıyarak demirlerini şıngırdatıyordu. Bu, hapishaneye ilk geldiğim sabah yıkanırken, kağan kuşu olduğunu iddia eden mahpus takılmış olan tık-naz mahk‘mdu. Neşeli delikanlımızın adı Skuratov'du Birden oynak bir şarkı tutturuverdi. Hatırımda yal-nız nakaratı kalmış: Bensiz evlendirdiler beni, Bense değirmende idim. Bir balalayka eksikti!... Skuratov'un taşkın neşesi derhal kafilemizin bazı mahpusları arasında kızgın-lık uyandırdı. Bunu bayağı kendilerine bir hakaret saymışlardı. Biri durup dururken: — Yine başladı ulumaya!... diye s‰ylendi. Asık suratlılardan bir diğeri de Ukrayna sitesiyle;128 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR — Aah, ah!... Bizim eşek de bu havadan ‰lm€ş-t€; Tula'lı!...1 dedi. Skuratov, lŒfın altında kalmadı: — Tula'lıysa ne olmuş sanki, a Poltava'lı "Galu‚-ki"2 oburu? — Sen onu da bulamıyordun ya! ‡arığınla i‚tiğin i‚kiyi ‰p€p başına koyduğun yalan mı yani? Birisi atıldı: — Şimdi de şeytanın ‚ektiği fındık fıstık ziyafetlerinden baş kaldıramıyor. Skuratov: — Tabii değil mi ya!... Ben pek nazlıyımdır ‚ocuklar... Sonra, sanki nazlı olduğuna esefleniyormuş gibi, sahte bir i‚ ‚ekişle, aramızdan belli bir mahpusa d‰nmeden : — Ta k€‚€kl€ğ€mden beri hep kuru erik ve francala ile can beslemişimdir ben... ƒz kardeşlerimin Moskova'da bir s€r€ d€kkŒnı var. M€şterisiz ‚arşıda r€zgŒr satıyorlar. En zengin t€ccarlardandırlar! — Sen ne ticaretiyle meşguld€n? — Her şeyle... İşte ilk iki y€z€ de o vakit almıştım. Meraklılardan biri, b‰yle bir parayı duyunca titredi bile. 1 Tula., Orta Rusyada bir eyaletti. Ukraynalılar Orta Rusyalılardan hi‚ hoşlanmazlar. Tulalı s‰z€, hakaret olarak s‰ylenmiştir. - Galuşki Ukraynalıların mill• yemeği: bir nevi mantı. ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 129• — Ruble mi?... — Yok canım, ne rublesi, iki y€z sopa Lukacığım!... Ufak tefek, ince yapılı, sivri burunlu mahpus isteksiz isteksiz mırıldandı: — Herkes i‚in Luka'yım, ama sen beni Luka Kuz-mi‚ diye ‚ağırsan, daha iyi olur. — PekŒlŒ yahu. Luka Kuzmi‚ diyelim Hay Allah, belŒnı versin!... — Bazısı i‚in de, sadece Luka Kuzmi‚'im ama sen bana Luka Kuzmi‚ amca de. — Ee, birader! amcalığın batsın senin!... Tamda hoş bir şey anlatmak €zereydim. İşte b‰yle ‚ocuklar... İşin g‰r€n€ş€ buydu. Moskova'da ‚ok kalamadım. Bir g€n, on beş kırbacı indirip defleyiverdiler. Biz de... HikŒyeyi dikkatli dikkatli dinliyen bir mahpus s‰z€n€ kesti: — Ama dur bakalım; ni‚in sepetlendiğini s‰ylemedin ki... — Sen şimdi onu bırak da... Zaten Moskova da kalınacak yer değildi ya. Ne eğlenebilir, ne "şpunt"1 i‚ebilir, ne de "belendriyas"2 ‚alabilirdim. Halbuki Mos-kovada iyice zengin olmaya niyetim vardı benim... Buna can atıyordum doğrusu... Zengin olmağı ‰yle istiyordum ki vallahi, ne derece istediğimi s‰zle anlatamam. 1 Pun‚. 2 Klavsen i‚in uydurulmuş bir kelime;130 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR ‡oğu g€ld€ler. Herhalde Skuratov, hapishanenin, kendisi i‚in, asık suratlı arkadaşları neşelendirmeği vazife bilen ve buna sadece k€f€rle karşılık g‰ren g‰n€ll€ ‚ığırtkan kuşlarındandı. Pek orijinal bir tipti. Ondan belki ayrıca bahsedeceğim. Luka Kuzmi‚: — Canım, sen şimdi bile ağırlığınca altın edersin. Hele şu €st€ndeki y€z rublelik nefis elbiseye bak. Halbuki Skuratov'un sırtında delik deşik, her tarafı yama i‚inde, eski bir gocuk vardı. Delikanlı kayıtsız, ama dikkatli bir bakışla onu yukardan aşağı s€zd€ ve cevap olarak: — Aldırma! dedi. Giyinişe ne bakıyorsun: Sen asıl şu kafanın ne kadar değerli olduğunu biliyor musun? Moskova'dan ayrılırken de biricik tesellim buyan zaten... Hi‚ olmazsa şu kafam benimle birlikteydi! Hoş‚a kal Moskova şehri. Hamamlarına da, temiz havana da karnım tok!... Pestilimi ‚ıkardıklarını nasıl unuturum? Sen de, ne diye gocuğuma bakıp duru-yorsun, iki g‰z€m. — Yok, kafana mı bakalım yani? Luka yine s‰ze karıştı: — Kafası da kendisinin değil ki birader. T€men'-den kafileye ge‚erken, birisi bu dilenciye Allah rızası i‚in verdi. — Demek b‰yle sanatın da vardı Skuratov, ha! Suratı asık bir mahpus: — Yok canım! Onun k‰rlere kılavuzluk ederken, meteliklerini ‚almaktan başka işi yoktu, diye seslendi. ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 131 Sknratov, bu alaylara kulak asmadan devam etti: — Kundura yapmağı denedim. Ama ancak bir ‚ift yapabildim. — Alan oldu mu? — Oldu. Allahtan korkmıyan, anasını babasını saymıyan birini Allah cezalandırdı: kunduraları o satın aldı. Skuratov'un etrafındakiler g€lmekten katılıyorlardı. Skuratov, soğukkanlılıkla devam etti: — Bir defa da burada ‚alıştım. Teğmen Stepan Pedorovi‚ Pomortzev'e ‚izme yaptım. — Nasıl, memnun oldu mu bari? — Olmadı, kardeşler; olmadı. Araba dolusu k€f€r savurdu. „stelik de arkama bir tekme yapıştırdı. Pek, kızmıştı. Eeh!... domuz kader bana ‚ok oyunlar oynadı canım. Skuratov, birden bire: - "Biraz sonra Akulina'nın kocası dışarı fırladı..." diye bir şarkı tutturdu ve tempoyla ayaklarını vurarak sı‚ramaya başladı. Yanımda y€r€yen Ukraynalı, onu nefretle ve hakaretle dolu bir yan bakışla s€zd€ ve: — Amma da kepaze herifmiş be!... diye mırıldandı. Başka bir mahpus, itiraz kabul etmez şekilde vecidd• bir sesle: — Faydasız bir adam; diye d€ş€ncesini ortaya. - attı. 132 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Skuratov'a ni‚in herkesin kızdığım, umumiyetle daha ilk g€nden beri farkettiğim gibi, b€t€n neşeli mahpusların neden hor g‰r€ld€ğ€n€ bir t€rl€ anlıyamiyordum. Ukraynalının ve diğerlerinin bu ‰fkesini, aralarında bir şey ge‚miş olması ile a‚ıklıyordum. Ama bu seferki hor g‰r€ş, sadece Skuratov'un alaycı tabiatından ve b€t€n s€rg€nlerde g‰r€len şahsiyet olma ukalŒlığının onda bulunmamasından ileri geliyor-du. Kısacası, ona, dedikleri gibi, "faydasız" bir adam olmasından ‰t€r€ kızıyorlardı. Bununla beraber, her neşeli olana, Skuratov ve benzerlerine kızdıkları gibi kızmıyorlardı. Adamına g‰re muamele ediliyordu. Yumuşak, uysal tabiatlı kimseler derhal hakarete uğruyordu. Buna pek hayret etmiştim. Ama neşeliler arasında, lŒf altında kalmıyan, karşılık vermesini bilenler, sevilenler vardı. Aynı mahpus gurupunda b‰yle dişli, bununla be-raber, gayet neşeli ve ‚ok sevimli bir adam vardı. Bu taraflarını sonradan ‰ğrendim. Vaktiyle kazmacı ola-rak ‚alıştığı i‚in "Kazmacı" diye ‚ağrılan bu adamın konuşması pek komikti. Olduk‚a g€zel ve zeki olan y€-z€n€n €st€nde kocaman etli bir beni vardı. "Kazmacı" bug€n ayrı b‰l€mde bulunuyordu. Ondan ayrıca bah-sedeceğim. Ama, b€t€n "ciddiler" de, şu, neşeye kızan Ukraynalı kadar aşırı gitmiyorlardı. Hapishanede birka‚ kişi vardı ki, bunlar herkesten €st€n olmaya ‰zeniyor, her işi bildiklerine, hazır cevaplıklarına, karakterli, •zeki olduklarına etrafı inandırmaya uğraşıyorlardı. Aralarında, ger‚ekten akıllı, karakterli onlarları da ‚oktu ve bunlar, diğerlerinden €st€n durumda bulunƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 133 duktan başka, arkadaşlarını manevi tahak€mleri altında bulunduruyorlardı. ‡ok defa, bu gibiler de biribirine d€şmandılar.. Herbirini ‚ekemiyenler ‚oktu. Diğer mahpuslara karşı vakarlı, hoş g‰r€r bir tavırları vardı. Asla l€zumsuz yere kavga ‚ıkarmazlardı. Amirlerin g‰z€ne girmişlerdi, İş sırasında, ‚alışan değil de, idare edenmiş gibi davranırlardı. Hi‚biri, şarkı s‰ylemek gibi ‰nemsiz kusurlara kıymet vermez, buna tenezz€l etmezdi. S€rg€n hayatı boyunca bana karşı hepsi fevkalŒde nazikti; gene de pek fazla konuşmamıştık. Bunu da sanki b€y€kl€klerini duyurmak i‚in yapıyorlardı. Daha sonra onlardan da etraflıca bahsedilecektir. Nehir kıyısına geldik. Aşağıda donmuş nehirde,, €zerinde ‚alışacağımız sandal duruyordu. Nehrin karşı tarafında gittik‚e mavileşen bozkır uzanıyordu. G‰r€n€ş€ kasvetli, ıssızdı. Herkesin hemen işe sarılmasını bekledim. Halbuki kimsenin umurunda bile değıldi. Bir kısmı kıyıda, şurada burada kalmış tahtaların €zerine oturuverdiler. Hemen hemen hepsi, ‚izmelerinden, ‚arşıda yaprak halinde, funt'u €‚ k‰peğe satılan, yerli t€t€nle dolu keselerini ve kısa, s‰ğ€t ağacından,, kendi yaptıkları ufak tahta pipolarım ‚ıkardılar. Pipolar yakıldı. Muhafız askerler de bizi sarıp bezgin bir tavırla beklemeğe başladılar. Aramızdan biri kendi kendine: — Şu sandalı da kırmak kimin aklına geldi ki? dedi. Tahta mı lŒzım oldu acaba? Başka bir mahpus: — Bize sormaya l€zum g‰rmiyen birinin kafasından ‚ıkmış besbelli... diye mırıldandı.134 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR Birincisi, arkadaşının cevabının farkına varamıyarak bir m€ddet sustu; sonra, karlar i‚inde biribiri-nirı arkasından y€r€yen bir s€r€ k‰yl€y€ g‰stererek sordu: — Bu mujikler de nereye gidip duruyorlar? Hepsi tembel tembel o yana baktılar ve cansıkıntısından mujiklere takılmaya başladılar. En arkadakinin y€r€y€ş€ pek g€l€n‚t€. Kollarını a‚arak, k‰yl€lerin giydikleri uzun, sivri şapkasının ağırlığından başı yana sarkmış y€r€yordu. Bembeyaz kar €zerinde b€t€n v€cudu tam, a‚ık olarak g‰r€nmekteydi. Mahpuslardan biri, k‰yl€ şivesini taklidederek: — Baratan1 Petrovi‚ de amma s€slenmiş hal •dedi. İşin garibi, mahpusların yarısı k‰yl€ olduğu halde, k‰yl€lere tepeden bakarlardı. — ‡ocuklar, arkadakinin y€r€y€ş€ne bakın! Turp ekiyormuş gibi y€r€yor. — Zengin y€r€y€ş€d€r o! Kim bilir, cepleri para doludur şimdi. Hepsi tembel tembel, sanki lŒf olsun diye, g€ld€ler. O aralık, oynak, neşeli kala‚‚ı kadın geldi. Yolda rasladığımız adamın beş k‰peklik sadakası ile kala‚ alındı ve oradakiler arasında eşit olarak paylaşıldı. Hapishanede kala‚ ticareti yapan gen‚ mahpus, yirmi tane kadar aldı ve kadından, yirmi kala‚da iki yerine €‚ kala‚ komisyon koparmak i‚in ‚ekişmeğe başladı. Fakat kala‚‚ı kadın razı olmuyordu. 1 Kardeş, kardeşlik. ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 135 .. Ondan da vermiyecek misin bize bakalım? — Neden? — Farelerin yiyemedikleri şeyden... Kadın cırtlak bir sesle: — Hay Allah cezanı versin senin herif!... diye haykırdı ve g€ld€. Nihayet işleri g‰zeten komiserle değnekli ‚avuş geldi. — Hey!... Buraya bakın, oturup da keyif mi ‚atıyorsunuz? Hadi iş başına bakalım! "„st€n mahpuslardan" biri oturduğu yerden ağır ağır kalktı. — Ama bu bize verdiğiniz iş değil ki, İvan Mat-veyevi‚, dedi. — Demin iş paylaşılırken neden itiraz etmediniz? Hem de sandal par‚alamanın nesi var? PekŒlŒ vazife. Zorla kalktılar ve ayaklarım s€rte s€rte aşağıya, nehre indiler. Gurup i‚inden birka‚ "akıl hocası" ‚ıktı. Sandalı dikkatle s‰kmeli; tahtaları, hele sandalın dibine tahta ‚ivilerle tutturulmuş en kirişlerini m€m-k€n olduğu kadar muhafaza ederek ‚ıkarmalıymış. Bu da. uzun ve sıkıcı bir iş. — ƒnce şu kirişi ‚ekmeli. Hadi ‚ocuklar başlıyalım! Bunu s‰yleyen ne Œmir, ne de işi g‰zetenlerdendi. Sadece bir iş‚i; konuşmıyan, kendi halinde bir delikanlıydı. Eğilerek, kalın bir kirişe iki eliyle sarıldı ve yardımcı bekledi. Fakat yardım eden ‚ıkmadı. Birisi: — Sen onu zor kaldırırsın, zıp‚ıktı! Baban da gel-136 ƒL„ BİR EVDEN H†TlRALAR se, o koca alŒmet yerinden kalkmaz... diye dişleri arasından mırıldandı. Şaşırmış olan "zıp‚ıktı" kirişi bıraktı ve doğruldu: — Peki; nasıl yapalım ‚ocuklar? Ben bilmem ‰yle ise... — İşin yapılıp yapılmadığı senden sorulacak değil ya! Ne diye kendini ‰ne s€r€p duruyorsun? — „‚ tavuğa yem veremiyecek kadar şaşkın, bir de herkese ‰nayak olmaya kalkıyor. Zevzek sen de! ƒteki şaşkın şaşkın: — Ama ‚ocuklar, ben bir şey yapmadım ki... diye mırıldanıyordu. Nihayet, işe nasıl başlayacaklarını bir t€rl€ kes-tiremiyen bu yirmi kişilik yığına hayretle bakan komi-ser, bir kere daha bağırdı: — Ee, ne mostıralık heriflersiniz be! Hepinizi tenekeye bastırıp kışa salamura yapmalı. Daha ne du-ruyorsunuz. Başlasanıza! ‡abuk olun!... — ‡abuktan daha ‚abuk yapılabilir mi İvan Mat-veyevi‚... — Sen ne ‰t€yorsun! Senin zaten bir şey yaptığın yok. Hey Savelyev! ‡enesi d€ş€k Petrovi‚!... Sana s‰yl€yorum: havyar kesmesene. Bak, hŒlŒ duruyor! — Tek başıma ne yapabilirim ben? — Bize esaslı bir vazife verin İvan Matveyevi‚, ne olur. — Bundan başka iş yok dedik ya. Sandalı s‰ker, sonra d‰nersiniz. Haydi başlayın. isteksizce, beceriksizce işe başladılar. Bu g€‚l€ kuvvetli heriflerin b‰yle cansız ve miskince ‚alışmala-rı insana i‚ sıkıntısı veriyordu. En k€‚€k kirişi s‰k- ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 137 meğe bağlar başlamaz, kiriş, sonradan komisere anlatışlarına g‰re, "kendiliğinden" kırılıverirdi. Demek b‰yle yapılmıyacaktı; işi ters tutmuşlardı. Aralarında yeniden, nasıl başlamalı, ne yapmalı diye uzun boylu danışmaya giriştiler. Tartışma yavaş yavaş kavga halini almaya başladı, İşi daha da ileriye vardıracaklardı, ama komiserin bağırıp g‰z dağı verircesine salladığı değnek, ortalığı ‚abuk yatıştırdı. Yeniden başladılar. LŒkin bu sefer de bir kiriş kırıldı. Balta ve diğer bazı aletlerin noksan olduğu anlaşıldı. Derhal bir muhafızla iki mahpusu kaleye, alet almak i‚in g‰nderdiler. Onlar gidedursun, kalan-lar da yere ‡‰melip yine pipolarını t€tt€rmeğe başladılar,- Komiser, hırsla yere t€k€rd€. — Ne bi‚im insanlarsınız, bilmem ki!.. Allah i‚in, her işin hakkından gelecek adamlarsınız... diye ‰fkeyle mırıldandı, eliyle belŒlar savurdu ve bastonunu sal-lıyarak kaleye gitti. Bir saat sonra kondoktor geldi. Mahpusları sessiz sessiz dinledi, istediklerini de yaptı: kırmadan daha d‰rt kiriş ‚ıkarıp sandalın g‰vdesini de s‰kecekler, ondan sonra da paydos trampetine vakit kalsa bile, serbest olacaklardı. işte bu, tam istedikleri gibi bir işti. ƒyle bir giriştiler, ‰yle canla başla ‚alışmaya başladılar ki... Tembelliklerinden şaşkınlıklarından eser kalmamıştı. Baltanın ‚ıkardığından başka ses duyulmuyordu. Bir taraftan tahta ‚iviler sokulurken, ‰te yandan diğer mahpuslar kirişlerin altına kalın sırıkları manivela gibi sokarak, kirişleri ‚abuk ‚abuk, ustalıkla s‰k€yorlardı. Hem de, asıl hayretimi uyandıran şey, kirişler138 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR sapasağlam, en ufak sakatı olmadan ‚ıkarılıyordu. Ortalık, arı kovanına d‰nm€şt€. Herkese bir ciddilik gelmişti. Ne fazla konuşuluyor, ne de kavga ediliyordu. Hepsi s‰yliyeceğini, yapacağını, nerede duracağını gayet iyi biliyordu. Vazife, paydos trampetinin ‚alışmasından tam yarım saat ‰nce bitti. Mahpuslar eve yorgun, ama pek memnun olarak d‰nd€ler. Halbuki kazandıkları topu topu yarım satti. Yalnız bana karşı davranışları, hi‚ hoşuma gitmemişti, iş sırasında nereye, kimin yanına yardıma koştumsa, hep l€zumsuz sayıldım, hep engel oldum; her yerden beni tersliyerek uzaklaştırdılar. Becerikli ve usta bir iş‚i karşısında ağzını a‚maya korkan, hi‚bir işe yaramıyan en miskin bir mahpus bile, yanında durup ‚alışmasına engel oluyorum diye, kendinde bana bağırmak hakkını g‰r€yordu. Nihayet, lŒfını esirgemezlerden biri, kaba bir tavırla bana: — Ne diye her yere burnunu sokuyorsun. ‡ekil-sene! diye bağırdı. Diğeri hemen ona iştirak etti: — Nasıl? Aldın mı ağzının payını? „‚€nc€s€. — Sen bir kumbara al da gidip yardım topla, da-ha iyi. Burada sana g‰re iş yok, dedi. Ayrı durmaya mecbur oldum. Halbuki herkes ‚alışırken eli boş durmak ayıp geliyordu bana. Ama geriye ‚ekilip sandalın ‰b€r tarafıma ge‚ince, mahpuslar derhal bağırmaya başladılar: — Ne bi‚im iş‚i veriyorlar bize! Hi‚biri bir işe yaramıyor. Bunlarla nasıl ‚alışılır? ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 139 Bunu mahsus yaptıkları a‚ıktı. Eski asilzadenin işe yaramazlığını g‰stermekten daha iyi neyle eğlenebilirlerdi ! İşte şimdi, ‰nce de s‰ylediğim gibi, hapishaneye ilk gelişimde b€t€n bu insanlarla nasıl anlaşılabileceği meselesine ‰nem vermenin sebebi kolayca ortaya ‚ıta-yor. Bug€nk€ işde olduğu gibi, daha birka‚ kere aramızda anlaşmazlıklar ‚ıkacağını tahmin ediyordum. LŒkin b€t€n bunları g‰ze alarak hapishanedeki hareket tarzım hakkında az ‚ok hazırladığını plŒnda değişiklik yapmamaya karar verdim. Niyetim, m€mk€n mertebe sade ve onlardan farkım yokmuş gibi durmaktı. Gene de onlara sokulmak i‚in pek fazla gayret g‰steremiyecektim. Bununla beraber, onlar bana yakınlık g‰ste:-rirlerse, karşılık vermemezlik etmeyecektim. Tehdit ve nefretlerine kulak asmayıp elimden geldiği kadar g‰rmemezlikten gelecektim. Bazı noktalarda onlardan ayrı kalarak, birtakım huylarını, geleneklerini benimsemeğe gayret edecektim. Kısacası, a‚ıktan a‚ığa arkadaşlıklarını arayacak değilim. Bunu yapmış olsaydım, beni ilk ‰nce onlar aşağı g‰receklerdi. Daha sonraları anladım ki, onlara karşı her zaman i‚in asilzadeliğin gerektirdiği şekilde hareket etmeliydim. Nazlanıp kırıtmalıydım, mahpuslardan tik-sinmeli, her adımda burun kıvırmalı, işten ka‚malıy-dım. Bir asilzadenin hapishanede bundan başka şekilde hareketine ihtimal vermiyorlardı. Ş€phesiz, b€t€n bu yaptıklarım i‚in, benimle hırg€r ‚ıkaracaklardı. Ama yine de i‚lerinden bana karşı bir saygı duyacaklardı. Ancak, bu rol bana g‰re değildi. Asla mahpus kafasındaki asilzade tipine girememiştim. ƒteyandan ken-140 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR di kendime, tahsilimin ve d€ş€nebilme kabiliyetimin! onlarinkine olan €st€nl€ğ€n€ belirtmekte asla fedakŒrlık yapmamaya karar vermiştim. Eğer, mahpuslara yaranmak i‚in onlara yaltaklanmaya, her s‰ylediklerine "Œmenna" demeğe, senli benli olmaya, iltifatlarını kazanmak maksadiyle seviyelerine inmeğe kalkışsaydım, bunu, derhal korkumdan, ya da €rkekliğimden yaptığımı sanarak bana hakaret edeceklerdi. Tabii, bu s‰ylediklerimiz A. i‚in değildi. ‡€nk€ o, binbaşının evine girip ‚ıkıyordu; mahk‘mlar korkmuyorlardı ondan. Beri taraftan onlara karşı, Polonyalıların yaptığı gibi, soğuk durup delin-mez bir nezaket zırhına b€r€nmeği de istemiyordum. Bu defa da, nazlanıp kırıtmadan onlarla birlikte ‚alışmak istediğim i‚in, beni k€‚€msiyeceklerini biliyordum. İlerde, hakkımdaki fikirlerini değiştirmek zorunda olacaklarını biliyordum. Bununla beraber, yine de, iş zamanında onlara yaltaklanmak istediğimi sanıp beni aşağı g‰receklerini d€ş€nerek son derece €z€l€yordum. Akşam, ‰ğleden sonraki vazifeden hapishaneye yorgun d‰n€nce, beni yine derin bir €z€nt€ sardı. "ƒn€mde bunun gibi daha ka‚ bin g€n var, kim bilir? diye d€ş€nd€m. Bunlar hep aynı, hep biribirine benziyen g€nler olacaktı!..." Ortalık kararınca, tek başıma, kışla binasının arkasındaki duvar boyunca dolaşmaya başladım. Birdenbire bana doğru koşan "Şarik"!1 g‰rd€m. "Şarik", hapishanemizin k‰peğiydi. Asker• b‰l€klerde ve top‚u 1 Şarik, topa‚. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 141 bataryalarında bulunan k‰pekler gibi bir k‰pekti... ƒteden beri hapishanede idi. Kimsenin malı değildi. Herkesi sahibi biliyor, mutfak artıklariyle besleniyordu. "Şarik", beyazla karışık siyah t€yl€, irice, hen€z pek ihtiyar olmıyan, zeki bakışlı, kuyruğu t€yl€ bir k‰pekti. Onu kimse sevmez, kendisiyle ilgilenmezdi. Hapishaneye geldiğim ilk g€n sırtını okşadım; elimle ekmek verdim. Severken uslu duruyor, y€z€me tatlı tatlı bakıyor ve memnunluğunu bildirmek i‚in kuyru-ğunu sallıyordu. Bu defa, uzun zaman g‰remeyince, birka‚ yıl i‚inde onu ilk olarak seven insanı, mahpuslar arasında dolaşarak aramaya başlamıştı. Kışlalar arkasında karşılaşınca hafif bir ‚ığlıkla bana doğru koştu. Birdenbire, bana ne oldu, bilemiyorum. K‰peğe sarıldım, başını g‰ğs€me bastırdım, ‰pmeğe başladım. "Şarik" ‰n ayaklarını omuzlarıma koymuş, y€z€m€ yalıyordu. "İşte kaderimin bana yolladığı dost!" diye d€ş€n-d€m. O g€nden sonra da bu ilk ve ağır gelen acıklı •devremde, her işten d‰n€ş€mde, koğuşa girmeden, hemen kışlalar arkasına giderdim. Orada, sevincinden ‰n€mde ince bir sesle inleyip boyuna zıplıyan "Şa-rik"in yanına ‚‰melir, başını ellerimle sararak ‰per, ‰perdim onu. Bu sırada b€t€n varlığımı hem tatlı, hem •de azap veren tuhaf bir his kaplardı. Duyduğum bu acıdan Œdeta ‰v€nd€ğ€m€ hŒlŒ unutmam. B€t€n d€nyada beni seven, bana bağlı olan tek bir yaratığın sadık dostum "Şarik" olmasiyle ovunurdum.142 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR VII YEN“ AHBAPLIKLAR. PETROV Zaman ge‚iyordu. Ben de yavaş yavaş alışmaya başlamıştım. Artık yeni hayatımın her g€nk€ olayları beni eskisi kadar hayrete d€ş€r€yordu. Olaylara, dekora, ‚evremdeki insanlara alışıverdim. Bu hayata katlanmak belki m€mk€n değildi. Ama bunu, bir olup bitti sayıp boyun eğmek gerekti. Hen€z ‚‰zemediğim bir‚ok meseleyi bir yana bıraktım. Artık hapishanede kendimi kaybetmiş gibi dolaşmıyor, kederimi a‚ığa vurmuyordum. Mahpusların vahşice bir merakla dolu bakışları eskisi gibi sık sık €zerimde durmuyor; kasıtlı arsızlıklariyle beni tedirgin etmeğe kalkışmıyorlardı. Onların g‰zleri de bana alışmış olmalıydı. Buna, ‚ok seviniyordum doğrusu. Artık hapishanede, kendi evimde imişim gibi geziniyordum. Ranzadaki belirli yerimi, asla alışamıyacağımı zannettiğim bir‚ok şeyi benimsemiştim. Haftada bir g€n şaşırmadan, başımın yarısını tıraş ettirmeğe gidiyordum. Her cumartesi, paydos saatinde, bizi sırayla nizamiyeden ‚ağırırlardı.. (Tıraş olmıyan, bu hareketinden sorumlu tutulurdu.) Orada,. taburlardan gelen berberler, soğuk suyla sabunladık-tan sonra, k‰r usturalariyle başlarımızı ‰yle bir kazıyorlardı ki, bu işkenceyi hatırlayınca şimdi bile t€ylerim diken diken oluyor. Ama, kısa zaman sonra bununda ‚aresi bulundu. Akim Akimi‚ bana, asker mahk‘mlardan birini g‰sterdi. Adamcağız, bir k‰pek verince herkesi kendi usturasiyle tıraş ederdi. Hapishane berƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 143 herlerinin eline d€şmemek i‚in mahk‘mların ‚oğu onda tıraş olurlardı. Halbuki hapishanedeki millet ‰yle pek de nazlı kimseler değillerdi. Mahpus berberimizin lŒkabı "binbaşı"ydı. Bu lŒ-kabın kendisine hangi ‰zelliği g‰zetilerek verildiğini bilemiyorum. Şimdi, şu satırları yazarken, g‰z€m€n ‰n€ne geliyor bu adam. Uzun boylu, kuru, sesi ‚ıkmaz, olduk‚a da aptal bir delikanlıydı. Daima işiyle uğraşır; elinde, kayışı bilenmekten incelmiş usturasını sabahtan akşama kadar habire biler ve bu işe o kadar dalardı ki, tıraşı, galiba, hayatının biricik meşguliyeti sayardı. Usturası iyi bilendiği zaman birisi tıraş olmaya gelirse pek memnun oluyordu. Suyu her zaman i‚in sıcak, eli hafifti; ustura elinde yağ gibi kayardı. Sanatiyle ‰v€nd€ğ€, tıraş €creti olan bir k‰peği tenez-z€len aldığı belliydi. Paraya değil sanata değer veriyor g‰r€n€rd€. Bir g€n, binbaşıya hapishanedekileri fitliyen A. nın hapishane berberimizden de bahsedeceği tutmuş. Konuşurken de ondan, nasılsa, binbaşı diye bahsedermiş. Son derece ‰fkelenen, g€cenen binbaşı, A. nın adamakıllı canını yakmış. Bir yandan ağzından k‰p€kler sa‚arak gereken cezayı verirken, bir yandan da: — Binbaşının ne demek olduğunu biliyor muşuna kepaze herif!... Binbaşı ne demektir, bundan haberin var mı senin? Hem, kerata, s€rg€n€n birine binbaşı dersin, hem de bunu y€z€me karşı s‰ylemeğe c€ret edersin!... diye bar bar bağırıyordu. Bu binbaşı gibi bir adamla ancak A. ge‚inebi-lirdi.144 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Hapishaneye ayak bastığım g€nden beri, h€rriyet hayal etmeğe başlamıştım. S€rg€n hayatımın ne vakit biteceğini t€rl€ şekillerde hesabetmek en sevdiğim işti. Başka hi‚bir şey €zerinde d€ş€nemiyordum. ƒteki s€rg€nlerin de benim durumumda olup olmadıkla-rını bilemiyorum. Ama onların €mitlerindeki değişiklik beni ilk adımımdan beri hayrete d€ş€rm€şt€. H€r-riyetsiz bir mahpusun €mitleri, tabi• hayat s€ren bir adamınkilerden bambaşkadır. Serbest bir adam, tabiidir ki hayatının gidişinde-ki bir değişikliği, tasavvurunu ger‚ekleştirmeyi €mi-deder. Kendisi yaşarken, hareket ederken, tabi• bir hayatın akışına kapılmışken, d€ş€n€r bunları... Bir mahpus i‚in iş ‰yle değildir. Burada da bir hayat — bir hapishane, s€rg€n hayatı — var, diyelim. B€t€n s€rg€nler, hangisi olursa olsun, ne kadar m€ddetle s€r€lm€ş bulunursa bulunsun, i‚g€d€siyle, kesin olarak hayatının bu safhasının gelip ge‚ici bir şey olduğun• inanır. Her s€rg€n burada, evinde olmadığını her an, duyar; onda hep sanki misafirlikteymiş gibi, bir duygu vardır. Yirmi yılı iki yıl gibi g‰r€r. Hapishaneden elli yaşında ‚ıkarken bug€nk€ otuz beş yaşının babayiğitliğine hŒlŒ sahip olabileceğini sanır. "Daha ‰n€m€zde koca bir ‰m€r var!" diye d€ş€n€r ve b€t€n cansıkıcı kaygıları inatla kovmaya ‚alışır. HattŒ, m€ddeti belli olmaksızın, ‰zel b‰l€me g‰nderilenlerin bile bazan, €mitlendikleri olurdu. Belki Petersburg'dan izin ‚ıkar da "Ner‚insk madenlerine g‰nderilip m€ddetleri belli edilir... Eh, o vakit gel keyfim gel! Bir kere Ner‚insk'e kadar, aşağı yukarı, altı aylık bir yol var; hem de, hapishanenin aksi istikametinde y€r€mek ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 145 ne i‚ a‚ıcı şey! Ner‚insk'te m€ddeti doldurduktan, sonra da..." Hem de bu hesabı yapan ak sa‚lı ihtiyarlardı. Tobolsk hapishanesinde duvara zincirlenenleri g‰rm€şt€m. Bir tanesine baktım. Zincire bağlı oturuyor. Zinciri bir kula‚ uzunluğunda. Yatağı da yanında. Bun-ları, Sibiryada işledikleri son derece ağır su‚larda• ‰t€r€ b‰yle zincire vururlardı. Beş on yıl bu durumda kaldıkları olurdu. ‡oğu eşkıya ve hayduttu. Aralarında, adama benziyen yalnız bir kişi g‰rm€şt€m. Vaktiyle Sibirya'da memurmuş. Yavaş yavaş, fısıltıyla konuşuyordu. Tatlılaştırmaya ‚alıştığı hoş bir g€l€msemesi vardı. Bize zincirini yatakta rahat etmek i‚in ne yapmak gerektiğini g‰sterdi. Bu da, kim bilir, ne malın g‰z€yd€! Bunların hepsi gayet uslu dururlar, hallerinden memnun gibi g‰r€n€rler. Bununla beraber, hepsi de bir an ‰nce m€ddetini doldurmak i‚in can atar. Ama bunu ne diye isterler dersiniz. Sadece, bundan sonra, basık tavanlı, havasız, k€fl€ odalarından kurtulup hapishanenin avlusunda gezinebilmek i‚in... işte o kadar Yoksa hapsaneden asla ‚ıkamıyacaklardır. Zincirden kurtulmuş olanların, ‰l€nceye kadar hapishanede, pıran-ga altında kaldıklarını pekŒlŒ bilirler. Buna rağmen, zincir m€ddetlerini bir an ‰nce doldurmağı arzuluyor-lardı. Zaten hi‚bir emelleri olmasaydı, ‰lmeden veya ‚ıldırmadan beş altı yıl zincirde dayanabilirler miydi? Bazıları belki dayanamıyacaklardı da... ‡alışmanın beni kurtaracağını, sıhhat ve kuvvetimi tazeliyeceğini hissediyordum. Daim• huzursuzluk, 10146 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR ayaklanmış sinirlerim, kışlanın havasızlığı beni tama-miyle harabedebilirdi. Ancak, sık sık dışarda, temiz havada bulunmak, her g€n yorulmak, ağır şeyleri taşımaya alışmakla bunun ‰n€ne ge‚ebilirdim. Buradan kuvvetlenip sağlam, ‚evik, zinde ve ihtiyarlamadan ‚ıkacağımı sanıyordum. Yanılmadan da. İş ve hareket, bana faydalı gelmişti. Asilzade arkadaşlarımdan birinin hapishanede mum gibi eridiğini korkuyla g‰rm€şt€m. Hapishaneye, benimle beraber, hen€z gen‚ g€rb€z girmiş ve bir insan ha-rabesi halinde, sa‚ı başı ağarmış, beli iki b€kl€m, >ir de nefes darlığiyle ‚ıkmıştı. Ona bakarken: "Hayır! yaşamak istiyorum ve ya-şıyacağım..." diye d€ş€n€yordum. Ama ilk zamanda ‚alışma aşkım y€z€nden neler ‚ektim şu mahpuslardan! Uzun zaman hakaretti, alaylı s‰zlerle iğnelediler beni. LŒkin ben, kimseye aldırmıyor, kendimi canla başla işime veriyordum. Hi‚ olmazsa, en ‰nce ‰ğrendiğim kire‚ s‰nd€r€p karıştırma işine gidiyordum. Bu, hafif bir işti. İstihkŒm Œmirleri asilzadelere, m€mk€n olduğu kadar hafif iş vermek isterlerdi. Bunu, m€samahalı olmalarından ‰t€r€ değil, vazifeleri olduğu i‚in yapıyorlardı. Pek tabii ki, ağır işler €zerinde ‚alışan bir adamın yarısı kadar kuvvetli olup hi‚bir zaman ‚alışmamış bir kimseden, ‰tekinin yaptığını beklemek sa‚ma olurdu. Fakat bu "şımartmalar" her zaman i‚in yapılamıyor, hattŒ gizli tutuluyordu. Bu iş sıkı b!.r kontrol altındaydı. ‡ok defa bizler de ağır iş yapma zorunda kalıyorduk. Tabii, o zaman asilzadeler, diğerlerine g‰re iki kat eziliyorlardı. ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 147 Kire‚ s‰nd€rme işlerine €‚ d‰rt ihtiyar veya zayıf mahpusla bizleri g‰ndermek Œdet olmuştu. Bundan başka, yanımıza bu işin ustası bir mahpusu da ayrıca katarlardı. Bu birka‚ yıldan beri hep bizimle g‰nderilen Almazov adında, kuru, esmer, sert, titiz bir adamdı. Yaşlıydı; konuşmayı sevmez, herkese tiksinerek bakardı. Bizi son derece aşağı g‰r€rd€. Ama o kadar bezgindi ki, bizi azarlamaya bile €şenirdi. Kire‚ taşını ezdiğimiz sundurma da nehrin sarp, ıssız kıyısında idi. Kışın, hele puslu havalarda, nehre ve karşı tarafa bakmak ‚ok sıkıcıydı. Bu vahşi, Loş, manzarada h€z€n verici, y€rek ezici bir hal vardı. Ama bu ucu bucağı g‰r€nmiyen beyaz kar ‰rt€s€ €zerinde bir de g€neş parlayınca, manzara bir kat daha ‚ekilmez bir hal alırdı. İnsanın i‚inde, g€neye doğru bin beş y€z verstlik bir alana yayılmış bozkıra, bu, g‰z alabildiğine uzanan koca halıya doğru u‚mak arzusu beliriyordu. Almazov hep sessiz, ama sert bir tavırla iş g‰r€rd€. İ‚imizden, ona gerektiği gibi yardım edemediğimizden ‰t€r€ Œdeta utan‚ duyardık. O ise, bizim yardımımız olsa da, olmasa da, işi tek başına kolayca başarırdı. Galiba, ona karşı kabahatli durumda bulunalım, faydasızlığımızı anlıyarak utanalım diye, bizden hi‚ yardım istemiyordu. Bunula beraber b€t€n iş de, yakılmak €zere getirdiğimiz kire‚ taşiyle dolu ocağın hazırlamasından ibaretti. Ertesi g€n, kire‚ taşı tamamiyle yandıktan sonra ocaktan ‚ıkarma işi başlıyordu. Hepimiz birer ağır el ‚ekici alarak, hususi tahtalar €zerine yaydığımız toprakları d‰vmeğe başlardık. Bu pek hoşa giden bir148 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR işti. ‡abucak dağılan kire‚ taşı kolaylıkla, gayet bi-‚imli bir şekilde ufalanıyor, hemen beyaz, parlak bir toz haline geliveriyordu. Elimizdeki koca ‚eki‚lerin ‚ı-kardığı g€r€lt€ pek hoşumuza gidiyordu. Yoruluyor, ,gene de bir hafiflik duyuyorduk. Yanaklarımız kızarıyor, damarlarımızdaki kan artan bir hızla dolaşıyordu. Almazov da bizi k€‚€c€k ‚ocuklarımız gibi k€‚€msiye-rek seyrediyordu. Bir yandan da piposunu ‚ekiyor, konuşmaya l€zum g‰rd€ğ€ zaman ağzından pek de kolay anlaşılamıyan birtakım mırıltılar ‚ıkarıyordu. Bununla beraber, Almazov, herkese karşı b‰yleydi. Hem aslında iyi bir adamdı galiba... Bundan başka beni g‰nderdikleri başka bir iş de, atelyede torna ‚arkını d‰nd€rmekti. ‡ark b€y€k ve ağırdı. Harekete getirmek i‚in hayli kuvvet istiyordu. Hele tornacı, memurlardan birine bir merdiven trab-zanı veya b€y€cek bir masa ayağı yontarken, bunlar i‚in b€y€k kalaslar kullanıldığından, ‚arkı ‚evirmek pek g€‚leşiyordu. B‰yle olunca ‚oğu zaman asilzade B, yi de benimle birlikte g‰nderirlerdi. Bu ‚ark d‰nd€rme işi daima bize verilirdi. B., gen‚ olmasına rağmen, zayıf, cılız, g‰ğs€nde ağrısı olan bir adamdı. Hapishaneye benden bir yıl ‰nce gelmişti. Yanında iki de arkadaşı varmış. Biri, hapishane hayatı boyunca gece g€nd€z dua eden; (b‰ylece de b€t€n mahpusların saygısını kazanan) gereken zamanda da ‰len bir ihtiyardı. ƒteki ise, hen€z ‚ok gen‚, g€rb€z, k‰rpe, pembe y€zl€, cesaretli bir delikanlıydı, Gen‚ adam, yolun yarısından sonra yedi y€z verst kadar bir yol boyunca, yorgun d€şen B. yi taşımış. Arkadaşlıkları, biribirine bağlılıkları eşine az raslanır ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 149 derecedeydi. B. ye gelince; o, okul g‰rm€ş, as•l, y€ksek ruhlu, ama hastalık y€z€nden hır‚ın, sinirli bir adamdı. ‡arkı ikimiz ‚eviriyor, bunu yaparken de eğleniyorduk. Hem bu iş benim i‚in m€kemmel bir spor oluyordu. Bir de kar temizlemesini ‚ok severdim. Bu ‚oğu zaman tipi ve fırtınalardan sonra sık sık g‰r€len bir hizmetti. Yirmi d‰rt saat s€ren tipiden sonra bazı evler pencerelerine kadar, bazıları da tamamiyle kar altında kalırdı. Tipi kesilip g€neş kendini g‰sterdikten sonra, bizleri, hattŒ bazan b€t€n hapishane halkını, b€y€k kafileler halinde, dışarı ‚ıkarırlardı. H€k€met binalarının ‰n€ndeki karları temizlerdik. Hepimize birer k€rek verilirdi. Bazı zaman bu iş de hayli zorlu olurdu. ‡aresiz hepimiz birden ‚alışmaya koyulurduk. Yumuşak, hen€z yatışmaya başlıyan, €st€ hafif‚e donmuş. kar k€melerinden becerikli hareketlerle k€reğe aldığımız kısımlar etrafa dağılırken, havada parlak bir toz halini alırdı. K€rekler, g€neşte parlıyan beyaz yığınlar €zerinde durmadan işlerdi. Ama mahpuslar bu işi her vakit istekle yaparlardı. Kahkahalar, bağrışmalar, n€kteler gırla gidiyordu. Sonra da kar topuna başlarlardı. Tabii, ‚ok ge‚meden, ağır başlı ge‚inen neşe d€şmanlarının itirazları y€kselirdi. B‰ylelikle umumi neşe daima bir hırg€r, bir kavga doğururdu. Yavaş yavaş ahbap ‚evremi genişletmeğe başladım. Ger‚i, kendim hen€z ahbap d€ş€necek halde değildim. ‡€nk€ hŒlŒ huzursuz, gamlı idim, kimseye g€venim yoktu. Ama bir‚ok kimseyle kendiliğinden ahbap oluverdim. Beni ilk ziyarete gelenler arasında150 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Petrov vardı. Ziyaret kelimesi €zerine de dikkatinizi ‚ekerim. Petrov, ‰zel b‰l€mde, bizden en uzak kışladaydı. Bizleri biribirimize yaklaştıracak ortak hi‚bir şeyimiz olmayışı, aramızda bir m€nasebet kurulabilmesine pek de imkŒn bırakmıyordu. Bununla beraber Petrov, şu ilk zamanda, hemen hemen herg€n bana uğramağı veya paydos saatlerinde, herkesten uzaklaşarak, kışlalar arkasında dolaştığını sırada yanıma gelmeği Œdeta vazife sayardı. ƒnceleri bundan hoşlanmamıştım. Ama Petrov, ne yaptı etti, fazla konuşkan olmadığı halde, ziyaretleri beni gittik‚e sarmaya başladı. Kısa boylu, iri yapılı, ‚evik, kıvrak, saz benizli bir adamdı. Y€z€ sevimli, elmacık kemikleri geniş, bakışları cesaretli idi. Sık, beyaz, inci gibi dişleri vardı. Ağzında, alt dudağının arkasında, daima d‰v€lm€ş t€t€n saklardı. Zaten, bu t€t€n ‚iğneme Œdeti bir‚ok -mahpuslarda vardı. Petrov, yaşından gen‚ g‰r€n€rd€. Kırk yaşında olduğu halde, ona, otuzundan fazla denemezdi. Benimle serbest konuşur, bununla beraber terbiyeden, nezaketten uzaklaşmazdı. Yalnız kalmak istediğimi anlar anlamaz, bir iki dakika konuştuktan sonra, derhal beni bırakır, hi‚bir mahpusa yapmadığı halde, nezaketime teşekk€r ederek ayrılırdı. G‰r€şmelerimizin bu ilk zamandaki şeklini hi‚ kaybetmemesi, ger‚ekten dikkate değer bir noktadır. Bununla beraber Petrov bana tam mŒnasiyle bağlıydı. Bu adamın bana ni‚in geldiğini, ne diye boyuna bana yakınlık g‰sterdiğini bir t€rl€ anlıyamamışını-dır. Ger‚i ‰nceleri benden şunu bunu ‚alıyordu, ama ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 151 bunu kazara yaptığını, gelmesindeki maksadın bu ol-madığım sanıyordum. Hemen hemen hi‚bir zaman pa-ra istemezdi. Yani gelmesi para veya başka birtakım ‚akarlar i‚in değildi. Nedense, Petrov'la birlikte olduğum zaman, ken-dimi evde, şehirde, kısacası hapishaneden başka bir yerde sanıyordum. Onu hapishaneye hi‚ yakıştıramıyordum. Bana, hapishaneye ait ‰nemli havadisleri ‰ğrenmek, beni ziyaret etmek, hepimizin nasıl olduğumuza bakmak i‚in uğruyor gibi gelirdi. Her zaman, sanki birisiyle bulaşacak veya onu bekliyen bir adam, ya da bir iş varmış gibiydi. Acele ediyormuş gibi g‰r€nmesine rağmen, fazla telŒşlı intibaı da vermezdi. Bakışları da tuhaftı, konuşurken, c€ret, alay ifadesiyle doluydu. Birisiyle konuşurken, konuştuğuna değil, onun €st€nden, uzaklara bakardı. Sanki, ‰n€ndekinin g‰rmesine engel olduğu bir şeye bakmaya ‚alışıyordu. Bazan Petrov benden ‚ıkınca, nereye gidecek diye arkasından mahsus bakardım. Bekliyenleri nerde aca-ba diye merak ederdim. Ama benden ayrıldıktan sonra, acele acele, ya kışlanın birine, ya da mutfağa girerdi. Orada da konuşanların birinin yanına oturarak dikkatli dikkatli dinlerdi. Bazan kendisi de lŒfa karışıp canlı bir tartışmaya dalardı. Biraz sonra da birdenbire s‰z€n€ keserek susuverirdi. LŒkin konuşsa da sussa da, dediğim gibi .€zerinde hep ge‚erken uğramış, bekliyenleri varmış gibi bir hal vardı. İşin garibi, Petrov'un elinde, onu oyalıyacak hi‚bir işi yoktu. G€nl€k hizmetten sonra daima işsiz g€‚s€z otururdu. Bir sanatı yoktu. Parası da yoktu. Ama,. para yokluğundan şikŒyet‚i değildi. Benimle neler, ne-152 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR ler konuşmazdı!... Konuşması da kendisi gibi tuhaftı. Hapishane arkasında dolaştığımı g‰r€r, birden bire ba-na doğru y€r€meğe başlardı. Hızlı hızlı y€r€r; sert‚e d‰nerdi. Y€r€yerek gelirdi, ama siz, koşmuş zanneder-diniz. — Merhaba! — Merhaba. — Rahatsız etmiyorum ya? — Rica ederini. — Size, Napoleon hakkında bir şey soracaktım. :şu mahut Napoleon, sekiz y€z on iki yılındaki asıl Napoleon'un akrabası mıymış? (Petrov, kantonistlerden olduğu i‚in okuma yaz-ması vardı). — Evet, ‰yleydi. — Ne bi‚im cumhur başkanıymış bu adam? Petrov ‚abuk, kesik soruyor, sanki sorduklarını bir an ‰nce ‰ğrenmek istiyordu. G‰ren de, ‰nemli, ace-le bir iş i‚in bilgi topluyor, derdi. Napoleon'un cumhur başkanlığının aslını anlattım; yakında imparator olma ihtimalinden de bahsettim. — Bu da ne demek oluyor? Elimden geldiği kadar, bunu da a‚ıkladım. Petrov, her şeyi anlayıp, hızla kavrıyarak, dikkatle beni dinliyordu. HattŒ kulağını benden yana vermişti. — Hem... Size bir şey daha sormak istiyordum Aleksandr Petrovi‚. Diyorlar ki, en uzun boylu bir insan b€y€kl€ğ€nde, kolları topuklarına kadar uzanan maymunlar varmış. Doğru mu bu? ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR •153 — Evet. Varmış. — Ne bi‚im şeyler acaba bunlar? Bildiğim kadar bunu da anlattım. — Nerede yaşıyor bu maymunlar? — Sıcak memleketlerde. Sumatra adasında bulunuyorlar... — Amerikada mı? işittiğime g‰re, orada insanlar baş aşağı y€r€rlermiş. — Hayır. Baş aşağı y€r€mezler. Siz, antipot'lar-dan behsediyorsunuz. Ona, Amerikanın, elimden geldiği kadar da anti-pot'ların ne demek olduğunu anlattım. Petrov, sadece bunu dinlemek i‚in gelmiş gibi, b€y€k bir ilgi g‰steriyordu. — Bir şey daha!... Ben ge‚en yıl Kontes Lavaliere hakkında Dumas' nın bir eserini okumuştum. Yaver Arefyev vermişti. Bu doğru mu, yoksa uydurma mıydı? — Tabii uydurmadır. — Eh, hoş‚a kalın. Teşekk€r ederim... ve Petrov, birden bire uzaklaşıverdi. İşte b€t€n sohbetlerimiz bu şekildeydi. Soruşturup, hakkında bilgi edinmeğe uğraştım. M., Petrov'la aramdaki ahbaplığı duyunca pek telŒşlandı. Hapishaneye ilk geldiği sırada, Petrov'un, €zerinde yaptığı korkun‚ tesir, mahut Gazin'inkini de ge‚mişti. Onun hakkında diyordu ki: — B€t€n mahpuslar i‚inde en azimli, en g‰z€n€ budaktan esirgemiyeni Petrov'dur. Her şeyi yapacak kabiliyette bir adamdır o... Aklına bir şeyi koydu mu, hi‚bir engel tanımaz. HattŒ, aklına eserse, sizi bile154 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR doğrayıverir. Hem de bunu kılı kıpırdamadan yapar; hi‚bir pişmanlık da duymaz. Bana kalırsa, onun aklı tem değildir. Petrov hakkında d€ş€nd€kleri beni de hayli meraklandırdı. Hoş, M. neden b‰yle d€ş€nd€ğ€n€ kendisi de bilmiyordu ya... İşin tuhafı, Petrov'la aramızdaki ahbaplık, M. nin s‰ylediğinden sonra da, birka‚ yıl daha s€rm€şt€. Hemen hemen her g€n konuşuyorduk. Sebebini bir t€rl€ anlıyamadığım halde Petrov bana i‚ten bağlıydı. Bununla beraber, hapishanede gayet sakin, uslu oturup €rk€tecek hi‚bir şey yapmazken, onunla konuşmamda M. nin haklı olduğuna kanaat getiriyordum. Ger‚ekten Petrov, m€thiş azimli, korkusuz ve €zerinde hi‚bir baskı tanımıyan bir adam olmalıydı. Neden b‰yle d€ş€nd€ğ€m€ kendi kendime a‚ık-lıyamıyordum. Yalnız şu kadarını s‰yleyim ki, cezalandırılmaya g‰nderilirken binbaşıyı ‰ld€rmeğe kalkan. ve binbaşının arabaya binip gitmekle, elinden, mahpusların dediği gibi "mucize kabilinden" kurtulduğu mahk‘m, Petrov'du. ƒnce de, daha s€r€lmeden, talim zamanında bir albay ona el kaldırmış. İhtimal ki, Petrov, bundan ‰nce de az dayak yememişti. Ama bu def• buna dayanamamış, g€peg€nd€z b€t€n askerin ‰n€nde albayı s€ng€leyivermiş. Ger‚i bu vakayı b€t€n ayrıntılariyle bilmiyorum Kendisi de bundan hi‚ bahsetmemişti. Ş€phesiz ki, b€t€n bunlar, tabiatının ne derece ‚etin olduğunu ortaya koyan ‰fke taşkınlıklarıydı. LŒkin doğrusunu s‰ylemek gerekirse pek seyrek g‰r€len b‰yle halleri dışında Petrov, ger‚ekten uslu, sakin bir adamdı. İ‚in-de birtakım ihtirasları, hattŒ kuvvetli, yakıcı ihtirasƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 155 ları gizlediği belli oluyordu. Bununla beraber, k‰m€r-lerin yanması k€llerin altında oluyordu... Petrov'da, başkalarında olduğu gibi, bir fiyakacı-lık veya gurur g‰rm€yordum. Pek az kavga ederdi. Beri yandan Sirotkin'den başka kimseyle arkadaşlık ettiği yoktu. Onu da, ancak ihtiyacı olduğu vakit, g‰r€rd€. Petrov'un bir defa m€thiş bir hiddetine şahit olmuştum. Birisi ona istediği bir şeyi vermemiş, kızdırmıştı onu... Hasmı, iri yarı, kuvvetli, hır‚ın, alaycı ve olduk‚a cesur bir mahpus, sivil sınıftan Vasili Antonovdu. Bir m€ddet bakışıp durdular. Ben de, meselenin •‚ok ‚ok bir pataklama ile biteceğini sanmıştım. ‡€nk€ Petrov sık sık değilse de, arada bir, d‰v€ş€r hem de en bayağı s€rg€nler gibi k€frederdi. Bu defa ise, b‰yle olmadı. Petrov'un birden bire benzi attı. Dudakları morardı, titremeğe başladı. G€‚l€kle nefes alıyordu. Oturduğu yerden kalktı, ‚ıplak ayaklarının yavaş, gayet yavaş sessiz adımlariyla (yazın, yalınayak gezmeği severdi), Antonov'a yaklaş-tı. Bağrışma, g€r€lt€ dolu kışlada her şey birden bire •sustu o anda. Sinek u‚sa duyulurdu. Herkes, ne olacağını merak ediyordu. Antonov da yerinden fırladı; •beti benzi u‚muştu. Dayanamadım, kışladan dışarı ‚ıktım. Merdivenden inmeğe vakit kalmadan, bı‚aklanmış adamın haykırışını duyacağımı sanmıştım. Ama iş bu defa da hŒdisesiz kapanıvermişti. Antonov, daha Petrov ona yaklaşırken, kavgaya sebebolan eşyayı sessizce, aceleyle ‰n€ne fırlatmış.156 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Bunlar da, bir pa‚avrayla ayak sargılarından ibaretti... Tabi• Antonov, aynı zamanda hem Œdet yerini bulsun diye, hem de şerefini korumak ve ‰yle pek fazla, korkmadığını g‰stermek i‚in, peşten bir iki k€f€r sa-vurmuş. Ama Petrov k€f€rlere ‰nem vermemiş, mukabele bile etmemiş. Mesele kendi yararına hallolduk-tan sonra k€f€r€n ne ‰nemi olabilir? Petrov memnunluk i‚inde pa‚avraları almış. Bir ‚eyrek saat sonra, bir şey olmamış gibi, haylaz haylaz hapishanenin şurasında burasında dolaşıyor, burnunu sokup dinliyebile-ceği meraklı konular €zerine bir konuşma arıyordu. G‰r€n€şte onu her şey ilgilendiriyordu. Ama as-lında, nedense, ‚oğu zaman her şeye karşı tamamiyle kayıtsızdı. Hapishanede, işsiz g€‚s€z, bir ‰te bir beri gezer dururdu. Petrov, g€‚l€ kuvvetli, her işi başarabilecek kudrette olmasına rağmen, işsiz kalıp vaktini k€‚€k ‚ocuklarla oynayıp oyalanmakla ‰ld€ren bir adam gibiydi. Onun hakkında anlıyacağım bir nokta daha vardı: neden hŒlŒ hapishanede idi. Şimdiye kadar ni‚in ka‚mamıştı buradan? Şiddetle istedikten sonra, ka‚makta teredd€detmezdi. Mantık, Petrov gibi insanlara ancak bir şeyi şiddetle arzulamalarına kadar hŒkim olur. Ama onları istedikten sonra, bu isteklerinin! ger‚ekleşmesine engel olacak herhangi bir kuvvet yery€z€nde yoktur. Hem de eminim ki, gayet ustaca, yaptığını kimseye sezdirmezdi. A‚lığa katlanarak, orman-da veya derenin sazları arasında haftalarca saklanırdı. Herhalde bu fikir hen€z hatırına gelmemişti veya. Petrov şimdilik b‰yle bir şeyi tam olarak arzu etmiyordu.Doğrusu akıl etme kabiliyeti pek fazla olmadığı gibi, d€ş€ncesi de hayli kıt bir adamdı. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 157 Bu gibi insanlar tek fikirli olarak d€nyaya gelirler. Bu fikir onları şuursuzca hayatları boyunca şuraya buraya s€r€kler ve bu b‰yle, arzularına g‰re, bir iş buluncaya kadar devam eder. Bundan sonra da artık kafalarına ihtiya‚ları kalmamıştır. Hayret ettiğim bir şey vardı: Œmirini, sırf dayak yemek i‚in ‰ld€ren bir adam, hapishanede nasıl oluyor da b‰yle kuzu gibi, hi‚ sesini ‚ıkarmadan sopa altına yatıyordu? Ka‚ırdığı şarap y€z€nden yakalandığı vakit dayak yediği olurdu. Bir sanatı olmıyan diğer s€rg€nler gibi, Petrovda bazan, şarap ka‚ak‚ılığı yapar-dı. Ama sopa altına yatarken, buna, g‰n€l rızasiyle katlanıyormuş gibi bir hali vardı. Durumundan, bu •cezaya m€stahak olduğunu kabul ettiği, aksi takdirde, ‰ld€rseler bile, b‰yle şeye rıza g‰stermiyeceği anlaşılıyordu. Hayretimi uyandıran bir nokta daha vardı. Bu, Petrov'un bana g‰sterdiği samimiyete rağmen ‰te be-TJnıi ‚alışmasıydı. Bu hal ona vakit vakit gelirdi. Birisine g‰t€rmek €zere verdiğim İncilimi i‚ eden de oydu. Y€r€yeceği yol, birka‚ adımlıktı. Ama Petrov, yolda bir alıcıya raslamış, hemen kitabı ona satıvermişti. Aldığı parayı da derhal i‚kiye verdi. Ş€phe yok ki, o g€n bunu yapmağı pek canı ‚ekmişti; bu derece arzulanan şey de mutlaka elde edilmeliydi, •şte •b‰ylesi, bir şişe i‚kiye vereceği bir yirmi beş k‰peklik i‚in kolayca adam ‰ld€r€r. Halbuki başka zamanda •‰n€nden binlerce ruble ge‚er de bakmaz bile. Akşam, hırsızlığını kendisi anlattı. Anlatırken de ne utanma, ne de pişmanlık g‰stermişti. G€ndelik bir vakadan bahseder gibi, gayet soğuk kanlıydı. Onu iyi-ce haşlamaya başladım. Doğrusu, incilime pek acımış-158 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR tım. Petrov, hi‚ kızmadan, gayet uslu beni dinliyor; incilin ‚ok faydalı bir kitap olduğunu da kabul ediyor, bu kitaptan yoksun kaldığım i‚in benim hesabıma i‚ten €z€l€yordu. Ama kitabı ‚aldığı i‚in asla pişmanlık duymuyordu. Bu y‰nden o kadar kesin bir tavrı vardı ki, azarlamayı derhal kestim. Petrov'un, hiddetime sabır ve tahamm€l€n€n sebebi de, herhalde, b‰yle bir hareketi hoş g‰r€p, kızmamanın elde olmayışına hak vermesiydi. "Varsın azarlasın da i‚inin zehrini d‰ks€n bari!... Yoksa aslında iş, incir ‚ekirdeğini doldurmıyacak kadar sa‚ma bir şey; cidd• bir adamın €zerinde durmasına değmi-yecek kadar sa‚ma..." diye d€ş€nd€ğ€ her halinden belli oluyordu. Petrov, galiba, beni ‚ocuk, hattŒ d€nyada en basit şeylere aklı ermiyen bir bebek sanıyordu. MeselŒ, onunla bazan bilim ve kitap dışı bir konu €zerine konuştuğumuz vakit, sorularımı gayet kısa c€mlelerle, belli ki, nezaket gereğince cevaplandırırdı. Bir‚ok defa kendi kendime sorardım: benden istediği bu koyu bilgileri ne yapacak bu adam? HattŒ konuşmalarınız sırasında onu gˆz uciyle s„zerdim. Sakın benimle alay etmiş olmasın!... Hayır. Cidd• ve dikkatle dinliyordu. Ama, pek o kadar da değil ya... ve bu hal, beni bazan kızdırırdı. Suallerini doğruca, aƒıkƒa sorardı. Ama, verdiğim cevaplara pek hayret etmez, hatt‹ biraz dalgın dinlerdi, ihtimal ki, hakkımda uzun boylu kafasını yormadan edindiği fikir şˆyleydi. Benimle, başka insanlarla olduğu gibi, konuşulmazdı, kitaplardan başka konulardan anlamadığıma, anlıyacak kabiliyette …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 159 •olmadığıma gˆre, beni boşu boşuna bˆyle konularla yormamalıydı. Petrov'un beni sevdiğine emindim, buna hayret de ediyordum. Acaba beni, olgunlaşmamış bir adam sayıyor da, bana, her kuvvetli yaratığın kendisinden za-.yıf olana karşı iƒ g„d„siyle duyduğu bir ƒeşit merhametle acıyor muydu? Bunu bilemiyorum. B„t„n bunlar, onu, ˆtemi berimi ƒalmaktan alıkoymuyordu ama soyarken bile bana acıdığından emindim. ihtimal ki, eşyamı kaldırırken: "Bu da, adamım diye, d„nyada geziyor!... Daha malını korumaktan ‹ciz..." diye d„ş„n„rd„. Fakat, galiba, bunun iƒin seviyordu beni. Bir kere ağzından: "Pek fazla iyi kalblisiniz. O kadar saf, •o kadar safsınız ki, size acıyacağım geliyor!" sˆzlerini kaƒırmıştı. Bir dakika sonra da, "Ama sˆzlerime da-rılmayınız, Aleksandr Petroviƒ, iƒimden geldi de sˆyle-dim;" diye il‹ve etti. Bu gibi adamlar, bazan hayatta, bir devrimle, yada herkesin katıştığı bir faaliyetle birden bire sivri-lirler, bˆylelikle mizaƒlarına gˆre bir iş bulmuş olur-dar. Œok konuşmazlar, ne de herhangi bir işin d„ş„nce--den iş alanına ƒıkmasında ˆnc„l„k edebilirler. Fakat -baş icraatƒı olurlar, bunu herkesten ˆnce de yaparlar, işte, g„r„lt„s„z, n„mayişsiz girişirler, daima ˆn safta, her t„rl„ engelin ortadan kaldırılması iƒin uğraşırlar. Bunu d„ş„nmeden, korkmadan, tehlikenin ağzına dos-doğru atılarak yaparlar. Geri kalanlar da bunların arkasından, gˆzleri kapalı, sonuna kadar giderler, ƒoğa zaman da hayatlarına veda ederler. Petrov'un sonunun iyi olacağına inanmıyorum. Mutlaka, vadesi geldiği anda her “ey bitiverecektir160 …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR onun iƒin... H‹l‹ yaşıyorsa, demek hen„z sebep ortaya ƒıkmamıştır. Ama, kim bilir? Belki de saƒları be-yazlaşıncaya kadar yaşar, gayesiz şurada burada dolaşarak ihtiyarlayıp eceliyle ˆl„r. Fakat yine de, bence, M. nin, Petrov'un hapishanenin en azimli adamı olduğu hakkındaki sˆzleri, doğrudur. VIII AZİMKAR ADAMLAR. LUŒKA Bir insanın azimkar olup olmadığını kestirebil-mek kolay olmuyor. Bˆylelerine her yerde olduğu gibi, s„rg„nde de pek az raslanır. Bakarsın, gˆr„n„şte dehşetli bir adamdır. Bir de anlatılanları duyunca, yanından kaƒarsın, •lk zamanlarda, bir iƒg„d„ ile onlardan uzaklaşmaya ƒalışırdım. Sonraları korkunƒ kaatiller hakkında bile kanaatlerim hayli değişti. Kaatil olmadığı halde, altı cana kıymış bir caniden daha korkunƒ insanlar gˆrd„m. …yle cinayetler vardır ki, bunların iƒy„z„ hakkında en ilkel bir fikir edinmek bile hayli g„ƒt„r. Œ„nk„ bu cinayetler pek garip birtakım sebeplerle işlenmiştir. Bˆyle cinayetlere de, ƒoğu zaman, basit halk arasında raslanır. Œok defa şˆyle bir kaatil tipi gˆr„l„r. Adamcağız kendi halinde, sessiz yaşamakta, ƒilesini doldurmaktadır. Dı-diyelim ki, ya bir mujik, veya birisinin toprak kˆlesi yahut da şehrin basit halk tabakasından, belki de askerdir. Bir de bakarsın, zembereği kopmuş gibi, birden bire boşalıverir; dayanamıyarak d„şmanını, onu ezeni. …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 161 bıƒaklayıverir... Asıl gariplik de bundan sonra başlar. Bu adam bir zaman kendi kalıbının dışına ƒıkmıştır. Bununla beraber, ilk ˆld„rd„ğ„ adam, onun d„şman, kendisine zulmeden biriydi. Yaptığı, bir suƒtu; fakat b„sb„t„n anlaşılmaz bir şey değildi. Œ„nk„ ortada bir sebep vardı. L‹kin bu adam, bundan sonra da, hiƒbir d„şmanlık olmadığı halde, keyif iƒin, bir yan bakış, bir kaba s‰z y€z€nden yeni cinayetler işler. Artık bunu sadece, kabadayılığını g‰stererek, "Savulun, ben geliyorum!..." gibilerden y€r€d€ğ€ zaman etraf ındaki-leri ka‚ıştırmak i‚in yapmaktadır. Sarhoşa d‰nm€ş, hummaya tutulmuş gibidir. Sanki yasak edilmiş sınırı aştıktan sonra, her t€rl€ kutsallığı ayak altına almaktan hoşlanır. Sanki onu b€t€n kanun ve nizamları ‚iğnemeğe kışkırtan bir kuvvet vardı. Yine bu kuvvetin tesiri altında sınırsız bir h€rriyeti, etrafına dehşet vermeği arzulamaktadır. İhtimal ki, b€t€n bu duygular; y€ksek bir kalede bulunan birinin, ‰n€ndeki u‚uruma eğilirken hissettiklerine benzer. Her şeyin bir an ‰nce bitmesi i‚in basaşağı kendini atmaya hazırdır. Hem de bu gibi haller, pek uslu ve o vakte kadar tamamiyle silik kalmış kimselerde g‰r€l€r. Bazıları, girmiş oldukları yeni kalıbı kendileri i‚in ‰v€nme vesilesi sayarlar. Eskiden ne kadar ezilmiş ve boyun b€k€k idiyseler, şimdi o nispette yaman, duman attırıcı . g‰r€nmek arzusundadırlar. Etrafa saldığı dehşetten . zevk alır; insanlarda uyandırdığı tiksinme duygusunu ., Œdeta sever. Pervasız tavır takınır; bu durumda, i‚inden, bir an ‰nce cezanın gelmesini, h€k€m giymeyi 11162 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRAI.AR bekler. ‡€nk€ yapmacık pervasızlıktan artık bıkmıştır. Meraka değer bir nokta da bu gibi tavır ve g‰sterişlerin ancak cezanın uygulanacağı yere kadar s€r-mesindedir. Bundan sonra b€t€n bunlara, bı‚akla kesilmiş gibi son verilir. Sanki bu g‰sterişlerin belirli bir zaman i‚inde yapılıp, sonra da onlardan vazge‚ilmesi gerekliymiş gibi... Adanı, birden bire uslanır, k€‚€l€r, pa‚avraya d‰ner. Cezalandırılırken ağlayıp uzlar, halktan af diler. Hapishaneye ‰yle miskin ve mendeburca, ağzından salya, burnundan s€m€k akarak gelir ki, bakıp: "Beş altı kişiyi ‰ld€ren adam bu muymuş?..." diye hayret edersiniz. Tabi•, ‰yleleri de ‚ıkar ki, hapishanede bile kolay kolay uslanmaz, hŒlŒ şu g‰steriş ve gevezeliklerinden vazge‚mez. "Siz beni g‰r€yor musunuz? Altı cana kıymış bir adamım ben!" der gibi bir halleri vardır. Ama sonunda onlar da yatışırlar. Arada bir, vakit ge‚irmek, hayatlarının bu biricik "kabadayılığını", bu astı-ğj astık kestiği kestik devirlerini hatırlarlar, o kadar. Saf birisini bulup da karşısında kurumlanarak ve vakasını anlatmaktan ne derece zevk duyduğunu hi‚ g‰stermeksizin eski kahramanlıklariyle ‰v€nmekten pek hazzederler. "İşte ben b‰yle bir adamını!" gibilerden ‰v€n€r dururlar. Hele bunların gururlanıyorlarmış hissi vermesin diye, aşırı bir duyarlıkla konuşmaları, hikŒyeyi gayet ƒnemsiz bir şeymiş gibi anlatmaları ger‚ekten g‰r€lmeğe değer! Ya seslerini al‚altıp y€kselterek bahsettiklerinin olduğundan daha ‰nemli g‰r€nmesini sağlaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 163 maya uğraşmaları... Nereden de ‰ğrenmişler b€t€n bu d€zenleri? Bir kere, hapishaneye ilk geldiğim sırada, ranzamda işsiz g€‚s€z uzanmışken, b‰yle bir konuşmaya kulak misafiri olmuştum. Tecr€besiz olduğumdan, anlatanı, heybetli, korkun‚ bir haydut, g‰r€lmemiş derecede sert tabiatlı bir adam sanmış, hattŒ onun yanında Petrov'u pek ‰nemsiz bile g‰rm€şt€m. HikŒyenin konusu, Luka Kuzmi‚ adındaki bu adamın tamamiyle sebepsiz, sırf kendi keyfi i‚in, bir binbaşıyı nasıl hakladığı idi. Luka Kuzmi‚, kendisinden daha ‰nce de bahsettiğim, kışlamızın ufak tefek, sivri burunlu, gen‚ Ukraynalı mahpusuydu. Aslı Rustu ama g€neyde doğmuştu. Galiba, bir pomeş‚ik'in toprak k‰lesiydi... "Sinek k€‚€k ama mide bulandırır." hesabı, insanı rahatsız edici, iğneleyici bir hali vardı. Bununla beraber mahpuslar sadece i‚g€d€leriyle kolayca insanın i‚ini okurlar. Arkadaşları arasında pek sayılmıyordu, veya s€rg€n tabiriyle "pek takmıyorlardı onu..." Luka son derece gururluydu da... O akşam ranzasında oturmuş, bir g‰mlek dikiyordu. Zaten i‚ ‚amaşırı dikmek sanatıydı onun... Yanında, ranza komşusu iri yarı, hımbılca, ama iyi kalbli ve sokulgan bir delikanlı olan Kobilin oturuyordu. Lu‚ka, komşusu olduğundan, onunla pek sık kavga ediyor, onu k„ƒ„ms„yor ve kendisine m„stebitƒe muamele ediyordu. Safdil Kobilin bunun yek farkında değildi. Bu defa da Luƒka'nın hik‹yesini ilgisiz ilgisiz dinliyerek y„n ƒorap ˆr„yordu. …teki y„ksek sesle ve164 …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR tane tane anlatıyordu. Herkes tarafından işitilmesini istediği belli olduğu halde, en ƒok Kobilin'e anlatıyor-muş gibi bir hali vardı, •ğneyi beze batırırken: — Memleketimden... efendime sˆyleyim... serserilik suƒiyle Œ. ye s„r„l„rken... Kobilin sˆz„n„ kesti: — Ne vakit oluyordu bunlar? — Taze fasulye ƒıkınca, ikinci yıl bitmiş olacak... K. ye gelince, beni bir zaman iƒin hapishaneye tıktılar. Baktım, benimle beraber oturan on iki kişi de Ukraynalı, ama o boylu boslu, kanlı canlı, ˆk„z gibi heriflerin hepsi de son derece uyuşuk. Bu y„zden yemekler kˆt„ ƒıkıyor; binbaşıları, keyfine gˆre sağa sola emir yağdırıp duruyor. (Luƒka, konuşması sırasında, bazı kelimeleri mahsus yanlış sˆyl„yordu.) — Bir g„n geƒti, iki g„n geƒti... Baktım, bizim millette hareket yok. "Neden bu enayiye kavuk sallıyorsunuz?" diye sordum. Pis pis sırıtırak: "İstersen git de kafa tut!" demezler mi? Hiƒ sesimi ƒıkarmadım. Aman ƒocuklar, hele şu Ukraynalılardan bir tanesi pek tuhaftı. (Luƒka, birdenbire, Kobilin'e anlatmaktan vazgeƒerek, etrafındakilere dˆnm„şt„.) — Mahkemede nasıl h„k„m giydiğini, yargıƒlarla nasıl konuştuğunu anlatır dururdu. Anlatırken de h„ng„r h„ng„r ağlardı. Arkasında ƒocuklariyle karısını bırakmıştı. Kart bir adamdı; ak saƒlıydı, şişkoydu. "Bakıyorum, diyordu, şu iblis oğlu iblis bir şeyler yazıp duruyor. Kendi kendime: şimdi ortadan ƒatlayıp geberiverse şu kˆpoğlu herif! diyordum. O ise, boyuna …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 165 yazıp ƒiziyordu. Hem de ˆyle şeyler yazmış ki, beni mahvedip bitirdi!..."ı Bir sap iplik versene Vasya, benimki pek ƒ„r„k. Vasya iplik uzatarak: — Pazardan... dedi. Luƒka, ipliği ışığa gˆstererek: — Benim dikim evindekiler bundan daha iyi. Geƒen g„n mal•l„ gˆndermiştik. Kim bilir, hangi namussuz karıdan aldı bunları. — Yavuklusundan almıştır. Unutulmuş olan Kobilin sordu: — E, binbaşı ne oldu? Luƒka'nın da istediği buydu zaten. Bununla beraber, hik‹yesine hemen başlamadı. Hatt‹ Kobilin'in sˆylediğinin ˆnemi yokmuş gibi, sakin bir tavırla elindeki ipliği d„zeltti. Sonra, tembel bir hareketle, „st„nde oturduğu ayaklarının durumunu değiştirip anlatma-yg başladı. — Bizim Ukraynalıları neden sonra ayaklandıra-bildim. Binbaşıyla konuşmağı kabul ettiler. Ben de "julik"2 sakladım. Bunu her ihtimale karşı almıştım, yanıma o sabah, birisinden elime geƒirdiğim bir "julik" sakladım. Bunu her ihtimale karşı almıştım. Binbaşı beyimiz, ƒağırılışı „zerine hiddetlenmiş. Baktık ki, geliyor. Bizimkilere: "Bana bakın Ukraynalılar: dedim. Korkmaca yok..." Halbuki onlar korkudan „ƒ 1 Luƒka bu meseleyi ihtiyar Ukraynalıyı taklidederek Ukrayna diliyle anlatıyordu. 2 Julik-Rusƒa hırsız demektir yankesici argosunda bıƒak anlamına gelir.166 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR buƒuk atıyorlardı. Tir tir titriyorlardı. Binbaşı iƒeriye daldı. Sarhoştu. "Kimmiş bakalım beni istiyen? Bunlara da ne oluyor?... Buranın ƒarı da, Allahı da benim!" "Buranın ƒarı da Allahı da benim" der elemez, ortaya fırlayıverdim. Bıƒağı da kolumun altına saklamıştım. "Hayır, beyfendi, dedim. Bˆyle bir şey nasıl olur?" (Hem sˆyl„yor, hem de yavaşƒa ona sokuluyorum.) "‡arımız ve Allahımız nasıl olur da siz olabilirsiniz, beyefendi?" Binbaşı bu defa bana bağırmaya başladı. "Yaa!. Demek b€t€n bunlar senin başının altından ‚ıktı ha! İsyancı kerata seni..." - "Hayır, olamaz beyfendi. Bunu asla kabul edemeyiz!" diyor ve ona daha ziyade yaklaşıyordum. "ZatıŒlinize de mal‘m olduğu €zere Allahımız birdir, kaadirdir, her yerde hazır ve nazırdır, diyordum. Allahın bize ihsan ettiği ‚arımız da tektir. O, beyfendi, bir imparatordur. Siz ise, ancak bir binbaşısınız ve kendi gayretinizle olduğu kadar, ‚arın l€tf€ ile bizim başımızda bulunmaktasınız." Bizim binbaşı: "Nasıl? nasıl nasıl?..." diye tavuk gibi gıdaklıyor ve şaşkınlıktan ağzını a‚amıyordu. "Işte b‰yle!..." dedim. „st€ne atıldığım gibi bı‚ağı sapına kadar karnına daldırdım. Tam yerine isabet ettirmiştim. Yuvarlanıverdi. Birka‚ kere ayaklarını depreştirdi; o kadar. Bı‚ağı yere fırlattım. "Hadi Ukraynalılar, dedim. Kaldırın şunu artık." Burada konudan biraz ayrılacağım. Eski zamanda, maalesef, ordu subaylarının ağzında "‡ar da ben, Allah da benim!" gibi ve buna benzer bazı s‰zler pek dolaşmaktaydı. Doğrusunu s‰ylemek gerekirse, zamanımızda b‰ylelerinden ya az kaldı; ya da hi‚ kalmadı. Şunu da kaydetmek isterim ki, bu şekildeki s‰zleri kaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 167 bara kabara s‰yliyenler, ‰v€nmeği pek seven alaylı subaylardı. Subay €niformasını giymekle ruhları adamakıllı sarsıntı ge‚iriyor, kafaları allak bullak oluyordu. Uzun yıllar orduda, emir altında hi‚bir r€tbesi olmadan hizmet etmişken, birden bire, kendilerini subay, komutan durumunda g‰r€nce şaşkına d‰n€yorlar; bunun verdiği baş d‰nmesiyle kudret ve ‰nemlerini pek b€y€t€yorlardı. B€t€n bunlar, maiyetlerinde bulunanlara karşı hareket tarzlarında a‚ık‚a g‰r€l€yordu. Halbuki b€y€klerine karşı, hi‚ l€zum olmıyan yerlerde bile, bazı Œmirlerin tiksinerek karşılamalarına rağmen, sanki hŒlŒ ermişler gibi, yaltaklanmaya devam ediyorlardı. Bunların ‚ok yılışık olan bazıları, k€‚€k r€tbelerden y€kseldiklerini ve şimdi subay oldukları halde "her zaman1 i‚in" mevkilerini bileceklerini €stlerine s‰ylemek i‚in acele eder gibidirler. LŒkın erler €zerinde, aşağı yukarı, hudutsuz bir amirlik taslamaktan asla geri durmazlardı. Ş€phesiz ki, bu zamanda b‰yleleri pek bulunmaz. Hele "‡ar da ben, Allah da benim!..." diye bağıranlara hŒlŒ Taşlanabileceğim, hi‚ zannetmem. Bununla beraber yine de s‰yliyeyim ki, mahpuslar olsun, askerler olsun, Œmirlerinin bu yoldaki s‰zlerine ifrit olurlar. Bu, kendini b€y€k g‰rme hayasızlığı ve Œmirin her t€rl€ cezadan uzak olduğu yolundaki d€ş€ncesi en uysal bir adamda bile kin uyandırır, onu ‚ileden ‚ıkarır. Be ceket versin, b€t€n bunlar ge‚miş g€nlerden kalmış, o zamanlarda bile b€y€kler tarafından şiddetle cezalan1 Bu c€mledeki, her zaman i‚in s‰z€nde alaydan yetişme subayların cahilliğini g‰stermek i‚in telŒffuz hatası vardır.168 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRAI.AR dırılan şeylerdir. Bunlar €zerine birka‚ misal de bilirim. Zaten askerler, onlara yapılan aşağı muameleden, g‰sterilen tiksintiden pek alınırlar. Bazı kimseler, mahpusları iyi yedirip onlara iyi bakmak ve kanun dışı muamele etmemekle her işin bittiğini sanırlar. Bu da yanlış bir fikir. Her insan, kim olursa olsun, ne kadar aşağı mevkide bulunursa bulunsun, i‚g€d€s€n€n tesiri altında, hattŒ şuursuzca, onun da bir haysiyeti olduğunun g‰z ‰n€nde tutulmasını ister. Mahpusa gelince, mahpus, toplum dışı olduğunu, Œmirlerine karşı mevki ve durumunu bilir. Ama ne vurulan damgalar, ne takılan pırangalar ona, bir insan olduğunu unutturamaz. O halde, insan olduğu i‚in, ona da insanca davranılması gerekir. Yarabbi! İnsanca muamele, Allahın kulu olmaktan ‚oktan ‚ıkmış birini bile insanlaştırabilir. B‰yle "bahtsızlara" karşı m€mk€n olduğu kadar insanca davranmak lŒzım. Kurtuluşları da, sadece buna dayanır. Bunu yapan iyi ve as•l kalbli Œmirlere raslamıştım. B‰yle bir davranışın, d€ş€k sayılan bu gibi insanlar €zerindeki etkisini de g‰rd€m. Birka‚ şefkatli s‰z, mahpusların ruh‚a dirilmesine yetiyordu. ‡ocuklar gibi seviniyorlar, sonra da, ‚ocuklar gibi seviyorlardı. Tuhaf bir noktadan daha bahsetmek isterim. Mahpuslar, ‹mirlerinin fazla laubali ve fazla yumuşak olmalarından da hoşlanmazlar. ‡mirlerini mutlaka saymağı isterler. Halbuki bu durumda onları saymak ellerinden gelmez. Mahpus, y„ksek, gˆğs„nde nişanlar bulunan, yakışıklı ‹mirin himayesinde bulunmağı ister. ‡mirinin titiz, vakarlı, hak gˆzetir haysiyetli tir …L† BŽR EVDEN H‡TIRALAR 169 adam olmasından pek hoşlanır. Mahpuslar bˆyle adamlar iƒin canlarını verirler. Œ„nk„ bˆyleleri onurlarını korur, onları hiƒ incitmezler. Bˆylece onlar iƒin her şey iyi, her şey g„zeldir. Kobilin sakin bir tavırla: — Kim bilir, bunun „zerine nasıl yaktılar canını! dedi. — Eh. Yakmasına yaktılar; orası ˆyle. Ali! makası versene. Meydan kurulmuyor mu bug„n ƒocuklar? Vasya: — Millet bug„n parasını iƒkiye verdi. Eğer demin sarf etmeseydiler, belki şimdi toplanırlardı; diye cevap verdi. Luƒka: — Eğer!... eğer, ˆyle bir kelimedir ki, Moskova'da y„z ruble veriyorlar buna... dedi. Kobilin yine sˆze karıştı: —Ya sana b„t„n yaptıkların iƒin ne verdiler, Luƒka? — Y„z beş verdiler cancağızım, y„z beş... Luƒka yine Kobilin'le konuşmaktan vazgeƒerek: — Size bir şey sˆyleyim mi ƒocuklar! Bu y„z be-şin emri ƒıkınca, meydana ˆyle bir merasimle gˆt„r„l-d„m ki... O vakte kadar hiƒ kırbaƒ yememiştim. Millet akın akın geliyor; kalabalık... b„t„n şehir oraya toplanmıştı. Bir haydut, bir kaatil ceza giyecekti, yok mu ya... Şu halk da, nasıl sˆyleyim, ˆyle aptal oluyor ki, deme gitsin. Timoşka1 soydu beni, yatırdı. Sonra da: "Canın yanacak! Hazırlan." diye bağırdı 1 Timoşka, Timofey adının k„ƒ„lt„lm„ş„. Argo-•da: Cell‹t.170 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR sırtıma ˆyle bir yapıştırdı ki, haykırmak istedim. Ağzımı aƒtım... Aƒtım, ama bağıramadım ki... Sesim kısılmıştı. Arkasından ikincisi geldi. Artık, ister inan, ister inanma, azizim, "İki!" diye bağırdıkları zaman duyamamıştım. Kendime geldiğim vakit, on yedideydiler. Azizim, bunlar beni tam dˆrt defa yatırıp kaldırdılar. Yarımşar saat dinlenip soluk aldım; su dˆkt„ler „st„me. Gˆzlerim yuvalarından fırlamıştı. Etrafıma bakıyor, "…leceğim burada..." diye d„ş„n„yordum. Kobilin safƒa: — Peki, ˆlmedin mi? diye sordu. Luƒka, hakaret dolu bir bakışla onu s„zd„. Kışla-dakiler kahkahayı bastılar. — Odun... Ne diyeceksin! Bˆyle bir adamla konuştuğuna pişman olmuş gˆr„ne Luƒka, — Tahtalarında noksanlık var, dedi. Altı cana kıydığı halde, hapishanede kimse Luƒka'-dan korkmazdı. Halbuki, kim bilir, korkunƒ bir adam diye „n salmak, onun en candan arzuladığı bir şeydi. İSAY FOMİŒ. HAMAM. BAKLUŞİN'İN HiKAYESi. Nihayet, b„t„n mahk•mların heyecanla ve hazırlıklar yaparak bekledikleri Noel yortusu geldi. Onlara bakarak ben de, olağan „st„ bir olay bekler gibiydim. Bayramdan dˆrt g„n ˆnce bizi hamama gˆt„rd„ler. Benim zamanımda, hele ilk yıllarda, mahpusları …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 171 hamama pek seyrek gˆt„r„rlerdi. Herkes sevindi, ha-zırlanmaya başladı. …ğle yemeğinden sonra gidilecekti. Artık o g„n yemekten sonra iş yok demekti. Kışlamızda bu işe en fazla sevinen ve tel‹şlanan İsay Fomiƒ Bumştayn'dı. Bu, hik‹yemizin dˆrd„nc„ bˆl„m„n-•de bahsettiğim Yahudi mahk•mdu. Sersemleyinceye, kendini kaybedinceye kadar sıcakta terlemeğe bayı-dırdı. Eski h‹tıralarıma her dalışımda, hapishanedeki hamam mutlaka hatırıma gelir. (Doğrusu, unutulacak gibi de değildir...) Onun arkasından da, hayalimde s„rg„n ve koğuş arkadaşım, şu m„barek ve unutulmaz. İsay Fomiƒ'in y„z„ belirir. Aman Yarabbi! ne garip, ne g„l„nƒ bir adamdı! Dış gˆr„n„ş„nden az buƒuk bahsetmiştim zaten. Elli yaşlarında, cılız, bumburuşuk y„zl„; yanaklarında ve •alnında korkunƒ damgalar bulunan, zayıf, kuvvetsiz, bembeyaz tenli adamdı. Y„z„nde, daima, hiƒbir şekilde kaybolmıyan bir memnunluk, hatt‹ saadet ifadesi var-dı. S„rg„nde bulunmasından ˆt„r„, galiba, hiƒ esef-lenmiyordu. Kuyumcuydu, şehirde bir tek kuyumcu olmadığı iƒin, beylerin ve şehrin ileri gelenlerinin sipa-Tişleriyle meşgul olmaktan başka hiƒbir iş yapmıyor-•du. Emeğine karşılık az ƒok para da alıyordu. Muhtaƒ durumda olmak şˆyle dursun, zengin denirdi kendisine... Bununla beraber parasını biriktiriyor, mahpuslara faizle veriyordu. Semaveri, iyi bir dˆşeği, fincanları ve eksiksiz bir yemek takımı vardı. Şehirli Yahudiler ondan ahbaplıklarını, himayelerini esirgemiyorlardı. Cumartesi g„nleri, muhafızlarla şehrin havrasına giderdi. (Kanun buna m„saade ediyordu.)172 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR İsay Fomiƒ'in rahat geƒen hayatının tek kaygısı, bir an ˆnce evlenmesi iƒin on iki yılın ƒabucak geƒme-siydi. Bu adam, gayet komik bir şekilde bir masumluk, aptallık, kurnazlık, k„stahlık, safdillik, korkaklık, fi-yakacılık ve arsızlık karışımıydı. Mahpusların asıl buna g„lmeyip de sadece eğlence kabilinden alaya almalarına şaşardım. Mahpuslar: — İsay Pomiƒ'e ilişmeyin, derlerdi. Bir tanedir bizim İsay Fomiƒ!... İsay Fomiƒ de işin aslını biliyor, ama, galiba, vazifesiyle ˆv„n„yordu. Bu da, mahpusları eğlendiren bir konuydu. Hapishaneye girişi de gayet g„l„nƒ olmuştu. (Benden ˆnce girmişti; ama bunu başkaları anlattılar.) Bir akşam „st„, paydos sırasında, hapishaneye bir Yahudinin geldiği duyulmuş. Kendisi hen„z dışarda, nizamiyede, tıraş olmaktadır, ama nerdeyse kışlalara gelecek... O vakte kadar hapishanede bir tek Yahudi yokmuş. Mahpuslar onu sabırsızlıkla bekliyorlar. Avluya girer girmez ƒevresini sarıyorlar. Hapishane ƒavuşu onu ivil-lerin koğuşuna gˆt„r„p ranzadaki yerini gˆsteriyor. İsay Fomiƒ'in elinde, verilen beylik eşyalar ve kendi eşyalariyle dolu bir torba varmış. Torbasını bir kenara koymuş, ranzaya ƒıkıp bağdaş kurarak oturmuş. Korkudan kimseye bakamıyormuş. Etrafında kahkahalar ve Yahudiliğine aiit hapishane latifeleri du-yuluyormuş. Birdenbire kalabalığın arasından, genƒ bir mahpus sıyrılıyor. Elinde son derece eski, kirli ve yırtık yazlık şalvariyle beylik ayak sargı bezlerini tut…L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 173 maktadır. İsay Fomiƒ'in yanına oturarak omuzuna vuruyor. — E aziz dostum! Altı yıldır seni burada bekliyordum. Ne vereceksin şunlara bakayım? Yahudinin ˆn„ne paƒavraları seriyor. Hapishaneye girdiğinden beri onu saran ve şimdi b„sb„t„n „st„ne d„şen bir s„r„ alaycı, sakat ve korkunƒ y„ze h‹l‹ ba-kamıyan ve korkusundan ağzını bıƒak aƒmıyan İsay Fomiƒ, rehine getirilen eşyayı gˆr„nce, birden bire canlanıyor. Parmaklarını hızlı hızlı oynatarak paƒavraları karıştırmaya başlıyor; hatt‹ arada bir, kaldırıp ışığa doğru tutarak gˆzden geƒiriyor. Herkes, onun ne sˆyliyeceğini beklemektedir. Eşya sahibi, gˆz kırparak: — Ne haber? Bir g‡m‡ş ruble vermiyeceksin galiba, ha? — Pek g‡m‡ş ruble değilse de, yedi k‚pek veririm. Bu, İsay Fomi•'in hapishanede s‚ylediği ilk s‚zler oluyor. Hepsi g‡lmekten katılıyorlar. — Yedi k‚pek, ha!... Ne yapalım, yedi olsun... Bu işte sen k•rlı •ıktın. Ama malımı iyi sakla. Sonra kellenle ‚dersin, karışmam!... — Faizi de ‡• k‚pek... hepsi on k‚pek ediyor. Titrek ve kesik bir sesle konuşan Yahudi, korkak bakışlarla elini cebine sokmuş. Bir taraftan ‚d‡ kopuyor, diğer taraftan da iş becermek istiyormuş. — Yılda mı ‡• k‚pek vereceğiz? — Yılda değil, ayda. — Ama da yaman adammışsın be Yahudi! Adın neymiş senin?174 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR — İsay Fomi•. — Yamansın İsay Fomi•! Bu gidişle burada •abuk ilerlersin. Hadi hoş•a kal İsay Fomi•! İsay Fomi•, rehine getirilen eşyayı bir kere daha g‚zden ge•irip mahpusların devam eden kahkahalar• arasında, dikkatle torbasına yerleştiriyor. Onu, ger•ekten, herkes seviyor gibiydi. Hemen, hemen b‡t‡n mahpuslar bor•lu oldukları halde, aralarından hi•biri ona bir fenalık yapmıyordu. Kendisi,, bir tavuk kadar zararsızdı. Hele tevecc‡h g‚sterilince nazlanması da vardı. Ama bunu o kadar saf bir Komiklikle yapardı ki, hareketi hemen hoş g‚r‡l‡rd‡. Hayatta pek •ok Yahudiyle karşılaşmış olan Lu•-ka, •ok defa ona takılırdı. Ama bunu, k‚t‡l‡kten değil, eğlence olsun diye yapardı. Tıpkı k‡•‡k bir k‚pekle, papağanla veya terbiye edilmiş hayvanlarla eğlenildiği gibi... İsay Fomi• bunu biliyor, hi• darılmıyor ve pek yerinde latifelerle karşılık veriyordu. — Hey, buraya baksana Yahudi! Seni d‚verim ben. İsay Fomi• kabadayı bir tavırla cevap veriyordu: — Sen bana bir vurursan ben sana on tane ata— Melun, •irkef seni... — ‰irkef olayım; ne •ıkar? — ‰irkef •ıfıt, sen de... — ˆyle olsun. ‰irkefim, ama zenginim de... Param var benim1. 1 İsay Fomi• yarı Leh yarı Ukrayna şivesiyle konuşuyor. ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 175 — İsa'yı sattın... — ˆyle olsun. — Aferin İsay Fomi•! Vallahi yamansın. Dokunmayın bizim İsay Fomi•'e. Bir tanemizdir o!... Mahpuslar neşeli neşeli g‡l‡şt‡ler. — Buraya bak Yahudi! Kırbacı yer, Sibirya'ya gidersin. — Zaten Sibirya'dayım ya!... — Daha uzağa s‡rerler. — Allah babanın olduğu yere mi? .. — Evet, oraya. — Eh, ne yapalım... Hem Allah babanın bulunduğu yer, her yerden daha iyi olmalı... Herkes, etrafında: — Aferin İsay Fomi•! Kabadayı adamsın vesselam... diye bağırıyor, İsay Fomi•, onunla alay edildiğini g‚r‡yorsa da yine de yiğitliğe leke s‡rm‡yordu. Belli ki, her yandan gelen iltifatlar, ‚vmeler hoşuna gitmektedir. Bunun ‡zerine de tiz, incecik bir sesle m•n•sız, acayip bir makamla bir "La-la-la-la!..." tuttururdu. Bu, g‡fte sayılamıyan la - la - l•'lar İsay Fomi•'in hapishanede s‚ylediği tek şarkıydı. Benimle daha yakından tanışınca, bu şarkı ve makamın, vaktiyle, altı y€z bin Yahudinin Kızıldenizi ge‚erken s‰ylediklerinin aynı olduğuna inandırdı beni. Her Yahudi i‚in, d€şmanına karşı zafer sağladıktan sonra bu şarkıyı s‰ylemek şartmış. Her cumartesi akşamı kovuşumuza başka kışlalardan mahpuslar toplanırdı. Bunlar, İsay Fomi‚'in ibadetini seyre gelirlerdi. İsay Fomi‚'te o kadar ‚ocuk‚a bir ‰v€nme ve g‰steriş arzusu vardı ki, bu toplu meƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR rak hoşuna bile gidiyordu. UkalŒca ve m€balŒğalı bir azametle ilkin k‰şesindeki minicik masasını ‰rterdi. Sonra kitabını a‚ar, iki mum yakar ve ancak kendinin bildiği birtakım kelimeleri mırıldanarak c€ppesini giymeğe başladı. C€ppe, alacalı bir y€n kumaştandı. İsay Fomi‚ onu b€y€k bir ‰zenle sandığında saklıyordu. Sonra da kollarına birer kolluk bağlar, başına, alnının ortasına şeritle tutturulan tahta kutu gibi bir şey iliştirirdi. B‰ylece İsay Fomi‚'in alnından acayip bir boynuz ‚ıkmışa benziyordu. Bundan sonra dua başlıyordu. İsay Fomi‚, duasını şarkı s‰yler gibi okuyordu. Bağırıyor, t€k€r€yor, daireler ‚izerek d‰n€yor, alelŒcayip, g€l€n‚ hareketler yapıyordu. Tabi•, b€t€n yaptıkları, kendi ibadet kaidelerine uygun olmalıydı. Zaten, doğrudan doğruya bunlarda g€l€n‚ veya garip bir taraf yoktu. G€l€n‚ olan, İsay Fomi‚'in ibadet sırasında aldığı tavır, bize karşı yaptığı g‰sterişlerdi. Bakardık; birdenbire, başını elleriyle sarar ve hı‚kırarak okumaya başlardı. Hı‚kırıkları gitgide kuvvetlenir, nihayet İsay Fomi‚, bitkin bir halde, artık ulumaya benziyen iniltileri arasında, k€‚€k sandıkla s€sl€ başını kitabın €st€ne bırakıverirdi. Ama, hı‚kırıkları en ziyade şiddetlendiği sırada, birdenbire ve biribiri ardınca kahkahalar suvurur, sonra baygınlık, taşkın bir saadet i‚inde, baygın bir sesle tekrar, makamla okumasına devam ederdi. Mahpuslar bakıp bakıp kendi aralarında: — Herifin haline bakın ‚ocuklar! diye s‰yleniyorlardı. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 177 Bir kere İsay Fomi‚'e bu, hı‚kırıklardan boğulu-yormuş gibi halden sonra, birdenbire, saadet ve g‰-n€l rahatlığı i‚inde kahkaha atmanın mŒnasının ne: olduğunu sormuştum. İsay Fomi‚ benim bu gibi sorularımı pek severdi.. Derhal anlatmaya başladı. Ağlama ve hı‚kırmalar,. Kud€s'€n kaybını d€ş€nmekten ileri geliyordu. Kitap,, bunları d€ş€n€rken, m€mk€n olduğu kadar hızlı ağlayıp d‰v€nmeği emrediyormuş. Ama en şiddetli hı‚kırıkları arasında İsay Fomi‚, birdenbire, sanki rasgele,, (bu birdenbirenin bile kitapta yeri varmış...) Yahudilerin Kud€s'e d‰neceklerine dair kehaneti hatırlamak: zorundaymış. Bunun €zerine hemen sevinecek, şarkı, s‰yleyip kahkahalar atacakmış. Duasını okurken de sesine m€mk€n olduğu kadar saadet, y€z€ne de resmiyet, asalet ifadesi vermesi gerekirmiş. Bu birdenbire' ge‚işi ve ge‚işin kesin mecburiyeti İsay Fomi‚'in pek. hoşuna gidiyordu. O, bunda fevkalŒde ince bir ustalık g‰r€yor ve ‰v€nerek bana kitabın bu karışık mec-buriyetinin i‚y€z€n€ anlatıyordu. Bir defa, duasının en hararetli zamanında, odaya, n‰bet‚i subay ve muhafızlarla birlikte mevki komutanı binbaşı girdi. Mahpusların hepsi ranzaların yanında vaziyet aldılar. Yalnız İsay Fomi‚ daha ziyade bağırıp kırıtmaya başladı. İbadete izin verildiği ve kendisine kimsenin ı karışamıyacağını bildiği i‚in binbaşının karşısında bağırıp ‚ağırmakta hi‚bir tehlike g‰rm€yordu. Aynı zamanda, binbaşının ‰n€nde maskaralık yapabilip hepimize ‚alım satmaktan pek hoşlanmıştı. 12178 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Binbaşı, aralarında bir adımlık mesafe kalıncaya, kadar yaklaştı. İsay Fomi‚, arkasını masaya d‰nm€ş, binbaşının y€z€ne karşı ellerini sallıyarak, o muazzam kehaneti okuyordu. Bu sırada, bir taraftan da, y€z€me pek b€y€k bir saadet ve asalet ifadesi vermesi gerekiyordu. İsay Fomi‚ bunu hemen harikulade bir g‰z kırpışı ve g€l€p başiyle binbaşıya doğru birtakım işaretler yaparak yerine getirdi. Binbaşı ‰nce şaşırdı; ama sonra o da g€ld€ ve İsay Fomi‚'in y€z€ne "Eşsek!" diye bağırarak dışarı ‚ıktı. Bunun €zerine İsay Fomi‚ ‚ığlıklarını bir perde daha y€kseltti. Bir saat sonra, akşam yemeğini yerken sordum: — Ya mevki komutanı kendi sersemliğinden size kızmış olsaydı? — Hangi mevki komutanı? . — Nasıl hangi? G‰rmediniz mi? — Hayır. — Adam ‰n€n€zde, bir arşın mesafede duruyordu. Ama İsay Fomi‚, beni b€y€k bir ciddiyetle, bin-Ibaşıyı filŒn g‰rmediğine, b‰yle bir zamanda, duasını okurken, vecd i‚inde, etrafında olan bitenin asla far-Aında olmadığına kandırmaya ‚alıştı. İsay Fomi‚'in cumartesi g€nleri, kitabın emretti-gi gibi bir iş tutmamaya gayret ederek, hapishanede başıboş dolaştığını g‰r€r gibi oluyorum. Havradan her d‰n€ş€nde ne akla hayale sığmaz hikŒyeler anlatırdı bana! Bundan başka, ‰teki Yahudilerin, g€ya g€veni-Air kaynaklardan ‰ğrendikleri, aslında bir şeye ben-zemiyen Petersburg havadis ve s‰ylentilerini getirirdi. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR İsay Fomi‚'in konusu hayli uzadı. B€t€n şehirde ancak iki genel hamam vardı. Bir. Yahudinin kiraladığı hamam, hususi idi. 50 kopeğe-giriliyordu. Bu, kodamanlar hamamıydı. ƒb€r€, eski kirli ve dar bir şeydi. Buraya ‚oğu basit halk geliyordu. Bizleri de bu hamama g‰t€r€rlerdi. Soğuk ve g€neşli bir g€nd€. Mahpuslar, kaleden ‚ıkıp şehri g‰receklerine seviniyorlardı. Şakaların, g€l€şmelerin yol boyunca ardı arası kesilmiyordu.. T€fekleri dolu birtakım asker yanımızda, şehir halkının hayretli bakışları arasında ge‚tik. Hamamda. bizi hemen iki kısma ayırdılar. Birinci kısım yıkanırken, ikinci kısım soğuk olan giyinme odasında bekliye-cekti. Hamamın darlığı bunu gerektirmekteydi. HattŒ. o kadar ufak bir şeydi ki bu hamam, mahpusların yarısının bile i‚ine sığışabilmelerine şaştım. Petrov benden hi‚ ayrılmıyordu. ‡ağırmadığım halde, yardım etmek €zere bana sokuldu; hattŒ beni yıkamağı teklif etti. Petrov'la beraber, Bakluşin de bana yardım etmek istedi. "Kazmacı" diye ‚ağrılan ve mahpusların en neşelisi, en sevimlisi olmasından ‰t€r€, bir kere daha bahsettiğim Bakluşin, hususi b‰l€m mahpusuydu. Onunla şahsi ahbaplığımız vardı. Petrov, soyunmama bile yardım etti. ‡€nk€ ben -tecr€besizliğimden pek yavaş soyunuyordum. Halbuki? oda ‚ok soğuktu; dışariyle arasında pek fark yoktu Şunu da s‰yleyim ki, iyice alışmamış olan bir mahpus, soyunma işini kolay kolay başaramazdı. İlk‰nce, zin-cirler altında bulunan kayışı ‚abucak ‚‰zmek lŒzımdı D‰rt parmak eninde olan bu kayışlar, ayağı sarana180 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR demir halkanın altına takılır. Bir ‚ift kayış, aşağı yukarı altmış g€m€ş k‰pektir. Halbuki her mahpus bunları kendi parasiyle almak zorundadır. ‡€nk€ ka-yışsız gezmeğe imkŒn yoktur. Zincirin halkası ayağı sıkı sarmadığı i‚in, halka ile ayak arasında bir parmak girecek kadar mesafe kalır. Bu suretle demir, ayağa vurup s€rter. Kayışsız gezen bir mahpusun ayağı bir g€n i‚inde yara olur. Kayışları ‚ıkarmak o •kadar g€‚ bir iş değildi. Asıl zor olan, demirlerin allından ustalıkla ‚amaşırı ‚ıkarabilmekti. İşte bu, tam mŒnasiyle bir marifetti. •‚ ‚amaşırı, meselŒ, sol ayaktan ‚ıkarıp ‰nce ayakla demir arasından ge‚irmeli, sonra ayağı kurtararak ‚amaşırı aynı halkadan ‚ekmeli ve sonra sol ayaktan ‚ıkarılanlara bu sefer, sağ ayak i‚in aynı şeyleri yap-malıydı. ‡amaşır değiştirilirken de b‰ylece hareket etmek gerekiyordu. Tabiatiyle, yeni gelen, b€t€n bunların nasıl yapıldığını akıl edemez. Toboslk'ta bize bunu ilk ‰ğre-ten, beş yıldır zincire vurulmuş haydut elebaşısı mahpus Korenev'di. Ama ‰b€r mahpuslar artık alışmışlar, bu yolda hi‚ g€‚l€k ‚ekmiyorlardı. Petrov'a, sabun ve lif almak i‚in birka‚ k‰pek verdim. Ger‚i mahpuslara hapishaneden sabun da veriliyor- du, ama bu sabun par‚ası ancak iki k‰peklik uzunlu-.ğuııda ve "orta halli" evlerde akşam yemeğinde yeni-len peynir dilimleri enindeydi. Sabun, soyunma odasında, sbiten,1 kala‚ ve sıcak suyla beraber satılmak-"faydı. Hamamcıyla yapılmış anlaşmaya g‰re, her 1 Sbiten, bir nevi sıcak pekmez. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 181 mahpusa ancak bir bakra‚ sıcak su verilirdi. Daha temiz yıkanmak istiyenler, yirmi para vererek bir bakra‚ daha alabilirlerdi. Bunlar, soyunma odasında ya-pılmış ‰zel bir pencereden yıkanma odasına uzatılırdı. Petrov beni soyduktan sonra, demirlerin y€r€memi pek g€‚leştirdiğini g‰r€nce koluma girdi ve bir lala gibi beni s€r€klemeğe başladı. Bir taraftan da: — S€z bunları yukarıya, baldırlarınıza doğru ‚ekin. Dikkat!... Burada eşik var... gibi tavsiyelerde bulunuyordu. Ben Œdeta utanıyordum. Petrov'u, kendi başıma, da y€r€yebileceğime inandırmak istedim. Ama o, nasıl olsa, inanmıyacaktı. Bana, daha reşit olmamış, bir-şey bilmiyen ve herkesin yardımına muhta‚ bir ‚ocuk muamelesi ediyordu. Petrov bir uşak değildi; asla bir uşak değildi; kalbini kırmış olsaydım, bana yapacağını bilirdi. Hizmetlerine karşılık ona para da vermiyordum. Hem kendisi de benden istemezdi. Bana bu kadar-dikkatle bakmasının sebebi neydi acaba? Hamam kapısını a‚tığımız zaman, cehenneme-girdiğimizi sandım. G‰z€n€z€n ‰n€ne uzunluğu da, genişliği de aşağı yukarı on iki adım olan bir oda ile bu. oda i‚inde y€z kişiyi getiriniz. Pek y€z değilse de. hapishaneden iki y€z kişiye yakın ayrıklığına ve bunların yarısı burda bulunduğuna g‰re, ferah ferah sek--sen olmalıydı. Her yeri doldurmuş buhar, kir; ayak basamıya-cak kadar bir darlık... Korktum ve geri d‰nmek istedim. Ama Petrov bana kuvvet verdi. G€‚belŒ, t€rl€ t€rl€ zahmetler ‚ekerek ve yerde oturanların bize yol182 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR vermeleri i‚in €st€ste ricalar ederek nihayet peykelere ulaştık. LŒkin peykelerde bir tek boş yer yoktu. Petrov, bir yer satın almamız gerektiğini s‰yledi ve hemen pencerenin yanında oturan bir mahpusla pazarlığa girişti. ƒteki, bir k‰pek karşılığında yerini vermeğe razı oldu ve Petrov'un, her ihtimale karşı hamama gelirken yanına aldığı ve avucunun i‚inde sımsıkı tuttuğu parayı alır almaz, peykenin tam oturduğumuz yerinin altına giriverdi. Burası, karanlık ve ‚amurlu bir yerdi. Yarım parmak kalınlığındaki yapışkan ve vıcık vıcık k€f her tarafını sarmıştı. Bununla beraber, peykelerin altındaki yerler de doluydu. Orada millet kaynaşıp duruyordu. Yerde bile, ‡‰melip b€z€lerek, kovalardan su d‰k€nen mahpuslardan bir avu‚ boş yer kalmamıştı. HattŒ kimisi bunların aralarında, kovalar ellerinde, ayakta yıkanıyorlardı. Kirİi sular doğruca yerde oturanların tıraşlı kafalarına akıyordu. En €st kat ve ona giden basamaklar da, yı-'kananların kıvrılmış v€cutları ile doluyordu. Ama ‰yle pek ‰zene bezene yıkanmıyorlardı. Basit halk, sadece sıcak su ve sabunla yıkanmaktan hoşlanmaz. Onların yıkanması, bol bol terledikten sonra, kayın ağacı dallariyle v€cutlarını başlanıncaya kadar •d‰vd€r€p arkasından soğuk su d‰kmek şeklindedir. B€t€n hamamlarda b‰yle yıkanılır. „st katta, elli kadar dal demeti birden kalkıp iniyordu. Yıkananlar, mest oluncaya kadar, bunlarla v€cutlarını haşlıyorlardı. Ocak taşına durmadan su d‰k€lerek buhar ‚ıkarılıyordu. B‰ylece ortalık sadece sıcak değil, cehennem sıcağı oluyordu. Her taraftan bağrışmalar, kahkahalar, yerde s€r€nen y€z zincirin ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 183: şıngırtıları duyuluyor... Bazıları, ge‚mek isterken, başkalarının zincirlerine takılarak, altta oturanların kafalarına ‚arpıyorlar, d€şerek k€frediyorlar ve ‚arptıklarını da beraber s€r€kl€yorlardı. Her taraftan ‚irkef sular akıyordu. Herkes sersemleşmişti, bir ‚eşit heyecan i‚indeydi. Soyunma odasında, su verilen pencerenin ‰n€nde kavgalar, itişip kakışmalar... Alınan su, istiyenin eline değmeden, yerde oturanların başlarına d‰k€l€yordu. Pencereden veya kapı aralığından., arada bir, t€fek elinde bıyıklı bir n‰bet‚i askerin y€z€ g‰r€n€yordu. D€zeni bozacak bir şey var mı diye bakıyordu. Mahpuslar, tıraşlı kafaları ve kıpkızıl oluncaya kadar haşlanmış g‰vdeleriyle artık eskisinden de ‚irkin g‰r€n€yorlardı. G‰zenekleri a‚ılmış sırtlarında,, vaktiyle alınan kırba‚ ve değnek izleri kabarmış, yeni yaralar halini almıştı. Ne korkun‚ şeylerdi bunlar! Onlara baktık‚a t€ylerim diken diken oldu. Bir kova su daha... Ocak başından ‚ıkan sıcak kesif buhar yığınları b€t€n hamamı sarıyor... İ‚indekiler kahkahalar, haykırışlar savurmaya devam etmekte. Arada bir, buhar tabakasının arkasında dayak izleri taşıyan sırtlar, tıraşlı kafalar, kıvrılmış, b€z€lm€ş kollar ve ayaklar g‰r€n€yor; €stelik, en y€ksek-kısımda İsay Fomi‚ avazı ‚ıktığı kadar bağırıp kahkahalar salıyor. Kendinden ge‚inceye kadar sıcakta, kaldığı halde bir t€rl€ doyamıyordu, bir k‰pek vererek bir yardımcı ‚ağırdı. LŒkin ‰teki dayanamadı ve İsay Fomi‚'e vurduğu dal demetini fırlatıp aşağı indi. Sonra da soğuk su d‰k€nmeğe koştu.184 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR İsay Fomi‚ buna hi‚ aldırış etmiyerek ikinci, arkasından da €‚€nc€ yardımcıyı ‚ağırdı. B‰yle olağan€st€ bir halde, masraftan ‚ekinmemeğe karar vermiş olmalı ki, tam beş kişi değiştirdi. Mahpuslar aşağıdan bağırıyorlardı: — Aferin İsay Fomi‚! Amma da dayanıklı imişsin be! İsay Fomi‚, bu anda herkesten y€ksek olduğunu, herkese meydan okuduğunu hissediyordu. Sevincinden kabına sığamıyarak, b€t€n g€r€lt€y€ bastıran ‚ılgın ve keskin bir sesle her zaman s‰ylediği aryasını La - la - la - la!... yı haykırmaya başladı. Aklıma, cehennemin de mutlaka buraya benziye-ceği d€ş€ncesi gelmişti. Dayanamadım ve buluşumu Petrov'a s‰yledim. Etrafına baktı ve cevap vermedi. Ona da, yanımda, bir yer alacaktım. Ama Petrov, ayaklarımın dibine oturarak yerinin ‚ok rahat olduğunu s‰yledi. Biz yıkanırken, Bakluşin dışardan bize su satın alıyor, lŒzım olduk‚a, yanımıza taşıyordu. Petrov, tepeden tırnağa kadar beni kendisinin temizliye-ceğini s‰yledi. — Tertemiz olacaksınız, diyordu. Buhar banyosu yapmaya da ‚ağırdı, ama, doğru-•su, ben buna cesaret edemedim. Petrov beni adamakıllı sabunladı, sonunda da: — Simdi de ayacıklarınızı yıkayıvereyim, dedi. Bunu kendimin de yapabileceğimi s‰yliyebilirdim. Ama ses ‚ıkarmadan onun isteğine boyun eğdim. Bu, nazlı nazlı "ayacıklar" deyişinde de en ufak bir yaltaklanma, bir k‰lelik ifadesi yoktu. Herhalde Petrov, ayaklarıma "ayak" diyemiyordu. ‡€nk€ ayak, "tam ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 185 insanlarda bulunurdu. Bizdekiler ise, ancak ayacık •olabilirdi. Yıkanmam bittikten sonra, beni aynı merasimle, kolumdan tutarak ve her adımda, kırılıverecek ince camdan yapılmışım gibi, g‰zeterek soyunma odasına g‰t€rd€. Sonra da ‚amaşırlarımı giymeme yardım etti. İşlerimi bitirince de geriye d‰nd€, hamama buharJanmaya koştu. Eve d‰n€nce ona bir bardak ‚ay ikram ettim. Kabul etti, i‚tikten sonra da teşekk€r etti. Aklıma, bir c‰mertlik yapıp ona votka ikram etmek geldi. Kışlada votka bulabildik. Petrov son derece memnun ol-du. İ‚ti, ‰ks€rd€. Sonra, onu canlandırdığını s‰yliyerek sanki orada onsuz yapılmıyacak işler varmış gibi, acele acele mutfağa gitti. O gider gitmez, yerine başka bir arkadaş Bakluşin (Kazmacı) geldi. Onu daha ha-mamdayken ‚ay i‚meğe ‚ağırmıştım. Bakluşin'deki sevimliliği kimsede g‰rmedim. Doğrusu başkalarına karşı pek yumuşak başlı değildi. HattŒ, sık sık kavga ederdi. Kimsenin işlerine burnunu sokmasını sevmezdi. Kısaca, kendini korumasını bilirdi. Ama kavgaları uzun s€rmezdi. Zannedersem, bizde onu sevmiyen yoktu. Her gittiği yerde memnunlukla karşılanırdı. Bakluşin, şehirde de d€nyanın en neşeli ve neşesini hi‚bir zaman kaybetmiyen adamı olarak tanınmıştı. Kendi uzun boylu, otuz yaşlarında, olduk‚a ‰zel, saf, kabadayı, y€z€nde et beni olan bir delikanlıydı. ƒtekini berikini taklideder, y€z€n€ g€l€n‚ bir şekilde kırıştırıp buruşturarak etrafındakileri kahkahadan kı-Tip ge‚irirdi. Şakacıydı. Ama asık suratlı g€lme d€ş-186 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR malılarımıza hi‚ y€z vermezdi. Bu sebepten kimse onu "boş ve faydasız" adam diye paylamıyordu. İ‚i hayat doluydu; son derece ateşli adamdı. Benimle hen€z, hapishaneye ilk girdiğim g€nden beri tanışıklığı vardı. Kantonistlerden olduğunu, sonra kazmacı olarak ‚alıştığını; vazifesinde kendini g‰sterip bazı b€y€kler tarafından sevildiğini anlatmıştı. B€y€klerin kendisine yaptıkları iltifatlarla hŒlŒ ‰v€nmekteydi. Benden, Petersburg hakkında epey bilgi istemişti. Bakluşin kitap da okuyordu. Bana ‚aya gelir gelmez, teğmen Ş. nin bu sabah mevki komutanımızı nasıl bozduğunu anlatarak b€t€n kışlayı g€ld€rd€. Sonra, yanıma oturdu. Gayet memnun bir tavırla, bir temsil verme yolundaki tasarılarının galiba ger‚ekleşeceğini haber verdi. Hapishanede, Noel bayramı m€nasebetiyle temsil hazırlanıyordu. Artistler yavaş yavaş ortaya ‚ıkıyorlar; bir yandan da dekor işi d€zenleniyordu. Şehirden, sahne i‚in, hattŒ kadın elbiseleri vermeği vade-denler bile vardı. Bundan başka bir emireri yardımiy-le kordunlu bir subay elbisesi bulmağı €midediyor-lardı. B€t€n endişeleri, mevki komutanının, ge‚en yıl yaptığı gibi, piyese mŒni olması ihtimaliydi. Ama ge‚en Noelde binbaşının, kumarda kaybettiği i‚in neşesi yoktu. Beri taraftan, hapishanedekilerin birtakım kabahatleri de vardı. Binbaşı, ‰fkesinden, temsili verdir-menıişti. Belki bu defa, onları mahzun etmeğe g‰nl€, razı olmıyacaktı. Velhasıl, Bakluşin pek heyecanlıydı. Bu temsili hazırlıyanlardan olduğu belliydi. Ben, mutlaka, bu piyesi g‰rme kararını vermiştim. Bakluşin'in tiyatro ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 187 işindeki başarıdan dolayı duyduğu temiz sevin‚ ‚ok hoşuma gitmişti. LŒf lŒfı a‚tı. Şundan bundan konuş-anaya başladık. Bakluşin, s‰z arasında, Petersburg'dan başka yerlere de g‰nderilmiş olduğunu anlattı. Bir su‚ y€z€nden, ama baş‚avuş r€tbesiyle, K. nin garnizon taburuna verilmişti. S‰z€n€ bitirirken: — Oradan da buraya g‰nderdiler, dedi. — Ne sebeple? diye sordum. — Sebep mi?... Tahmin edemediniz mi, Aleksandr Petrovi‚? Aşık olduğum i‚in. G€lerek itiraz ettim: — Aman canım, sadece bunun i‚in buraya g‰ndermezler. Bakluşin ilŒve etti: — Ger‚i bu y€zden bir de oralı Almanı piştovla vurdum; ama bir Alman i‚in insan s€r€l€r m€? Siz S‰yleyin, Aleksandr Petrovi‚!... — Nasıl oldu bunlar? Anlatsana, pek merak ettim. — ‡ok g€l€n‚ bir hikŒyedir bu, Aleksandr Petrovi‚. — Daha iyi ya. Anlat bakalım. — Anlatayım mı? Peki. Dinleyin ‚yleyse. B‚ylece, g‡l‡n• değilse de, olduk•a garip bir katil vakasını dinledim. Bakluşin s‚ze ş‚yle başladı: — Bakın mesele nasıl oldu. Dediğim gibi, beni R — ye vermişlerdi. Baktım, şehir b‡y‡k, g‡zel; yalnız Alman •ok... Ben de gen• bir adamım. Œmirleri-min g‚z‡ndeyim de. Şapkamı yana yatırıp sokak so-188 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR kak s‡rt‡yor, vakit ge•iriyordum. G‚z kırpıp işaret-leşmedik Alman karısı bırakmamıştım. Nihayet Luia adında bir kızcağızı g‚z‡me kestirdim. Teyzesiyle ikisi kıymetli •amaşırlar ‡zerinde •alışan •amaşır iş•ileriydi. Teyzesi ihtiyar, kibirli bir karıydı. Hal ve vakitleri yerindeydi. ˆnceleri pencerelerinin ‚n‡nde piyasa ettim. Sonra da biribirimizle adamakıllı ahbap olduk. Liriz, dilinde azcık •etrefillik olmasına rağmen, Rus•ayı iyi konuşuyordu. ˆyle şeker kızdı ki, onun gibisini hi• g‚rmemiştim. Hemen yanaşmaya başladım. Anlarsınız ya! Ama ne m‡mk‡n birader. — ˆyle şey olamaz Şaşa. Sana yaraşır bir karı olmam i•in kızlığımı korumak isterim; diyordu. Sokuluyor, g‡l‡yordu. Sesi de pek tatlıydı. ˆyle temiz bir kızdı ki, ondan sonra b‚ylesine raslamadım. İ•ime, sırf onun y‡z‡nden, evlenme hevesi geldi. Artık gel de kendini tut bakalım. Bizim yarbaya istidayı dayamaya hazırlanırken, bir de baktım Luiz buluşma yerine gelmedi. Ertesi sefer, hatt• ‡•‡nc‡ sefer yine gelmedi. Mektup yolladım, cevap yok... Kendi kendime: "Ne oldu ki acaba?... diyordum. Beni aldatmış olsa, hem-mektubuma cevap verir, hem de gelirdi. Teyzesinin! işidir bu... diye d‡ş‡n‡yor, bir yalan bulamadığından sesi •ıkmıyor," diyordum. Kadının yanına gitmeğe de bir t‡rl‡ cesaret edemiyordum. Hoş o da, aramızdaki-ni biliyordu, ama biz yine işimizi usturuplu, a•ığa vurmadan yapıyorduk. ‰ılgına d‚nm‡şt‡m. Son bir mek tup daha yazdım. "Gelmezsen, kendim teyzene başvuracağım" diyordum bu mektupta... Korktu, geldi. Ağlıyordu. Şultz isminde yaşlı, zengin bir saat•i varmış. Uzaktan akrabaları olurmuş. Onunla evlenecekmiş... ˆLŠ B‘R EVDEN HŒTIRALAR 189 — Hem beni mesut eder, hem de kendisi şu ihtiyarlığında kadınsız kalmaz. Zaten ‚teden beri severdi beni, ama s‚ylemiyordu. Pek de zengin bir adam... diyordu. Bu, benim i•in bulunmaz bir fırsat. Mesut •olmamı istemiyor musun, Şaşa? Hem s‚yl‡yor, hem ağlıyarak boynuma sarılıyor-•du. İ•imden: "doğru s‚yl‡yor, diye d‡ş‡n‡yordum. ‰avuş da olsa, askere varıp da ne olacak sanki?" — Eh, hoş•a kal Luiz! dedim. Saadetine engel olacak değilim. Herif g‡zel mi bari? — Yok canım. Yaşlı... koca burunlunun biri... G‡ld‡ bile. ayrıldık. "Ne yapalım, kısmet değilmiş!..." dedim. Ertesi sabah herifin d‡kk•nının kar-.şısına dikildim. Kız, sokağını s‚ylemişti. Camdan bak-lım. Kırk beşlik bir Alman ‚k‡z‡... Oturmuş, saat yapıyor. H‡rmetlice bir burnu, patlak g‚zleri vardı. Fraka benzer bir şey giymiş, uzun kolalı yaka takmıştı. Aze-metinden yanına varılmazdı. Hırsımdan tukurdum. Şeytana uyup camını indirecektim, ama sonra vazge•-tim. Kendi kendime: "Kırıp da elime ne ge•ecek sanki... Nasıl olsa kuşu ka•ırdık!" diyordum. Akşam ‡st‡ kışlaya gidip yatağıma yattım. İnanır mısınız, Aleksandr Petrovi•, ‚yle bir ağlama tuttu ki beni!... İki ‡• g‡n b‚ylece ge•ti. Luiz'i hi• g‚remiyordum. Tam o sırada, Luz'in arada bir uğradığı ihtiyar bir •amaşırcıdan birtakım şeyler duymıyayım mı? Onun dediğine g‚re, Alman, konuştuğumuzu duymuş da ondan kızı istemekte acele etmiş. Yoksa bir yıl iki yıl daha bekliyecekmiş. Luiz'e, bir daha benimle g‚r‡şmiyeceğine dair yemin ettirmiş. Luiz'le teyzesine hen‡z pek y‡z vermiyormuş. İşten cayması ihtimali varmış. Zaten kararı da190 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR pek kesin değilmiş ki... Kadın, herifin, Luiz'le teyzesini bir g‡n sonra, pazar g‡n‡, kahve i•meğe davet ettiğini s‚yledi. Vaktiyle t‡ccar olup sonradan fakir d‡şerek, bir ardiyede bek‚ilik eden ihtiyar bir akrabaları da gelecekti. Bunların, belki de karar vermek i‚in pazar g€n€ toplanacaklarını duyunca ‰yle tepeni attı ki, bir t€rl€ kendime hŒkim olamıyordum. Ertesi g€n, daha ertesi g€n kafam hep bununla dolu idi. Bir elime ge‚se, Almanı ‚iğ ‚iğ yiyecektim! Pazar g€n€, kilisede, sabah duası biter bitmez, kaputumu sırtıma attığım gibi doğru Almana yollandım. Hepsini orada bastırmağı tasarlamıştım. Ama Almanın evine ne diye gidiyordum, orada ne diyecektim, bunları kendim de bilmiyordum. Yola ‚ıkarken, her ihtimale karşı piştovumu cebime soktum. Piştov da k‰t€, eski zaman işi bir şeydi. Ta ‚ocukken kullanırdım onu; artık işe yarar halden ‚ıkmıştı. Buna rağmen i‚ine kurşun doldurdum. "Kovmaya, hakaret etmeğe kalkışırlarsa ‚ıkarıp hepsini korkuturum..." diye d€ş€n€yordum. Nina-yet d€kkŒna vardım. Atelyede kimse yoktu. Hepsi arka odada oturuyorlardı. Onlardan başka, hizmet‚i filŒn da g‰r€nm€yordu. Adamın zaten bir hizmet‚isi vardı. Bir Alman kadınıydı; ah‚ılığı da o yapıyordu. D€kkŒndan ge‚tim. Baktım, ‰teki kapı kapalıydı. Daha doğrusu ufak bir ‚engelle tutturulmuştu. Kalbim "k€t k€t" atmaya başladı. Durdum, dinledim. Almanca konuşuyordu. Bir tekme ile kapıyı ardına kadar a‚tım. Ortada bir masa vardı. „st€nde kocaman oir kahve ibriği ispirto ocağında kaynıyordu. Bir tabağa peksimet koyulmuş; tepsi i‚inde de bir s€rahi votka, ringa, sucuk ve bir şişe şarap duruyordu. Luiz ile teyƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 191 zesi s€slenmiş p€slenmişler, kanapeye oturmuşlardı. Karşılarında, sandalyede, damat olacak Alman oturu-.yordu. Yıkanmış, taranmış, frağını giymiş, yakalığını takmıştı; yakalığın u‚ları ‰ne doğru fırlamıştı. Yanındaki sandalyede şişman, ak sa‚lı, hi‚ konuşmaz ta--kımından bir ihtiyar Alman vardı. Beni g‰r€nce Luiz'-in rengi değişiverdi. Teyzesi ise oturduğu yerden hopladı bile. Alman, kaşlarını ‚atıp ‰yle bir ‰fkelendi ki, g‰rme! Ayağa kalkıp bana doğru y€r€d€: — Ne istiyorsunuz efendim? diye sordu. Biraz bozuldum. Bozuldum, ama benim de tepem atmıştı. — Ne mi istiyorum? dedim. Misafir geldim. Bir kadeh votka ikram et bari. Alman biraz d€ş€nd€. .. — Buyurun, oturun; diye cevap verdi! Oturdum. — Şu votkayı g‰relim bakalım! diye votka istedim. — işte votka. Buyurun, i‚in dedi. — Sen bana şunun iyisinden versene. Dehşetli ‰fkelenmiştim. — Bu votka iyidir. Luiz'in de bulunduğu bir yerde herifin beni k€‚€msemesi i‚ime ‰yle işlemişti ki deme gitsin!. Ne diyeceksin, verdiğini i‚tik. — Bana baksana Alman, dedim. Benimle neden b‰yle ters ters konuşuyorsun, Arkadaş olalım seninle. Bak, ben sana arkadaş olalım diye geldim. 1 Bakluşin, Almanın s‰ylediklerini, Alman şive-sini taklidederek anlatıyor.192 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR — Sizinle arkadaş olamam diye cevap verdi. Bayağı askerlerle işim yok benim. Bu defa kudurmuştum artık. — Seni koca korkuluk, insan m€sveddesi seni! Sana, şu anda, g‰nl€m€n istediğini yapabileceğimi biliyor musun sen? Geberteyim mi seni şu piştovla? Piştovu ‚ıkardım, tam ‰n€nde durdum. Namluyu, herifin kafasına dayadım. ƒtekiler korkudan nefes-bile alamıyorlardı. ihtiyar akrabaları yaprak gibi titriyordu. Adamcağızın y€z€nde renk kalmamıştı, ağzını a‚amıyordu. Alman ‰nce şaşırdı, sonra toparlandı. — Sizden korkmuyorum, dedi. Şerefli bir adam gibi rica ediyorum: bu şakadan vazge‚iniz. Ama, yine de korkmuyorum sizden. — Yalan! diye bağırdım. Korkuyorsun!... Adam, namlunun altından kafasını kıpırdatıp kurtaramıyor, b‰ylece oturuyordu. —Hayır! Yapamazsın bunu, diyordu. — Neden yapamazmışım? — ‡€nk€ bunu yapınca şiddetle cezalandırılacağınızı bilirsiniz. Şeytan d€rt€yordu şu eşek Almanı! Beni kışkırtmasaydı, bug€ne kadar sağ olurdu. İş iddiaya bindi. — Demek yapamazmışım, ha? . — Evet. — Yapamam; ‰yle mi? . Bundan y€zde y€z eminim. — Al ‰yle ise sana hıyar herif! Dang!... diye vurdum. Alman sandalyeden yere yuvarlandı. Odadakiler ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 193 bağırdılar. Ben de, piştovumu cebime soktuğum gibi, yallah!... Kaleye girerken piştovu, kapıların ‰n€ndeki ısırgan otlarının arasına attım. Eve geldim; yatağıma uzandım. Kendi kendime: "Eh, nerdeyse gelip beni alacaklar..." diyordum. Bir, iki saat ge‚ti. Ne gelen var ne giden... Ortalık kararınca i‚imi ‰yle bir sıkıntı kapladı ki, dayanamayıp ‚ıktım, ille Luiz'i g‰recektim. Saat‚inin d€kkŒnının ‰n€nden ge‚tim. Baktım: ahali, polisler toplanmışlardı ‡amaşırcı ahpabımıza gittim. — Luiz'i ‚ağır, dedim. Biraz sonra Luiz, koşa koşa, geldi. Boynuma atıl-dı. iki g‰z€ iki ‚eşme, ağlıyordu. — Kabahat bende. Teyzemin s‰z€ne uydum!.. diye inliyordu. Teyzesinin de eve gelip korkudan hastalandığını anlattı. Kendisi kimseye bir şey s‰ylememişti; benim de ses ‚ıkarmamamı Œdeta emretti. — Bizi hi‚ g‰ren olmadı, diyordu. Saat‚i hizmet‚isini dışarı g‰ndermişti. (Ondan korkardı. Karı, ev-leneceğini duysaydı, g‰zlerini oyardı onun.) ‡ıraklardan da kimse yoktu; hepsine izin vermişti. Kahveyi kendisi pişirdi. Mezeleri de hazırlıyan oydu. Akrabamıza gelince, d€nyada ağzını a‚mıyan bir adamdır. Hi‚ konuşmaz. Bu iş olur olmaz, şapkasını aldığı gibi, her-kesten ‰nce savuştu. Herhalde sesini ‚ıkarmıyacaktır. Nitekim b‰yle oldu. İki hafta ge‚ti. Ne beni istediler, ne da bir şeyden ş€phelendiler. İşte bu iki haftalık saadetimi hi‚ unutmam, Aleksandr Petrovi‚ Luiz'le-194 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR her g€n buluşuyorduk. ƒyle de bağlanmıştı ki bana!... Ağlıyor: — Seni nereye s€rerlerse s€rs€nler, peşinden ay-.ırılmam. Senin i‚in her şeyimi feda ederim!... diyordu, Bu bana o kadar dokundu ki, neredeyse kendime kıyacağım. Ama ikinci haftanın sonunda yakayı ele verdik. İhtiyarla Luiz'in teyzesi s‰z birliği edip ihbar •etmişlerdi beni. Bakluşin'in s‰z€n€ kestim: — M€saade buyurun; bu su‚ i‚in size on, on iki yıl, nihayet siviller kanununda en ağır hapis cezası verilebilirdi. Ama siz, ‰zel b‰l€mdesiniz. Bu nasıl olu-.yor? Bakluşin: — Bu da başka bir meseledir, dedi. Mahkeme hu-zuruna ‚ıkarıldığım zaman, y€zbaşımız orada bana s‰vd€. Dayanamadım: — Ne k€frediyorsun be? Zertzalo'nun1 karşısında olduğumuzu g‰rm€yor musun, pezevenk! diye bağır- dım. Eh, bu defa su‚umuz ‚iftleşmişti. Bizi, her ikisi i‚in birden yargıladılar. D‰rt bin sopayla buraya, "‰zel b‰l€me s€rg€n cezasına ‚arptırıldım. Ben h€km€ giyip kodesi boylarken y€zbaşı da belŒsını bulmuştu: azledilmiş, nefer olarak Kafkasyaya s€r€lm€şt€... Eh, hoş‚a kalın Aleksandr Petrovi‚. Temsilime mutlaka •geleceksiniz değil mi? 1 Eski Rus resm• makamlarında bulunan armalı -VE herbiri €zerinde B€y€k Petro'nun Kanunları yazılı €‚ satıhlı bir s€tun. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR NOEL BAYRAMI 195Nihayet Noel bayramı geldi ‚attı. Mahpuslar, daha bir g€n ‰nceden işleri iyice asmışlardı. Tekt€k. dikimevine ve atelyelere gidenler oldu. Geri kalanlar ise, ancak yoklamada toplandılar. Kendilerine bazı işler verildi. Ama, aşağı yukarı, hepsi teker teker veya ufak guruplar halinde hemen hapishaneye d‰nd€ler. ƒğleden sonra kimse dışarı ‚ıkmamıştı. Zaten sabahleyin de ‚oğu, vazife alarak değil, kendi işleri y€z€nden ‚ıkmışlardı. Kimi, bir miktar daha şarap ısmarlamak istiyor; kimi eşiyle dostiyle g‰r€şmeğe gidiyor,, kimi de yaptığı hizmetlere karşılık şunda bunda kalmış parasını toplamağı arzuluyordu. Bakluşin. ile temsilde rol almış olanlar, gereken elbiseleri bulmak i‚in bazı ahbaplarına, en başta yukarda adı ge‚en emirerine uğrıyacaklardı. Bir‚oklarında telŒşlı, işleri başından aşkın insan hali vardı. Bunu, sadece-başkalarının telŒşlı ve meşgul olduğunu g‰rerek onlara benzemek i‚in yaptıkları belli oluyordu. Bazılar* da hi‚bir yerde bir alacakları olmadığı halde, para. bekler gibi, g‰r€nmekteydiler. Kısacası, herkeste, yarınki değişikliği, olağan€st€ hŒdiseyi sabırsızlıkla bekler bir hal seziliyordu. Akşama doğru, mahpuslar hesabına alıveriş i‚in şehre inmiş mal‘ller; et, domuz yavruları, kaz gibi bir s€r€ yiyecek getirdiler. Mahpusların ‚oğu, hattŒ b€t€n yıl tek kapiğini sarfetmekten ka‚ınan en sıkı, en idareli olanları bile, b‰yle bir g€n i‚in kesenin ağzını a‚ıp bol bol savurmaktan, bir yıllık perhizlerini gereken şekilde bozmaktan ‚ekinmiyorlardı. Yarınki g€n196 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR mahpusların ger‚ek, kanunca da tanınan bayramlarıydı. O g€n mahpuslar işe g‰nderilemezdi. Yılda bu--nun gibi daha €‚ g€n vardı. Kim bilir, b‰yle bir g€ne girerken, şu insan artıklarının ruhlarında ne hŒtıralar canlandırdı! Bayram g€nlerinin basit halk €zerinde, ta ‚ocuklukların-dan beri ‰nemli tesiri vardır. B‰yle g€nleri ağır işlerden, kısa bir zaman i‚in olsa bile uzaklaşıp, ailece top-..-lanarak başbaşa hoş‚a vakit ge‚irmek i‚in vesile sa-• yarlar. Hapishanede b€t€n bunlar azap ve keder i‚inde anılır. Mahpuslarda m€barek g€ne karşı olan saygı Œdeta resmiyet derecesindedir. Eğlenen azdı. Hepsi cidd• ve ellerinde bir iş olmadığı halde, meşgul g‰r€n€yor, boş gezenler bile ciddiyetlerini korumaya ‚alışı-yordu. G€lme, sanki yasak edilmişti. B‰yle zamanda herkes titizleşiyordu. Topluluk ahengini, kazara da olsa, bozanlar şiddetle azarlanıyorlardı. Bu m€barek g€ne karşı g‰sterdikleri saygısızlıktan ‰t€r€ arkadaş-jları darıhyorlardı onlara. Mahpusların bu hali pek dikkate değerdi, insanın •‚ine dokunuyordu. Herkes gibi bayram yapmak, bu b€y€k g€ne saygı g‰stermekle, onlar da biraz d€nyevileşmiş oluyorlardı. B‰ylece kendilerinin b€sb€t€n insanlıktan uzaklaştırılmış, mahvolmuş adamlar olmadıklarını diğer insanlarla aralarında bazı orta nok talar bulunduğunu hissediyorlardı. Bunu duydukları besbelliydi, kolayca anlaşılıyordu. Akim Akimi‚ de bayrama hazırlanıyordu. Onun, eski demlere, ailesine ait i‚ sızlatıcı hŒtıraları yoktu; ‚€nk€ el evinde ‰ks€z b€y€t€lm€ş, on beş yaşını doldurur doldurmaz da hayata atılmıştı. Pek neşeli bir ƒL„ BİR EVDEN H†TIRAI.AR ‰m€r de s€rmemişti. Hayatı muntazam, hep birbirine-benzeyen g€nlerle ge‚miş; €zerine aldığı b€t€n vazifelerde, yapılması gerekenden kıl kadar ayrılmamıştı. Fazla dindar da değildi. ‡€nk€ iffetini daima koruyabilmek i‚in g‰sterdiği aşırı gayret i‚indeki her t€rl€. vazife duygusunu, iyi k‰t€ b€t€n ihtiras ve emelleri k‰k€nden s‰m€rm€şt€. İşte bunun i‚in Akim Akimi‚, m€barek g€n€ telŒşsız, heyecanlanmadan, keder verici, aynı zamanda tamamiyle faydasız hŒtıralarla €z€lmeden karşılıyordu. O, bayramı sakin, gayet tabi• olarak ve sadece gelenekleşmiş bir Œdete uyar gibi soğukkanlılıkla bekliyordu. Zaten uzun boylu d€ş€nmeği sevmediğinden, bu olayın anlamı ve ‰nemi €zerinde hi‚ durmazdı. Ama uymak zorunda olduğu usule-aşırı bir uysallıkla boyun eğerdi. Bununla beraber, kendisine ertesi g€n, bug€n yaptıklarına taban tabana, zıt şeyler yapması emredilse, bu emre hi‚ duraksamadan boyun eğerdi. Hayatında sadece bir defacık kendi iradesince hareket etmek istemişti, bu da onun s€rg€ne-d€şmesine sebebolmuştu. Ama bundan aldığı ders boşa gitmemişti. Ger‚i, işlediği su‚un neden ibaret olduğunu ‰l€nceye kadar anlıyamadı ise de, ge‚irdiği maceradan sonra; her vakit, her halde, olaylar €zerinde-‚ok ‚ok d€ş€nmeğe asla yanaşmamak gibi ‚ok ‰nemli, ve hayırlı bir karara varmıştı. ‡€nk€, mahpusların, kendi aralarında s‰yledikleri gibi, her işin aslını astarını aramaya kalkışmak boyundan b€y€k halt etmekti. Akim Akimi‚, geleneklere o derece bağlıydı ki, Noel bayramında yenilecek domuz kızartmasına bile-‰zel bir saygiyle bakıyordu. Sanki bu, her zaman i‚in!198 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR alınıp da kızartılması m€mk€n olmıyan, bambaşka, bayramlık bir domuz yavrusuydu... Akim Akimi‚ bunu kendi eliyle, kasa1 ile doldur-du, bu işin ustası olduğundan gayet iyi de kızarttı. Belki daha ‚ocukluğundan beri domuz kızartmasını yalnızca Noel bayramı sofralarında g‰rmeğe alıştığından, bunun, sadece bu g€ne mahsus bir yiyecek olduğu kanaatindeydi. Belki, bir defacık olsun, m€barek g€nde kızartmadan tatmamış olsaydı, ‰mr€n€n sonuna kadar yapması gereken bir vazifeyi ihmal ettiğinden ‰t€r€ vicdan azabı i‚inde kıvranacaktı. Akim Akimi‚ bayrama kadar hep eski bir ceketle ve pantolonla geziyordu, bunlar ‚ok muntazam bir şekilde yamandıkları halde, yine de pek hırpalanmış şeylerdi. Diğer taraftan Akim Akimi‚, d‰rt ay ‰nce verilen yeni birtakım elbiseyi b€y€k ‰zenle sandığında saklıyormuş. Demek, €zerindeki eskileri, bayramda nasıl yeniliyeceğini d€ş€nerek i‚in i‚in sevinirmiş. Da-iıa akşamdan yeni elbisesini ‚ıkardı, serdi, evirip ‚e-virdi, tozlarını s€p€rd€ ve bunları yaptıktan sonra da bir defa €zerinde prova etti. Elbisenin tıpatıp olduğa anlaşıldı. Her şeyi iyi, g€zeldi; baştan aşağı iliklenebiliyordu. Yakası, mukavvadanmış gibi, ‚enesine kadar geliyordu. Elbise, belinde, resm• €niformalarda olduğu gibi, hafif‚e darlaşıyordu. Akim Akimi‚ memnunluğundan sırıttı bile ve kabadayıca bir tavırla minicik aynasının karşısında ş‰yle bir d‰nd€. Bu aynayı epey zaman ‰nce bir boş vaktinde yaldızlı bir şeritle ‚er‚evelemişti.. Yalnız ceketinin yakasındaki ‚engellerden 1 Kaşa: Kara buğday veya kırıklı arpa tanele-Tİyle pişirilen bir nevi pilŒv. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR biri sanki pek yerinde değil gibiydi. Akim Akimi‚ bunun farkına vararak yerini değiştirmeğe karar verdi.. Değiştirdi, tekrar giydi; şimdi her şey yerli yerindeydi. Akim Akimi‚ elbisesini katladı, yarma kadar yine-sandığma koydu. Kafası olduk‚a iyi tıraş edilmişti. Ama aynada dikkatli bir muayeneden sonra başınım pek muntazam olmadığını, diğerlerine g‰re fazlaca, uzamış sa‚ları olduğunu g‰rd€. Bunun €zerine, hemen, d€zg€n ve usule uygun tarzda tıraş olmak i‚in "binbaşıya" koştu. Ger‚i ertesi g€n onu muayene etmiye-ceklerdi, ama tıraşı, sırf vicdanının b€t€n vazifelerini tamamlamanın verdiği i‚ rahatlığı i‚inde olmasını sağlama d€ş€ncesiyle yaptırmıştı. Parlak d€ğmelere, apu-letlere, renkli iliklere karşı ta ‚ocukluğundan beri s‰z g‰t€rmez bir saygı duyan bu adam, her değerli insanın, ancak €niforması i‚inde g€zelleşebileceğine inanmıştı. Akim Akimi‚ b€t€n işlerini bitirdikten sonra kışlamızın baş mahpusu sıfatiyle i‚eriye kuru ot getirilmesini emretti. Sonra da otun yerlere yayılmasına nezaret etti. Aynı şey diğer kışlalarda da yapılmakta idi. Sebebini bilmiyorum, ama her Noelde kışlanın i‚ine kuru ot serilirdi. Her iş bittikten sonra Akim-Akimi‚ duasını yaptı, ertesi g€n m€mk€n olduğu kadar erken kalkmak €zere yatağına uzandı. Sonra da,, hemen, kaygısız, masum bir bebek uykusuna daldı. Diğer mahpuslar da aynı şeyi yaptılar. Her kışlada her zamankinden erken yatıldı. Bu akşamlık, her zamanki gece işlerinden vazge‚ilmişti. Meydanlar, kimsenin hatırına bile gelmemişti. Kafalarda yalnızca.200 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR yarınki sabah vardı. Nihayet o da geldi. Erkenden, hen€z g€n ağarmadan, kalk borusu ‚aldıktan sonra; kışlayı a‚tılar. Mahpusları saymaya gelen n‰bet‚i ‚avuş hepsinin bayramını kutladı. Mahpuslar, nezaketli sevimli bir eda ile karşılık verdiler. Sabah duasını ‚abucak bitiren Akim Akimi‚'le. mutfağa kızartmak i‚in verdikleri kazlarının ve domuz yavrularının ne Œlemde olduğunu g‰rmeği merak eden bir s€r€ mahpus acele acele mutfağa akmaya başladılar. Mallarının kızartılısına, koyulacağı yere, diğer bazı noktalara nezaret edeceklerdi. Kışlamızın ufak, buz tutmuş pencerelerinden her iki mutfağın altışar ocağının bacaklarından t€ten dumanlar g‰r€n€yordu. Bunlar, hen€z g€n doğmadan yakılmıştı. Hen€z alaca karanlık avluda, gocuklarını giymiş veya omuzlarına atmış mahpuslar koşuşuyorlardı. Hepsi mutfağa gitmekteydiler. Pek ‚ok olmamakla beraber, bir kısmı şimdiden şarap‚ıları ziyaret etmişti bile. Bunlar, pek sabırsız olanlardı. Umumiyetle herkeste uslu, edebli, hattŒ her zamankinin tersine resm• bir tavır vardı. Ne her g€nk€ k€f€rler, ne kavrgalar duyuluyordu. Herkes, bug€n€n sayılı ve b€y€k bir bayram olduğunu anlamış g‰r€n€yordu. Bazıları :artık arkadaşlariyle bayramlaşmak €zere başka kışlalara gitmişlerdi bile. Daha şimdiden aralarında arkadaşlığın gerektirdiği birtakım hareketler g‰r€lmeğe başladı. Sırası gelmişken şunu da s‰yleyim ki, mahpuslar arasında arkadaşlık hemen hemen yok gibidir. Tabi•, geniş mŒnada arkadaşlıktan bahsetmiyorum; bunun olması tabi• bir şeydir. Ama dostluk halini almış arƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 201 kadaşlığa mahpuslar arasında hemen de hi‚ raslanılmaz. Bu da ‚ok dikkate değer bir noktadır; ‚€nk€ dışarda, serbest hayatta iş hi‚ de b‰yle değildir. Zaten, bizde b€t€n mahpuslar, tekt€k g‰r€lenler bir yana, biribirine karşı soğuk ve duygusuzdu. Yani bizlerde daima, resm• bir mesele €zerinde konuşmak i‚in, bir •defalık buluşanların hali vardı. Ben de kışladan ‚ıktım. Ortalık yavaş yavaş ağa-rıyordu. Yıldızlar kaybolmaya başlamıştı. İnce, soğuk bir buğu tabakası yukarıya doğru y€kseliyordu. Mutfaktaki ocakların bacaları hŒlŒ koyu duman s€tunları salıvermekteydiler. Karşılaştığım bazı mahpuslar kendiliğinden, i‚ten ve sevimli bir tavırla benimle bayram-Isışıyorlardı. Onlara hem teşekk€r, hem mukabele edi-.yordum. Bayramımı kutlıyanlar arasında, hapsanede bulunduğum şu ay i‚inde benimle tek lŒf etmemiş olanları da vardı. Mutfağın yanında, asker kışlasından gelen, gocu-ğu omuzlarında, gen‚ bir mahpus yakaladı. Beni avlu-.n€n ta ortasından g‰rm€ş ve bağırmaya başlamıştı: — Aleksandr Petrovi‚!... Acele acele bana doğru koşuyordu. Durdum, onu bekledim. Bu, hen€z ‚ok gen‚, toparlak y€zl€, yumuşak bakışlı bir delikanlıydı. Zaten az konuşurdu, Hele şimdiye kadar benimle tek lŒf etmemiş, hapishaneye gelişimden beri hi‚ ilgilenmemişti. Ben de onun adını biljniyordum. ‡ocuk, soluk soluğa koşup bana yaklaştı, b‰n, ama aynı zamanda bahtiyar bir g€l€msemeyle y€z€me bakarak karşıma dikildi.f 202 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR ‡ocuğun ‰n€mde durup g‰zlerini bana dikerek, hi‚bir şey s‰ylemeden sırıtmaya devam etmesine biraz, şaşarak: — Ne istiyorsun? diye sordum. — Şey efendim... bug€n bayram da... diye mırıldandı, sonra, başka s‰yliyecek bir şey olmadığına kanaat getirerek, benden ayrıldı, acele acele-mutfağa gitti. Şunu da s‰yliyeyim ki, bundan sonra da, ben hapisten ‚ıkıncaya kadar, bu adamla biribirimize bir ‚ift lŒkırdı s‰ylemedik. Mutfakta harıl harıl yanan ocakların etrafında, itişip kakışan bir kalabalık vardı. Herkesin g‰z€ malının €zerindeydi. Ah‚ılar g€nl€k yemeği hazırlamaya, başlamışlardı. ‡€nk€ bug€n yemek daha erken yenecekti. Hi‚ kimse ağzına tek bir lokma koymuyordu. Halbuki bazılarının canı ‚ekmiyor değildi; ama başkalarının karşısında nezaketlerini kaybetmemeleri gerekiyordu. Papazı bekliyorlardı; ondan sonra perhiz, bozulacaktı. G€n hen€z iyice ağarmadan hapsanenin dış kapısından onbaşının: — Ah‚ılar, buraya!... haykırışları duyulmaya başlamıştı. Bu bağırmalar hemen hemen her dakika işitildi, iki saat kadar s€rd€. Ah‚ılar, şehrin her k‰şesinden g‰nderilen bağışları toplamak i‚in ‚ağırılıyorlardı. Bu bağışlar arasında bol bol kala‚, ekmek, peynirli b‰rek, priyajenik ve şanga'lar,1 lŒlŒnga ve sair-hamur işleri bulunuyordu. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 203 Bana ‰yle geliyor ki, b€t€n şehirde, bu mutlu g€nde yiyeceğini "zavallı bizlerle" paylaşmıyan, bu ve-.sileyle bayramımızı kutlamıyan tek bir t€ccar ailesi veya aşağı z€mreden tek bir ev kadını yoktu. Has unla yapılmış, bol yağlı, yumuşak ‚‰rekler .gibi değerli bağışlar yanında, yirmi paralık kala‚lar, kara unla yapılıp biraz yoğurda bulamış şangalar gi-,bi, "yarım elma, g‰n€l alma" kabilinden fakirce hedi-.yeler de vardı. Bunlar, besbelli varlıksız kimselerin, yani, fakirin fakire verdiği hediyelerdi. Her şey aynı minnetle, bağış ve bağışlıyan arasında fark g‰zetilmeden, kabul edilirdi. Bağışlan teslim alan mahpuslar şapkalarını ‚ıkararak getirenleri selŒmlıyorlar, bay-.ramlarmı kutlıyarak hediyeleri mutfağa taşıyorlardı. Bağışlar yığıldıktan sonra, her kışladan baş mahpus ‚ağrıldı. Bunlar her şeyi eşit olarak kışlalar ara-.sında b‰ld€ler. Kavga, tartışma yoktu. Paylaşma d€r€st‚e, doğrulukla yapılıyordu. Kışlamıza d€şenleri de bize pay ettiler. Bunu Akim Akimi‚'le birlikte bir mahpus yaptı. Kendi elleriyle b‰l€p, dağıtma işini kendi elleriyle yapıyorlardı. Kimseden ne bir itiraz y€kseldi, ne de bir kıskan‚lık eseri g‰r€nd€. Herkes memnundu. Bağışlar dağıtılırken, bir hile veya ayrı gayrılık g‰zetilmesi ihtimali kimsenin aklına gelmiyor-du. Mutfak işlerini bitiren Akim Akimi‚ giyinmeğe başladı. Yeni elbisesini ‰zene bezene sırtına ge‚irdi. İliklenmemiş bir tek ‚engel veya d€ğme bırakmadı. Giyinip kuşandıktan sonra, toplu ibadete katıldı. İba-det epey uzun s€rd€. Duaya pek ‚ok mahpus toplanmıştı; ‚oğu yaşlı kimselerdi. Gen‚ler, uzun boylu dua Sibirya'ya mahsus ‚‰rekler.204 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR etmiyorlardı. Bazıları, sadece, sabahları kalkarken bir istavroz ‚ıkarmakla yetiniyorlardı; bu da bayram g€nlerine mahsustu. Akim Akimi‚ duasını yaptıktan sonra, bir nevi. merasimle, benimle bayramlaştı. Onu hemen ‚ay i‚meğe ‚ağırdım. O da, beni domuz kızartması yemeğe-davet etti. Biraz sonra da Petrov bayramlaşmaya geldi. Galiba i‚mişti. Koşmaktan soluk soluğa olduğu-i‚in, ‚ok bir şey s‰yliyemedi. Karşımda, bir şey bekliyormuş gibi, biraz durduktan sonra hemen mutfağa, gitti. Asker• kışlada papazı karşılamak i‚in hazırlık-lar yapılıyordu. Bu kışlanın i‚i, ‰tekilerden farklıydı Ranzalar b€t€n kışlalardaki gibi, koğuşun ortasında, değil, duvarlar boyuncaydı. B‰ylelikle, hapishanenin ortası boş olan biricik koğuşu burasıydı. Belki buna, mahpusları arada bir toplamaları i‚in geniş bir yere-ihtiya‚ olduğu g‰z ‰n€nde tutularak l€zum g‰r€lm€şt€. Odanın ortasına, temiz bir havluyla ‰rt€lm€ş bir masa €zerine bir ikona koydular. İkonanın ‰n€nde kandil yakıldı. Nihayet ha‚iyle. beraberinde okunmuş-su olduğu halde papaz geldi. Bir s€re ikonanın, ‰n€nde dua ettikten sonra mahpusların karşısında durdu. Onlar da, dine karşı i‚ten bir sevgiyle, birer birer, papazın uzattığı ha‚ı ‰pt€ler. Daha sonra papaz sırayla kışlalarımızı gezdi, okunmuş suyu serperek kutsadı. Mutfakta, nefisliğiyle şehirde bile €n salmış, ekmeklerimizi ‰vd€. Mahpuslar, hemen, fırından yeni ‚ıkmış ekmeklerden iki tanesini se‚erek mal‘llerden, biriyle papazın evine yolladılar. Papazla ha‚ını, karşıladıkları gibi, aynı saygıyı F ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 205 g‰stererek uğurlardılar. Hemen arkasından mevki ve kale komutanları geldi. Kale komutanı aramızda sevilir, hattŒ sayılırdı da... Mevki komutaniyle birlikte kışlaları gezdi, hepmizle bayramlaştı. Mutfağa uğrayıp hapishane ‚orbasından (ş‚i) tattı. S‚i gayet g€zel olmuştu. Bug€n€n h€rmetine adam başına hemen hemen bir libre et de ‚ıkmıştı. Bundan başka, bol yağlı darı kasası vardı. Binbaşı, kale komutanını uğurladıktan sonra, yemek yeme emrini verdi. Mahpuslar, m€mk€n olduğu kadar binbaşının g‰z€ne g‰r€nmemeğe ‚alışıyorlardı. G‰zl€klerinin altından etrafa fırlattığı sert bakışlarını kimse sevmezdi. Şimdi bile sağa sola, bir intizamsızlığı g‰rmeği, su‚ €st€nde birini yakalamağı ister gibi bakıyordu. Yemeğe oturduk. Akim Akimi‚'in kızartması pek nef•s olmuştu. Yalnız, bu arada, a‚ıklıyamadığım bir şey oldu. Mevki komutanının gitmesinden hemen beş •dakika bile ge‚meden, ortalık sarhoş doluverdi. Halbuki beş dakika ‰nce, hepsi tamamiyle ayıktı. Birdenbire, kızarmış y€zler g‰r€nd€, balalaykalar •ortaya ‚ıktı. Polonyalı kemancı, kendisini bug€n i‚in kiralamış bir hovardanın arkasında dolaşıyor, oynak havalar ‚alıyordu. Sarhoş g€r€lt€leri gitgide konuşmaları bastırmaya başlamıştı. Bununla beraber, yemek kazası belŒsız ge‚ti. Herkes doydu. Gen‚lerden gayrısı hemen yatmaya gittiler. Akim Akimi‚ de aynı şeyi yaptı. Herhalde bunu, yemek €st€ne kestirmeği, b€y€k bayramda yapılması gereken ‰devlerden sayarak yapmıştı. Starodub staroobriyadetz'lerinden bir ihtiyar, biraz uyuduktan sonra ocağın €zerindeki sete ‚ıktı ve kita-206 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR bını a‚arak hemen hemen başını kaldırmadan, geceni• ge‚ vaktine kadar dua etti. Mahpusların "kepazelik" saydığı eğlencelerine bakmaktan azap duyuyordu. ‡erkezler, kışlamızın merdiven başına oturmuşlar, merakla ve aynı zamanda tiksintiyle sarhoşları seyrediyorlardı. Nurağa ile karşılaştım. Dindarca bir isyanla başını sallıyarak: — ‡ok k‰t€, ‚ok k‰t€!... dedi. Allah g€cenir bunlara. İsay Fomi‚ inatla, kibirle, k‰şesinde mumunu yakmış ‚alışıyordu. Bununla, yortumuza ‰nem vermediğini g‰stermek istiyordu. Şurada burada meydanlar kuruldu. Mal‘llerden kimse ‚ekinmiyordu. ‡ok şeye g‰z yummaya karar vermiş gibi g‰r€nen ‚avuşun birdenbire gelivermesi ihtimali d€ş€n€lerek, ne olur ne olmaz, diye n‰bet‚iler ‚ıkarılmıştı. N‰bet‚i subay b€t€n g€nde hapishaneyi ancak €‚ defa dolaştı. Ama subay g‰r€n€r g‰r€nmez, sarhoşlar bir k‰şeye saklanıyorlar, meydanlar ortadan kaybediliyordu. Zaten o da, ufak tefek yolsuzluklara kulak asmamaya karar vermiş gibiydi. Sarhoşluk mahpuslar arasında, ufak tefek yolsuzluklardan sayılırdı. Millet yavaş yavaş a‚ılıyordu. Tekt€k kavgalar başladı. Bununla beraber b€y€k kısım ayık olduğu i‚in, sarhoşları pek g‰zden ayırmıyorlardı. Eğlenenler hesapsız şekilde i‚iyorlardı. Gazin bug€n kabına sığmıyordu, Memnun, mağrur bir tavırla ranzadaki yerinin ‰n€nde geziniyor ve ardı kesilmiyen m€şterilerine bakarak sinsi sinsi g€l€ms€yordu. O vakte kadar, kışla-lar arkasında bir yerde, karın i‚ine g‰md€ğ€ şarabı buraya getirmiş, ranzanın altına saklamıştı. Kendisi ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 207 tamamiyle ayıktı ve ağzına bir damla i‚ki koymamıştı. O, yortunun son g€nlerinde, mahpusların ceplerin-•deki paraları iyice sızdırdıktan sonra, eğlenecekti. Kışlalardan şarkı sesleri geliyordu. Ama i‚ki Œlemleri, kafalar t€ts€lendik‚e, gitgide kasvetli bir hal alıyordu. S‰yledikleri şarkıları birdenbire ağlamaya ‚evirecek gibiydiler. Mahpusların ‚oğu, gocuklarını omuzlarına atmışlar, ellerinde kendi balalaykalariyle dolaşıyorlar, pervasız bir tavırla tellere dokunuyorlardı. ƒzel b‰l€mden sekiz kişilik bir koro toplandı. Ba lalaykalarla kitaralarla pek g€zel okuyorlardı. S‰yledikleri şarkılar arasında mill• havalar pek azdı. Bana en ‚ok dokunan, ‚ok g€zel okudukları: "D€n eğlencedeydim. Gencim, tazeyim..." sarkışıydı. Hem burada, bu şarkının şimdiye kadar duymadığım bir ‚eşidini işittim. Şarkının sonuna şu s‰zler eklenmişti: "Benim gibi bir tazenin Evinde her şey derlenip toplanmıştır. Kaşıkları yıkadım Suyu ş‚i'nin i‚ine d‰kt€m, Kapıları fır‚aladım, ‡amuriyle b‰rekler a‚tım..." S‰ylenen şarkıların ekserisi hapishane şarkısı denilen ve aşağı yukarı herkes‚e bilinen şarkılardı. Bun lardan, "Vaktiyle" adlı birinde, adamın birinin, h€r d€nyada bey gibi yaşarken hapishaneye d€ş€nce, ne ha-208 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR le geldiği gayet komik bir tarzda anlatılıyordu. Bunda, ‰nceleri "B‰rek baklava yiyip şampanya i‚erdim"; şimdi de: "Suyla lahana verirlerse, Kulaklarımı oynatarak yiyorum..." deniyordu. Şu, herkesin bildiği şarkıyı da ‚ok s‰ylerlerdi: "ƒnceleri param, vardı. Neşeli yaşardım, Hapse gittim..." Yalnız bizimkiler, "kapital"i, "kopital" şeklinde s‰yl€yorlardı. Kapital'in, "kopit'ten1 ‚ıktığı fikrindey-diler. H€z€n verici şarkılar da s‰ylenirdi. Bir tanesi, tam bir s€rg€n sarkışıydı ki, o da, galiba harcıŒlem bir şeydi. "G‰ğ€n ışıklarıyanacak, ' - . •• Kalk borusu ‚alacak. B€y€ğ€m€z kapıyı a‚ıyor, Yazıcı ‚ağırmaya geliyor. Duvarlar arkasında nasıl yaşadığımızı G‰ren yoktur. Ama Allah, d€nyayı Yaratan, bizimle beraberdir. Biz burada da mahvolmayız... v. s." Başka bir şarkının daha h€z€nl€, ama ‚ok hoş bir makamı vardı. G€fte, mutlaka, s€rg€nlerin birinin elinden ‚ıkmıştı. Yavan ve olduk‚a bozuk bir şiirdi. 1 Kopit, biriktirmek; b‰ylece kopital biriktirilmiş anlamına geliyordu. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 209 "Doğduğum ilin. Ufuklarını g‰remiyeceğim. Su‚um olmadan ‰mr€m€n sonuna kadar Azap ‚ekmeğe mahk‘mum. Damda baykuş bağıracak , . Sesi ormanı ‚ınlatacak Kalbim kederlenip sızlayacak ‡€nk€ ben orada bulunamıyacağım!" Bu şarkı bizde sık sık, ama koro halinde değil, tek olarak s‰ylenirdi. Bazan birisi, paydos saatlerindeki kışlanın kapısı ‰n€ne ‚ıkıp oturur, başını eline dayı-yarak d€ş€nceye dalar, birdenbire tiz bir sesle bu şarkıyı tutturuverirdi. Bu şarkıyı dinledik‚e, insanın i‚i sızlardı. Aramızda olduk‚a iyi sesliler de vardı. Ağır ağır, ortalık kararıyordu. Sarhoşları ve eğlenenleri yavaş yavaş bir h€z€n, keder ve ağırlık Kaplamaya başlamıştı. Bir saat ‰nce kahkahalardan kırılan biri, biraz fazla ka‚ırmış, şimdi, k‰şede hı‚kırarak: ağlıyordu. Bazıları, ikişer defa bile, d‰v€şmeği becermişler; bazıları, solgun y€zleriyle yıkıla yıkıla kışladan kışlaya dolaşıyorlar, daha doğrusu, dolaşmaya gayret ediyorlardı. Sarhoşlukları daha hafif olanları ise, i‚ini boşaltacak, g‰z yaşlariyle birlikte sarhoş kederlerini d‰kecek bir dostu boşuna arıyorlardı. B€t€n bu zavallı insanlar eğlenmek, b€y€k bayramlarını neşe i‚inde ge‚irmek, istemişlerdi. Halbuki, Yarabbim! Hemen hemen herkes i‚in ne kadar acı, ne kadar kederli oldu bu g€n!... Herkeste, umutlarında aldananların hali vardı. 210 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Petrov beni iki kere yokladı. Pek az i‚mişti, olduk‚a ayıktı. Ama onda, hep ‰nemli bir şeyi bekler gibi bir hal vardı. Sanki bu, olağan€st€ bayrama mahsus gayet g€zel bir eğlenceydi. Ger‚i bunu s‰ylemiyordu, ama g‰zlerinden okunuyordu. Kışlalar arasında yorulmak bilmeden mekik dokuyordu. Ortalıkta sarhoşluktan, onların mŒnŒsız kavgalarından, şarabın humarı i‚inde sersemleşmiş kafalardan başka bir şeye raslanamıyordu. Yıkanmış ve giydiği yeni kırmızı mintaniyle bir kat daha g€zelleşmiş Sirotkin de bir yandan kışlaları dolaşıyor, bir yandan o da, s€k‘net ve saflıkla adeta bir şey bekliyordu. Artık yavaş yavaş, kışlalar dayanılmaz derecede iğren‚ hale geliyordu. Tabi•, işin g€l€n‚ tarafları da vardı, ama i‚imin sıkıntısı nedense bir t€rl€ dağılmı-yordu. Hepsine acıyor, aralarında bir sıkıntı, bunalma hissediyordum. İşte, biribirine ikram i‚in ‚ekişen iki mahpus. Uzun zaman tartıştıkları; hattŒ bundan ‰nce bir Kavgaya tutuştukları belli. Hele bir tanesinin ‰b€r€ne karşı ‰teden beri kini olduğu anlaşılıyordu. Sitem ediyor; dilini zorla kıpırdatarak arkadaşının ona karşı haksız olduğunu ispat etmeğe ‚alışıyordu. Bir gocuk satılmış imiş... Ge‚en yıl, Karnaval haftasında... Bunun bir kısım parasını kendisinden gizlemişlermiş... Daha başka şeyler de olmuş... Haksız ‚ıkaran, uzun boylu, iri pazılı bir delikan-lıydı. Aptal değil, sessizdi. Ama her i‚işinde mutlaka dertlerini d‰kmek i‚in bir dost arardı. HattŒ kavga ve sitem ederken bile, bunları hasmiyle anlaşmaya varƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR mak i‚in yapıyormuş gibiydi. ƒteki, sağlam yapılı, tıknaz, kısa boylu, yuvarlak y€zl€, kurnaz, hileci tavırlıydı. Belki de arkadaşından daha ‚ok i‚tiği halde ancak hafif sarhoştu, İradesi hayli kuvvetli bir adamdı; zenginceydi de... Nedense, bu defa, taşkın arkadaşını kızdırmak pek işine gelmiyordu. Onu şarap‚ının yanına g‰t€rd€. Arkadaşı : — Namuslu bir adamsan, bana burada ısmarlarsın!... diye s‚yleniyordu. Şarap•ı, ikram edene karşı bir •eşit saygı g‚sterip, kendi parasiyle değil de, el•lemin kesesinden i•tiği i•in taşkın arkadaşı k‡•‡msiyerek bir tas şarap •ıkardı. Taşkın arkadaş, nihayet istediğinin olduğunu g‚— •yi ama Sty‚pka, sen bunu yapmaya zaten mecburdun, dedi. ‰‡nk‡ bu, senin borcundu. Sty‚pka cevap verdi: — Hadi canım. Seninle konuşup da boşu boşuna •enemi yoracak değilim. ˆteki, şarap•ıdan tası alırken devam etti: — Ama sen yalan s‚yl‡yorsun Sty‚pka. ‰‡nk‡ bana borcun vardı. Vicdansızın birisin; g‚zlerini bile başkasından ‚d‡n• almışsındır sen! Al•aksın, keratasın sen Sty‚pka! İşte bu kadar: "Al•ak keratasın!..." Şarap•ı, taşkın arkadaşa: — Ee, be sen de!... Zırlayıp durma şurada! B‡t‡n şarabı d‚kt‡n, diye azarladı. Alem ona kıymet verip ikramda bulunuyor, o da i•eceğine gevezelik edip duruyor... Sabaha kadar başında bekliyecek değiliz ya! İ•-sene şunu.212 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR - i•eceğim be. Ne bağırıyorsun yani? Sonra, daha yarım dakika ‚nce, "al•ak kerata" sıfatını verdiği Sty‚pka'ya d‚nerek, . başiyle hafif•e sel•mladı nezaketle: — Bayramınız kutlu olsun Stepan. Dorofeyi•! ae-4i. Yaşadığınızdan başka, y‡z yıl daha yaşayın. Şarabını dikti ˆks‡rd‡, ağzını sildi.. Sonra, sanki birisine değil de ortaya anlatıyormuş .gibi, cidd• azametli: — Eskiden •ocuklar, pek •ok şarap kaldırabiliyor-dum ben, dedi. Şimdi besbelli yaşım ilerlemiş... Teşekk‡r ederim Stepan Dorofeyi•.dedi — Bir şey değil. — Ama ben yine bu. işin arkasını bırakmıyacağını Sty‚pka. Bana al•ak•a bir keratalık ettin; bun-dan başka, şunu da s‚yleyim ki.. Sabrı t‡kenmiş Sty‚pka s‚z‡n‡ keşti: — Ben de sana mundar suratlı sarhoş, Lir şey ş‚yliyeceğim. Dinle, her s‚z‡me iyi kulak ver. Şu koca d‡nyayı g‚r‡yorsun ya; gel, bir yarısı senin, bir yarısı da benim olsun! Hadi şimdi yıkıl karşımdan. Bir daha da g‚z‡me g‚z‡kme. Kabak tadı verdin artık!... -— Paramı vermiyecek misin yani? . — Daha ne parası istiyorsun be. sarhoş herif? — Eh, artık ‚teki d‡nyada kendin vermeğe gelsen de ben almıyacağım. Bizim paramız, alın teriyle, nasırlı ellerimizle kazanılmış paradır. ‰eyreğim, ‚b‡r d‡nyada bile sana rahat vermiyecektir. — Yıkıl cehennemin dibine be herif! — .Emredersiniz efendim. — Git diyorum sana. ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 213 — Al•ak kerata!... — Haydut herif! Bu defa ‚yle bir kavgaya tutuştular ki, bu, ikramdan ‚nceki kavgayı da ge•ti. İşte ranzalarda, yanyana iki dost oturuyor, Biri iri yarı, etli canlı, tam bir kasap... Suratı kıpkırmızı olmuş. O kadar kederli bir hali var ki, neredeyse ağ-lıyacak. Beriki cılız, ince, zayıf bir adam. Uzun burnu daima ıslak g‚r‡n‡yor. Ufak, domuz g‚zlerine benziyen g‚zleri, hep yere bakıyor; k‡lt‡rl‡ bir siyaset adamı; vaktiyle yazıcıymış... Arkadaşına karşı biraz yukardan bakıyor, ‚teki de i•inden buna kederlenmektedir. B‡t‡n g‡n beraber i•mişlerdi. Şişmanca arkadaş, sol eliyle kŒtibin başını kavramış hem hızlı hızlı sarsıyor, hem de: — Herif kıydı bana!... diye bağırıyor. Etli arkadaş da ‚avuşlardandı, sıska arkadaşını gizliden gizliye kıskanıyordu. Bunun i‚in biribiriyle konuşurken s‰z inceliğine pek dikkat ederlerdi. Yazıcı, hŒlŒ arkadaşına bakmamakta ısrar ediyor, g‰zlerini yerden ayırmadan, azametli, Œmirce bir tavırla: — Ama bana g‰re, bu işte sen de tamamiyle haklı değilsin, diye cevap veriyor. Beriki, onu daha hızlı sarsmaya başlıyarak sevgili dostunun s‰z€n€ kesiyor: — Yahu, herif kıydı bana!... Anlamıyor musun? D€nyada senden başka kimsem kalmadığı i‚in bunu sana s‰yl€yorum: kıydı bana, kıydı... Yazıcı ince, kibar bir sesle ona karşılık veriyor. — Ben de sana yine aynı şeyi s‰yl€yorum ki, bu214 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR tatlı mazeret de senin i‚in ayrı bir şerefsizlik. Bunun i‚in, aziz dostum, sarhoşluğunun sebattan ileri geldiğini sen de kabul et. Etli arkadaş biraz geriliyor, mahmur, mŒnŒsız bakışlarla şu kendini beğenmiş kŒtip par‚asını bir s€re s€z€yor; sonra birdenbire, durup dururken, kocaman yumruğunu yazıcının ufacık suratına patlatıveriyor. İşte b€t€n bir g€n s€ren dostluğun sonu... Aziz ahpa-bı, kendini kaybetmiş, ranzanın altına yuvarlanıyor... Şimdi de kışlamıza, ‰zel b‰l€mden bir ahpabım giriyor. Gayet iyi kalbli, neşeli, olduk‚a zeki, şakacı, g‰r€n€şte pek saf bir adamdı. Bu hapsaneye ilk girdiğim g€n, yemekte zengin mahpus ariyan, "onurlu" olduğunu iddia eden, benimle ‚ay i‚en mahpustu. Kırk yaşlarında, kalın dudaklı b•r adamdı. „st€ siyah noktacıklarla dolu kocaman etli bir burnu vardı. Elinde tuttuğu balalaykanın tellerine vakit vakit tembel tembel dokunuyordu. Arkasından, dalkavuk g‰r€n€şl€, ‚ok kısa boylu, koca kafalı bir mahpus geliyordu. Onunla şimdiye kadar tanışmamıştık. Zaten bizde ona ‰nem veren yoktu ya. Tuhaftı, vesveseli, daima susan, daima cidd• bir adam. Dikimevinde ‚alışıyordu. Herhalde kendi halinde yaşamaya, kimseye ilişmemeğe gayret ediyordu. Şimdi ise sarhoştu, Varlamov'un arkasından g‰lge gibi ayrılmıyordu. M€thiş bir heyecan i‚erisinde onu g‰zetliyor, ellerini sallıyor, duvarı, ranzaları yum-rukluyor, ağlamaklı bir halle onun ilgisini ‚ekmeğe uğraşıyordu. Varlamov ise, ona hi‚ aldırmıyor, orda olduğunun farkında değilmiş gibi davranıyordu. İşin tuhafı, bu iki mahpus, bundan ‰nce asla biribiriyle teƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR mas etmiş değillerdi. ‡€nk€ ne ‚alıştıkları iş aynıydı ne de m€şterek herhangi bir şeyleri vardı. HattŒ sınıfları da başka başkaydı. Oturdukları kışlalar ayrıydı. K€‚€k mahpusun adı Bulkin idi. Varlamov beni g‰r€nce sırıttı. Ranzamda, sobanın yanında oturuyordum. Karşımda, biraz uzağımda durdu. Biraz d€ş€nd€, sallandı, yalpalıya yalpalıya bana yaklaşarak birden m€balŒğalı bir tavırla toplanıp karşıma dikildi. Sonra balalaykasının tellerine hafif‚e dokunarak yarı konuşur, yarı şarkı s‰yler bir şarkı tutturdu: "Toparlak beyaz y€zl€yd€, Arı kuşu gibi şarkı s‰yler Sevgilim. Atlas bir elbise giymiş; S€sl€, hem de pek şık. Kendisi de enfes..." Bu şarkı, Bulkin'i m€thiş kızdırmıştı. Ellerini sallıyarak ve hepimize d‰nerek bağırıyordu: — İnanmayın ‚ocuklar, inanmayın! Hep yalan bunlar. Bir tek doğru s‰z€ yoktur onun; hep yalan s‰yler. Varlamov, kurnaz bir g€l€şle g‰zlerimin i‚ine bakarak: • .. — Aleksandr Petrovi• ihtiyarımıza sel•mlar! dedi. Yirmi yaşındaki gen•leri bile ihtiyar sayıp onlara bu yolda seslenmek Sibirya'nın basit halkı arasında o insana karşı duyulan saygıyı g‚steren bir harekettir. — Nasılsın,bakalım, Varlamov? 216 ˆLŠ BiR EVDEN HATIRALAR — Eh, sizi g‚rd‡k, daha iyi olduk. Kusura bakmayın. Bayramı seven, sabahtan sarhoş olur... Varlamov, şarkı s‚yler gibi, ahenkle konuşuyordu. Bulkin, umutsuzlukla elini ranzaya vurarak yine bağırmaya başladı. — Hep yalandır bunlar!... Yine yalan s‚yl‡yor. Ama Varlamov ona bakmamaya and i•mişti sanki... ˆyle g‡l‡n• halleri vardı ki... Bulkin'in bu sabahtan beri boyuna Varlamov'un peşinde bulunması, aklına birdenbire Varlamov'un her s‚ylediğinin yalan olduğu fikrinin takılmasından ileri geliyordu. Adamın peşinden, g‚lgesiymiş gibi, hi• ayrılmıyordu. Her s‚z‡ne takılıyordu, hiddetten biribirine kenetlediği ellerinin parmaklarını kıracak gibi oluyordu. Duvarlara, ranzalara •arpa •arpa kollarını kanatmıştı. Varlamov'un "hep yalan s‚ylediği" fikri ona adamakıllı azap veriyordu. Başında sa• olsaydı, mutlaka, kederinden onları yolacaktı. Sanki Varlamov'-un hareketlerinden sorumluymuş, onun b‡t‡n kusurlarının vicdan y‡k‡ kendi ‡zerindeymiş gibi... Ama işin asıl fecaati, Varlamov'un bir kerecik bile ona aldırmamış olmasıydı. Bulkin: — Hep yalan s‚yl‡yor, hep yalan s‚yl‡yor!... Bir s‚z‡, ‚b‡r‡ne uymuyor!... diye haykırdık•a mahpuslar g‡lerek: — İyi, ama sana ne?... diye kızdırıyorlardı onu Varlamov, birdenbire, hi• sırası değilken: — Size bir şey s‚yleyim mi, Aleksandr Petrovi•? dedi. Ben •ok g‡zeldim. B‡t‡n kızlar •şıktı bana... Bulkin cırlıyan bir sesle s‚z‡n‡ kesiyor: ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 217 — Yalan!... Yine yalan s‚yl‡yor... Mahpuslar g‡lmekten katılıyorlardı. — Ben de, karşılarında ‚yle •alım satardım ki!... Šst‡mde kırmızı bir mintan, kadife şalvar... Bir kont Bulkin gibi yan gelir yatar, bir isve•li kadar sarhoş olurdum. Kısacası, tam istediğim gibi... Bulkin s‚z‡ bağladı: — Yalan! — O vakitlerde, babamdan kalma iki katlı kagir bir evim vardı. Ama ben, iki yılda, her iki katı da eri-tiverdim. Koskoca evde, kapısından başka bir şey kalmadı. Ne olacak... para, g‡vercin gibi, başına konup yine u•uveren bir... Bul•in sert bir sesle s‚z‡ tamamladı: — Yalan!... — İşte ben de, ge•enlerde, buradan ailemden ricada bulundum. Belki birka• kuruş yollarlar, diyordum. Beni, dikkafalı bilirlerdi. Saygısızmışım... Haberi g‚n dereli yedi yıl oluyor. G‡lerek sordum: — H•l• cevap yok mu? — Ne gezer! Varlamov birdenbire g‡ld‡ ve yavaş yavaş sokularak burnunu bana iyice yaklaştırdı. — Aleksandr Petrovi•, dedi. Benim ‚yle bir •şığım var ki!... — Senin mi? Aşığın mı?... — Var ya. Demin Onufriyev onun i•in: "Senin g‡zel sevgilin, dilenci torbasiyle gezmeseydi, bizim paralı gudubet karıdan •ok daha iyiydi" dedi. — Doğru mu bu?218 ˆLŠ BİR EVDEN HATIRALAR — Tabi• ya.; dilencidir o! diye cevap vererek kıs kıs g‡lmeğe başladı. Kışladaki-ler de kahkahaları koyverdiler. Ger•ekten, Varlamov'-un bir dilenci kadınla m‡nasebeti bulunduğunu ve sevgilisine ancak altı ayda on k‚pek verdiğini hepsi biliyordu. Varlamov'un artık beni rahat bırakmasını istiyordum. — E, peki... dedim. Bir şey s‚ylemedi Bana i•ten bir bakışla baktı, tatlı bir sesle: — Siz de bu m‡nasebetle bana ufak bir şişecik ısmarlıyamaz mısınız? Sonra benden parayı alırken, aynı tatlı sesle: — Bug‡n hep •ay i•tim, dedi. Midem bununla o kadar dolu, ki, tıkanacak gibi oldum. B‡t‡n •aylar, karnımda sanki şişedeymiş gibi sallanıp duruyor... Varlamov benden parayı alırken Bulkin'in i• rahatsızlığı son haddini buldu. Kendinden ge•miş gibiydi, nerdeyse ağlıyacaktı. Kışlada bulunanlara d‚nerek, •ıldırmış gibi bağırıyordu: — Hey Allahın kulları, şuna bakın!... Şu herife bakın. Hep yalan... Ne s‚ylerse hep yalan, hep yalan s‚yl‡yor. Bulkin'in ‚fkelenmesine hayret eden mahpuslar: — Sen ne karışıyorsun yahu? Sana ne?... diye s‚yleniyorlardı. Bulkin, alevlenen bakışlariyle ve olanca kuvvetiyle ranzayı yumruklıyarak: — M‡saade edemem!... istemiyorum yalan s‚ylemesini!... diye haykırıyordu. l ˆLŠ BİR EVDEN HATIRALAR . Herkes katıla katıla g‡l‡yordu. Varlamov, parayı alır almaz, beni başiyle sel•mladı ve birtakım maskaralıklar . yaparak kışladan acele acele •ıkıp, tabi• doğru şarap•ıya gitti. İşte tam bu sırada da, sanki ilk olarak, Bulkin'in orda olduğunu fark etti. Odanın eşitinde durup d‚nd‡, sanki ger•ekten ona ihtiyacı varmış gibi, — Hadi gidelim!... diye seslendi. '• ' • -Sonra, ‡zg‡n g‚r‡nen Bulkin'i ‚ne ge•irerek hakaret dolu bir sesle: — Kuyruk!... ’diye il•ve etti, yine balalaykasını •almaya başladı. Ama b‡t‡n bu sarhoş taşkınlıklarını uzun uzun anlatmaya ne hacet? Zaten boğucu g‡n de sona eri-.yor, mahpuslar, ranzalarında deliksiz uykularına dalmaya başlıyorlardı. Bu gece, her zamankinden daha fazla horlayıp sayıklıyorlardı. Tekt‡k meydanlar devam ediyordu. İşte, •oktan beri hasretle beklenen bay-Tam da, gelip ge•mişti. Yarın yine bayağı bir g‡nd‡, yine işe gidilecekti... XI Noelin ‡•‡nc‡ g‡n‡ akşamı, tiyatromuzda ilk temsil verildi. İhtimal, temsil i•in yapılan hazırlıklar hayli ‚nemliydi. Ama artistlerimiz her şeyi ‡zerlerine aldıklarından bize bu iş hakkında tek bir haber sızma-mıştı. Hatt•, neyin temsil edileceğinden bile haberimiz yoktu. Artistler, bu ‡• g‡n i•inde, işe gidip gelirken m‡mk‡n olduğu kadar •ok elbise bulmaya gayret et-mislerdi. Bakluşin, benimle her karşılaşmasında keyfinden parmaklarını şıkırdatıyordu.220 ˆLŠ B‘R EVDEN HATIRALAR O sıralar, mevki komutanımızın da iyiliği ‡st‡ndeydi. Ama, onun temsil ‡zerine bilgisi olup olmadığını bilmiyorduk. Biliyor da, resmen izin vermiş; her şeyin yolunda gitmesini şart koşarak, mahpusların bu buluşlarına g‰z yummayı mı karar vermişti?... B€t€n bunlardan haberimiz yoktu. Zannederim, b‰yle bir temsil verileceğini biliyordu; bilmemesine imkŒn yoktu. Herhalde karışmak istemiyordu. ‡€nk€ yasak etmesinin fena sonu‚lar doğurabileceğini anlıyordu. Mahpuslar huysuzluğa bağlıyacaklar, kendilerini i‚kiye vereceklerdi. B‰yle bir şeyle oyalanmaları ‚ok daha iyiydi. Mevki komutanının bu şekilde d€ş€nd€ğ€n€ tahmin edişimin biricik sebebi, bunun en doğru, en akla yakın d€ş€nce olmasıydı. HattŒ diyebilirim ki, mahpuslar kendileri bayram m€nasebetiyle temsil vermeyi akıl etmeselerdi bile, bu, veya buna benzer bir meşgalenin doğrudan doğruya idare tarafından icadedilmesi ‚ok yerinde bir hareket olurdu. Ama mevki komutanımızın d€ş€nce tarzı, kendisinden başka b€t€n insanların d€ş€ncesinin tam aksi olduğu i‚in, tiyatro hakkında bile bile-izin verdiği tahminimde belki de dehşetli yanılmıştım. Ger‚ekten, mevki komutanımız bir kimseyi ezmekten, elinden bir şeyini almaktan veya onu bir hakkından mahrum etmekten başka bir şey bilmezdi. Kısacası, kasıp kavurma i‚in yaratılmıştı. Bu y€zden b€t€n şehirde adı ‚ıkmıştı. T€rl€ yolsuzluklara asıl bu sıkıştırmaların sebebolacağını bir t€rl€ d€ş€nemezdi ki... Mevki komutanımız gibi insanlar, her t€rl€ uygunsuzluğa karşı ceza var; d€ş€ncesindedirler. Şu hileci mahk‘mlara da her zaman i‚in olanca şiddetiyle kanun uygulanmalıydı; gerekli olan buydu. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 231 Ama bu istidatsız kanun icraat‚ıları, kanunun i‚inde bulunulan şartlar g‰zetilmeksizin ve esas kavranmadan, gizlice uygulanmasının karışıklıklar, yolsuzluklar doğurmaktan başka sonucu olmıyacağını bir t€rl€ anlıyamazlar; daha doğrusu anlamak g€c€ yoktur onlarda. "Kanun b‰yle emrediyor. Elimizden ne gelir!" der ve kendilerinden, kanun uygulanmanın yanında bir de sağduyu ve iyi g‰r€ş istenmesine, i‚ten hayret ederler. Hele bu iyi g‰r€ş€, ‚oğu l€zumsuz, zahmetli bir l€ks sayar. Her ne ise, baş‚avuş da mahk‘mlara herhangi oir g€‚l€k ‚ıkarmıyordu. Onların da istedikleri buydu, Şunu a‚ık‚a s‰yliyebilirim ki, b€t€n Noel s€resince hapishanede ne tek bir ‰nemli kavga, ne de bir hırsızlık vakası g‰r€lmesi ve mahk‘mlar arasında topluca tek bir yolsuzluğa Taşlanmaması, sadece kendilerine buldukları bu tiyatro meşgalasiyle, bu alanda herhangi bir itirazla karşılaşmamalarından duydukları ş€krandan ‰t€r€yd€. HattŒ eğlenip fazla g€r€lt€ veya kavga edenleri, temsilin yasak edilmesi ile korkutarak yatıştırdıklarını kendim g‰rd€m. ‡avuş, mahpuslardan, her şeyin sessizce yapılıp herkesin uslu duracağına s‰z aldı. Seve seve razı oldular, verdikleri s‰z€ de tuttular. S‰zlerine inanılması da ayrıca gururlarını okşamaktaydı. Şunu da s‰yliyelim ki, Œmirlerimiz temsilimize m€saade etmekle ‰yle fazla bir fedakŒrlık yapmış de-.ğildiler. Seyirciler i‚in ‰nceden yapılmış bir salon yoktu. Tiyatromuzun s‰k€l€p toplanması bir ‚eyrek saatten fazla s€rm€yordu. Temsil, bir bu‚uk saat devam ediyordu, gayet yukardan oyunu kesmek emri222 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR gelseydi, her şey bir anda ortadan kalkacaktı. Elbiseler mahpusların sandıklarında saklanmıştı. Ama tiyatronun yapılışı ve kost€mlerden ƒnce, programı, yani oynanacak par‚anın ne olduğunu s‰yliyelim. Programı g‰steren bir afiş yoktu. Ama ikinci, €‚€nc€ temsilde, Bakluşin, subaylar, kibar seyirciler şerefine bir tane astırmıştı. Bu gibi seyirciler birinci temsilimize de şeref vermişlerdi. N‰bet‚i subaylar daima gelirlerdi. HattŒ bir defa, n‰bet‚i subayları kontrol eden subay da gelmişti. Bir kere de bir istihkŒm, subayı uğradı, işte afişimiz, bu gibi misafirlerin gelmesi ihtimaline karşı ortaya ‚ıkarılmıştı. ileri s€r€len tasarılara g‰re, hapishane tiyatrosunun ş‰hreti, kaleden şehre kadar yayılacaktı; ‚€nk€, şehirde, anlattıklarına g‰re, amat‰rlerin verdiği bir temsilden başka, hi‚bir tiyatro faaliyeti olmamıştı. Mahpuslar, en ufak başarıya ‚ocuk gibi seviniyor, bununla ‰v€n€yorlardı. Hep bu konu €zerine d€ş€n€yor, aralarında hep tiyatrodan konuşuyorlardı: "Kim bilir, belki en y€ksek Œmirlerimiz de duyup gelir bakarlar... Mahpuslarda da ne cevher olduğunu g‰r€rler. Bu, korkuluklarla, y€zen kayıklarla, sahte ayılarla ke‚ilerle şişirilmiş d€ped€z bir asker oyunu değil. Burada artistler, ger‚ek artistler var, beylerin oynadıkları komedyaları temsil ediyorlar. B‰yle bir tiyatro, şehirde bile yok!... General Abrosiraov'un evinde bir temsil verilmiş; tekrar da edilecekmiş. Ama başarı kazanırlarsa, kost€mlerine dua etsinler. Yoksa oyunda, bizimkiler nerde, onlar nerde... Bir de ister misin, vali de duysun da kalkıp gelsin?... Şehirde tiyatro yok ki..." ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR 223 Kısacası, bayramda b€t€n mahpusların hayali, he-•e birinci temsilin kazandığı başarıdan sonra, m€thiş işliyordu. M€kŒfatlar mı, ceza s€resinin azalması mı ' umulmadı... Ama bu hayallere kapılan mahpuslar da, hemen g€lmeğe, kendileriyle neşeli neşeli alay etmeğe başlıyorlardı. Yani, bunların hepsi birer ‚ocuk, bazıla-TI, kırkını ge‚tikleri halde yine ‚ocuktular. Bir program olmadığı halde, temsilin ana hatları-3iı, oyunun neden ibaret olduğunu biliyordum. Birici piyes: "Filatka ile Miroşka Rakipler" idi. Bakluşin, temsilden daha bir hafta ‰nce, bana, ‰v€nerek €zerine aldığı Filatka rol€n€ "SanktPeters-btırg" tiyatrosunda bile g‰r€lmemiş bir başariyle oy-ınıyacağını s‰yl€yordu. Kışladan kışlaya gezerek, utanmadan, sıkılmadan aynı zamanda, i‚ten gelen bir sa-mimiyetle kendi kendini ‰v€yordu. Arada bir, bazan, •sanki temsil veriliyormuş gibi, rol€nden bir şeyler yumurtlayıveriyordu. S‰yledikleri, komik olsa da olmasa da, her ağzım a‚tık‚a, etraf kahkahayı basıyordu. . Şunu da s‰ylemeliyiz ki, mahpuslar burada bile ağır duruşlarını bozmamışlar, vakarlarını kaybetmemişlerdi. Gerek Bakluşin'in hallerini, gerekse verilecek temsillerin konularını hayranlıkla karşılıyan, yalnız kendine hŒkim olmasını bilmiyen gen‚, toy mahpuslarla artık mevkileri, n€fuzları sağlamlaşmış olan kodamanlardı. ‡€nk€ onlar, duygularını, nasıl olursa olsun, (hapishane anlayışına g‰re ayıp da sayılsa,) a‚ığa vurmaktan ‚ekinmezlerdi. ƒtekiler ise her t€rl€ rivayet ve s‰ylenti karşısında ilgisiz kalır; ne fikir y€r€t€r, ne de bir tasarı ileri s€rerlerdi. Ger‚i tenkid ve itiraz224 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR etmiyorlarsa da, kendilerinde tiyatro konusuna karşı bir kayıtsızlık, hattŒ bir k€‚€mseme seziliyordu. Ancak, son zamanda, temsil g€n€nde: "Ne olacak? Bizimkiler ne yapıyorlar?... Mevki komutanından ne haber?..." diye hepsi meraka d€şt€ler. Bakluşin beni artistlerin hepsinin gayet iyi, gayet "yerinde" se‚ilmiş olduklarına kandırmaya ‚alışıyordu. HattŒ perde bile kurulmuştu. Filatka'nın nişanlısı rol€n€ Sirotkin oynıyacaktı. — Kadın kiyafetinde pek enfes oluyor; g‰receksiniz ya! diyor, g‰z€n€ kırparak dilini şaklatıyordu. İyicil bayan m€lk sahibinin farbelŒlı bir entarisiyle pelerini, elinde bir şemsiyesi olacak; iyicil bay m€lk sahibi de sahneye subay kıyafetinde, kordonlu, bastonlu ‚ıkacaktı. Bundan sonra ikinci piyes geliyordu. Bu, bir dramdı. Adı: "Pisboğaz Kedril" di. Bunu ‚ok merak etmiştim. Ama b€t€n soruşturmama rağmen, ‰nceden bir şey ‰ğrenemedim. Ancak bu piyesin, bir kitaptan alınmayıp şehrin dolayında oturan bir emekli ‚avuştan, sağlandığını ‰ğrenebilmiştim. Belki de vaktiyle, bir asker tiyatrosunda oynanırken adamcağızın aklındakalmıştı. Ger‚ekten bizde, uzak şehir ve eyaletlerde, ‰yle tiyatro eserleri vardır ki, hi‚bir yerde basılmadıkları i‚in, ‚ok kimseler bunları bilmez. B‰yle piyesler, kendiliğinden ‚ıkıvermiş, Rusya'nın belli b‰lgelerindeki mill• tiyatro repertuvarının demirbaşı olmuşlardı. Mill• tiyatro" dedim de hatırıma geldi. Herhangi bir tet-kik‚imiz, hi‚ de yabana atılmıyacak ‰nemde mill• tiyatromuz €zerinde daha temelli yeni incelemeler yapƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 225 saydı, bu ‚ok, hem de pek ‚ok faydalı olurdu. Sonraları hapishanemiz tiyatrosunda işittiğim tuluatın sadece bizim mahpusların eseri olduğuna bir t€rl€ inanamadım. Bunlar, ağızdan ağza ge‚miş birtakım tekerlemeler, eski kuşağın yenisine bıraktığı g€l€n‚ konular, hoş buluşlar olmalıydı. B€t€n bu zekŒ oyunlarını, askerler, fabrika iş‚ileri arasında, fabrika şehirlerinde, hattŒ bazı ufak, bilinmiyen k‰şelerin aşağı tabaka halkında aramak lŒzım. Ağızdan ağıza ge‚erek yaşıyan eserler k‰ylerde, eyalet şehirlerinde, b€y€k m€lk sahiplerinin k‰leleri arasında kalmıştı. HattŒ, bana kalırsa, kitabı olmayıp sadece kopyaları dolaşan eski piyeslerin ‚oğu, Rusyada m€lk sahiplerinin uşaklarının elinden ‚ıkmıştır. Eski zamanın m€lk sahipleri ve Moskova ileri-gelenlerinin, artisleri k‰leler olan ayrı tiyatroları vardı. Eserleri şimdiki mill• dram sahne ‚alışmalarımızı• başlangıcı sayılabilecek bu tiyatroların derin etkileri bug€n bile g‰r€l€r. "Pisboğaz Kedril" piyesine gelince, b€t€n arzuma rağmen, bunun konusu €zerine ‰nceden ‰ğrenebildiğim şeyler, ancak, sahneye şeytanların gelmeleri ve Kedril'i cehenneme g‰t€rmeleri olmuştu. Ama Kedril'in ne demek olduğunu; eğer bir isimse, ni‚in Kiril değil de, Kedril şeklinde s‰ylendiğini; vakanın Rusya'da mı, yoksa yabancı bir yerde mi ge‚tiğini bir t€rl€ ‰ğrenememiştim. En sonda da, "M€zikli bir pandomima" nin g‰sterileceği ilŒn ediliyordu. Tabi•, b€t€n bunlar pek ilgi ‚ekici şeylerdi. Artistler on beş kişi kadardı. Hepsi ateş gibi, a‚ıkg‰z ‚ocuklardı. Aralarında ‚alışıyor; provalar yapıyorlardı. Gizleniyor, saklanıyor; bazan, 226 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR kışlaların arkasında toplanıyorlardı. Kısacası, hepimi--zi g‰r€lmemiş ve beklenilmedik şeylerle hayrete d€ş€rmek istiyorlardı. Başka g€nlerde hapishane kapıları akşam olur olmaz kapanırdı. Noel bayramı y€z€nden bir ayırım yaptılar. Kapılar, akşam borusuna kadar a‚ık kaldı. Aslında bu iltimas, tiyatro i‚in yapılmıştı. Bayram s€resince, her g€n akşam €zerleri, n‰bet‚i subaya gidiliyordu. Temsil i‚in izin isteniyor ve hapishanenin ‚ok erken kapatılmaması dileniyordu. Bir g€n ‰nceki temsil verilirken de kapıların ge‚ vakte kadar kapatılmadığını, bundan hi‚bir karışıklık ‚ıkmadığını ayrıca ekliyorlardı. N‰bet‚i subay ş‰yle d€ş€n€yordu: "Evet, d€n hi‚bir karışıklık olmamıştı. Bug€n de b‰yle bir şeyin olmıyacağını mahpuslar kendileri temin ediyorlar. Yani, b‰yle bir s‰z€ verdikten sonra mahk‘mlar biribirini kollıyacaklarına g‰re, elde en g€venilir teminat -mevcuttur. Hem de, temsile izin verilmezse, k€rek mahk‘mlarının huyu bilinmez ki... Bakarsın, inat olsun diye, bir s€r€ zararlı şey yaparlar, hattŒ n‰bet‚ilerin ayağını kaydırırlar." Bundan başka, n‰bet beklemek de hayli sıkıcıdır. Tiyatro da, asker tiyatrosu değil, lıapishane tiyatrosu olduğuna g‰re, ilgi ‚ekicidir. Hem de, mahpuslar meraka değer insanlardır. Eğlenceli olur. Temsili seyretmek de n‰bet‚i subayın hakkıdır. N‰bet‚i subayları kontrol eden subay gelip de: — N‰bet‚i subay nerede? diye soracak olsa, cevap kısa, mazeret hazırdı: — Hapishaneye, mahpusları sayıp kapıları kapattırmaya gitti... ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 227 B‰ylelikle n‰bet‚i subaylar Noel bayramı s€resince temsilin oynanmasına izin verdiler; kapıları da akşam borusuna kadar kapattırmadılar. Mahpuslar, n‰bet‚i subayların bir aksilik ‚ıkarmıyacaklarını zaten biliyorlardı, bunun i‚in hi‚ meraklanmıyorlardı. Saat yediye doğru Petrov beni almaya geldi. Temsile birlikte gittik. Temsile, kışlamızdan, ‡ernigov'lu staroobriyadetz'den ve Polonyalılardan başka herkes gidiyordu. Polonyalılar ancak ocak ayının d‰rd€ndeki, son temsile gitmeğe karar vermişlerdi. O da, tiyatronun ‚ok iyi, neşeli, tehlikesiz olduğuna uzun boylu inandırmalardan sonra... Mahpusları Polonya'lıların bu tiksinir gibi halleri hi‚ g€cendirmiyordu. D‰rt ocakta onları b€y€k bir nezaketle kabul ettikleri gibi, en iyi yerlere oturtmuşlardı. ‡erkezlere, hele İsay Fomi‚'e gelince, bunlar i‚in tiyatro en derin bir zevk kaynağı oldu. Her defa, giriş i‚in €‚er k‰pek veren İsay Fomi‚, son temsilde tabağa on k‰pek koymuştu. Y€z€n€n taşıdığı ifadeden mestolduğu anlaşılıyordu. Artistler, seyircilerden, herkesin verebileceği kadar para toplamaya karar verdiler. Bunu, bir yandan tiyatro masrafını kapatıp artaniyle de biraz kafayı ‚ekmek i‚in yapıyorlardı. Petrov'un iddiasına g‰re, beni, hem herkesten zengin olduğum i‚in en ‚ok para vereceğimden, hem de herkesten fazla anlıyacağımdan, tiyatro ne kadar dolu otursa olsun, ilk sıralardan birine oturtacaklardı. Dediği gibi de oldu. Ama her şeyden ‰nce salon ve tiyatronun şeklini tarif edeyim. Tiyatronun kurulduğu asker• kışlamız on beş adım boyundaydı. Avludan merdiven basma, merdiven ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR başından dehlize, dehlizden de kışlaya girilirdi. ƒnce •de s‰ylediğim gibi, bu uzun, kışlanın yapılışı başka t€rl€yd€: ranzaları duvar boyunca uzanıyor, odanın ortası boş kalıyordu. Odanın merdiven başındaki giriş •kısmına yakın. olan yarısı, seyircilere ayrılmıştı. Bu kışlayla buna bağlı diğer bir kışla arasında ge‚it gibi bir. kısım da sahneyi meydana getiriyordu. . . Beni pek hayrete d€ş€ren, sahnenin perdesi, ol-masıydı.. Bu perde, kışlanın enince, on adım genişliğin-deydi. Bu, durum...i‚in perdeyi bir, l€ks, saydığımdan, hayret etmemek elimden gelmedi. „stelik de, €zerinde yağlı boya resimler vardı,; ağa‚,,, kameriye, havuz, yıl-dız. resimleri.... Perde, eski, yeni bez par‚alarından yapılmıştı. Kim ne verdiyse; eski ayak sargıları, .g‰mlekler, gelişig€zel eklenerek tek bir par‚a halinde dikilmişti. Yetmiyen kısım da kalem. odalarından dileni-ien kŒğıt, ve g€nl€k emir par‚alariyle tamamlanmıştı. Ressamlarımız, başlarında hapishanemizin. "Br€l-.lov" u A. olmak €zere, ellerinden gelen gayreti esirgememiş, perdeye g€zel resimler ‚izmiş ve boyamışlardı. Herkesin parmağı ağzında kaldı. Bu ihtişam en, y€z€ g€lmez, en titiz mahpusları bile sevindirdi. Sıra temsile gelince, onlar da, hep birden, en ateşli, en sabırsız olanlar kadar ‚ocuklaşıverdiler. Hepsi, hem gururlanıyor, hem de son derece memnunluk duyuyorlardı. Aydınlatma aracı, birka‚ par‚aya b‰l€nm€ş bir iki i‚yağı mumundan ibaretti. Perdenin karşısında mutfaktan getirilen iki sıra bankın ‰n€nde de, ‚avuşlar odasından alınmış €‚ d‰rt sandalye duruyordu. Sandalyeler, subaylar gibi y€ksek misafirler i‚indi. Sıralar da, kazara hapishaneye uğrıyan ‚avuşlar, istihkŒm yazıcıları konƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR doktorlar ve başka subay olmıyan Œmirlerimiz i‚in ayrılmıştı. Ger‚ekten de, bayram s€resince, dışardan gelen seyirciler eksik olmadı. Bazı akşam daha ‚ok, bazı akşam daha azdılar. Hele son temsilde birtek boş yer kalmamıştı. Arkada, sıraların gerisinde de, mahpuslar duruyorlardı. Onlar, misafirlere saygı olsun diye başları a‚ık, havanın sıcak ve boğucu olmasına rağmen, hırkaları veya gocuklariyle idiler. Ş€phesiz, mahpuslara ayrılan yer ‚ok azdı. Hele arka sıralarda, balık istifi gibi, €st€ste oturulmasına rağmen, ranzalar ve kulisler tamamiyle doluydu. Bazı tiyatro amat‰rleri sahnenin arkasına, ‰teki kışlaya ge‚mişlerdi. Temsili oradan, arka kulislerden seyrediyorlardı. Kışlanın birinci b‰l€m€nde, tabi• sayılamıyacak derecede, ge‚en g€n hamamda g‰rd€ğ€m kadar kalabalık,, mahşeri andıran bir kalabalık vardı. Dehlize giden kapı a‚ıktı. Burası da, sıfır altında 20 derecelik bir soğuk olduğu halde, hınca hın‚ dolmuştu. Bize, Petrov'la bana, derhal ˆnde, hemen sıraların arkasında bir yer aƒtılar. Buradan, arka sıralara gˆre, ƒok daha iyi gˆrmek m„mk„nd„. Beni vaktiyle, bundan daha m„kemmel tiyatrolara gitmiş, bu işten anlıyan ve takdir etmesini bilen bir adam sayıyorlardı. Bakluşin'in temsilin hazırlanması sırasında, bana fikir danışıp saygı gˆsterdiğini gˆrm„şlerdi. Şu halde şimdi başkˆşede bulunmam gerekti. Mahpusların ƒoğu fevkal‹de fiyakacı ve z„ppe adamlardı. Ama b„t„n bunlar yapmacıktı, işlerde fena bir yardımcı olduğumu gˆr„nce benimle alay etmişler230 …L† BiR EVDEN HATIRALAR di. Almazov, kireƒ taşını yakmaktaki „st„n bilgisi y„z„nden, biz asilzadeleri aşağı gˆrerek karşımızda Kurumlanıyordu. Ama bize karşı bu k„ƒ„mseme ve aşağılama dolu davranışlarda başka bir duygu da h‹kimdi. Bizler, ne de olsa, asilzadeydik, onların asla iyilikle yadedemiyecekleri efendileriyle aynı z„mreye mensuptuk. Şimdi ise, tiyatroda, bana yer veriyorlardı. Bu konuda onlardan daha iyi h„k„m verebileceğimi, onlardan daha geniş gˆr„ş sahibi olduğumu ve daha ƒok bilgili olduğumu teslim ediyorlardı. Beni en az sevenleri bile, (ki bunları iyice tanıyordum) tiyatrolarını takdir etmemi istiyorlardı, bu sefer beni k„ƒ„msemiyerek en iyi yeri bana ayırmışlardı. O g„nk„ izlenimlerimi hatırlıyarak diyebilirim ki, b„t„n mahpusların kendi „zerlerindeki pek yerinde gˆr„şlerinde asla bir alƒalma değil, bir vakar vardı. Milletimizin as•l, belirgin, gˆze ƒarpan ˆzelliği doğruluk duygusu olması, bunu daima istemesidir. Her yerde, her ne pahasına olursa olsun, l‹yık olup olmadığım d„ş„nmeden, mutlaka ˆnde bulunmak istediği, horozlanma huyu halkımızda yoktur. Dışta bulunan, sonradan ortaya ƒıkmış kabuk kısmını kaldırıp da ˆz„ yakından ve tamamiyle objektif olarak inceliyecek olursak, halkta hiƒ ummadığımız birtakım şeylerle karşılaşırız. Bilginlerimizin halka ƒok bilgi verebilmesine imk‹n yoktur. Hatt‹, kesin olarak sˆyliyebilirim ki, aksine, onlar birƒok hususu halktan ˆğrenmelidir. Petrov, hen„z tiyatroya gitmeğe hazırlandığımız sırada, saflıkla, herkesten fazla para vereceğim iƒin, beni en ˆnce oturtacaklarını sˆylemişti. Belirli bir giriş „creti yoktu. Herkes, ne Verebilirse, gˆnl„nden ne ko…L† BİR EVDEN HATIRALAR 231 parsa onu verecekti. Tabakla para toplamaya ƒıkıldığı vakit, aşağı yukarı herkes yirmi para da olsa, bir şey koymuştu. Beni en ˆne oturtmalarının bir sebebi de, belki başkalarından daha fazla para vereceğimi hesaba katmış olmalarıydı, bˆyle de olsa bu, gene vakar, asillik dolu bir harekettir. "Mademki sen benden daha paralısın, mademki aramızda hiƒbir fark bulunmadığı halde sen bizden daha ƒok para verebileceksin, o halde tabi• ki, en iyi yerde oturmak hakkı senindir. Yine tabi•dir ki, senin gibi bir misafir, artistler iƒin bizden ƒok daha makbuld„r... Bizi buraya, vereceğimiz parayı d„ş„nerek değil, hatır iƒin aldılar; bu sebepten, yerimizi biliyoruz..." d„ş„ncesinde gerƒek, as•l bir gurur vardır. Burda, paraya değil, insana karşı saygı gˆr„yoruz. Zaten, hapishanede paraya, zenginliğe karşı pek fazla rağbet yoktu. Hele, toplu olarak, b„t„n mahpuslar gˆz ˆn„ne alınırsa... Hatt‹, tek tek ele alınsalar bile, para y„z„nden cidd• olarak k„ƒ„len tek bir kişi hatırlıyamıyorum. Gerƒi birƒokları doğrudan doğruya bana el aƒmış epeyce paramı ƒekmişlerdi. Ama bu harekette gerƒek anlamiyle bir dilencilikten ƒok yaramazlık, kurnazlık mizah, saflık h‹kimdi. Bilmem ki, meramımı anlatabildim mi? L‹kin b„t„n bunları konuşurken tiyatromuza da unuttuk. Yine konumuza dˆnelim. Perde kalkıncaya kadar oda garip, hareketli bir manzara almıştı. Biribirine girmiş, ezilmiş, sıkıştırılmış, sabırsızlıkla, b„y„k bir heyecan iƒinde oyununu başlamasını bekliyen bir kalabalık... Arka sıralarda biribirinin sırtına ƒıkanlar... Œoğu, mutfaktan yakaladıkları bir k„t„ğ„ getirmişler, duvarın yanına g„ƒbel‹ yerleştirerek „st„ne ƒıkmışlardı. …ndekilerin omuzlarına232 …L† BİR EVDEN HATIRALAR dayanarak denge sağlıyorlardı. Yerlerinden, hallerinden memnun gˆr„nerek iki saat bu duruma katlanmaya hazırlanıyorlardı. Bir kısmı da sobanın alt basamağına basmış, ˆtekiler gibi ˆnlerinde duranlara dayanarak duruyorlardı. Bunlar, en arka sıralarda bulunanlardı. Yanda, ƒalgıcılara aƒılmış yerin „st„nde sık bir kala-balık ranzalara ƒıkmıştı. Oradaki yerler oldukƒa rahat gˆr„n„yordu. Beş kişi kadar ocağın „st„ne tırmanmışlar; uzanarak, yukardan aşağı bakıyorlardı. Ne keyif vardı onlarda, siz d„ş„n„n! Karşıki duvardaki pencerelerin geniş ƒıkıntılarında, geƒ kalmış veya iyi yer bulamamış bir seyirci kalabalığı vardı. B„t„n mahpuslar uslu, ağırbaşlı duruyorlardı. Hepsi, beylere, misafirlere ”n iyi şekilde gˆr„nmek istiyorlardı. Y„zlerinde tevek-Mill„ bir bekleme ifadesi vardı. Sıcaktan, havasızlıktan kızarmış y„zlerinden ter boşanıyordu. Derin kırışıkların buruşturduğu alınla, damgalanmış yanaklarından; bazan aksi, bazan da korkunƒ şekilde parıldıyan gˆzlere kadar her azadan taşan sevinƒle, temiz bir ƒocuk neşesi insanın ne kadar hoşuna gidiyor! Hepsinin başları aƒıktı. Bulunduğum kˆşeden ƒevre, ‹deta tıraşlı kafa tarlası gibi gˆr„n„yordu. İşte sahneden birtakım g„r„lt„ler, tel‹şlı hareketler duyuluyor. Neredeyse perde kalkacak. Orkestra ƒalmaya başladı... Biraz da bu orkestra „zerinde duralım. Orkestra yan tarafta, ranzalarda oturan sekiz ƒalgıcıdan ibaretti, •ki keman; (bir tanesi hapishanede vardı, ikincisini kaleden aldılar; sanatk‹r da evimizde bulundu) : hepsi burada yapılmış „ƒ balalayka, iki kitara, kontrbas yerine bir tef... Kemanlardan sadece bir cızırdama veya gıcırtı ƒıkıyordu. Kitaralar da gayet ber…L† BİR EVDEN HATIRALAR 233 hat olmasına rağmen, balalaykalar harikuladeydi. Tellerin „st„nde parmakların uƒarcasına hareketi, ‹deta bir sihirbaz marifetiydi. Hep oyun havaları ƒalıyorlardı. Œalanlar, havanın en oynak yerlerinde parmaklariyle balalaykaların tahtalarına vuruyorlardı. Ton, zevk, ƒalış tarzı, aleti kullanmaları, havaların ƒalınışındaki karakter, bunların hepsi orjinal, hapishaneye has şeylerdi. Ki-tara ƒalanlardan birinin, yaman bir usta olduğu belliydi. Bu adam, babasını ˆld„ren asilzadeydi. Tefe gelince, o da ayrı bir ‹lemdi. Œalan, k‹h parmağının ucunda dˆnd„rerek, k‹h başparmağını tefin derisini ƒizercesine „st„nde gezdirerek ˆyle ustalıklar gˆsteriyordu ki... Arada bir ƒınlıyan, bir ˆrnek darbeler duyuluyordu. Sedalar gayet kuvvetli, aƒık ƒıkıyordu. Sesler, sanki bir avuƒ nohut serpilmiş gibi dağılıyor, y„kseliyor, her bir sedayı meydana getiren „rperişler ayrı ayrı seƒiliyordu. Sonraları iki akordeon da geldi. Şerefimle temin ede-Tİnı ki, o vakte kadar, şu basit kˆy ƒalgılariyle neler, yapılabileceğini bilmiyordum. Seslerdeki ahenk, ƒalınan parƒanın ruhunu iƒten kavrıyarak ƒalış, tam bir şaheserdi. İşte ancak burada, ilk olarak, en ƒok Rus iƒki ‹lemlerinde duyulan oyun havalarının mahiyetini, yamanlığmı tam m‹nasiyle anlıyabilmiştim. Nihayet perde kalktı. Herkes kıpırdandı; ayak değiştirdiler. Arkadakiler, parmak uƒlarına basarak y„kseldi. Birisi, „zerinde durduğu k„t„kten d„şt„... Hepsi, tek bir kişi gibi, ağızlarını aƒıp gˆzlerini sahneye diktiler. Ortalık derin bir sessizliğe gˆm„ld„. Temsil başladı. Yanımda Ali'nin kardeşleri, diğer bir Œerkez gurupunda da kendisi bulunuyordu. Tiyatro onları o kadar sarmıştı ki, bundan sonra da her akşam geldiler. Birƒok234 …L† BİR EVDEN HATIRALAR defalar gˆrd„m, b„t„n M„sl„manlar, Tatarlar v. s. bu tip eğlencelere pek d„şk„nd„ler. Yanlarına İsay Fomiƒ sokulmuştu. O, perdenin, kalkmasiyle baştan aşağı kulak kesilerek, zevkin, uzun bir bekleyişin saf, hareketli bir ˆrneği olmuştu. Umduğunu bulamasaydı, acırdım doğrusu. Ali'nin sevimli y„z„nden ˆyle g„zel, ˆyle ƒocukƒa bir sevinƒ taşıyordu ki, ben de ona baktıkƒa neşeleniyordum. Temsil sırasında, artistlerin her g„l„nƒ sˆz„nde,, her hoş sahnede, toplu kahkahalar başlarken, ben de,, elimde olmıyarak, hemen Ali'ye dˆn„p y„z„ne bakıyordum. Halbuki o, beni gˆrm„yordu bile; gˆrecek durumda değildi! Solumda, bana yakın, yaşlı, daima asık suratlı, aksi, dırdır bir mahpus duruyordu. O da Ali'yi g‰rd€. Birka‚ defa yarı g€l€msiyerek d‰n€p ona baktığının farkına vardım. O kadar sevimliydi ki bu ‚ocuk!... Adam nedense, ona Aley Semiyoni‚ diyordu. "Filatka ile Miroşka" piyesiyle başladılar. Filatka, (Bakluşin) ger‚ekten harikuladeydi. Rol€n€ o kadar kusursuz oynadı ki, hayrete d€şmemek elde değildi. Her c€mleye, her harekete ‰nem verdiği belliydi. En ‰nemsiz bir kelime veya jesti bile, rol€n€n ruhuna asla aykırı d€şmiyen bir karakter taşıyordu. Bu gayretleri yanında yapmacık olmıyan harikulade neşesi, sadelik ve samimiyetiyle Bakluşin'i siz de g‰rseniz, onun anadan doğma b€y€k istidatlı bir. artist olduğunu kabul ederdiniz Ben, "Filatka" yi birka‚ kere Moskova ve Petersburg tiyatrolarında g‰rm€şt€m. Kesin olarak s‰yliyebilirim ki, Filatka'yı oynıyan başkent artistleri, Bak-luşin'den daha k‰t€yd€ler. Rollerine girmemişlerdi. ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 235 Tam bir mujik olmaktan ziyade, "peyzanlar" dı. Mujik g‰r€nmek i‚in, kendilerini zorluyor gibiydiler. Bak-luşin'•, her şey bir yana, rekabet duygusu coşturuyordu. İkinci piyeste, Kedril rol€n€ mahpus Potzeykin'in oynıyacağını herkes biliyordu. Potzeykin'i, nedense. Bakluşin'den daha iyi, daha iktidarlı g‰r€yorlardı. Bakluşin buna, ‚ocuk gibi €z€l€yordu. Son g€nlerde ka‚ kere bana gelmiş, bu derdini a‚mıştı. Temsilden iki saat ‰nce, n‰bet gelmiş gibi titriyordu. Seyirci kalabalığından: — Aferin Bakluşin! — Yamansın be! diye bağırdıkları zaman, y€z€ sevin‚le parlıyor, bakışlarından ger‚ek bir saadet okunuyordu. Hele Miroşka ile ‰p€şme sahnesinde; Filatka'nın, ‰nce kendi ağzını silip ‰tekine: "Ağzını sil!" diye bağırması pek kornik olmuştu. Herkes kahkahadan kırılıyordu. Fakat beni en ‚ok ilgilendiren seyircilerdi. Hepsi i‚ten, canla başla eğleniyorlardı. Takdir haykırışları gittik‚e artıyordu. Kimisi, kim olduğuna bakmadan, yanındaki arkadaşını d€rterek ona acele acele d€ş€ncelerini anlatıyor kimi de, g€l€n‚ bir sahne karşısında, birdenbire, seyircilere d‰nerek hepsini acele bir bakışla s€z€yor, •sanki onları da g€lmeğe davet ediyordu. Sonra takdir-' le elini sallayıp derhal, doyulmaz bir merakla sahneye bakmaya devanı ediyordu. Bazıları da, dillerini şaklatıp parmaklarını ‚ıtlatarak bir t€rl€ yerlerinde rahat duramıyorlardı. Ama daha fazla taşkınlığa da durumları elverişli değildi. Piyesin sonuna doğru toplu neşe son haddini buldu. Burada hi‚bir şeyi b€y€tm€yorum. ƒyle bir hayŒt tasar-236 ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 237 layınız ki, ondan hapishaneden, parangadan, esaret ve puslu bir sonbahar havasında boyuna ‚iseliyen yağmurdaki kadar bir ‰rneklikten başka şey olmasın. Bu. hayatı yaşamaya mahk‘m insanlara, birdenbire, bir saatlik olsun, a‚ılıp eğlenmek, kŒbuslarını unutmak i‚in temsil verme iznini bağışladılar. Hem ‰yle bir temsil ki, b€t€n şehir parmaklarını ısırdı, "•şte size mahpuslarımız, g‰rd€n€z m€?..." Her şey meraklarını uyandırıyordu. MeselŒ kost€mler... Onlar, Vanka Otpetiy'i, Netzvetayevi'i, yahut Bakluşin'i yıllardan beri g‰rm€şlerdi. Asıl hoşlarına giden, onların şimdiki kılıkta bulunmalarıydı. ''İşte bildiğimiz bir mahpus... Ayaklarında demirleri şıngırdıyor. Gel gelelim, redingotla pelerini; başına ge‚irdiği yuvarlak şapkası ne de yakışmış; Œdeta bir sivil olmuş! Bıyık, hattŒ sa‚ bile takmış... Kırmızı mendil cebinden ne de hoş sarkıyor; yelpazeleniyor da, tıpkı bir bey gibi!..." Bayılıyorlar. iyicil m€lk sahibi yaver €niforması giymişti. Ger‚i bu €niforma hayli eskiydi. Ama apuletlerle resm• serpuş harikulade bir tesir yaptı. Bu rol€ oynamaya iki hevesli vardı. Her ikisi de, ister inanın, ister inanmayın, sırf bu kordonlu subay kılığında g‰r€nmek i‚in, k€‚€c€k ‚ocuklar gibi, m€thiş bir kavgaya tutuşmuşlardı, ‰teki artistler araya girdiler de rol€ Netzvetayev'e vermeği uygun g‰rd€ler. Netzvetayev'i, rakibinden daha alımlı olduğu, bir beye daha ‚ok benzediği i‚in değil, sahneye ‚ıkınca, bastonunu tam bir bey gibi ustaca bir z€ppelikle havada sallayıp daireler ‚izdireceğine herkesi inandırdığı i‚in se‚mişlerdi... Ger‚ek beyleri ‰mr€nde g‰rmemiş olan Vanka Otpetiy bunu d€nyada beceremezdi. . Ger‚ekten,bayaniyle beraber, sahneye ‚ıkan Netzvetayev, .kim bilir, nereden bulup buluşturduğu ince, hasır bir bastonu seyircilerin ‰n€nde işlek, ‚evik hareketlerle ‚evirip duruyordu. Besbelli bunu, beyliği, şıklık ve en y€ksek asilliği g‰steren, bir hareket sanıyordu. Belki.de daha ‚ocukluğunda, yalınayak başıka-bak beylerin hizmetinde koşarken, g€zel giyinmiş, bastonlu bir bey g‰rm€ş, bu beyin, bastonunu ustaca kullanması onu b€y€lemiş, €zerinde silinmez bir iz bırakmıştı. Şimdi bile, otuz yaşında olduğu, halde, bunu hatırlamış, hapishane halkını mest etmek i‚in bun-dan faydalanmıştı. Netzvetayev bu role o kadar kendini vermişti ki; hi‚bir yere, hi‚ .kimseye bakmıyor, g‰zlerini kaldırma-dan konuşuyordu. Sadece bakışlariyle bastonunun daireler ‚izen ucunu g‰zden ka‚ırmamaya, bakıyordu. M€lk sahibinin sayın bayanı da ayrı bir Œlemdi. Sırtında, elbiseden ‚ok pa‚avraya benziyen muslinden bir entari vardı. Kolları, gerdanı a‚ıktı Y€z€ dehşetli boyanmış, her tarafı allık i‚indeydi. Başında, ‚enesinin altında d€ğ€mlenmiş, patiskadan bir gece başlığı vardı. Bir elinde şemsiye, ‰b€r€nde de ‡in işi bir yelpaze tutuyor, bunu boyuna sallıyordu. Bayan sahneye ‚ıkar ‚ıkmaz, bir kahkaha tufanı koptu. Zaten kendisi de dayanamayıp birka‚ kere g€lm€şt€. Bayan rol€n€, mahpus İvanov oynuyordu. Kız kılığına girmiş olan Sirotkin de pek enfesti. Kantolar olduk‚a iyi s‰ylendi. S‰z€n kısası piyes, herkesin taş238 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR kın memnunluğu i‚inde bitti. Tenkid yoktu. Olamazdı da. "Hey kapılar, kapılar!" uvert€r€ bir kere daha ‚alındıktan sonra perde tekrar kalktı. "Kedril" başlıyordu. "Kedril", Don-Juan'a benziyen bir piyesti. Oyunun sonunda şeytanlar beyi de, uşağını da cehenneme s€r€kl€yorlardı. Bir perdelik oyunda, zerrece bağlılık, anlam diye bir şey olmaması, oynanılan kısmın kopuk bir par‚a olduğunu, ayrıca bir başı, sonu olduğunu g‰steriyordu. Vaka Rusya'nın ucra k‰lerinden birinde, bir handa ge‚iyordu. Hancı, sırtında kaput, kafasında yamrı yumru, yuvarlak, bir şapka olan bir beye oda g‰stermektedir. Arkalarından, elinde bavul, mavi kŒğıda sarılı bir tavuk taşıyan uşak, Kedril geliyor. Kedril bir gocuk, bir uşak kasketi giymiştir. Piyesteki pisboğaz odur.Bu rol€ Bakluşin'in rakibi, mahpus Potzeykin oynuyordu. Bey rol€n€ de, birinci piyesteki m€lk sahibinin sayın karısı İvanov, €zerine almıştı. Hancı Netzvetayev, odada şeytanlar olduğunu s‰yleyip uyanık olmalarını tembih ediyor, ‚ıkıyor. Asık suratlı bey, bunu zaten bildiğini mırıldanarak Kedr€'e, eşyalarını a‚ıp yemeğini hazırlamasını emrediyor. Kedril, yalnız pisboğaz değil, korkaktır da... Şeytan lŒfını duyunca sararıyor, g€z yaprağı gibi titremeye başlıyor. Ka‚acak, ama beyden de ‰ld€ patlıyor. Bundan başka karnı da a‚... Bu obur budalanın kendine g‰re bir kurnazlığı vardır. Efendisinden pek korkar, ama onu, adım başında atlatmaya kalkışır. Kedril, harikulade bir uşak tipidir. Leporello ile ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 239 arasında uzaktan benzerlik vardır. Ama, Kedril efendisine ger‚ekten bağlıdır. Potzeykin ger‚ekten ‚ok istidatlı, kanaatimce, Bakluşin'den de €st€n bir akt‰r... Tabi•, ben ertesi g€n Bakluşin'le karşılaştığını zaman, onu m€teessir etmemek i‚in, bu d€ş€ncemden bahsetmemiştim. Bey rol€ndeki artist de fena değildi. Ağzından ‚ıkan lŒfların hepsi sa‚ma sapan olmasına rağmen, iyi s‰yleyişi!, serbest hareketleriyle ilgi ‚ekiyordu. Kedril, bavullarla uğraşırken, beyi odada d€ş€nceli d€ş€nceli dolaşmaktadır. Nihayet, y€ksek sesle, bu geceyle seyahatlerinin son bulmuş olduğunu bildiriyor. Kedril, bir yandan kulak kabartıp birtakım mimiklerle merakla efendisini dinlerken, ‰te yandan kendi kendine s‰ylenmekte, her s‰z€ ile de seyircileri •g€ld€rmektedir. Efendisine acımıyor. Kedril, şeytan lŒfını duymuş; bunun ne demek olduğunu ‰ğrenmek istiyor. Beyine soruyor. Bey de ona, başı darda olduğu bir sırada cehenneme gittiğini, şeytanlardan yardım g‰rd€ğ€n€, onlarla arasındaki anlaşmaya g‰re bug€n canını almaya geleceklerini anlatıyor. Kedril'in korkudan dizleri titremeğe başlıyor. Ama efendisi metanetini elden bırakmadan yemeğini hazırlamasını emrediyor. Yemek lŒfım duyan Kedril, yeniden canlanıyor; tavukla şarabı ‚ıkarıyor. Sofrayı hazırlarken arada bir, tavuktan koparıp ağzına atıyor. Buna seyirciler pek g€lm€şlerdi. Birdenbire kapılar oynuyor, r€zgŒr pancurları sarsıyor... Zangır zangır titriyen Kedril de aceleyle ne yaptığını bilmeden, koca bir et par‚asını ağzı-Tsa sokuyor, bir t€rl€ yutmadan oraya buraya koşuyor. Yine her yandan kahkahalar... Odada dolaşan beyi:240 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR — Nasıl, hazırladın mı? diye sesleniyor. Kedril: — Hazırlıyorum, Şimdi hazır olacak, beyefendi l diyor ve. bir yandan masanın başına oturarak kaygısızca efendisinin yemeklerini atıştırmaya başlıyor. Seyirciler, uşağın a‚ g‰zl€ğ€n€, beyin de ortada hımbıl gibi dolaşmasını pek beğeniyorlar. Doğrusunu s‰ylemek gerekirse, Potzeykin, ‰v€nmeğe değerdi. "Şimdi hazır olacak, beyefendi!" s‰zlerini ne de g€zel s‰yledi! Kedril sofra başında hırsla, acele acele atıştırmaya devam etmektedir. Efendisinin kendine doğru her yanaşmasında tavuğu yakaladığı gibi, masanın altına giriyor. Sonunda a‚lığını bir par‚a giderdikten sonra, efendisini hatırlıyor. ƒteki: — Kedril! Hani yemeğim?... diye bağırıyor. Efendisine yiyecek bir şey kalmadığını ancak fark eden Kedril hi‚ sıkılmadan: — Hazır efendim! diye cevap veriyor. Tabakta ise sadece bir but kalmıştır. „zg€n, d€-ş€nceii olan bey, dalgın, sofraya oturuyor. Kedril de. pe‚ete elinde, sandalyesinin arkasına ge‚iyor. Bir yandan da seyircilere d‰nerek, başiyle hımbıl efendisini g‰steriyor. Her s‰z€, her hareketi, y€z buruşturması ardı kesilmiyen kahkahalarla karşılanıyor. Ama bey, daha ağzına ilk lokmayı kor komaz birdenbire şeytanlar ortaya ‚ıkıveriyorlar. Bundan sonra da pek bir şey anlaşılmıyor. Şeytanların gelişi de pek acayip oluyor. ƒnce yan kulisten a‚ılan bir kapıdan beyazlı bir şey g‰r€n€yor. Bu, hayaletin kafası demek olan, i‚inde mum yanan bir feƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR nerdir. Başında fener olan ikinci hayalet de elinde bir orak tutmaktadır. Fener ne oluyor? Orağın anlamı; nedir? Ni‚in bu şeytanlar beyazlara b€r€nm€şler?... Bunu hi‚ kimse anlıyamıyor. Zaten, herhalde b‰yle olması gerekiyor diye, bunun €st€nde duran da yok ya!: Bey, hŒlŒ kabadayılığı elden bırakmamıştır. Şeytanlara hazır olduğunu, onu alabileceklerini bağırarak s‰yl€yor. LŒkin Kedril, tavşan gibi korkarak hemen masanın altına dalıveriyor. B€t€n korkusuna rağmen, saklanırken, masanın €st€ndeki şarap şişesini kapmağı da unutmuyor. Sonra, şeytanlar, bir dakika kadar ortadan kayboluyorlar. Kedril, masanın altından ‚ıkıyor. Bey de yine sofraya oturuyor. Ama tavuğa elini, uzatır uzatmaz, €‚ şeytan, birdenbire, yeniden odaya dahveriyor; arkadan, beyin €st€ne ‚ullanıp onu cehenneme g‰t€r€yorlar. Bey de: — İmdat!... Kedril, kurtar beni!... diye bağırıyor;. O aralık Kedril bambaşka bir işe dalmıştır. Bu defa masanın altına saklanırken, yalnız şarap şişesini değil, tabakla ekmeği de beraberinde indirmiştir, •şte-artık tek başına kaldı. Ne şeytanlar, ne de beyi var!... Masanın altından ‚ıkıyor, etrafa bakınıp sırıtıyor, kurnaz bir eda ile g‰z kırparak efendisinin yerine oturuyor Seyircilere bir baş işareti yapıyor, yarı fısıldı-yarak: — Eh, artık bey mey kalmadı. Şimdiden sonra tek başımayım! diyor. Kedril'in durumu herkesi g€ld€rmektedir. O, yine-fısıldıyarak, seyircilere bir sır a‚ıyormuş, gibi, sevincinden durmadan gz kırpıyor: 16342 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR — Şeytanlar aldı bizim beyi... diye ilŒve ediyor. Seyircilerin hayranlığı sonsuz... Ama Kedril de, efendisini şeytanların aldığını ‰yle maskaraca bir kurnazlıkla, ‰yle alaycı, muzaffer bir y€z buruşturma-siyle s‰ylemişti ki, ger‚ekten alkışlamamak m€mk€n değildi. Ama Kedril'in keyif i uzun s€rm€yor. Tam şi--şeyi a‚ıp da i‚meğe hazırlanırken, parmaklarının ucuna basarak i‚eriye giren şeytanlar, biri bir yandan, ‰b€r€ ‰b€r yandan Kedril'i yaka pa‚a ediveriyorlar. O ise, sadece, avazı ‚ıktığı kadar bağırıyor, bir t€rl€ kendini savunamıyor. ‡€nk€ elinde bırakmaya kıyamadığı şişesiyle kadehi var... Dehşet i‚inde, ağzı a‚ık, g‰zleri evinden fırlamış, birka‚ saniye seyircilere bakıyor. „rkek, korkak bakışlariyle Kedril'in g‰r€n€m€, tablo yapmaya değer derecede komikti. Sonunda şey--tanlar onu da kucaklayıp g‰t€r€yorlar. Kedril, ayrıla-madığı şişesiyle, boyuna debelenerek, bar bar bağırı-:yor. Sonunda haykırışları, kulisler arkasından uzaklaşıyor, perde iniyor. Seyirciler zevk, neşe i‚inde g€lmekten katılıyorlardı. Orkestra hemen Kamarinskaya'yı1 ‚almaya başladı. Gayet yavaş, belli belirsiz şekilde başladılar. Ama sesler gitgide y€kseldi, tempo hızlılaştı; balalayka tahtalarına kabadayıca parmak vuruşlar duyulmaya başladı. Bu, b€t€n ihtişamiyle, tam bir Kamarinskaya idi! Glinka,2 bunu hapishanemizde duyabilseydi, herhalde ‚ok iyi olurdu. 1 Rus mill• oyun havası. 2 Glinka, bir‚ok Rus mill• havası, ve operalar yazmış besteci. ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR M€zikli pandomima başlıyordu. Pandomima boyunca boyuna Kamarinskaya ‚alındı. Dekor, bir k‰y evinin i‚i. Sahnede, değirmenciyle-karısı... Değirmenci, bir k‰şede atının koşumlarını tamir ediyor, karısı ‰te yandan ‚ıkrığında iplik eğiriyor.-Karı rol€n€ Sirotkin, değirmenciyi de Netzvetayev-oynuyordu. Sunu da s‰yliyelim ki, dekor y‰n€nden ‚ok. fakirdik. Hem bunda, hem bundan ‰nceki piyeslerde; bir‚ok şey g‰zle g‰r€nm€yor, ancak tasarlanıyordu. Arka duvar yerine, bir halı ya da ‰rt€ gerilmişti. Bizim tarafımızda, tahtadan k‰t€ bir paravan duruyor; sol taraf ise ‰rt€l€ bulunmadığı i‚in, buradan ranza-lar g‰r€n€yordu. Ama seyircilerimiz titiz değildi. Ortada olanı, hayalleri yardımiyle tamamlamaya razıydılar. Hele mahk‘mlar bu bakımdan son derece kabiliyetliydiler. Şuna bah‚e denilmişse o bah‚edir; oda. ise oda; k‰y evi ise, k‰y evi diye kabul etmek gerek.. ƒtesi yok bu işin... Sirotkin'e gen‚ kadın kılığı pek yakışmıştı. HattŒ, seyirciler arasında tekt€k lŒf atmalar bile duyuluyordu. Değirmenci işini bitirdikten sonra şapkasiyle kırbacını alıyor, karısının yanına geliyor. Evde olmadığı sırada i‚eriye birisini alacak olursa, hakkında hayırlı: olmıyacağını işaretle anlatıyor, kırbacını g‰steriyor.. Karısı, başını sallıyarak dinliyor. Zaten bu kırba‚ ona. hi‚ de yabancı değildir. ‡€nk€ hatuncağız, kocasından, fırsat bulduk‚a g‰nl€n€ eğlendirmektedir. Kocası gidiyor. Kadın da arkasından yaka silkiyor. Birdenbire kapı ‚alınıyor, i‚eriye komşuları değirmenci giriyor-244 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Sakallı, kaftan giymiş bir herif. Elinde kadına hediye olarak getirdiği kırmızı bir ‚evre vardır. Kadın g€l€yor. Ama tam komşu ona sarılmak isterken, kapı tekrar ‚alınıyor. Nereye ka‚malı? Kadın, misafirini acele masanın altına sokuyor; kendisi de yine ‚ıkrığın başına koşuyor. Bu sefer kadının ikinci sevgilisi gelmiştir. Bu da, asker elbisesi giymiş bir yazıcıdır. Bu ana kadar pandomima hi‚ kusursuz y€r€yordu. Hareketler hatasızdı, yerindeydi. Bu devşirme artistlere karşı insanın hayranlık duymaması m€mk€n •değildi, hattŒ hatıra, birdenbire, Rusya'da nice cevherlerin, değerlerin b‰yle hapishane k‰selerinde, mihnet i‚inde yokolup gittiği d€ş€ncesi geliyordu. Yazıcı rol€ndeki mahpus vaktiyle ya bir taşra tiyatrosunda oynamış, ya da bir ev temsilinde rol almış •olmalıydı. Adamcağızın, akt‰rlerimizin hi‚birinin bir şeyden anlamadıkları kanaatinde olup sahnede doğru d€r€st y€r€meyi bile bilmediklerine inandığı belliydi. Eski tiyatrolardaki klŒsik piyes kahramanları gibi uzun adımlarla y€r€yordu. Bir ayağına basarken ‰b€-T„n€ havada tutuyor, bir m€ddet ‰yle kaldıktan sonra g‰vdesiyle başını arkaya atarak etrafını azametli bir bakışla s€z€p ancak bundan sonra ikinci adımını atıyordu. B‰yle bir y€r€y€ş klŒsik eserlerin kahramanlarında bile g€l€n‚ken, bir asker• kŒtipte, hele komik bir sahnede b€sb€t€n ‚ekilmez oluyordu. LŒkin seyir-cilerimiz bunu da b‰yle yapılması gerektiğine vermişler; uzun bacaklı kŒtibin kocaman adımları €zerinde uzun boylu d€ş€n€p tenkide kalkışmamışlardı. Yazıcı sahnenin ortasına varır varmaz kapı bir kere daha vuruldu. Kadın yine telŒşa d€şt€. KŒtibi ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR 245 nereye saklıyacaktı?... G‰z€ne, a‚ık bulunan sandık ilişiyor, kŒtip de bu sandığa saklanarak kapağı ‰rt€l€yor. Bir misafir daha gelmiştir. O da kadına tutkundur. Ama bu seferki bambaşka bir adam: bir brah-man, hem de brahman kıyafetinde. Seyirciler arasında yeniden kahkahalar kopuyor. Brahmanı, hem de gayet g€zel şekilde, mahpus Koşkin oynamaktadır. Zaten, kendisi de brahmana benziyordu. Hareketleriyle aşkının kuvvetini anlatmaya ‚alışıyor, ellerini g‰ğe kaldırıyor, g‰ğs€ne, kalbine bastırıyor. Ama brahmaTim en ateşli anında, kapıya şiddetli bir yumruk indirildiği duyuluyor. Vuruşundan, gelenin ev sahibi olduğu bellidir. Dehşetli korkan kadın, telŒştan ne yapa-•cağını bilemiyor. Brahman da sağa sola koşuyor. Kadından onu bir yere saklamasını yalvarıyor. O da, brahmanı ‚abucak dolabın arkasına tıkıyor. Sonra, kapıyı a‚mağı bile unutarak korku, telŒş i‚inde işine d‰n€yor. Elinde, iplik olmadığı halde, sanki ip eğirmekle uğraşıyor, ‚ıkrığının yere d€şmesine rağmen sanki hŒlŒ tekerleği d‰n€yor. Sirotkin, kadının duyduğu korkuyu gayet iyi, b€y€k bir başarıyla belirtti. Birdenbire, ev sahibi kapıyı tekmeyle a‚ıyor, kırba‚ elinde karısının karşısına dikiliyor Olanı biteni g‰zetlemiş olduğu i‚in ona, odada €‚ kişinin saklı bulunduğunu parmaklariyle işaret ediyor. Sonra bunları aramaya başlıyor, ilkin komşu değirmenciyi bulup, tek-meliye tekmeliye dışarı atıyor. Korkudan ‰d€ patlamış olan yazıcı ise ka‚mak €zere sandığın kapağını kaldırırken kendi kendini ele veriyor. Ev sahibi onu da kırbaciyle uğurluyor. †şık kŒtip bu defa hi‚ de klŒsik olmıyan bir tarzda sı‚rıyarak ka‚ıyor. Brahma-246 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR na gelince, değirmenci, hayli aradıktan sonra, k‰şede, dolabın arkasında onu da buluyor. Onu ‰nce nezaketle selŒmladıktan sonra, sakalından tutarak sahnenin ortasına kadar s€r€kl€yor. Brahman, kendini savunu-yor. pandomimanın yegane s‰zlerini. "Melun! Melun!..." diye haykırıyor. Karısı, en sonra sıranın kendisine geldiğini g‰r€nce, ipliği, ‚ıkrığı bıraktığı gibika‚ıyor. ‡ıkrık yerlerde yuvarlanırken mahpuslar kahkahayı basıyorlar. Ali, y€z€me bakmadan beni. kolumdan ‚ekiyor ve: — Bak, bak!... Şu brahmana bak!... diye bağırıyor, g€lmekten bir t€rl€ yerinde duramıyor, Perde iniyor, bundan sonra yeni bir sahne başlıyor. Bunların hepsini anlatmak gereksiz, iki ya da €‚ par‚aydılar. Hepsi g€ld€r€c€, ger‚ekten neşeli şeylerdi. Bunlar tamamiyle mahpusların eserleri olmamakla beraber, mahpusların bunlara ayrı bir ‰zellik verdiği a‚ık‚a g‰r€n€yordu. Hemen hemen her akt‰r kendiliğinden konuşuyor, bu sebepten aynı rol her akşam başka ‰zellikler taıyordu. Aşağı yukarı fantastik sayılabilecek pandomima, bir bale ile sona eriyordu. Bir cenaze g‰r€n€yor du, Brahman, kalabalık "bir maiyetle tabutun başında ‰l€ye yeniden hayat vermek i‚in birtakım b€y€ler yapıyordu; ama bunlar fayda etmiyordu. Birdenbire, "Batan g€neş" ‚alınmaya başlayınca ‰l€ diriliyor; hepsi sevin‚ i‚inde raks ediyorlardı. Brahman da ‰l€ ile birlikte değişik, brahmanlara has bir şekilde oynuyordu Temsil, ertesi akşam tekrarlamak €zere bununla bitiyordu. ' ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR Bizimkiler neşeli, gayet memnun olarak dağılıyorlar. Artistleri ‰v€yor, ‚avuşa teşekk€r ediyorlar. Kavgadan eser yok. Herkes, aramızda hi‚ raslanılmıyan bir sevin‚, hattŒ saadet i‚inde gibidir. Bu gece uyuyuşlarında bile . bir başkalık, Œdeta sessizlik, i‚ rahatlığı var. Halbuki ortada ne var sanki? Bununla bera-,ber bug€n olanlar hayal mahsul€ değildir. Ortada tam bir ger‚ek vardır. Bu zavallı insanlara biraz keyiflerine g‰re yaşama imkŒnı verildi, kısa bir m€ddet i‚in insan gibi eğlenebildiler, bir saat i‚in olsa bile, hapishane hayatı dışına ‚ıkmalarına izin verildi. B€t€n bunlar insanın i‚ hayatında belki birka‚ dakika i‚in, ama mutlak olarak bir değişme yapar. Gecenin olduk‚a ilerlediği bir saatte birdenbire, titriyerek uyanıverdim. Ocağın peykesinde ihtiyar hŒlŒ dua ediyor; bu şafak s‰k€nceye kadar devam edecektir. Ali, yanımda sessizce uyuyor. O uyurken, kardeşleriyle temsilde nasıl g€ld€klerini hatırlıyor, elimde olmıyarak sakin, ‚ocuk y€z€n€ seyre dalıyorum. Yavaş yavaş her şey hatırıma geliyor: son g€n, bayram, b€t€n bu ay... Korku i‚inde başımı kaldırıyor, altılık beylik mumun titrek ışığı altında uyuyan arkadaşlara bakıyorum. Zavallı y€zlerine, darmadağınık yataklarına, b€t€n bu nihayetsiz derbederlik ve sefalete bakıyor, bakıyorum. Sanki b€t€n bunların, ‚irkin bir r€yanın devamı değil de ger‚eğin ta kendisi olduklarına kendi kendimi kandırmak istiyorum. Evet, ger‚ektir bunlar: işte birinin iniltisi duyuluyor, biri, ağır bir hareketle kolunu atarken zinciri şıngırdıyor. ƒteki, uyku arasında titreyip mırıldanmaya başlıyor. Dede ise ocakta, "B€t€n Hıristiyanlar" i‚in ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR boyuna dua ediyor. Ağır, bir ‰rnek, yavaş bir sesle s‰ylediği: — Yarabbi! Hazreti Isa! Bize merhamet eyle!..• s‰zleri duyuluyor. Nihayet, "Burada ancak birka‚ yıl kalacağım; temelli değilim ki..." diye d€ş€n€yor, tekrar başımı yastığa koyuyorum. B“R“NC“ C“LD“N SONUD€nya Edebiyatından Se‚meler ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR I Dostoyevski ‡eviren NİHAL YALAZA TALUY istanbul, 1992 1.GiRiŞ Sibirya'nın €cra k‰ylerinde, stepler, dağlar, ge-‚ilmez ormanlar arasında, tekt€k kasabalara raslanır. Bin, en ‚oğu iki bin n€fuslu, evleri ahşap olan bu kasabaların g‰r€n€şleri hoş değildir. Şehirden ‚ok Moskova dolayındaki g€zel k‰ylere benziyen bu kasabalarda, biri kasaba i‚inde, ‰teki mezarlıkta, iki kilise var dır. Bir‚oğunda emniyet m€d€rleri, yargı‚lar ve maiyetleri olduk‚a kabarıktır. iklim soğuk olmakla beraber, Sibirya'da memurluk hayatına umumiyetle kolay ısınılır. Orada, liberal fikirlerle aşılanmış basit bir halk yaşar. Nizamlar es kidir, sağlamdır, asırlarla kutsallık kazanmıştır. Haklı olarak kendilerini Sibirya eşrafı sayan bazı memurlar yerli ve k‰kleşmiş Sibiryalılardır. Bazıları da Kus ya'dan, hattŒ bir‚oğu b€y€k şehirlerden gelmişlerdir.. Bunlar, kadro ile ilgisi olmıyan aylıklara, iki kat har-cıraha ve istikbal i‚in parlak €mitlere kapılarak gelirler. Onlardan, hayat bilmecesini ‚‰zebilenler hemen hemen her zaman Sibirya'da kalır, orada seve seve yerleşirler. . Sonra da, onların soyundan bir‚ok zengin ve faydalı insan meydana gelir. Fakat havailer, hayat bilmecesini ‚‰zmesini bilemiyenler, Sibirya'dan ‚abucak bıkarlar, €z€nt€ ile kendi kendilerine, buraya ne i‚in geldiklerini sorarlar. Sabırsızlıkla, kanuni m€ddet4 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR olan €‚ yılı doldurur doldurmaz nakilleri i‚in uğraşmaya başlarlar. Sonra, Sibirya'ya k€frederek, onunla . alay ederek pılı pırtıyı toplayıp geri d‰nerler. Bu adamlar, haksızdırlar. ‡€nk€ Sibirya'da yalnız me-.murluk bakımından değil, t€rl€ bakımlardan rahat, mesut yaşanabilir. Bir kere son derece g€zeldir. Ga-..yet zengin, misafirsever bir‚ok t€ccar, hali vakti yerinde pek ‚ok yabancı da vardır. Gen‚ kızlar, birer g€l gibidir, son derece namusludurlar. Av kuşları so- kaklarda u‚uşurlar, avcıların €st€ne d€şerler. Haddin-den fazla şampanya i‚ilir. Havyar, harikuladedir. Ba-.,zı yerler, bire on beş €r€n verir... S‰z€n kısası, bereketli bir toprak! Ancak faydalanmasını bilmeli. Sibirya'da yaşıyanlar da bunu pekŒlŒ bilirler. •şte, yerleşmiş g‰‚menlerden Aleksandr Petrovi‚ Goryan‚ikov'a; neşeli, halinden memnun, halkı gayet sevimli olan ve kalbimde silinmez bir iz bırakan b‰yle bir kasabada rasladım. Goryan‚ikov, Rusyada, asılzade ve m€lk sahibi olarak doğmuştu. Sonra, karısını ‰ld€rme su‚undan ikinci sınıf s€rg€n ve k€rek cezası giymişti. Aleksandr Petrovi‚ Goryan‚ikov h€k€metin verdiği k€rek cezasının on yılım bitirdikten sonra K. şehrine yerleşerek sessiz, kendi halinde, hayatının son •yıllarını yaşıyordu. Civar bucaklardan birine kayıtlı • olmakla beraber, hayatını ş‰yle b‰yle kazanabilmek "i‚in şehirde yaşıyor, ‚ocuklara ders veriyordu. Sibirya şehirlerinde, s€rg€n g‰‚menlerden ‰ğretmenlere sık sık raslanır, onları kimse hor g‰rmez. En fazla ‰ğret-tikleri şey, hayat alanında pek l€zumlu olan ve bu ‰ğ-retmenler olmasa, Sibirya'nın €cra k‰şelerinde kimsemin ne olduğunu bilemiyeceği, Fransızcadır. Aleksandr ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 5 Petrovi‚'le ilk defa ikramı bol olan İvan İvani‚ Gvoz-d•'kov adında eski, emekli bir memurun evinde karşılaştım. Gvozdikov'un her yaşta, istikballeri parlak, g‰r€nen beş kızı vardı. Aleksandr Petrovi‚ onlara, otuzar g€m€ş k‰pek alarak, haftada d‰rt ders verirdi. Bu adamın g‰r€n€ş€ beni ilgilendirdi. Gayet solgun, y€zl€, zayıftı. Hen€z yaşlı sayılmazdı: otuz beş yasla-rındaydı. Ufak tefek, cılız bir adamdı. Her zaman ‚ok temiz, alafranga giyinirdi. Onunla konuşmaya başladığınız vakit, size sabit, dikkatli bir bakışla bakar, titiz bir nezaketle, s‰z€n€z €st€nde d€ş€n€yormuş gibi... sanki sorunuzla ona ‚‰z€lmek €zere bir problem vermişsiniz ya da ağzından bir s‰z almak istemişsiniz gi-bi dinlerdi; sonunda da kısa, ama a‚ık cevaplar verirdi. Cevabında her kelimeyi ‰yle tartarak s‰ylerdi ki siz, nedense bir utanga‚lık duymaya başlar, sonunda bu konuşmanın bittiğine sevinirdiniz. Daha o vakitler-de, İvan •vani‚'ten onun hakkında bilgi istemiştim. Ondan Goryan‚ikov'un hayatının namusluca ge‚tiğini, temiz bir ahlŒkla yaşadığını; b‰yle olmasaydı, kızlarına ders verdirtmiyeceğini ‰ğrenmiştim. Yalnız son derece adanıcılmış. Herkesten ka‚ıyormuş; ‚ok okumuş.,.. buna rağmen hi‚ konuşkan değilmiş. Onu konuşturmak hayli g€‚m€ş. Bazı kimseler, Goryan‚ikov'un-d€ped€z bir deli olduğu kanaatindeymiş. Ama bunu ‰yle b€y€k bir kusur da saymazlarmış. HattŒ şehrin bir- • ‚ok tanınmış adamlarının Aleksandr Petrovi‚ Goryan-‚ikov'u korumaya hazır olduklarını, kendisi isterse dilek‚e yazmada veya buna benzer işlerde kullanarak, ona faydalı olabileceklerini ‰ğrenmiştim. Tahminime g‰re, Rusya'da temiz, hem de pek k€‚€k olmıyan kim-6 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR selerden akrabaları vardı. Ama, s€r€ld€ğ€nden beri, onlarla b€t€n ilgilerini kestiğini, b‰ylece de kendi kendine k‰t€l€k ettiğini herkes biliyordu. Başından ge‚eni hepimiz ‰ğrenmiştik. Goryan‚ikov'un evlendiğimin daha ilk yılında karısını ‰ld€rd€ğ€nden ve gidip h€k€mete teslim olduğundan (bu y€zden cezası epey hafiflemişti) haberimiz vardı. Zaten bu gibi cinayet-Jer, daima, cinayetten ‚ok beklenmedik bir felŒket sa-ryılır, merhamet uyandırır. Gene de, bu garip adam, •ısrarla herkesten ka‚ıyor, ortalıkta ancak ders vermek i‚in g‰r€n€yordu. ‰nce onunla fazla ilgilenmiyordum. Ama zamanla, bilmiyorum neden, bende merak uyandırmaya başladı. Goryan‚ikov'da esrarlı bir şey vardı. Onu karşınıza alıp da konuşturmak m€mk€n değildi. Ger‚i sorularıma her vakit, hattŒ bunu ‰nemli bir ‰dev sayıyormuş •gibi karşılık verirdi. Ama ben, aldığım cevaplardan sonra, başka bir şey sormaktan ‚ekinirdim. Hem de bu gibi konuşmalardan sonra adamcağızın y€z€nde bir ‚eşit ıstırap, yorgunluk beliriyordu. Hi‚ unutmam, g€zel bir yaz akşamı, birlikte, Ivan Ivani‚'ten d‰n€yorduk. Birdenbire Goryanikov'u bir sigara i‚mek i‚in evime davet etmek aklıma geldi. Y€z€nde beliren dehşet ifadesini tarif edemiyeceğim. Afalladı; birtakım sa‚ma-sapan s‰zler kekelemeğe başladı. Sonra, birden bire bana nefret dolu bir bakışla bakarak aksi istikamete doğru ka‚maya başladı. Şaşırdım. O g€nden sonra Goryan‚ikov, her karşılaşmamızda, bana Œdeta korka korka bakıyordu. Ama ben yılmadım, i‚imde beni ona ‚eken bir şey olduğunu hissediyordum. Bir ay sonra, •durup dururken Goryan‚ikov'un evine gittim. Tabi• ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR bu, hi‚ de yakışık alır, nazik bir hareket değildi. Goryan‚ikov, şehrin ta ‰b€r ucunda, kasabalı basit bir ihtiyar kadının evinde kirayla oturuyordu. Kadının ve-remli bir kızı, kızının da on yaşlarında, nikŒhsız doğ-muş g€zel, şen bir kızcağızı vardı, i‚eri girdiğim zaman Aleksandr Petrovi‚ kıza okuma dersi veriyordu. Beni g‰r€nce, bir cinayet €st€nde yakalanmış gibi şa-şırdı. Fena halde bozuldu, oturduğu sandalyeden fırladı, bana dik dik bakmaya başladı. Nihayet ikimiz de oturduk. Goryan‚ikov bakışlarımı dikkatle izliyor, belki de bu bakışlarda bambaşka, esrar dolu bir mŒna.• buluyordu. Aklını oynatma derecesinde evhama kapıldığını anladım. Bana nefretle bakıyor: "Buradan ne-zaman defolup gideceksin be adam?" diyecek gibi oluyordu. Hi‚ konuşmuyor, sadece nefretle g€l€ms€yordu Bizim kasabadan, g€nl€k havadislerden s‰z a‚ma--ya başladım. Halbuki adamcağız herkes‚e bilinen en basit şehir havadisini bilmek ş‰yle dursun, ‰ğrenme-ği de arzu etmiyormuş. B‰lgemiz ve ihtiya‚ları konusuna ge‚tim. Goryan‚ikov, g‰zlerimin i‚ine ƒyle garip-biı bakışla bakıyordu ki, doğrusu konuşmamdan Œdeta utandım. Bununla beraber, onu, postada aldığım-elimdeki yeni kitap ve dergilerle az kaldı baştan ‚ıkaracaktım. Daha sayfaları kesilmemiş olan kitapları ona uzattım. Goryan‚ikov bunlara hırsla dolu bir bakış fırlattı. Ama derhal niyetinden vazge‚ti, işinin ‚okluğunu bahane ederek, teklifimi reddetti. Nihayet kalkıp gittim. Dışarı ‚ıkınca, kalbimden ezici bir ağırlığın kalktığını hissettim. Utanmıştım. Kendini b€t€n d€nyadan m€mk€n olduğu kadar saklamağı başlıca gaye bilen bu adamı rahatsız etmeği gayet budalaca ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR bir hareket buldum. Ama olan olmuştu bir kere... Oda-sında hemen hemen hi‚ kitap g‰rmediğimi hatırlıyo-rum. Şu halde, Goryan‚ikov'un ‚ok okuduğu hakkın-daki s‰ylentiler doğru değildi. Gene de bir iki kere, gecenin ge‚ vaktinde, evinin ‰n€nden arabayla, ge‚erken pencerelerinde ışık g‰rm€şt€m. Şafak s‰kene kadar oturarak ne yapıyordu acaba? Bir şey mi yazı-yordu?.. B‰yle ise yazdığı şeyler ne olabilirdi. İş y€z€nden şehrimizden €‚ ay kadar uzaklaşmak zorunda kaldım. Kışın d‰n€ş€mde, Aleksandr Petrovi‚ Goryan‚ikov'un sonbaharda ‰ldğ€n€ ‰ğrendim. Tek başına ‰lm€ş; bir kere olsun, doktor ‚ağırmamıştı. Şehirde onu hemen unuttular. Evi boş duruyordu. Kiracısının en ‚ok neyle uğraştığını, bir şey yazıp yaz-madığını ‰ğrenmek maksadı ile derhal ev sahibiyle ahbap oldum. Kadın, yirmi k‰pek karşılığında, bana ‰lenden kalma bir sepet dolusu kŒğıt getirdi. İhtiyar kadın, bunlardan başka, iki defteri olduğunu s‰yledi. Asık suratlı, az konuşur, ağzından doğru d€r€st laf alınması m€mk€n olmıyan bir kadındı bu... Kiracısı i‚in yeni bir şey s‰ylemedi Anlattığına g‰re, Goryan-‚ikov hi‚bir zaman bir şey yapmıyor, aylarca eline ki-tap kalem almıyormuş. Bununla beraber, geceleri oda-sında dolaşır, bir şeyler d€ş€n€r, hattŒ bazan kendi kendine konuşurmuş. K€‚€k torunu Katya'yı ‚ok se-vermiş. ‡ocuğu, hele adının Katya olduğunu ‰ğrendikten sonra sevip okşamaya başlamış. Her yıl, Katerina g€n€nde kiliseye giderek birisi i‚in matem Œyini ya-parmış. Misafir sevmezmiş. Sokağa, ancak ders ver-mek i‚in ‚ıkarmış. Haftada bir odasını, ş‰yle €st€n k‰r€ bile olsa temizlemeğe gelen ev sahibi koca karıƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR g ya yan yan bakarmış. „‚ yıllık kiracılığı zamanında onunla hemen hemen hi‚ konuşmamış. Katya'ya, ‰ğretmenini unutup unutmadığını sordum. K€‚€k kız bir şey s‰ylemeden baktı, sonra duvara d‰nerek ağlamaya başladı. Demek ki bu adam, tek bir insana olsun ken-dini sevdirebilmişti. KŒğıtlarını alıp g‰t€rd€m ve b€t€n g€n€ onları karıştırmakla ge‚irdim. Bu kŒğıtların d‰rtte €‚€, bir-takım ‰nemsiz kŒğıt par‚aları ile ‰ğrencilerin g€zel yazı ‰devleriydi. Ama aralarında, olduk‚a kalın, ufak yazılarla yazılmış ve bitmemiş, belki de yazanın bıraktığı, unuttuğu bir defter vardı. Bu, bağsız bağlantısız yazılmış olmakla beraber, Aleksandr Petrovi‚ Goryan-‚ikov'un on yıllık s€rg€n hayatının hikayesiydi. HikŒ-yenin arasına, yer yer, başka hikŒyeler sokulmuştu. Bunlar, sanki bir mecburiyetle, sinir gerginliği anlarır.da yazılmış garip, korkun‚ hŒtıralardı. Bu par‚ala-rı birka‚ defa okuduktan sonra, delilik halinde yazıl-dığına aşağı yukarı kanaat getirdim. Fakat Goryan-‚ikov'un, m€sveddesinin bir yerinde, "ƒl€ler Evinden Sahneler" adım verdiği s€rg€n hŒtıralarının az ‚ok merak ‚ekici şeyler olduğunu g‰rd€m. Yepyeni, bu ana kadar hi‚ bilmediğim bir Œlem; bazı olayların garip ‰zellikleri, mahvolmuş bir k€tleye ait bazı ‰zel notlar... B€t€n bunlar beni pek sardı. Bazı şeyleri merakla okudum. Tabii, bunların ilgi ‚ekiciliği €zerinde yanılmış olabilirim. Deneme i‚in ‰nce iki €‚ b‰l€m se‚iyo-rum. H€km€, okuyucular versinler...I ƒL„ BİR EV Hapishanemiz kalenin kenarında, tabyaların yanındaydı. insanın belki bir şey g‰r€r€m diye, arasıra ‚it atalığından d€nyaya baktığı olur. Ama g‰r€p g‰receği, g‰ğ€n ufak bir par‚ası, bir de yabani otlar sarmış-y€ksek, toprak bir tabya... N‰bet‚iler tabyanın €st€nde gece g€nd€z aşağı yukarı dolaşırlar. Yılların ge‚eceğini, senin, hep b‰yle gelip ancak bir ‚it aralığından etrafı seyredebileceğini, hep aynı tabyayı, aynı: n‰bet‚ileri, aynı k€‚€c€k g‰k par‚asını, ama hapsane-€st€ndeki g‰k€ değil de başka, uzaktaki h€r g‰k€n. bir par‚asını g‰receğini d€ş€neceksin. G‰z€n€z€n ‰n€ne iki y€z adım boyunda, y€z elli adım eninde kocaman bir avlu getiriniz. Bu d€zg€n olmıyan altı k‰şeli avlu, y€ksek kazıklar arasına ‚ekilen bir ‚itle ‚evrilmiştir. Toprağa derince g‰m€lm€ş olan bu ‚itin uzun, u‚ları sivri kazıklarının k‰şeleri birbirine bitişiktir. Kazıklar enli tahta par‚alariyle biribirine eklenmiştir. İşte bu, hapishanenin dış duvarıdır. Duvarın bir yanında, daima kapalı, n‰bet‚ilerin gece g€nd€z bekledikleri sağlam, ‚ift kanadlı bir kapı vardı. Kapılar, mahpuslar ‚alışmaya g‰nderildiği vakit, verilen emir €zerine a‚ılırdı. Bu kapının ‰te yandan aydınlık, h€r ƒL„ BİR EVDEN H†TIRA'LAR 11 bir d€nya vardı; insanlar, b€t€n insanlar gibi yaşar-Jardı. Ama duvarın bu yanındakiler i‚in o d€nya, sa-,€ece bir masaldır. Burada bambaşka, hi‚bir yerinkine benzemiyen bir Œlem vardı. Kendilerine g‰re kananlar, kendilerine g‰re elbiseler, ahlŒk ve Œdetler ve diri ‰l€ bir ev... Hi‚bir yerde olmıyan hayat, bambaşka insanlar. Ben de işte bu, bambaşka k‰şeyi yazmaya başlıyorum. Dışardan avluya girdiğiniz zaman, i‚inde birka‚ bina g‰r€rs€n€z. Geniş i‚ avlunun iki yanında uzun tek katlı iki yapı yer alır. Burası kışladır. İ‚inde, sınıflara ayrılmış mahpuslar otururlar. Bundan başka, avluda bunun gibi bir yapı daha var. Bu da, iki b‰l€ğe ayrılmış mutfaktır. ƒtede bir yapı daha... Orada, ay-jıı ‚atı altında kilerler, ambarlar, odunluklar bulunur. Ortası boş olan avlu d€z, olduk‚a b€y€k bir alandır. Burada mahpuslar sıraya girerler. Sabah, ‰ğle, ak-şam, bazan da, n‰bet‚ilerin vesveselerine ve mahpaslan saymaktaki ustalıklarına g‰re birka‚ sayını, birka‚ yoklama daha yapılır. Binaların etrafında, binalarla duvar arasında epey mesafe vardır. Burada, yapılar arkasında, ve gamlı tabiatlı mahpuslar, boş vakitlerinde, b€t€n g‰zlerden uzak, d€ş€ncelerine dalıp dolaşmağı severler. Bu gezintilerde onlarla kar-şılaşınca, damgalı, €zg€n y€zlerine bakarak, neler d€-ş€nd€klerini anlamaya ‚alışmaktan zevk alırdım. S€rg€nlerden biri, işi olmadığı zamanlarda ‚itin kazıkla-rmı saymağı pek severdi. Bin beş y€ze yakın kazığın hepsi sayılı, her biri işaretliydi. Her kazık, bir g€n€ g‰steriyordu. Her g€n bir tanesini işaretliyordu. He-saymadığı kazıkları, yani m€ddetini doldurması12 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRA.LAR i‚in hapishanede daha ka‚ g€n kalacağını g‰ziyle g‰r€yordu. Altıgenin bir kenarı bitince, i‚ten sevinirdi.. Daha uzun yıllar beklemesi lŒzımdı. Ama hapiste vakit, sabırlı olmayı ‰ğrenecek kadar boldu. Bir defa, yirmi yıl s€rg€nde kaldıktan sonra h€rriyete kavuşmuş bir mahpusun arkadaşlariyle nasıl vedalaştığını g‰rd€m. Bu adamın hapishaneye ilk girişini hatırlıyan-laı vardı. Gen‚ti, pervasızdı: ne su‚unu, ne de cezası-n' d€ş€n€rd€. Şimdi aksa‚lı, kasvetli, €zg€n y€zl€ bir ihtiyar olarak ‚ıkıyordu. Altı kışlamızın hepsini sessizce dolaştı. Her kışlaya girerken ikonalar1 karşısın-da. dua ediyor, sonra birka‚ arkadaşının ‰n€nde ya-rıbeline kadar eğilerek selŒmlıyor, helŒllaşıyordu. Bir vaka daha hatırlıyorum. Mahpuslardan birini, eskiden" hali vakti yerinde olan Sibiryalı bir k‰yl€y€, bir ak-şam €st€ kapıya ‚ağırdılar. Bundan altı ay ‰nce eski karısının başkasiyle evlendiğini haber almış ‚ok €z€lm€şt€. Bu sefer kadın hapishane kapısına arabayla gelmiş, onu ‚ağırmış, sadaka vermişti. Bir iki dakika ko-nuştular, ağlaştılar, ebed• olarak ayrılmak €zere ve dalaştılar. Kışlaya d‰nerken y€z€n€ g‰rd€m... Doğru... burada insan sabırlı olmağı ‰ğrenebilir. Karanlık basınca hepimizi kışlaya g‰t€r€rler, sabaha kadar kapalı tutarlardı. Avludan kışlamıza d‰nmek bana her zaman g€‚ gelirdi. Burası, uzun, basık,, havasız, i‚yağı mumlarının donuk ışığiyle aydınlatılan-ağır, boğucu bir kokuyla dolu bir odaydı. Orada on yıl nasıl yaşadığımı şimdi bir t€rl€ anlayamıyorum. Ranzam €‚ tahtadan ibaretti; bana ayrılan b€t€n yer bu 1 Aziz resimleri. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR ı3 kadardı. Aynı ranzalarda, yalnız bizim odada, otuz kişi kadar vardı. Kışın, kapıyı erken kapatırlardı. Her kesin uyuması i‚in €‚ d‰rt saat beklemek lŒzımdı.Ya-tıncaya kadar g€r€lt€ patırdı, kahkahalar, k€f€rler, zincir şıngırtıları, duman, iş, tıraşlı kafalar, damgalı y€zler, yamalı elbiseler... hep aşağı, hep bayağı şeyler Evet... İnsan ger‚ekten yedi canlıdır! İnsan, her şeye alışan bir yaratıktır. Bu da, onun en iyi vasfıdır sanıyorum. Hapishanede ancak iki y€z elli kişi kadardık. Bu aşağı yukarı değişmiyen bir rakamdı. Bazıları gelir, bazıları g€nlerini doldurup giderlerdi. Bir kısmı da ‰l€rd€. Kimler, hangi milletten insanlar yoktu orada! Zannederim, Rusya'nın her eyaletinin, her b‰lgesinin temsilcileri vardı. Yabancılardan, hattŒ Kafkas dağlarından bile birka‚ s€rg€n bulunuyordu. Bunlar, işlenen su‚ların derecelerine, yani su‚lar i‚in tŒyin edi-ier yıl sayısına g‰re ayrılırdı. Denebilir ki burada temsilcisi olmıyan su‚ yoktu. Sivil sınıftan k€reğe mahk‘m olanlar, mahk‘mların masum tabiriyle, "tepeden tırnağa kadar pıran-galılar" hapishanenin gediklilerini teşkil ediyordu. Bunlar, her haktan yoksun olarak, topluluk dışına atılmış ve bu atılışın ebed• alŒmeti olmak €zere y€zler: damgalı canilerdi. Onlara sekiz yıldan on iki yıla kadar k€rek cezası verildi. Sonra da, Sibirya'nın t€rl€ bucaklarına g‰‚men olarak yerleştirilirlerdi. Asker sınıfından da caniler vardı. Bunlara, genel olarak b€t€n Rus asker• hapsanelerinde olduğu gibi, bazı haklar tanınıyordu. Kısa bir m€ddet i‚in g‰nderilirlerdi. M€ddetlerini doldurduktan sonra, yine asker olarak ƒL„ BİR EVDEN HATIRA'LAR geldikleri yere, Sibirya hudut taburlarına giderlerdi. Bunların ‚oğu, aradan ‚ok ge‚meden, ikinci defa işledikleri ağır su‚lardan ‰t€r€ tekrar hapishaneye d‰ner-lerdi. Fakat bu defa kısa bir zaman i‚in değil, yirmi yıl i‚in h€k€m giyerek... Bu sınıfa, ''temelliler" denirdi. "Temelliler" de haklarından b€t€n b€t€ne yoksun edilmiyordu. Nihayet, en korkun‚ canilerden olduk‚a kalabalık ve ‚oğu asker olan ayrı bir sınıf vardı. Bu. sınıfın adı, "‰zel b‰l€m" d€. Oraya, Rusya'nın her k‰şe bucağından caniler g‰nderilirdi. Onlar ‰m€rlerinin sonuna kadar oranın malı oldukları inancındaydılar ve cezalarının m€ddetini bile bilmezlerdi. Kendilerine g‰rd€r€len işlerin, kanun gereğince, diğerlerine nispetle ikişer, €‚er kat artırılması gerekirdi. Bunlar Sibirya'da en ağır k€rek cezalılarının yeri a‚ılıncaya-kadar hapisanemizde kalırlardı. Başka mahpuslarla konuşurken: "Siz s€relisiniz; biz ise uzun pıranga vo-Ivr.un yolcularıyız..." derlerdi; Sonraları, bu sınıfın kaldırıldığını duydum. Bundan başka, kalemizde sivil nizam kaldırılarak umumi asker• hapishane b‰l€ğ€ kuruldu. Tabii, bu değişikliklerle beraber €stler de değişti Sizin anlıyacağınız, burada yazdıklarım, eskiden, ‚ok olmuş bitmiş işlerdir... Evet. ‡ok ‰nceden olmuştu bu işler. Şimdi bana hepsi r€ya gibi geliyor. Hapishaneye girişimi hatırlıyorum. Bir ocak akşamıydı. Ortalık kararıyordu. Millet işten d‰n€yordu. Yoklamaya hazırlanıyorlardı. Bıyıklı bir ‚avuş bana, bu garip evin kapısını a‚tı. Bu evde, ‰mr€m€n nice yıllarını ge‚irmek, ger‚ekten duy-nuış olmasaydım, ş‰yle b‰yle tahmin bile edemiyce-ğim birtakım duyguları yaşamak zorundaydım. MeseƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 15 la, on yıllık s€rg€n hayatımda bir kerecik olsun, yalnız kalamamanın ne korkun‚, ne azaplı bir şey oldu-.ğunu anlıyamazdım. işte, bu evde iki y€z arkadaşla beraber, daima muhafaza altında... Hi‚bir zaman, bir kerecik olsun, yalnız kalmak imkŒnı yoktu! Bununla beraber, daha başka nelere alışmam gerekmişti. Kimler yoktu burada!.. Kazara kaatil olanlar adam ‰ld€rmeyi meslek edinmiş kaatiller, haydutlar haydutların elebaşıları... Basit hırsızlar, serseriler. Aralarında, buraya nasıl d€şt€klerinin anlaşılması g€‚ olanları da vardı. Halbuki herbirinin, d€nk€ hayatlarında, sarhoşluk humarı gibi, bulanık, ağır birer hikŒye vardı. Genel olarak ge‚mişlerinden az konuşurlar, anlatmağı sevmezlerdi. Besbelli ge‚mişi d€ş€nmemeğe ‚alışırlardı. Aralarında son derece neşeli, hi‚ d€ş€n-miyen ‰yle kaatiller tanırdım ki, vicdanlarının onları asla rahatsız etmediğine bahse girilebilirdi. Ama asık suratlı, hemen hemen daima sessiz kimseler de vardı. Mahpuslar hayatlarını pek anlatmazlardı. Zaten orada merak modası da yoktu. Buna alışılmamıştı; doğru da sayılmıyordu. Bazan birisi, iş g€‚ olmadığı zaman, lŒf a‚ar; diğeri de onu soğukkanlılıkla, asık suratla dinler. Burada hi‚ kimse diğerlerini hi‚bir şeyle hayrete d€ş€remezdi. Bir‚ok defa tuhaf bir gururla: '"Biz cahil değiliz" derlerdi. Hi‚ unutmam: bir g€n, sarhoş bir cani, (s€rg€nde, bazı i‚ki i‚mek m€mk€nd€) beş yaşında bir ‚ocuğu nasıl ‰ld€rd€ğ€n€, onu ‰nce bir oyuncakla nasıl aldattığını, boş bir odunluğa g‰t€r€p sonra kestiğini anlatmıştı. Latifelerine o ara kadar g€len b€t€n kışla, tek bir adam gibi bağırdı. Cani susmak zorunda kaldı. Kışladakilerin bağırışƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR lan, duydukları ‰fkeden değildi. Bu konuda konuşmak gerekmiyordu, uygun g‰r€lm€yordu da ondan. Şunu da s‰ylemek isterim ki, bu adamlar ger‚ekten, kim mŒnŒsiyle cahil olmıyan kimselerdi. Belki yarısından-fazlası okuma yazma biliyordu. Rus halkının b€y€k, k€tle halinde bulunduğu başka hangi yerde, aralarından ayıracağınız iki y€z elli kişinin yarısı okuma yaz-mt bilir? Sonraları bir zat, bu noktaya dayanarak okuyup yazmanın halkı bozduğu sonucunu ‚ıkarmıştı. Ama bu, doğru değildir. Bozulmanın sebepleri bam-başkadır. Bununla beraber okuyup yazma, halkta bir gurur duygusu geliştirir. Ama bu da, sonucu bakımından kusur sayılamaz. Mahpus sınıfları biribirinder/-elbiseleriyle ayırdedilirdi. Bazılarının ceketlerinin yarısı koyu boz, bazılarının kurşuni renkteydi. Pantolonlarının da, bir bacağı kurşuni, ‰b€r€ boz renkteydi. Bir g€n, kala‚1 satan kız, iş arasında mahpusların yanına sokuldu. Bana uzun uzun baktıktan sonra birden bire bir kahkaha salıverdi. — T€h!.. Hi‚ de g€zel değil, be! diye bağırdı. Kumaşın kurşunisi de, siyahı da eksikmiş. Bazılarının ceketleri gri, yalnız kolları koyu renkteydi. Tıraş tarzları da başka başka idi. Bir kısmının başlarının yarısı, kafatasının eninden; ‰b€rle-rinin de boyundan tıraş edilmişti. Bu garip ailenin bir ‰rnekliği ilk bakıştan a‚ık‚a g‰ze ‚arpıyordu. En belirli, en orijinal, başkalarına farkında olmadan h€kmeden şahıslar bile, hapishanenin toplu ahengine uymaya ‚alışırlardı. Kısaca şunu s‰yle1 Kala‚: pide hamurundan bir nevi k€‚€k ekmek. ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR yim ki, daima neşeli olan, bu y€zden herkes‚e hor g‰rmen birka‚ kişiden başka b€t€n bu kalabalık, kasvetli, kıskan‚, m€thiş g‰steriş‚i, ‰v€nmeği sever, alıngan, son derece teşrifata d€şk€n kimselerdi. Hi‚bir şeye-hayret etmemek kabiliyeti, aralarında en ‰v€lecek er-dun sayılırdı. Hepsi, takınacak tavırlara verdikleri aşırı ‰nemle Œdeta akıllarım bozmuşlardı. Ama g‰r€n€şte en kabadayı olanı ‚ok defa şimşek hıziyle değişerek en tabansızı oluverirdi. Birka‚ tane de ger‚ekte!, kuvvetli adam vardı. Onlar sade adamlardı; kırıt-mazlardı. Ancak, işin garip tarafı, ger‚ekten kuvvetli olan bu insanlar arasında birka‚ı son derece hemen hemen marazi şekilde fiyakacıydı. Esasen, olayları şişirme ve g‰steriş, ‰n plŒnda geliyordu. ‡oğunun ahlŒkı bozulmuş, bayağılaşmıştı. Dedikodular, birbirinin arkasından s‰yleşmeler, fısıldaşmalar bitip t€kenmezdi Burası, tam mŒnŒsiyle cehennemdi, kapkaranlık bir yerdi! LŒkin kimse hapishanenin i‚ d€zen ve geleneklerine karşı koymaya cesaret edemiyordu. Hepsi itaat ederlerdi. Diğerlerinden g‰ze ‚arpacak şekilde ayrılan ve g€‚l€kle boyun eğen bazı karakterler bile buna karşı koyamazlardı. Hapse gelenler arasında her sınırı aşmış, serbest yaşayışta her ‰l‚€den dışarı taş-mış kimseler vardı. Onlar, cinayetlerini sanki kendiliklerinden değil de, ni‚in yaptıklarını bilmiyerek, humma halinde veya bir duman i‚erisindeymiş gibi işlerlerdi. HattŒ ‚ok defa, son haddine kadar kışkırtılan o yalancı gurur y€z€nden su‚lu olurlardı. Ama bizde hadleri derhal bildirilirdi. Halbuki bazıları, hapishaneye girmeden ‰nce, bir‚ok k‰y ve şehirlere dehşet salan kimselerdi. Yeni gelen, etrafa bakınırken, bura213 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR da bildiği gibi ‰temiyeceğini, kimseye ‚alım satamıya-cağını ‚abucak anlar, mutlaka aşağıdan alır toplu ahenge katılırdı. Toplu ahengin ‰z€n€, g‰r€n€şte kendilerine mahsus ve hemen hemen hapishanede her oturanın taşıdığı bir onur duygusu teşkil ederdi. San-ki pıranga mahk‘mu sıfatı, "bir r€tbe, hem de şerefli bir r€tbe oluyordu. Ne utan‚, ne de pişmanlıktan eser!.. Bununla beraber dıştan bakılınca bir ‚eşit te vekk€lleri, kendilerine has resm•, sakin bir d€ş€n€ş tarzları vardı. "Biz, mahvolmuş insanlarız;" derlerdi. '"H€r yaşamağı bilmedin, şimdi d€ş kodese, gir sıraya..." "Ananın babanın s‰z€n€ dinlemedin, şimdi ye bakalım zılgıdı." "Sırma kılaptanla nakış işlemeği istemedin, ‚eki‚le taş kır bakalım." Bu s‰zler, kŒh ibret •dersi diye, kŒh sadece bir atas‰z€ veya vecize diye sık •sık tekrarlanıyor, ama hi‚bir zaman ciddiye alınmıyor-•du. Kuru lŒftı. Tek" bir kişinin yaptığı kŒnunsuzlukla-rı candan itiraf ettiğini zannetmem. Hele s€rg€n ol-nnyan bir kimse, bir mahpusun su‚unu başına kaka-cak, azarlıyacak olsa; (ger‚i, Ruslarda canileri azar-lamak Œdeti yoktur ya) sonsuz k€f€rler işitir... Hepsi de k€f€r ustasıydı.İ nce manalı, ustaca k€frederlerdi. K€f€r, mahpuslar arasında, bir ihtisas şekline sokul-Tr.uştu. Tahkir eden, k€f€rlerin s‰z kısmından ziyade bunların belirttikleri fikirle tahkir etmeğe ‚alışırdı. B‰yle k€f€rler daha ince, daha zehirli olurdu. Bitmez t€kenmez kavgalar, bu sanatın daha fazla gelişmesine yardım ederdi. B€t€n bu millet, sadece korku belŒsı ‚alıştığı i‚in tembeldi, ahlŒk‚a d€ş€yordu, ‰nceden d€şmemiş olanları da s€rg€nde bayağılaşırdı. Buraya kendi arzulaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR riyle toplanmamışlardı ve biribirine yabancıydılar. Kendileri, "Şeytan, bizi buraya toplayıncaya kadar €‚ ‚ift ‚arık eskitmiştir" derlerdi. Bunun i‚in bu zifiri karanlık hayatta dedikodular, entrikalar, kocakarı ‰ğ€tleri, kıskan‚lıklar, şamatalar, hın‚lar daima ‰n plŒnda idi. Hi‚bir kocakarı bu canavarların bazıları kadar kocakarılık edemezdi. Ama tekrar ediyorum: aralarında kuvvetli insanlar, hayatları boyunca her şeyi ‚iğniyerek emretmeğe alışmış, pişmiş ve korku nedir bilmez karakterler de vardı. Bunlara, ellerinde olmıya-rak saygı g‰sterirlerdi. Berikiler de, ‚ok defa, ş‰hretlerini kıskanmakla beraber, onları taciz etmemeğe ‚alışırlardı. Olur olmaz kavgalara girilmezlerdi. Son derece onurlu dururlar, ağırbaşlı hareket ederler ve ekseriyetle Œmirlerine itaat g‰sterirlerdi. Bunu, itaat prensiplerine dayanarak veya vazife hislerine uyarak değil, sanki bir anlaşma €zerine ve her iki tarafın faydasını anlıyarak yapıyorlardı. Amirler de onlara karşı ihtiyatlı davranırlardı. Bir g€n, hi‚ unutmam, korkusu? ve azimkar, Œmirler arasında vahşi temay€lleriyle tanınmış bu gibi mahpuslardan birinin cezalandınlışı-nı g‰rd€m. Yaz g€n€ idi. iş de yoktu. Hapisanenin ve onların doğrudan doğruya en yakın Œmiri olan binbaşı, ceza yerine getirilirken bulunmak €zere, nizamiyeye bizzat gelmişti. Bu binbaşı, b€t€n hapisleri korkutup ‰n€nde tirtir titreten aksi bir adamdı. Dehşetli titizdi. Mahk‘mların dedikleri gibi, "insanlara saldırırdı." Her şeyden ‚ok onun keskin, vaşak bakışından korkarlardı. Bu bakıştan hi‚bir şey gizlenemezdi. Bakmadan g‰r€rd€ sanki. Hapishanenin eşiğine basarken, ‰b€r ucunda ne olduğunu g‰r€rd€. Mahpuslar ona, "sekiz20 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR g‰zl€" adını takmışlardı. Kullandığı sistem hi‚ de iyi değildi. Zaten hır‚ınlaşmış insanları bu kudurgan, ba-S.İK hareketleriyle b€sb€t€n ‚ileden ‚ıkarıyordu. †miri olan as•l, ağırbaşlı, bazan vahşi hareketlerine gem vuran hapishane komutanı olmasa bu idare tarziyle epeyi felŒketli işler yapacaktı. Bu adamın başı bir belaya girmeden buradan ayrıldığına şaşarım doğrusu. Ger‚i mahkemeye verilmişti, ama kazasız belŒsız da emekli-yrt ‚ıkarılmıştı. Mahpus ‚ağrılınca sarardı. Her vakit sopa altına sessiz, azimli bir tavırla yatar, cezasına gık demeden boyun eğer, başına geleni soğukkanlılıkla, filozof‚a kabul ederek, bir şey olmamış gibi kalkardı. Bununla beraber ona karşı ihtiyatlı davranırlardı. Bu defa nedense kendini haklı g‰r€yordu. Sarardı, muhafızlardan gizli olarak ceketinin koluna ingiliz kundura bı‚ağını soktu. Hapishanede bı‚ak ve buna benzer sivri Œletler bulundurmak katiyen yasaktı. Sık sık ansızın, şaka g‰--t€rnıez aramalar yapılırdı. Cezası amansızdı. Ama saklamaya azmetmiş bir hırsızda bir şey bulmak ko-lay iş değildi. Bundan başka, bı‚ak gibi başka Œletlere de hapishanede daim• ihtiya‚ olduğundan, bunlar, aramalara rağmen eksik olmuyordu. Toplasalar bile, yerlerine yenileri tedarik edilirdi. Hapishane halkı duvarlara yapışıp tahta aralıklarından soluk almadan bakmaya başladılar. Petrov'un bu defa sopa altına yatmak istemiyeceğini, binbaşının sonunun geldiğini hepsi biliyordu. Ama en ‰nemli anda, binbaşı arabasına bindi; cezanın icrasını başka bir subaya devrederek gitti Mahpuslar, vakadan sonra: "Allah kurtardı onu!" deƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR diler. Petrov'a gelince; cezasını sk‘netle ‚ekti, ‰fkesi, binbaşının gitmesiyle s‰nm€şt€. Her şeyin bir son haddi vardı. Hele onların şu sabırsızlık ve karşı koyma parlamaları kadar meraklı şey olamaz. Bir‚ok kere adam birka‚ yıl dayanır, en ağır cezalara katlanır; sonra birden bire, ufak, ‰nemsiz hi‚ denecek bir şeyden patlayıverir. G‰r€ş€me g‰re buna delilik denebilir. Sonlan da bu ya! Bu adamlar arasında yaşadığım birka‚ yıl i‚inde, en ufak pişmanlık, işledikleri su‚lardan ‰t€r€ bir neb-zecik olsun acı d€ş€nce g‰rmedim. B€y€k kısmı, i‚lerinden gelen bir hisle kendilerini tamamiyle haklı g‰r€r. Bu bir ger‚ektir. Tabii, ‚oğunda bunun sebebi onur, k‰t€ ‰rnekler, kabadayılık, yanlış anlaşılmış, bir esasa dayanmıyan utan‚tır. Beri yandan, bu mahvolmuş kalblerin derinliğine dalıp b€t€n d€nyadan saklanmış şeyleri okuduğunu kimse s‰yliyemez... Bu m€mk€n olsaydı, onlarla kaldığım bunca yıl i‚inde bir şey fark edilebilir, bir şey yakalanabilirdi. Bu kalb-lerde, i‚ten gelen bir keder, acılı bir nokta sezilebilirdi. LŒkin b‰yle şey yoktu. katiyen yoktu! Evet, cinayet galiba belirli, basmakalıp bir g‰r€şten doğmaz. Su‚ felsefesi, tahmin edildiğinden biraz daha g€‚ anlaşılır. Ş€phesiz hapishane ve k€rek cezaları caniyi d€zeltmez onu ancak cezalandırır. Beri yandan topluluğu, su‚lunun ilerideki fena kasıtlarından korur. Su‚luda da, hapishane ve en ağır k€rek mahk‘mluğu ancak kin, yasak zevklere karşı arzu ve m€thiş bir ele avuca sığ-mazhk geliştirir. Ama sarsılmaz kanaatime g‰re, meş-hur ayrı h€cre sistemi de yanlıştır, aldatıcıdır, ancak g‰r€n€şte maksada ulaştırır. O, insanın hayat ‰z€n€. ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR ‚eker, ruhunu hırpalar, zayıflatır, sindirir. Sonra da bu ruh‚a kurumuş insan mumyasını, yarı delirmiş halde iken d€zelme, pişmanlık ‰rneği olarak g‰sterirler. Tabii, topluluğa karşı gelen bir cani, ondan nefret eder ve hemen hemen her vakit kendini haklı, topluluğu su‚lu g‰r€r. Bundan başka, verilen cezayı da ‚ek-aniş; bu y€zden kendini aşağı yukarı temizlenmiş, topluluğa karşı borcunu ‰demiş sayar; Artık bu g‰r€şlerle caniyi beraat ettirmekten başka yol kalmıyacak-tır galiba. Ama. t€rl€ g‰r€ş noktalarına rağmen, su‚ların bazılarının d€nya kurulalı beri her yerde, her kanunla su. g‰t€rmez su‚lar olduğunu herkes kabul eder. Bu, insan, kaldığı s€rece de, b‰yle sayılacaktır. Ancak en korkun‚, en tabii olmıyan hareketlerin en dehşetli, en canavarca ‰ld€rme vakalarının, hapsane-de; zaptedilemiyen, ‚ocuk‚a kahkahalar arasında anlatıldığını duydum. Hele bir baba kaatili vardı ki, bir t€rl€ hatırımdan ‚ıkmaz. Bir asilzade idi. Memurdu. Altmış yaşındaki babası onu bir nevi "hayırsız evlŒt" sayardı. Hareketleri, doğru yoldan sapıtmış bir adamın hareketleriydi; gırtlağa kadar bor‚lanmıştı. Ba-fcası onu sıkmaya ‚alışıyor, ‰ğ€t veriyordu. Babasının evi, ‚iftliği vardı. Parası olduğu da zannediliyordu, •şte oğul, miras hırsiyle onu ‰ld€rd€. Cinayet, ancak bir ay sonra meydana ‚ıktı. Kaatil, babasının kavbol-dıığunu polise kendisi haber verdi. Hep sefahatle vakit ge‚irmişti. Nihayet polisler, evde olmadığı bir zamanda, cesedi buldular. Avlunun uzunluğuna, €st€ tahtalarla ‰rt€l€ bir lağım vardı. Ceset bu ‚ukurun i‚indeydi. Giyinik, derli toplu bir haldeydi. Ak sa‚lı kafası kesilmiş ve yerine konmuştu. Kaatil, başı altına bir ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR de yastık koymuştu. Cinayetini itiraf etmemişti. Asalet unvanı ve r€tbesi alınarak, yirmi sene k€rek cezasına ‚arptırıldı. Beraber kaldığımız s€re onu daima gayet keyifli,, fevkalŒde neşeli g‰rd€m. Aptal olmamakla beraber, son derece deli bozgun, zıpırın, d€ş€ncesizin biri idi. Ondan hi‚bir zaman, olağan€st€ bir zalimlik g‰rmemiştim. Mahpuslar onu aşağılık g‰r€yorlardı. Ama işlediği su‚ i‚in değil, — su‚ s‰z konusu değildi — aptallığı i‚in, kendini idare etmesini bilmediği i‚in... Konuşurken, bazan, babasını hatırlardı. Bir kere benimle, ailesinin soyca g€rb€zl€ğ€nden bahsederken ilave etmişti: — •şte babam da, ‰l€nceye kadar hi‚bir hastalıktan şikŒyet etmemişti. Bu kadar hayvanca duygusuzluk, elbette m€mk€n değildir. Bu, bir tabiat garibesiydi. Ya bir yaradılış-kusuru, ya da bilimin hen€z bilmediği herhangi bir beden ve ruh sakatlığı vardı. Su‚u basit bir cinayet değildi. Tabii, ben bu cinayete inanmıyordum. Ama hikŒyesini ayrıntılariyle bilen memleketlileri bana bu vakayı anlattılar. Olaylar o kadar a‚ıktı ki, inanmamak elden gelmiyordu. Bir kere mahpuslar onun gece, uykuda iken; — Tutun, onu!.... Kafasını kes, kafasını!., diye bağırdığını duymuşlardı. Mahpusların aşağı yukarı hepsi geceleri konuşu yor, sayıklıyorlardı. Bu sayıklama sırasında dillerine en ‚ok gelen şey, k€f€rler, hırsızlık tŒbirleri, bı‚aklar, baltalar.,. "Biz, dayak yiyen milletiz. D‰v€le d‰v€le i‚imiz kopmuş da geceleri ondan bağırıyoruz" derlerdi.24 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR S€rg€nlere kalede verilen beylik işler ger‚ekten benimsenmez, bir vazife olarak g‰r€l€rd€. Mahpus ya verilen belli bir vazifeyi yapardı, ya da tŒyin edilen iş saatlerinde ‚alışırdı. Bundan sonra hapsaneye d‰nerdi. İşten nefret ederlerdi. İnsan hapiste zihnini, menfaatini ilgilendiren ‰zel, şahsi bir meşgale olmadık‚a yaşıyamazdı.. Gelişmiş, yaşamış ve yaşamak istiyen bu k€menin, zorla toplattırılarak topluluktan. g€nl€k hayattan uzaklaştırılmış bu insanların, burada tabi• bir şekilde, intizamla, kendi iradeleri ve istekleriyle yaşamalarına imkŒn var mıydı ? Bazılarında o vakte kadar hi‚ bilmedikleri, vahşice eğilimlerin gelişmesine oradaki işsizlik yeterdi.İn-san, işsiz olunca, kanuni ve tabii bir şekilde m€lk sa-nibi olmayınca yaşıyamaz; ahlŒk‚a d€şer, hayvanla-şır. Bunun i‚in hapishanede herkes tabi• bir ihtiya‚la, bir ‚eşit şahsi korunma hissiyle kendisine bir sanat, bir meşgale bulurdu. Uzun yaz g€nleri, aşağı yukarı tamamiyle beylik işlerle ge‚iriliyordu. Kısa geceler ancak uykuyu almaya yetiyordu. Ama kışın, mahpuslar, nizama g‰re, ortalık kararmaya başlayınca, hapis-"haneye kapatılırlar. Uzun, sıkıcı kış gecelerinde ne yapmalı? Bunun i‚in hemen hemen her kışla, yasaklara rağmen, kocaman bir atelye halini alırdı. İş ve meşgale aslında yasak edilmiyordu. Yasak edilen şey. mahpusların €zerinde ve hapishane i‚inde alet bulundurmaktı. Onlar olmayınca da hi‚bir iş yapılamıyordu. Gene de, gizliden ‚alışıyorlardı. Galiba Œmirler de ba-zan buna g‰z yumuyordu. Hapishaneye girerken hi‚bir şey bilmiyen mahpuslar, başkalarından ‰ğrendikleriyle iyi usta olarak ‚ıkarlardı. Kimler yoktu aralarında! ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR ,5 Kunduracı, ayakkabıcı, terzi, marangoz, ‚ilingir, hakkak ve yaldızcılar... İsay Bumşteyn adında bir Yahudi vardı. Kuyumcu ve murabahacı idi. Herkes ‚alışıyor, beş on k‰pek kazanıyordu. Şehirden siparişler veriliyordu. Para, darphaneden ‚ıkmış bir h€rriyettir. Bunun i‚in h€rriyetten tamamiyle yoksun edilmiş bir insan i‚in paranın kıymeti on kat fazladır. Sarf etmeyip yalnız cebinde şıngırdatmakla bile kalsa, yarı yarıya kendini avutmuş olur. Halbuki para her vakit, her yerde sarf edilebilir. Ondan başka, memnu mey-va iki kat tatlıdır. S€rg€nde şarap bile bulunabilirdi. ‡ubuk i‚mek şiddetle yasak edilmişti. Ama herkes i‚iyordu. Para ile t€t€n, mahpusları iskorpitten ve başka hastalıklardan koruyordu. İş de, cinayet işlemelerini ‰nl€yordu. ‡€nk€ işsiz kalan mahpuslar, şişeye kapatılmış ‰r€mcekler gibi biribirini yiyeceklerdi. Buna rağmen iş de, para da yasaktı. Bir‚ok defa, ge-celeri, ani araştırmalar yapılırdı. Yasak edilen her şey toplatılırdı. Para da, b€t€n saklamalara rağmen, Œrı-yanların ellerine ge‚erdi. Biraz da bu sebepledir ki. bu paralar biriktirilmiyor, hemen i‚kiye veriliyordu. Hapishanede şarap bulunması da bu y€zdendi. Her araştırmadan sonra su‚lu, varından yoğundan mahrum edildikten başka, Œdet olduğu €zere, adamakıllı cezalandırılırdı da... Ama araştırmalardan sonra, eksilen şeyler hemen tamamlanıyor, derhal yeni eşya alınıyor, her şey eskisi gibi y€r€yordu. †mirler bunu bilirler, mahpuslar da şikŒyet etmezlerdi. B‰yle bir hayat ise Vez€v dağında yaşıyanların hayatına benzerdi. Elinde sanatı olmıyanlar, başka bir ge‚im yolu tutarlardı. Olduk‚a orijinal tarzları vardı. MeselŒ, ba-26 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR zıları yalnız vurgunculukla ge‚inirdi. Satılan eşya da, bazan, ‰yle şeylerdi ki, hapishane dışında alınıp satılmaları ş‰yle dursun, eşyadan bile sayılmazdı. Ama s€r-giindekiler ‚ok fakir ve fevkalŒde h€nerliydiler. Onlar i‚in Œdi pa‚avra bile kendine g‰re değer taşırdı, bir iş i‚in kullanılırdı... Hep bu fakirlik y€z€nden hap-snnede paranın değeri, dışardakine g‰re bambaşkaydı. B€y€k ve ‚etin bir iş, yok bahsına yapılırdı. Bazıları tefecilikte b€y€k başarı g‰sterirlerdi. İpin ucunu ka‚ırmış veya iflŒs etmiş bir mahpus, elinde son kalan eşyayı tefeciye g‰t€rerek aşın bir faizle birka‚ mangır alırdı. Bu eşya zamanında kurtanlmazsa derhal ve merhametsiz satılırdı. Bana işi, beylik ‚amaşır, kundura malzemesi gibi, her mahpusun her an ihtiyacı olabilecek beylik ve ge‚it resminde kullanılan eşyaları rehine koymaya bile vardırıyorlardı. Ama bu gribi rehine koyma vakalarında, zaman, zaman, iş bambaşka şekil alırdı. Hem de bu, pek beklenilmedik bir şey değildi. Eşyasını rehine yatırmış ve parasını almış mahpus hemen, uzun boylu lŒf etmeden, hapsanenin en yakın Œmiri olan baş‚avuşa giderek, ge‚it resminde kullanacağı eşyayı rehine koyduğunu haber verirdi. Eşya, tefeciden derhal, hattŒ b€y€k Œmirlere haber verilmeden geri alınırdı. Meraka değer taraf şudur ki. bu gibi vakalar bazan tamamiyle kavgasız ge‚erdi. Tefeci eşyayı asık suratla, fakat sessizce geri verirdi. HattŒ bunun b‰yle olacağını sanki ‰nceden bilirmiş gibiydi. Belki i‚inden, rehine .getirenin yerinde olsaydı, aynı şeyi yapacağını itiraf etmekten kendini alamazdı. Bunun i‚in, arkasından kavga etmeğe başlasa bile, bunu ancak Œdet yerini bulsun diye, yapardı. . ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 27 Umumiyetle, herkes biribirinin eşyasını ‚alardı. Hemen hemen herkesin beylik eşyayı saklamak i‚in birer kilitli sandığı vardı. Buna m€saade edilirdi. Ama sandıklar da hırsızlığı ‰nliyemiyordu. Artık, oradaki hırsızların ne kadar usta olduklarını tahmin edebilirsiniz. Bana ‚ok bağlı olan (bunu, b€t€n samimiyetimle s‰yl€yorum), bir mahpus, hapishanede bulunması yasak olmıyan kutsal kitabımı ‚almıştı. Ama gene o g€n bunu itiraf da etti. Bu itirafı, pişman olduğundan değil de, kitabı ‚ok aradığım i‚in bana acıdığından yapmıştı. Şarap satanlar, bununla ‚abuk zenginleşenler vardı. Şarap satışını fırsat bulunca, ayrıca anlatırım. Olduk‚a meraklı bir konudur bu. Hapishaneye gelenler arasında bir‚ok ka‚ak‚ılık su‚luları vardı. Sunun i‚in b€t€n araştırmalara, muhafızlara rağmen, şarabın hapishaneye nasıl getirilebildiğine hi‚ hayret etmemelidir. Ka‚ak‚ılığa gelince: bu, mahiyeti bakımından, bambaşka bir su‚tur. MeselŒ, bu işte bazı mahpuslar i‚in para ve menfaatin ikinci derecede rol oynadığı, ikinci plŒnda olduğu d€ş€n€lebilir mi hi‚? Halbuki b‰yle olduğu da vardı Ka‚ak‚ı, i‚ten gelen bir arzuyla, ihtirasla ‚alışır. O, bir nevi şairdir. Her şeyi ortaya koyar; b€y€k bir tehlikeye atılır, kurnazlıklar yapar, bir şeyler icadeder, sıyrılmaya ‚alışır. HattŒ bazan, sanki bir ilhama g‰re hareket eder. Bu ihtiras, kumar ihtirası kadar g€‚l€d€r. Hapishanede tanıdığım bir mahpus vardı. Dev gibi bir şeydi. Ama o kadar iyi, yavaş ve uslu bir adamdı ki, hapsaneye nasıl girdiğine kendisi de akıl erdiremiyordu. Yumuşak başlığiyle uysallığından ‰t€r€, hapishanede kaldığı m€ddet‚e kimseyle kavga etmemişti. Batı sınırından, ka‚ak‚ılık suƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR ‚iyle gelmişti. Tabii burada da dayanamadı; gizlice-şarap getirmeğe başladı. Ka‚ defa ceza yemişti. Hem sopadan da ne kadar korkardı! Halbuki bu şarap ka‚ak‚ılığı ona ‚ok az bir kŒr bırakırdı. Şaraptan yalnız m€taahhit kŒr ederdi. Adamcağız ise bu sanatı, sanat adına severdi. Kadın gibi sulu g‰zl€ idi. Ka‚ kere, cezadan sonra t‰vbe eder, bir daha ka‚ak‚ılık y apmıyacağına yemini basardı. Bazan, dişini sıkıp bir ay bile dayandığı olurdu. Ama sonunda yine kendini tutamazdı... •şte bu gibilerinin sayesinde hapsanede şarap hi‚ eksik olmazdı. Bundan başka, bir gelir yolu daha vardı. Ger‚i bu, mahpusları zenginleştirecek kadar değildi. Ama daim• ve hayırlı bir şeydi. Bu gelir yolu sadaka idi. Topluluğumuzun y€ksek tabakası; t€ccarların, avamın ve b€t€n halkımızın "zavallılar"ı ne kadar d€ş€nd€klerini bilmez bile! Sadaka hemen hemen hi‚ kesilmeden akar gelir. En ‚ok ekmek, francala verirlerdi. Para veren azdı. Sadaka olmasaydı, bir‚ok yerlerde mahpusların, hele h€k€m giymişlerden daha ‚ok sıkıntıda olan sanıkların durumu ‚ok g€‚ olurdu. Sadaka, mahpuslar arasında dindarca paylaşılır. Gelen sadakadan adam başına birer tane d€şmese bile, kala‚lar eşit paralara, hattŒ bazan altı kısma b‰l€n€r, her mahk‘m mutlaka hissesini alırdı, •lk defa para sadakasını nasıl aldığımı hi‚ unutmıyacağım. Hapishaneye hemen hemen ilk geldiğim sıralardaydı. Sabahki işimden yalnız olarak, muhafızımla beraber d‰n€yordum. Yolda, kızı ile beraber giden bir kadınla karşılaştım. ‡ocuk on yaşlarında, melek gibi g€zel bir kızdı. Onları bir kere daha g‰rm€şt€m. Annesi dul bir asker kaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR rısiydi. Gen‚ bir asker olan kocası, ben hastanede hasta yattığım sıralarda, bizim mahk‘mlar koğuşunda ‰lm€şt€. Yargılandığı i‚in bizim koğuşa yatırılmıştı. Ana kız, son vazifelerini yapmak €zere geldikleri va-.kit acı acı ağlamışlardı. Beni g‰ren ‚ocuk kızardı, an-jıesine bir şeyler fısıldadı. ƒteki derhal durdu, ‚ıkının-•dan bir ‚eyrek k‰pek ‚ıkardı ve kızına verdi. Kızcağız arkamdan koştu. ƒn€me ge‚ip parayı elime sıkıştırdı. — "Zavallı", al! Allah aşkına!... diye bağırdı. K‰peğini aldım. Kız da ‚ok memnun olarak anne-sine d‰nd€. Bu k‰peği uzun zaman saklamıştım. U İlk ayın ve hapsane hayatının ilk izlenimleri hayalimde dipdiri yaşıyor. Oradaki hayatımın bundan sonraki yıllarının hŒfızamdaki izleri siliktir. HattŒ bazıları sanki b€sb€t€n silindi gitti, biribirine karıştı ve ağır, yeknesak, boğucu bir izlenim yığını olarak kaldı. Ama s€rg€nde ge‚irdiğim ilk g€nler g‰z€m€n ‰n€ne, sanki d€nk€ olaylarmış gibi geliyor. Zaten b‰yle olması da gerekti. Hayatımın bu safhasında olağan€st€, daha doğrusu, umulmadık bir şey yoktu. Bunun beni daha ilk g€nler-•de hayrete d€ş€rd€ğ€n€ şimdi apa‚ık hatırlıyorum. Bunlar, Sibirya'ya giderken, kaderimi anlamaya ‚alıştığım sıralarda, sanki hayalimden gelip ge‚iyordu. Ama kısa zaman sonra, bir yığın s€rpriz ve olağan€st€ olaylar, hemen her adım başında dikkatimi ‚ekmeğe başladı. Zaman ge‚ip hapishanede epey kaldıktan sonra,30 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR bu hayatın, başka bir hayat olduğunu kavradım ve hayretim daha ‚ok arttı. Hayretimin uzun s€rg€n hayatımın boyunca devam ettiğini itiraf ederim. Bu-hayatla sonuna kadar bağdaşamadım. Hapishanedeki ilk izlenimlerim, genel olarak pek berbattı. Bununla beraber — her ne kadar garip g‰r€n€rse de — hapsane hayatını, yolda d€ş€nd€ğ€mden daha kolay tahamm€l edilir buldum. Mahpuslar, pırangalı oldukları halde, hapsanenin her yanında serbest‚e geziyorlar, kavga ediyorlar, kendi işlerini g‰r€yorlar, ‚ubuk i‚iyorlardı. HattŒ (pek azı) şarap-da i‚iyorlar, bazan geceleri, kumar oynuyorlardı. MeselŒ bana, odadaki hizmet bile o kadar ağır, o kadar s€rg€n işi gibi gelmedi Ama epey zaman ge‚ince, bu hizmetin ağır g‰r€nmesi ve s€rg€n işi olması g€‚l€ğ€nden, hi‚ arasız s€r€p gitmesinden değil, cebri, zaruri ve sopa altında yapılmış olmasından ileri geldiğini anladım. Bir k‰yl€, dışarda belki daha ‚ok ‚alışır. Hele yazın, geceleri bile didinir. Ama o, kendisi i‚in ve akla yakın bir gaye ile ‚alışıyor. Bu sebeple, onun ‚alışması zoraki ve kendi g‰ziyle faydasız g‰rd€ğ€, s€rg€n işinden daha kolaydır. Bir kere kafamda ş‰yle bir fikir doğdu, •nsan ezilip mahvedilmek, ona, en korkun‚ bir kaatili bile duyunca titretecek kadar ağır bir ceza verilmek istenirse, g‰rd€ğ€ hizmetin tamamiylemŒnŒsız, tamamiyle faydasız olduğu hissini vermelidir. Bug€nk€ s€rg€n hizmeti ilgi ‚ekmeyen can sıkıcı bir iş olduğu halde, aslına bakılırsa, herhangi bir iş-den pek de farklı değildir. Mahpus, tuğla keser, toprak kazar, badana yapar, yapıda ‚alışır. Bu işde birmana ve gaye vardır. S€rg€n kendini bazan buna ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 31 kaptırır, daha iyi, daha becerikli yapmak ister. Ama bir kovadan ‰b€r€ne su d‰kmek, kum d‰vmek, bir yığın toprağı bir yandan başka bir yana kaldırmak gibi işleri ona vazife olarak veriniz. Zannederim, mahpus birka‚ g€n sonra ya kendini asar, ya da bu k€‚€lmeden, hicaptan ve azaptan kurtulmak i‚in, "birden ‰leyim diye" binlerce cinayet işler. B‰yle bir cezanın an-cak işkence, intikam. Œleti olacağına ş€phe yoktur. Bu •ceza, hi‚bir mŒkul gayeye varamadığı i‚in manasızdır. Ama her zorlama işde. muhakkak biraz manasızlık, hakaret ve bir ayıp telŒkkisi vardır. Cebre dayanan s€rg€n hizmeti de,, bu y€zden, serbest hayatta yapılan işlerden daha ağır ve azaplıdır. .. Ger‚i ben, hapishaneye kışın, aralık ayında, girmiştim. Beş misli ağır olan yaz işinin ne demek olduğunu •hen€z bilmiyordum. Zaten, kalemizde beylik işi kışın •azdı. Mahpuslar, Irtış kıyısına eski. beylik sandalları yıkamaya giderler; kasırgaların resm• binalar ‰n€ne yığdığı karı temizlerlerdi. Kireci s‰nd€r€p d‰verlerdi v. s. Kış g€nleri kısa olduğu i‚in, iş ‚abuk biterdi. G€ruhumuz hapishaneye erkence d‰nerdi. Kendi işleri olmasaydı, işsiz g€‚s€z oturacaklardı. Buna rağmen, kendi işleri ile uğraşanlar mahpusların ancak €‚te biriydi. Geri kalanlar havyar kesiyor, hapishanenin bir kışlasından ‰b€r€ne ge‚iyor, kavga ediyor, aralarında birtakım entrika ve meseleler ‚ıkarıyorlardı. Para bulduk‚a i‚erlerdi; geceleri, sırtlarındaki g‰mleği ku-Jnara verirlerdi. Bunları cansıkıntısından, tembellik ve işsizlikten yaparlardı. S€rg€n hayatında h€rriyet yok-luğundan, cebri ‚alışmadan başka belki diğerlerinden daha korkun‚ bir azabın olduğunu, zamanla ‰ğrendim:32 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR cebr• m€şterek hayat... M€şterek hayat başka yerier-dt de vardır tabii. Ama hapse gelenler arasında ‰yle insanlar var ki, onlarla bir arada yaşamak herkesin arzuladığı şey değildir Bunun i‚in s€rg€nlerin ‚oğu. şuursuz olarak, bu azabı duymuştur elbette. Verilen gıdayı olduk‚a iyi buldum. Mahpuslar,. Avrupa Rusyasının hi‚bir hapishanesinde b‰yle yemek verilmediğini iddia ederlerdi. Bu konuda hi‚ fikrim yok, ‚€nk€ oralara gitmedim. Bundan başka mahpuslardan ‚oğunun kendi ceplerinden yemeleri m€mk€nd€. Etin bir funt'u1 iki, (yazın ise iki bu‚uk) k‰pekti-Fakat ayrı yemek yiyenler, yalnız, her zaman par• bulan kimselerdi. S€rg€nlerin ‚oğu kazandan yerlerdi Bunun i‚in mahpuslar, yemeklerini ‰verken yalnız ekmeklerini ‰verlerdi. Ekmeğimizin tartılarak değil de, m€şterek olarak verildiğine bilhassa ş€krederlerdi. Tayın usul€ onları €rk€t€rd€. ‡€nk€ ekmek tartıyla verilmiş olsaydı, adamların €‚te biri a‚ kalırdı. M€şterek yedikleri i‚in, herkese yetiyordu. Ekmeğimiz kendine mahsus bir nefasette idi. HattŒ b€t€n şehirde €n almıştı. Bu ‰zelliği hapishane fırınlarının elverişli olarak yapılmasında bulurlardı. ‡orbalara gelince, pek k‰t€yd€. Kazanda kaynatılarak, i‚ine atılan bulgur ve saire ile terbiye edilirdi. Haftanın altı g€n€nde sulu ve yağsızdı da... İ‚indeki. hamam b‰ceklerinin ‚okluğu beni dehşete d€ş€rd€. ilk €‚ g€n işe gitmemiştim. Her yeni gelene aynı usul uygulanır, yol yorgunluğunu ‚ıkarma fırsatı verilirdi. Ama ertesi g€n prangalarımı değiştirmek €zere Bir funt, 410 gr. ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 33; hapishaneden ‚ıkmak zorunda kaldım. Ayaklarımdaki pranga, hapishane nizamına uygun değil, halkalı, mahpusların "ince ‚ıngırak" dedikleri zincirdendi. Dıştan takılırdı. Hapishanenin resm•, ‚alışmaya elverişli paran-gaları, halkalardan değil, bir parmak kalınlığında, a‚, halkayla biribirine bağlanmış demir ‚ubuklardan yapılmıştı, pantolon altına takılırdı. Orta halkaya bir-kayış bağlanırdı. Bu kayış, g‰mlek €zerine takılan kemer kayışiyle birleştirilirdi, Kışladaki ilk sabahımı hatırlıyorum. Karakolda,, hapishane kapısının ‰n€nde "kalk trampeti" ‚alındı. Ora dakika sonra n‰bet‚i subay kışlaları a‚maya koyuldu Uyanmaya başladılar. Mahpuslar titriyerek kalkıyorlar, altılık i‚yağı mumunun1 donuk ışığı altında ranzalardan iniyorlardı. ‡oğu uyku sersemliğiyle konuşamıyor, somurtuyordu. Esniyor, geriniyor, damgalar alınlarını buruşturuyorlardı. Bazıları istavroz ‚ıkarıyordu; bazıları da hemen kavgaya başlıyordu. Boğucu bir havasızlık... Kapı a‚ılır a‚ılmaz, i‚eriye temiz kış havası girdi ve bir buhar bulutu gibi koğuşu doldurdu. Mahpuslar su kovaları ‰n€nde toplandılar. Sırayla maşrapayı alıyor, ağızlarına su dolduruyor, suyu; ağızlarından d‰kerek ellerini y€zlerini yıkıyorlardı. Suyu "paraşnik"2 daha akşamdan hazırlardı. Usule g‰re, her kışlada mahpusların kendi aralarından se‚tikleri bir arkadaş, kışla hizmetini g‰r€rd€. Bunlara "paraşnik" denirdi, işe gitmezdi. Vazifesi, kışlanın temizliğine bakmak, ranzaları ve yerleri ovmak, gece 1 O tarihte mumlar, ağırlıklarına g‰re adlandırılırdı. : Meydancı. • 34 ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR ihtiyacı i‚in kova getirip g‰t€rmek, temiz su tedarik etmekti. Biri sabahlan yıkanmak i‚in biri de g€nd€zleri i‚mek i‚in, iki kova su getirilirdi. Bir tanecik olan maşrapaları y€z€nden hemen kavgalar başlardı. Y€z€ g€lmiyen uzun boylu, zayıf, esmer ve tıraşlı kafatasın-da birtakım garip şişkinlikler dolu bir mahpus, pembe, neşeli y€zl€, şişman, tıknaz olan bir mahpusu itti. — Nereye be, mankafa?... Postoy!... (dur.) — Ne bağırıyorsun be? Bizde bedava Postcy1 olmaz.' Sen yıkıl git. Şuna bakın: kazık gibi dikildi kar-şıma. Yani ‚ocuklar, herifte şu kadarcık "akıl tohu-.mu" yok... ' "Akıl tohumu" s‰z€ olduk‚a tesir etti. ‡oğu g€l-d€. Neşeli şişkonun da zaten istediği buydu. O, galiba, kışlada bir nevi g‰n€ll€ soytarı idi. Uzun boylu mahpus ona hakaret dolu bir bakışla baktı. Kendi kendine s‰yleniyormuş gibi: — Agobun kazı!... dedi. Hapishanenin has somu-niyle bak nasıl da semirdi! Paskalya aşı i‚in on iki do-muz yavrusu doğuracağına seviniyor. ƒteki, birdenbire kızararak bağırdı: — Ne ‰t€p duruyorsun... kuş gibi? — Kuşum ya; ne olacak? — Ne kuşusun? — Kuş işte. — Nasıl işte? — B‰yle işte... dedik ya! — Ama nasıl b‰yle işte? 1 Kelime oyunu. Postoyl - dur, (emir Postoy (isim) handa, otelde kalmak. sigası:) ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 35 Biribirine g‰zlerini diktiler. Şişko hem cevap bekliyor, hem de d‰v€şe hazırlanmış gibi yumruklan sı-kılı duruyordu. Ben de ger‚ekten d‰v€şeceklerini sandım. Bunlar benim i‚in yepyeni şeylerdi. Merakla seyrediyordum. Ama buna benzer sahnelerin ‚ok masum şeyler olduğunu, komedilerde olduğu gibi, umumun zevk ve neşesi i‚in oynandığını sonraları ‰ğrendim, •şi, hemen hemen hi‚bir zaman, d‰v€şe kadar vardırmıyorlardı. Bunlar olduk‚a tipik şeylerdi ve hapishane Œdetlerini g‰steriyordu. Uzun boylu mahpus sessiz, azametli azametli duruyordu. Etraftakilerin ona baktıklarını, vereceği cevapla rezil olup olmıyacağını beklediklerini hissediyordu. Bu duruma d€şen, mahcup olmamalıydı; ger‚ekten bir kuş, hem de nasıl bir kuş olduğunu g‰stermeliydi. Tarif edilmez hakaretli bakışlarla hasmını s€zd€. Bakışlarının daha hakaretli olması i‚in ona omuzunun arkasından, yukardan aşağı, bir b‰ceğe bakıyormuş gibi, baktı. Sonra ağır ağır, tane tane: — Kağan!'1 dedi. Yani, kağan kuşu olduğunu s‰ylemek istedi. Mahpus, bu buluşu kahkaha tufaniyle m€kŒfatlandırdı. Her bakımdan mat olduğunu anlıyan şişko fena halde k‰p€rd€. — Kağan magan değil, al‚ak keratanın birisin sen!, diye k€kredi. 1 Bu, tamamen uydurma bir kuştur, Hakikatte b‰yle bir kuş yoktur. \ 36 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR Ama kavga ciddileşmeğe başlayınca, kabadayılarımızı hemen yatıştırdılar. Dışardakilerin hepsi birden bağırmaya başladılar: — E, ne bağırıyorsunuz bakalım? K‰şeden: — Bağırmaktansa d‰v€ş€n yahu!., diye bir ses duyuldu. Birisi, cevap olsun diye: — ‡ok beklersin d‰v€şmelerini! dedi. — Biz yaman a‚ık g‰zlerizdir yahu!... Ancak ye-'di kişi birleşir de, bir kişiden korkmayız... — ikisi de malmış ha!... Biri, bir funt ekmek y€z€nden hapse d€şt€. ƒteki de adam değil ki... Bir karının yoğurdundan tattı... ama arkasından kırbacı da yedi. Kışlanın d€zeniyle ilgili bulunduğu i‚in, bir k‰-şede hususi yatakta yatan bir mal‘l s‰ze karıştı. — Eee!... Yeter artık! — Su getirin ‚ocuklar! "Nevalid"1 Petrovi‚ uyan-dı. Kan kardeşimiz Nevalid Petrovi‚'e su getirin! Mal‘l, hem kaputunu sırtına ge‚iriyor, hem de s‰yleniyordu: — Kardeş!... Neden kardeşin olacakmışım? i‚ki i‚in birlikte bir ruble olsun sulamadık ki, kardeş olalım... Yoklamaya hazırlanıyorlardı. Ortalık ağarmaya başladı. Mutfak, tıklım tıklım dolmuştu. Gocuklu, iki renk şapkalı mahpuslar, ekmek kesen ah‚ının ‚evre1 Mal‘l Rus‚ada, Fransızcada olduğu gibi, inva-lide'dir. Mahpuslar, invalid'i, nevalid seklinde s‰yl€yorlardı. ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR 37 sinde toplanmışlardı. Her mutfak i‚in iki ah‚ıyı mahpuslar topluluğu se‚erdi. Etle ekmeğin kesilmesi i‚in her mutfağa birer tane verilen bı‚akları da alıcılar, saklarlardı. işe ‚ıkmak €zere hazırlanmış şapkalı, gocuklu, kuşaklı mahpuslar, k‰şelere ve masalar etrafına yer leştiler. Bazılarının ‰n€nde "Kvas''la1 dolu tahta ‚a naklar vardı, i‚ine ekmek doğradıkları kvas'ı i‚iyorlardı. Ortalık dayanılmaz g€r€lt€ patırdıyla uğulduyordu. Bazıları da, k‰şelerde yavaş sesle, konuşuyorlardı. Gen‚ bir mahpus, suratı asık, dişsiz bir mahpusun' yanına oturarak: —ihtiyar Antoni‚'e afiyetler olsun! Merhaba,, dedi. Beriki, g‰zlerini kaldırmadan, dişsiz ağziyle ek--meği ‚iğnemeğe ‚alışarak: — Şaka değilse, merhaba! dedi. — Vallahi, ben seni ‰lm€ş biliyordum be Antoni‚! — Yok canım! ƒnce sen ‰l de sonra ben... Yanlarına oturdum. Sağımda iki ağırbaşlı mahPUS konuşuyordu, ikisinin de biribirine karşı vakarlarını muhafaza etmeğe ‚alıştıkları belliydi. Biri: Benden bir şey ‚alamazlar; ama ben bir şey ‡alacağım diye korkuyorum, diyordu. Eh... bana da destursuz pek yanaşma - yakarım! 1 Kvas: Arpa (veya kuru ekmek) ve kuru €z€mle-yapılan ve tahamm€r etmiş, şıra cinsinden bir i‚ki.39 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR — Nasıl yakacaksın?... Sen de herkes gibi hay-dutun birisin. Başka adımız yok. Karı seni soyar; €stelik teşekk€r de etmez. Bizim paracıklarımız da bu yolda suyunu ‚ekti. Ge‚en g€n kendisi geldi... Nereye gideceksin onunla? CellŒt - Fetka'ya yalvardım. Hani varoşlarda, uyuz Yahudi Salomonka'dan... canım! kendini asan Salomonka'dan... evi alan Fedka... — Biliyorum yahu! Evelsi sene bize şarap satıyordu. LŒkabı da Grişka-Kara Meyhane idi — Amma da bliyorsun ha! Kara Meyhane, başka-sıydı. — Hangi başkası yahu... Ta kendisiydi... Sana ben de istediğim kadar aracı getiririm. — Sen mi?... Sen kim oluyorsun yahu! AlŒsını •bizden sor. — Ben mi kim oluyorum? Seni patakladığım g€nler oldu, ama ‰v€nm€yorum. Sen de, "kimsin" diye kabarıyorsun. — Sen mi pataklıyordun beni?... Beni pataklayacak adam daha d€nyaya gelmedi. Bir kere pataklıyan oldu; o da, kara toprağın altında yatıyor. Haberin var mı senin? — Seni Bender vebası seni!... — V€cudunda şirpen‚eler ‚ıksın !... — Boynuna T€rk kılıcı insin inşallah!... Kavga kızıştı. Etraftan bağrışmaya başladılar. — E, e, e!... ‡ok bağırmayın be! — Dışarda yaşamasını bilmezdiniz. Has somunu bulunca kuduruyorsunuz. Derhal sustururlar. Kavga etmeğe, ‚ene yarıştırƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR maya m€saade edilir. HattŒ bu, kısmen, başkaları i‚in de bir eğlencedir. Ama ‚ok kere d‰v€şe kadar gitmelerine meydan vermezler. Hasımlar, ancak binde bir d‰v€ş€rler. D‰v€ş€ binbaşıya haber verirler. Soruşturmaya girişilir. Binbaşı gelir. S‰z€n kısası, ağızlarının tadı ka‚ar. Bunun i‚indir ki d‰v€şe izin vermezler. Zaten hasımlar da daha ‚ok eğlence i‚in ve k€f€r talimi yapmak maksadiyle ağız kavgasına girişirler. ‡oğu zaman hırsla ateşle kavgaya başlayıp kendilerini aldatırlar. Nerede ise, biribirinin €st€ne atılacaklar zannedilir. Halbuki hi‚ de ‰yle olmaz. Belli bir noktaya kadar gelir ve derhal dururlar. Bu haller beni ilk zamanda son derece hayrete d€ş€r€yordu. Burada ‰rnek olarak g‰sterdiğim konuşmalar, s€rg€n ha yatının en basit konuşmalanndandır. Zevk i‚in kavga edilebileceğini; bunun bir eğlence, hoş bir idman, keyifli bir meşgale olabileceğini ‰nceleri aklım almıyordu. Bu arada gurur meselesini de hesaba katmalı. Usta bir k€f€rbazı herkes sayardı. Artistlerden farkları, bunların alkışlanmamaları idi. D€n akşamdan beri, bana yan baktıklarının farkına vardım. Birka‚ d€şman bakışla karşılaştım. Aksine, diğer bazı mahpuslar da, paralı olduğumu tahmin ederek, etrafımda dolaşıyorlardı. Onlar bana yaltaklanarak, hemen hizmet etmeğe, yeni prangaların1 nasıl kullanıldığını ‰ğretmeğe başladılar. Bana kilitli k€‚€k bir sandık buldular. Tabii para karşılığında... Bu sandıkta, verilen beylik eşya ile getirdiğim birka‚ Par‚a ‚amaşırı saklıyacaktım. Ertesi g€n, bu dostlar ‡amaşırımı ‚aldılar ve satıp parasiyle sarhoş oldular.40 ƒL„ BİR FVDEN H†TIRALAR Sonraları, bunlardan biri, beni her fırsatta soymakla beraber, bana candan bağlı bir adam olmuştu. Hırsız-.hğı hi‚ ‚ekinmeden, hemen hemen şuursuzca, sanki bir vazife yapıyormuş gibi, yapıyordu. Ona darılmak yer-siz olurdu. Bir ‚aydanlık sahibi olmam ve ‚ay almam gerektiğini ‰ğrettiler. Birisinden emanet bir ‚aydanlık bul-dular. Dışardan erzak alıp yemek istiyecek olursam, bu işi, ayda otuz k‰peğe yapacak olan alıcılarından birini salık verdiler. Ş€phesiz, benden ‰d€n‚ para da aldılar. Daha ilk g€n€, hepsi ayrı ayrı, €‚er defa ge-ilip para istemişlerdi. S„rg„nde eski asilzadelere husumetle, yan yan bakarlar. Her haktan yoksun, diğer mahpuslarla tamamiyle aynı mevki ve seviyede bulunmalarına rağmen, mahpuslar onları hiƒbir zaman arkadaş saymazlar. Bunun, şuurlu bir kˆt„ niyete değil, tam bir iƒtenlikle, aslını anlamadan yaparlar. Asaletimizi candan kabul etmekle beraber, d„şmemizle alay etmeği de se--verlerdi. — Yağma yok! Bitti artık. "Petr'in Moskova sokaklarında ƒalım sattığı g„nler oldu; şimdi de hapiste ip b„k„yor...1" gibilerden, iltifatları esirgemiyorlardı. Onlara gˆstermeğe ƒalıştığımız ıstıraplarımızı zevkle seyrediyorlardı. Hele ilk zamanlarda, işte onlar kadar kuvvetli ve iyi yardımcı olamadığımız iƒin epey g„ƒl„k ƒekmiştik. Halkın, (hele bu t„rl„ halkın), g„-yenini, sevgisini kazanmak kadar g„ƒ şey yoktur. …L† BİR EVDEN HATIRALAR 41 1 Kafiyeli bir darbımesel. S„rg„nde birkaƒ asilzade vardı. …nce Polonyalı beş kişi... Onlardan, sırası gelince ayrıca bahsederim. Mahpuslar, Polonyalıları hiƒ sevmezlerdi. Polonyalılar (bahsettiğim yalnız siyasi suƒlulardı) diğer mahpuslara tahkir edici bir kibarlık, nezaket gˆsteriyorlar, uzak duruyor, mahpuslara karşı duydukları nefreti bir t„rl„ saklıyamıyorlardı. …tekiler bunu., gayet iyi anlıyor, onları aynı şekilde karşılıyorlardı. Bazı mahpusların tevecc„h„n„ ancak iki yıl sonra kazanabilmiştim. Ama ƒoğu, sonunda beni sevdi ve ''iyi" bir adam olarak kabul etti. Rus asilzadelerinden, benden başka, daha dˆrt kişi vardı. Biri ‹dı, alƒak, tamamiyle ahl‹ksız bir yaratıktı, işi g„c„ casusluk, fesatƒılıktı. Daha hapishaneye girmeden ˆnce adını duymuştum. Onunla ilk g„nlerde ilgimi kestim. Diğeri, h‹tıralarımda bahsettiğim baba kaatili idi. †ƒ„nc„s„, Akim Akimiƒ'ti. Hayatımda bu Akim Akimiƒ gibi acayip adam gˆrmedim. H‹fızam-da derin izleri kalmıştır. Uzun boylu, oldukƒa zayıf, zek‹sı kıt, gayet cahil, ukal‹ ve bir Alman kadar intizama d„şk„n bir adamdı. Mahpuslar onunla alay ederlerdi. Ama bazıları onun kavgacı, titiz ve hırƒın tabiatından ƒekinirlerdi. Hapse girdiği g„nden beri mahpuslarla senli benli olmuştu. Kavga ediyor, hatt‹ dˆv„ş„yordu. Son derece namuslu idi. Bir haksızlık gˆrd„ m„. „st„ne vazife olmıyan vakalara bile karışır-dı. Pek saftı. Mahpuslarla kavga ederken, bunları, hırsız olduklarından dolayı azarlar, gayet cidd• olarak, "ir daha bir şey ƒalmamaları iƒin kandırmaya ƒalışır-'"' Kafkasya'da asteğmenmiş. Daha birinci g„n ahbap olduk. Akim Akimiƒ, d‹vasını hemen anlattı. Askerli-42 …L† BŽR EVDEN H‡TIRALAR ğe bir piyade alayında, y„nker1 olarak başlamıştı. Subay r„tbesi alıncıya kadar hayli beklemişti. R„tbe alınca, k„ƒ„k bir istihk‹m komutanlığına t‹yin edildi. Barış iƒin sˆz vermiş ufak yerli prenslerden biri, kaleye kundak soktu, gece baskın yaptı. Ama başaramadı. Bunun „zerine Akim Akimiƒ hile yaptı. Suƒlunun kim olduğunu bildiğini gˆstermedi. Kabahati barışta olmıyanların „st„ne attılar. Bir ay sonra Akim Akimiƒ prensi, arkadaşƒa davet etti. …teki hiƒbir şeyden ş„phelenmeden geldi. Akin Akimiƒ bˆl„ğ„n„ sıraya dizdi; bˆl„ğ„n ˆn„nde, kabahatini prensin y„z„ne vurdu, onu azarladı. Kalelere kundak sokmanın ne kadar ayıp bir şey olduğuna deliller sıraladı. Arkasından, barışta bulunan bir prensin ilerde nasıl hareket etmesi gerektiğine dair ˆğ„tler verdi. Sonunda da kurşuna dizdi. Yaptığını hemen ve b„t„n ayrıntılariy-le y„ksek makama haber verdi. Akim Akimiƒ'i harb divanına verdiler Hakkında idam karan verildi. Ama bu karar hafifletildi. Akim Akimiƒ, Sibirya'da, kalede, ikinci sınıf s„rg„n olarak on iki yıl ikamete mecbur edildi. Bana sˆylediği gibi, prensi ˆld„rmeden ˆnce de kanunsuz hareket ettiğini biliyordu. Barışta bulunan-ların yargılanmasının, kanun h„k„mlerine gˆre yapılacağını biliyordu. Bunları bilmekle beraber, kabahatini de gereği gibi anlamıyormuş gibiydi. Sˆzlerine karşılık olarak: — Rica ederim efendim! Herif, kalemize kundak soktu. Ona bir de teşekk‡r m‡ edeyim?... diyordu. 1 Y‡nker: Asker• okul ‚ğrencisi. ˆLŠ BİR EVDEN HATIRALAR 43 Mahpuslar, Akim Akimi•'in tuhaflığiyle biraz alay etmekle beraber intizamseverliği, cesareti i•in onu sayarlardı. Akim Akimi•'in bilmediği sanat yoktu. Marangoz, kunduracı, pabu••u, badanacı, yaldızcı, tesviyeciydi. Hepsini de s‡rg‡nde ‚ğrenmişti. Her şeyi kendiliğinden ‚ğrenerek becerirdi. Bir işi, bir kerecik g‚r-meyle kavrayıverirdi. Kutular, sepetler, fenercikler •ocuk oyuncakları yapıp şehirde satardı. B‚ylece de elinde birka• kuruşu bulunurdu. Akim Akimi• bu paraylafazla bir kat •amaşır, ya da yumuşak bir yastık alırdı. A•ılır kapanır bir şiltecik almıştı. Aynı kışlada idik. S‡rg‡n hayatımın ilk g‡nlerinde bana epeyi yardımı dokunmuştu. İşe gitmek ‡zere hapishaneden •ıkan mahpuslar nizamiye kapısının ‚n‡nde iki sıra dizilirlerdi. Muhafız askerler, dolu t‡fekleri ellerinde, mahpusların ‚nlerinde ve arkalarında dururlardı. Bundan son-Ta istihk•m subayiyle bir kondoktor ve işlere bakan birka• istihk•m birliği eri gelirdi. Kondoktor, mahpusla n ayırarak, gereken yerlere, takım takım işe g‚nderirdi. Ben de bir gurup arasında istihk•m tezg•hına git-tim. istihk•m tezg•hı, t‡rl‡ t‡rl‡ gere•lerle doldurul-muş b‡y‡k bir avlunun ortasında basık taş bir yapı idi. i•inde, demirhane, marangozhane, •ilingirhane ve badanacılık, boyacılık v. s. b‚l‡mleri vardı. Akim Aki-mi• buraya gelir, badanacılık boyacılık b‚l‡m‡nde •a-"Sırdı. Bezir yağı kaynatır, boya karıştırır, masalara sandalyelere ceviz taklidi boya vururdu.44 ˆLŠ BİR EVDEN HATIRALAR Pırangalarımın değişmesini beklerken, Akim Aki-mi•'e hapishane hakkındaki ilk izlenimlerimden s‚z a•tım. Bana: — Evet; mahpuslar, asilzadeleri sevmezler, dedi. Hele siyasi su•luları. Ellerinden gelse, yerler onları. Bunda şaşacak bir şey yok. ‚nce sizler, bambaşka, onlara benzemiyen insanlarsınız. Sonra, onlardan bazıları vaktiyle ya m‡lk sahiplerinin, ya asker sınıfının adamlarıydılar. Sizi nasıl sevsin onlar? Kendiniz takdir buyurun. Doğrusunu s‚yleyim: sizin burada yaşamanız zor. Bununla beraber, Rus hapishanelerinde yaşamak, Sibirya'ya g‚re daha g‡•t‡r. Aramızda oradan gelenler var; hapishanemizi ‚ve ‚ve bitiremiyorlar. Sanki cehennemden cennete girmişler... Oranın k‚t‡l‡ğ‡, işlerin ağırlığından ileri gelmiyor. Onlara g‚re, eski hapishanelerinde birinci sınıf h‡k‡ml‡lere uygulanan idare tarzı tamamiyle asker• değilmiş; ya da bu hareket tarzı bizimkinden farklıymış. Mesel•: oradaki s‡rg‡nler kendine ev a•abiliyormuş. Ger•i ben, kendim,, oraya gitmedim, ama s‚ylediklerine g‚re b‚yleymiş.. Kafalarını tıraş etmiyorlarmış; h‡k‡ml‡ler bir ‚rnek elbise de giymiyorlarmış. Ama doğrusu bizde olduğu gibi, ‡niformalı gezmeleri daha iyidir!... Tıraşlı kafa ise, hem intizam bakımından daha iyi, hem de g‚ze-daha hoş geliyor. Yalnız h‡k‡ml‡ler bundan hoşlanmıyorlar, o da başka. Oradaki hapishaneden gelenler de karmakarışık kimseler... Biri, kantonistlerden1, ‚teki Kantonist: Eski Rusya'da daimi askerlik yapan sınıfın •ocuklarının okutulduğu okulun ‚ğrencisi. ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR ‰erkezlerden, ‡•‡nc‡s‡ raskolniklerden2, d‚rd‡nc‡s‡, memleketinde •oluğunu •ocuğunu bırakmış Hıristiyan k‚ylerimizden; beşincisi Yahudi, altıncısı ‰ingene, yedincisi de ne ıd‡ğ‡ belirsizin biri... Bunların hepsi, her ne pahasına olursa olsun, burada bağdaşmaya, birıbi-riyle anlaşmaya, aynı kabdan yemek yemeğe, aynı ranzalarda yatmaya mecburdurlar. H‡rriyete gelince, fazla bir lokma yemek istersen, bunu ancak gizli yiyebilirsin. Eline ge•en meteliği kunduranın i‚ine sakla-malısm. Hapishane aşağı, hapishane yukarı... Bundan başka bir şey yok. •ster istemez, kafana sa‚ma sapan şeyler gelmeğe başlar. Bunları zaten biliyordum. Ben, binbaşımız hakkında bilgi edinmek istiyordum. Akim Akimi‚ de fazla ketumluk g‰stermedi. Ama anlattıklarının €zerimde bıraktığı tesirin pek de hoş olmadığını hatırlıyorum. Kaderimde bu adamın amirliği altında iki yıl kalmak yazılıymış. Akim Akimi‚'in onun hakkında anlattıkları baştan aşağı doğru ‚ıkmıştı. Ama ger‚ek, anlatılan bir hikŒyeden ‚ok daha etkili oluyor. Bu binbaşının korkun‚luğu, onun gibi bir adamın iki y€z kişi €zerinde hemen hemen hudutsuz bir yetki ile Œmir mevkiin-do bulunmasından ileri geliyordu. Derbeder, k‰t€ bir adamdı. Mahpusları da kendisi i‚in tabii d€şman gibi g‰r€yordu. Bu, onun en başta gelen, en ‰nemli hata-sıydı. Bazı istidatları vardı; ama ondaki iyi taraflar bile insana hoş g‰r€nm€yordu, itidalsiz, hır‚ındı. Ba2 Raskolnik; starover, staroobryadestz XVII asırda dm kitaplarında yapılan d€zeltmeleri kabul etmi-48 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR Mahpusların aşağı yukarı hepsi kala‚ alırdı. Marangoz mahpuslardan biri dikkatimi ‚ekti. Bu ak sa‚lı, ama pembe yanaklı bir ihtiyardı. Kala‚ satan kızlara g€l€msiyerek takılıyordu. Kala‚‚ı kızlar gelmeden ‰nce boynuma kırmızı bezden bir atkı sardı. Şişman, y€z€ kalbur gibi ‚opur bir karı, tablasını tezgŒhına koydu. Konuşmaya başladılar. Mahpus, kendini beğenmiş bir adam tavriyle sordu. — D€n oraya neden gelmediniz? Oynak kadın: — Kim gelmedi? Ben geldim, ama sizin yerinizde yeller esiyordu... diye cevap verdi. — Bizi ‚ağırdılar da... Yoksa s‰z verdiğimiz yerde mutlaka bulunurduk. Evelsi g€n bana sizinkilerin hepsi geldiler. — Kimmiş o gelenler? — Mariyaşka geldi, Havroşka geldi.‡ektında gel-di, •ki Paralık geldi. Akim Akimi‚'e: — Bu da ne?... diye sordum. Yoksa?... ‰teki: — Doğrudur! dedi, utanarak g‰zlerini yere eğdi. ‡€nk€ gayet iffetli bir adamdı. Olağan şeylerdendi bu. Ama binde bir, bin bir g€‚l€kle. Zaten, baskı altındaki hayatın tabi• ağırlığına rağmen, mahpuslar bu t€rl€ eğlencelerden ‚ok i‚kiye hevesliydiler. Kadınları elde etmek zordu. Vakit ve yer bulunacak; s‰z kesilecekti. Buluştuktan sonra tenha bir yer aramak zorluğu vardı, •şin daha g€‚ tarafı, muhafızlarla anlaşmaktı. S‰z€n kısası, duruma g‰re ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR avu‚ dolusu para sarf etmek gerekiyordu. Bununla be-r-'.ber, sonraları, arada sırada, aşk sahneleri g‰rm€şt€m. Bir yaz g€n€, Irtış kıyısında, bir salaşta kire‚ taşı yakıyorduk. „‚ kişiydik. Muhafızlarımız iyi kalbli ‚ocuklardı. Baktık, iki nazenin ‚ıkageldi. Mahpuslar bunlara "S€ll‰ra" diyorlardı. Onları ‚oktandır bekliyen mahpus: — Amma da ge‚ kaldınız! Mutlaka Zverkov'larda idiniz, dedi. Kızlardan biri gayet neşeli bir tavırla: — Ben mi ge‚ kaldım? Orada ‚ok oturmadım ki.., Karga bile ağa‚ta daha ‚ok kalırdı; diye cevap verdi. Bu kız, d€nyanın en ‚irkin kızıydı. ‡ekunda dedikleri oydu işte. İki Paralık da onunla beraber gelmişti. Bu kadın, s‰zle anlatılmıyacak bir yaratıktı. Bizim zampara ona da lŒf attı: — Sizi de epeydir g‰rmedik. Biraz zayıflamışsınız galiba. — Olabilir. Evelden o kadar şişmandım ki g‰rme S Artık iğne ipliğe d‰nd€m. — Hep askerlerle... değil mi? — Hadi canım!.. Dili kopası, k‰t€ insanların iftiraları... Ama ‰yle de olsa, ne ‚ıkar? "Askerlerle sevişeyim de varsın kaburga kemiğini kırılsın!"1 Siz onlardan vazgeƒin de bizleri sevin. Bizde Para var, para... Bu manzarayı tamamlamak iƒin kafası tıraş edil-mış. Pirangah, yarısı başka, yarısı başka renkte elbise Darbımeşel. 448 …L† BiR EVDEN HATIRALAR Mahpusların aşağı yukarı hepsi kalaƒ alırdı. Marangoz mahpuslardan biri dikkatimi ƒekti. Bu ak saƒlı, ama pembe yanaklı bir ihtiyardı. Kalaƒ satan kızlara g„l„msiyerek takılıyordu. Kalaƒƒı kızlar gelmeden ˆnce boynuma kırmızı bezden bir atkı sardı. Şişman, y„z„ kalbur gibi ƒopur bir karı, tablasını tezg‹hına koydu. Konuşmaya başladılar. Mahpus, kendini beğenmiş bir adam tavriyle sordu. — D„n oraya neden gelmediniz? Oynak kadın: — Kim gelmedi? Ben geldim, ama sizin yerinizde yeller esiyordu... diye cevap verdi. — Bizi ƒağırdılar da... Yoksa sˆz verdiğimiz yerde mutlaka bulunurduk. Evelsi g„n bana sizinkilerin hepsi geldiler. — Kimmiş o gelenler? — Mariyaşka geldi, Havroşka geldi.Œektında gel-di, •ki Paralık geldi. Akim Akimiƒ'e: — Bu da ne?... diye sordum. Yoksa?... ˆteki: — Doğrudur! dedi, utanarak gˆzlerini yere eğdi. Œ„nk„ gayet iffetli bir adamdı. Olağan şeylerdendi bu. Ama binde bir, bin bir g„ƒl„kle. Zaten, baskı altındaki hayatın tabi• ağırlığına rağmen, mahpuslar bu t„rl„ eğlencelerden ƒok iƒkiye hevesliydiler. Kadınları elde etmek zordu. Vakit ve yer bulunacak; sˆz kesilecekti. Buluştuktan sonra tenha bir yer aramak zorluğu vardı, •şin daha g„ƒ tarafı, muhafızlarla anlaşmaktı. Sˆz„n kısası, duruma gˆre …L† BİR EVDEN HATIRALAR avuƒ dolusu para sarf etmek gerekiyordu. Bununla be-r-'.ber, sonraları, arada sırada, aşk sahneleri gˆrm„şt„m. Bir yaz g„n„, Irtış kıyısında, bir salaşta kireƒ taşı yakıyorduk. †ƒ kişiydik. Muhafızlarımız iyi kalbli ƒocuklardı. Baktık, iki nazenin ƒıkageldi. Mahpuslar bunlara "S„llˆra" diyorlardı. Onları ƒoktandır bekliyen mahpus: — Amma da geƒ kaldınız! Mutlaka Zverkov'larda idiniz, dedi. Kızlardan biri gayet neşeli bir tavırla: — Ben mi geƒ kaldım? Orada ƒok oturmadım ki.., Karga bile ağaƒta daha ƒok kalırdı; diye cevap verdi. Bu kız, d„nyanın en ƒirkin kızıydı. Œekunda dedikleri oydu işte. İki Paralık da onunla beraber gelmişti. Bu kadın, sˆzle anlatılmıyacak bir yaratıktı. Bizim zampara ona da l‹f attı: — Sizi de epydir gˆrmedik. Biraz zayıflamışsınız galiba. — Olabilir. Evelden o kadar şişmandım ki gˆrme S Artık iğne ipliğe dˆnd„m. — Hep askerlerle... değil mi? — Hadi canım!.. Dili kopası, kˆt„ insanların iftiraları... Ama ˆyle de olsa, ne ƒıkar? "Askerlerle sevişeyim de varsın kaburga kemiğini kırılsın!"1 Siz onlardan vazgeƒin de bizleri sevin. Bizde Para var, para... Bu manzarayı tamamlamak iƒin kafası tıraş edil-mış. Pirangah, yarısı başka, yarısı başka renkte elbise Darbımeşel. 450 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR giymiş muhafızların gˆz„ altında bulunan bir zampa-jrayı gˆzˆn„ne getiriniz. Akim Akimi‚'le vedalaştım, hapisaneye d‰nmeme izin verildiğini ‰ğrenince, muhafızımı alıp gittim. Mah-puslar toplanmaya başlamışlardı. ƒnce d‰nenler belli vazifeleri g‰rmekle ‰devli olan h€k€ml€lerdi. Malıpu-su gayretle ‚alıştırmanın ‚aresi, ona belli bir ‰dev vermektir. Bu ‰devler bazan ‚ok ‚etin olur. Buna rağmen ‰ğle trampetine kadar ‚alışanlara g‰re, işlerini d.aha ‚abuk bitirirlerdi. Verilen vazifeyi bitiren mahpus kışlasına d‰nerdi. Ona kimse karışmazdı. Yemeğe beraber oturmazlardı, ‰nce gelen, rasgele bir yere otururdu. Zaten mutfak hepsini birden alacak b€y€kl€kte değildi. ‡orbayı kaşıkladım. Ama hen€z alışmadığım i‚in yiyemedim. ‡ay kaynattım. Masanın bir kenarına oturduk. Yanımda bir arkadaş vardı.O da, benim gibi bir asılzade idi. Mahpuslar girip ‚ıkıyorlardı. Pek kalabalık değildi hepsi toplanmamıştı. Beş kişilik bir gurup, başka <b€y€k bir masanın etrafında oturmuştu. Ah‚ı, masa-Jarındaki iki kaba, ‚orba ve bir sahan kızarmış balık koydu. Bunlar, yemeklerini bir şeyi kutlıyarak yiyorlardı. Bize yan yan baktılar. Bir Polonyalı geldi. O •da yanımıza oturdu. Mutfağa giren uzun boylu mahpus, orada bulunanları kısa bir bakışla s€zd€kten sonra: — Evde değildim, ama her şeyi biliyorum! diye bağırdı. Elli yaşlarında, adaleli ve kuru bir adamdı. Y€-aiinde şeytanlık, neşe okunuyordu. ‡ehresinin en dikƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 51 kat ‚ekici tarafı, kalın, sarkık ve y€z€n€ gayet g€l€n‚ g‰steren alt dudağı idi. — K, nasılsınız d€nden beri? SelŒm sabah yok mu?... Kursk'lu hemşehriler merhaba! dedi, kendi pa-ralariyle sağlanmış yemeklerini yiyenlerin sofrasına oturdu. — Bereketli olsun. Tanrı misafiri kabul eder misiniz? — İyi ama birader, biz Kursk'lu değiliz ki! — Tambov'lu musunuz? — Tambov'lu da değiliz. Sen ş‰yle bizden a‚ıl da zengin herifin birini bulup ona yanaş. — Aman ‚ocuklar, bug€n karnımda İvan Burun-tulu ile Marya Hı‚kırıklı karşı karşıya g‰bek atıyor. Şu zengin herif de neredeymiş; g‰sterin bana. — Gazin zengin heriftir. Ona git. — Gazin bug€n Œlem yapıyor. İ‚ip duruyor. Kese-sindekini t€ketiyor... Bir başkası: — Yanılmıyorsam, yirmi ruble kadar bir parası vardı, dedi. Ağalar! Şarap satmak kŒrlı iş, vesselam. — Demek misafir kabul etmiyorsunuz, ha? Ne yapalım, biz de beylik aşına kaşık sallarız. — Git de ‚ay iste. Bak işte, beyler i‚iyorlar. K‰-Şcdo oturan şimdiye kadar ağzını a‚mıyan bir mahpus, asık suratla: Bey de ne demek oluyor? Bey filŒn yok burada. Herkes bizim gibidir... diye homurdadı. Kalın dudaklı mahpus samim• bir bakışla bize bakarak:52 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR — İ‚erdim, ama doğrusu istemeğe utanıyorum. Onurluyuz da hani... dedi. — İsterseniz verelim, diyerek mahpusu ‚ağırdım. Buyurun. İster misiniz? — İstemez olur muyum? Elbette isterim. Masamıza yaklaştı. Suratı asık mahpus: — Şuna bakın, evinde sade suya ‚orbayı tencere-de pişirir, kapağında i‚erdi. Buraya gelince ‚ay i‚meği ‰ğrendi. Beylerin i‚tiklerini o da istiyor... dedi. Ona: — Burada ‚ay i‚mezler mi? diye sordum. Ama mahpus bana cevap vermek l‘tfunda bulun-imadı. - İşte kalaƒ da getiriyorlar. Bari bir kalaƒ da l•tfetsenize. Kalaƒları getirdiler. Genƒ bir mahpus, bir dizi getirir, hapishanede satardı. Kalaƒ satışı ona, on kalaƒta bir kalaƒ sağlardı. Mahpus işte bu bir kalaƒın peşindeydi... Bağırarak mutfağa girdi. — Kalaƒlar! Kalaƒlar!... Moskova kalaƒları... sı-cak sıcak!... Param olsa da ben de yesem. Hadi ƒoƒuk-lar! Bir tanecik kaldı. Anası olan alsın!... Ana sevgisini hatırlatması herkesi g„ld„r„rd„; bˆylelikle ondan birkaƒ kalaƒ aldılar. — Size bir şey sˆyleyeyim mi ƒocuklar? dedi. Ga-zin bug„n eğlene eğlene bel‹yı bulacak. Vallahi! Tam da eğlenecek zamanı buldu ha! Sekizgˆzl„ damlayıve-rirse bir... — Saklarlar onu. Œok mu sarhoş? — Ne diyorsun!... Kızgın da; ˆn„ne gelene ƒatıyor. …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 5$ __Canı yumruk istiyor da ondan. Yanımda oturan Polonyalıya sordum: — Kimden bahsediyor bunlar? — Gazin adında bir mahpus var. Şarap satar burada. Eline geƒen parayı hemen iƒkiye verir. Hırƒın, canavar gibi bir adam ama ayıkken kimseye zararı dokunmaz. Yalnız iƒince b„t„n iƒini dˆker. Etrafına bıƒakla saldırır. O zaman artık onu yatıştırmaya başlarlar. — Nasıl? — Beş on mahpus „st„ne atılıp adam kendini kaybedinceye, yani ˆld„resiye, dˆverler. Sonra ranzaya yatırıp gocukla ˆrterler. — Ya adam ˆl„verirse? — Ne gezer! Başka birisi olsa, belki dayananaz buna, ama Gazin yedicanlıdır. Hapishanenin en kuvvetli, en sağlam yapılı adamıdır. Bir de bakarsınız, ertesi g„n dipdiri, bir şey olmamış gibi kalkar... Polonyalıya sormaya devam ettim. — Buradakiler, kendi paralariyle yemek yerken, benim iƒtiğim ƒayı neden kıskanır gˆr„n„yorlar? Polonyalı. — Œayı kıskandıklarından değil. Onlar size asilzade olduğunuz ve onlara benzemediğiniz) iƒin kızıyor-lar diye cevap verdi. Hatt‹ ƒoğu size takılmak, sizi tahkir etmek, k„ƒ„ltmek isterdi. Daha dur bakalım, bundan sonra ne tatsızlıklarla karşılaşacaksınız! Bi-zim iƒin buradaki hayat ˆyle kolay ƒekilir bir hayat değildir. Her yˆnden, herkesten daha g„ƒ durumdayız. Alışmak iƒin ƒok soğukkanlı olmak l‹zım. ݃tiğiniz şu ƒay, yediğiniz ayrı yemekler y„z„nden daha kaƒ kere54 …L† BiR EVDEN HATIRALAR terslenecek, bir yığın k„f„r işiteceksiniz. Halbuki buradakilerin ƒoğu, hem de sık sık kendi paralariyle yerler. Œaya gelince, bazılarının her zaman iƒtiği bir şey... Onlar iƒin bu bir kusur değildir, ama size gelince iş değişir. Polonyalı sˆz„n„ bitirdikten sonra kalktı gitti. Birkaƒ dakika sonra dedikleri ƒıkmaya başladı. III M-tzkiy, (benimle konuşan Polonyalı), mutfaktan ƒıkar ƒıkmaz iƒeriye zilzurna sarhoş olan Gazin da dı. G„peg„nd„z, herkesin işe ƒıkmaya hazırlandığı bˆyle bir g„nde, titiz ‹mirlerin her an ƒıkagelmeleri ihtimali varken, Gazin'in bu serkeşliği afallattı beni doğrusu. Daima kontrolleri altında bulunulan bir başƒavuşla, muhafızlar ve mal•llerin bu derece hiƒe sayılması, bu kadar sıkı disipline rağmen sarhoş hır mahpusun bulunması, hapishane hayatı hakkında hen„z belirmeğe başlıyan kanaatlerimi alt„st ediverdi. An-cak, epey zaman geƒtikten sonra, s„rg„n hayatımın ilk g€nlerinde bana muamma gibi gelen bu gibi olayları kendi kendime a‚ıklıyabildim. Mahpusların elinde daima birtakım ‰zel işleri •olurdu. Bu, s€rg€n hayatının gereklerindendi. Zaten mahpusların parayı ihtirasla, her şeyden ‚ok, hemen hemen h€rriyet kadar sevdiklerini, ceplerinde para şıkırtılarını duymakla bile avunduklarını, daha ‰nce de s‰ylemiştim. Aksine, ellerinde para olmadık‚a, ne-şesiz, kederli ve huzursuz olurlar. Metanetlerini kaybederler, bunu tedarik i‚in hırsızlığa varıncaya kadar ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR her şeye baş vururlar. Bununla beraber, hapishanede değeri bu kadar y€ksek olan bu nesne, bahtiyar sahibinin cebinde uzun m€ddet kalamaz. Her şeyden .‰nce, paranın a‚ıkg‰z birine kaptırılmaması, idarenin eline ge‚memesinin saklanması zor bir şeydir. Binbaşı, ansızın yaptığı araştırmalarda bulduğu paraya derhal el koyardı. Belki bu parayı, mahpusların yemeklerinin d€zeltilmesine kullanırdı. Ama ‚oğu zaman, saklanılan para, daha binbaşının eline ge‚meden ‚alınırdı. Sonraları, tehlikesiz para saklanma usul€ bulundu. Parayı.• saklamak €zere, ihtiyar bir starover'e teslim ederlerdi. Bu adam bize, vaktiyle, Vetkovtzı adını taşıyan, Starodub1 k‰ylerinden gelmişti. Her ne kadar konudan uzaklaşmış oluyorsam da, onun i‚in birka‚ s‰z s‰ylemeden ge‚emiyeceğim. Altmış yaşında, ufak tefek, ak sa‚lı bir ihtiyardı. Daha ilk g‰r€ş€mde bende b€y€k bir tesir bıraktı. Başka mahpuslara hi‚ benzemiyordu. Sakin, tatlı bakışları vardı. A‚ık mavi, parlak ve bir hale şeklinde ‚izgilerle ‚evrilmiş g‰zlerine bakmaktan ayrı bir zevk duyardım. Sık sık konuşuyorduk. Hayatımda, onun kadar iyi kalbli, iyi huylu bir insana pek az raslamışımdır. ‡ok ‰nemli bir su‚ y€z€nden s€r€lm€şt€. Su‚u da şuydu. Starodubov b‰lgesinin starover'leri arasında Hıristiyan olanlar g‰r€nmeye başlıyor. H€k€met bu hareketi doğru buluyor, hen€z muhalif olanları bu yola teşvik etmek i‚in elinden geleni yapıyor. ihtiyar, başka mutaassıplarla birleşerek, kendi Starodup: ‡ernigov eyaletinde bulunan "staroo-etz• mezhebinin merkezi.56 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR tŒbirince: "dini korumaya" karar veriyor. Bir orto-doks kilisesi yapılırken, m€rteciler yangın ‚ıkarıyor-Jar. Kilise yanıyor. Elebaşılarından olan bu ihtiyar, s€rg€ne g‰nderiliyor. Eskiden hali vakti yerinde ve ticaret yapan bir şehirliydi. Evde, karısiyle ‚ocukları-nı bıraktığı halde, s€rg€ne b€y€k bir metanetle gitti. ‡€nk€ cahilce bir sofulukla, bunu, "din uğuruna ‚eki-Jen bir cefa" sayıyordu. Bu adamla kısa bir s€re bile beraber bulunmuş olsanız, kendi kendinize elde olmadan şunu sorardınız: "Bu kadar uslu, bir ‚ocuk kadar iyi huylu olan bu adanı nasıl olur da bir isyancı olabilir?" Onunla dinle ilgili bazı konularda konuşmalarımız olmuştu. Kanaatlerini asla değiştirmemekle beraber itirazlarında da her zaman ne hiddet, ne de nefret g‰steriyordu. Kanaatlerine g‰re, hareketi, ‚ektiği cefalar tam bir kahramanlıktı. Bununla beraber, €zerindeki tetkik ve tahlillerimde, onda ufacık da olsa ne kibir, ne de gurur g‰rd€m. Hapishanemizde başka staroobryadetz (starover) ler de vardı. ‡oğu Sibiryalı idiler. Feleğin ‚emberinden ge‚miş, kurnaz adamlardı. FevkalŒde sofu ve iyi yorumcuydular, kendilerine g‰re kuvvetli mantık sahibiydiler. Bununla beraber gurur, k€stahlık ve hilebaz-lıklariyle son derece ‚ekilmez insanlardı. Bizim ihtiyarca, bambaşka bir adamdı. ƒtekilerin, belki hepsinden fazla sofu olduğu halde, tartışmadan daima ‚ekinirdi. Herkesle iyi ge‚inirdi. Neşeliydi. Sık sık g€ler-<T>. Hem de, diğer mahpuslar gibi, kaba ve arsızca de-ğil, yavaş, temiz ve ak sa‚larına yakışan bir ‚ocuk saf-ligiyle g€lerdi. ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 57 Belki yanılıyorum ama d€ş€nceme g‰re, herhangi bir kimse hakkında, sadece g€l€ş€ne bakarak h€k€m vermek kabildir. Onun i‚in hi‚ tanımadığımız birinin g€l€ş€ daha karşılaşmanızda hoşunuza giderse, karşınızdakinin iyi bir adanı olduğundan teredd€t etmeyiniz. İhtiyar, b€t€n hapishanede, herkesin saygısını sazandı. LŒkin bununla ‰v€nm€yordu. Mahpuslar onu "dede" diye ‚ağırırlardı ve hi‚bir zaman da kendisini en ufak şekilde incitmezlerdi. Mezheptaşları €zerindeki etkisini kendi kendimize az ‚ok a‚ıklıyabiliyordum. Ama s€rg€n hayatına karşı g‰r€n€şte g‰sterdiği metanete rağmen, i‚inde, herkesten saklamak istediği şifasız bir kederin varlığı belliydi. Koğuşlarımız aynıydı. Bir gece, saat €‚e doğru, tesad€fen uyandığım zaman hafif, boğuk bir ağlama duydum. İhtiyar, vaktiyle binbaşıyı ‰ld€rmek istiyen Mahpusun, geceleri €zerinde incil okuduğu ocak peykesine oturmuş, el yazısiyle yazılmış bir kitaba bakarak dua ediyordu. Ağlıyordu da. Kesik s‰ylediği: "Yarabbi! Şu zavallı kulundan yardımını esirgeme. Bana dayanacak kuvvet ver b€y€k Allahım!... Yavrularım... Sevgili ‚ocuklarım, g‰remiyeceğim sizi artık!..." s‰zlerini duydum. Y€reğimin nasıl sızladığını anlatamam. Yavaş yavaş b€t€n mahpuslar paralarını bu ihtiyara emanet etmeğe başladılar. S€rg€nde bulunanla-rın aşağı yukarı hepsi hırsızdı. Ama nedense ihtiyarın kendi paralarına el s€rmiyeceği inanancındaydılar. ihtiyar, sırrını ancak ‚ok sonradan, bana ve birka‚ Polonyalı arkadaşa a‚tı. Avlu duvarındaki kazıklardan birinin €st€nde kolaylıkla a‚ılmıyan bir budak vardı. Yerinden ‚ıkarılabilen kapak gibi bir kısmın58 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR hemen altında da derince bir oyuk bulunuyordu, iste-dede paraları buraya saklıyordu. Bunu herhangi bir kimsenin sezmesine imkŒn yoktu. LŒkin ben hikŒyemizden epey uzaklaştım. Mahpusların ceplerinin neden daima tamtakır olduğu meselesinde kalmıştık galiba... Dediğimiz gibi, ƒnce paranın, muhafazası g€‚t€. Bunun yanında, hapishane hayatı ‰yle sıkıcıydı ki!... Mahpus da h€rriyete son derece susamış, sosyal durumu dolayısiyle hava•, derbeder bir ya-ratıktır; "‰yle de battık, b‰yle de!..." d€ş€ncesiyle son meteliğine kadar sarfeder. Cansıkıntısını ge‚ici bir zaman i‚in olsun giderebilme maksadiyle g€r€lt€l€ patırtılı ve m€zikli bir c€mb€şe dalmak, onun i‚in t* bii ihtiya‚tır. HattŒ bazan bakarsın biri, aylarca dar madan dinlenmeden ‚alışır, sonra da bir g€n i‚indi b€t€n kazandığını son meteliğine kadar i‚kiye veri t€ketir... Yine b‰yle bir g€n yaşamak i‚in tekrar bir ka‚ ay kan ter i‚inde ‚alışıp didinmesi gerekir. ‡oğu, €st€ne başına yeni birtakım şeyler almaya meraklıydılar. Yalnız, aldıklarının hapishanenin verdi, giyim eşyalarından tamamiyle farklı olmasına ‚ok dik-kat ederlerdi. Siyah pantolon, kazaklar, "sibirka" lar basma mintan ve bakır tokalı kemerler de ‚ok g‰zdeydi. En ‚ok bayram g€nlerinde s€slenirlerdi. Mahpus s€slenip p€slendikten sonra muhal kışlaların hepsini dolaşır, kendini etrafa bir g‰steri di. Giyinişi beğenilen mahpus bunun i‚in ‚ocuk & sevinirdi. Ama, bunlar, bir‚ok bakımlardan tam W nasiyle ‚ocuktular. 1 Sibirka: Kısa, k€rk yakalı da olabilen, bir kaftandı! ƒL„ BİR EVDEN HATIRA.LAR Şunu da s‰yliyeyim ki, b‰yle iyi elbiseler ‚oğu zaman durup dururken yok oluveriyordu. Bazan da daha giyildiği g€n€n akşamı ya rehine veriliyor, veya yok bahasına satılıyordu. Ama sefahat Œlemi birdenbire değil, azar azar a‚ılıyordu. Eğlenceler bayramlara, d€zenleyenlerin isim g€nlerine raslatılırdı. O g€n, isim g€n€ olan mahpus, sabah erkenden, ikonun ‰n€nde mum yakar dua ederdi. Sonra da s€slenir, yemek ısmarlardı. ‡oğu zaman et -ve balık alınır, mantı yapılırdı. Mahpus, umumiyetle bu yemeği tek başına s‰m€r€verirdi. Arkadaşlarını binde bir davet ederdi. Yemeğin ardından da şarap gelirdi, •sim g€n€ sahibi k‰rk€t€k oluncaya kadar i‚erdi, sonra da muhakkak kışlaları gezmeğe ‚ıkardı. Sallanarak, o yana bu yana yalpa vurarak sarhoş olduğunu, "Œlem yaptığını" g‰stererek topluluğun saygısını kazanmak isterdi. Rus halkı arasında hemen her yerde sarhoşa karşı bir nevi sempati g‰r€l€r. Hapishanede de i‚ki Œlemi yapanlara pek itibar edilirdi. Bizim hapishanenin eğlencelerinde kendine has bir aristokratlık gezilirdi. Keyfi މyle azıcık yolunda olan bir mahpus mutlaka bir ‚algı kiralardı. Bizde bir Polonyalı vardı; askerden ka‚mıştı. Pek mendebur bir şeydi, ama iyi keman ‚alardı doğrusu. Yanında - b€t€n varı yoğu olan - bir kemanı vardı. Hi‚bir mesleği yoktu. Kazancını, i‚kili toplantılarda neşeli birtakım oyun havaları ‚almakla sağlıyordu. Bu işi, sarhoş patronunun arkasından ayrılma-an, kışladan kışlaya dolaşıp kemanını olanca kuvvetiyle cızırdatarak yapardı. ‡oğu zaman, y€z€nden •usan‚, h€z€n okunurdu. Ama: "‡al yahu!... Para ver-ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 60 ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR 61 dik!" haykırışı €zerine toplanır, telleri cızırdatmaya devam ederdi. Mahpus i‚meğe başlarken, fazla ka‚ırınca, onu koruyacaklarını, zamanında yatıracaklarını ve Œmirle ri gelirse daima bir yere saklıyacaklarını bilirdi. Bul-nunla beraber, b€t€n bu hizmetler en ufak ‚ıkar g‰ zetmeksizin yapılırdı. Beri yandan, intizamın sağlam! ması i‚in hapishanede bulundurulan baş‚avuşla mal‘ller de rahat olabilirlerdi. ‡€nk€ b‰ylece, sarhoşun herhan-gı bir g€r€lt€ patırdı ‚ıkarmasına engel olunuyordu Mahpus, sarhoşluk halinde b€t€n kışlanın bakımı tındaydı. Bağırıp ‚ağırsa, barsaklarının i‚indekileri d‰kmeğe kalkışsa, derhal yatıştırılır, hattŒ bağlanırdı B€t€n bunlardan ‰t€r€ hapishanenin pek b€y€k olmı-yan Œmirleri sarhoşa g‰z yumuyor, varlığının farkına varmak bile istemiyorlardı. Hem onlar da bilirdi ki i‚kiyi yasak etmek b€sb€t€n k‰t€ olacaktır. "B€t€n bunlar iyi, ama şaraplar nereden bulunurdu?" soruş akla gelebilir. Şarap hapishanede "Tzelovalnik" denilen satıcılar-dan alınırdı. Hapishanede ancak birka‚ kişi şarap satılı-yordu. Eğlenmeye para lŒzım olduğu ve mahpuslar da pek kolaylıkla para kazanamadığı i‚in, i‚en ve "eğlenen" umumiyetle azdı. Bununla beraber şarap‚ılar ticaretlerini ara vermeksizin, başarıyla devam ettirirlerdi. Bu ticaretin başlaması, devamı ve bitmesi olduk‚a orijinaldi. MeselŒ, bazı mahpuslar vardı, herhangi bir meslek sahibi değildiler, ‚alışmağı da pek arzulamıyorlardı. Gene de ellerine para ge‚mesine hem de sabırsızlıklarından ‰t€r€ bunun ‚abuk olmasına pek hevesliydiler. ‡oğu zaman b‰yle bir mahpusurişe başlıyacak kadar az bir parası olunca, şarap satmaya karar verir, cesaret istiyen bu tehlikeli teşebb€se atılırdı. İşin ucunda hem dayak yemek, hem de nal ile sermayeyi kaybetmek vardı. Ama m€stakbel şarap t€ccarı tehlikeye bile bile atılırdı. İlk zamanda, parası az olduğu i‚in, şarabı hapishaneye kendisi getirir ş€phesiz, kŒrla elinden ‚ıkarır. Bunu iki, €‚ defa d aha tekrarlar. İdare tarafından yakalanmazsa, ticareti hızla gelişir ve ancak bundan sonra geniş ‚apta ger-•‚ek bir ticaret kurar. Kendisi, m€taahhit, sermayeci olur; ajanlar ve yardımcılar tutar. Daha az tehlike ile daha ‚ok kazanır. Artık onun yerine tehlikeye d€şen yardımcılarıdır. Hapishanede, her vakit, varını yoğunu, kumarda veya i‚kide elden ‚ıkarmış zavallılar bulunur. Belli bir sanatı olmıyan bu hırpaniler her şeye rağmen olduk-‚a cesur, kesin kararlı insanlardır. Bu adamlarda sermaye olarak ancak sağlam bir sırt kalmıştır. Bununla beraber, bu da faydasız değildi. İşte, meteliksiz kalan sefih, bu son sermayesini tedav€le ‚ıkarmaya karar verir. Bir m€teahhide m€racaat ederek, hapishaneve şarap getirmek €zere hizmete girer. Y€k€n€ tutmuş bir şarap satıcısında b‰yle birka‚ hizmetkŒr bulunur. Şarabı alan bir asker ,şehirli,hatta bazan bir fahişedir. Şarabı m€teahhidin parasiyle, pek de ufak olmı-yan bir m€kŒfat karşılığında bir meyhanede alır ve mahpusların ‚alışma yerleri civarında kuytu bir k‰şe-ye saklar. Satıcı, hemen hemen her vakit ‰nce sattığı bir tadına bakar; i‚tiğinin yerine de insafsız-suyu basar. Canı isterse alsın!... Hem mahpus uzun boylu m€şk€lpesentlik de g‰steremez. Ne ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR yapsın, parasını kaptırmadan, ama iyi ama k‰t€ eline j bir votka ge‚irdi mi, mırın kırın etmeden dikmesi la-zım. Komisyoncuya, hapishane şarap‚ısının ‰nceden tŒyin ettiği ka‚ak‚ılar gelir. Bunlar, gelirken raberinde, sığır bağırsakları getirirler. Bağırsaklar ‰n-co yıkanır, sonra i‚ine su doldurulur. B‰ylece, hem yad kalır, hemde şeklini muhafaza eder ve ilerde i‚ine vot-| ka konmasına yarar. Mahpus, votkayı bağırsaklara doldurduktan sonra bunu m€mk€n olduğu kadar v€cudunun en g‰r€nmiyen kısımlara sarar. Tabii burda b€t€n ustalığını, b€t€n hırsız kurnazlığını g‰sterir. Bu onun i‚in az ‚ok onur meselesidir. ‡€nk€ muhafızları ve n‰bet‚iler atlatmak zorundadır. Atlatır da... Hele usta bir hırsıza acemi bir asker d€şerse, mahpus i‚kiyi mutlaka ka‚ı-rır. Ama bunun i‚in ‰nce muhafız adamakıllı g‰zden ge‚irilir. Bundan başka, ka‚ak‚ılık i‚in ‚alışma vakti ve yeri de g‰z ‰n€nde tutulur. MeselŒ, mahpus ocak‚ıysa ocağın €st€ne ‚ıkıp orada neler becerdiğine bakacak değil ya! Bununla beraber ka‚ak‚ı hapishaneye yaklaşır-ken, ne olur ne olmaz, on beş, yirmi g€m€ş k‰pek ha-| zırlar; sonra da kapıda onbaşıyı bekler. Onbaşı, işte d‰nen mahpusları yoklar, arar, sonra i‚eriye sokar. ‡oğu zaman onbaşılar €st€nk‰r€ bir yoklama yaparlar. Ama bazı şeytanlar mahpusun her tarafını iyice elde ge‚irirler ve i‚kiyi de bulurlar. Artık tek bir ‚are kal-mistir: ka‚ak‚ı sessizce ve muhafızından saklıyarak onbaşının eline hazırladığı parayı sıkıştırır. Bazan bu dalavere başarı ile sona erer; ka‚ak‚ı da şarabı kazasız hapishaneye sokar. LŒkin, bazan bu dalavere ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 63 s‰kmeyince, ka‚ak‚ı son sermayesini, yani sırtını ortaya koyar. Binbaşıya haber verilir. "Sermayeyi" sopa altına yatırıp temiz bir dayak ‚ekerler. İ‚ki idareye gider. Ka‚ak‚ı da patronu ele vermeden b€t€n su‚u €zerine alır. Şu noktayı a‚ıklıyalım ki, bunu, fitneliği k‰t€m-ssdiğinden değil, sırf, haber vermenin menfaatine ay-.g€n olmamasından yapar. Sopayı nasıl olsa yiyecek. Patronu ele vermenin ise cezayı paylaşma bakımından bir faydası yoktur. Halbuki su‚lu satıcı buna hi‚ ya-naşmaz. Her ne kadar ‰nceden koşulmuş şarta g‰re, ka‚ak‚ı, d‰v€lm€ş sırtı i‚in patrondan tek k‰pek hile •almazsa da, ilersi i‚in ona yine ihtiyacı olduğundan, fitnecilikten vazge‚er. Bununla beraber, fitnecilik hi‚ de k€‚€k g‰r€lmez. -Hapishanede fitneci en ufak bir hakaret bile g‰rmez, Ona ‰fkelenmek akla gelmiyen şeydir. Ondan ka‚ılmaz. Fit sokmak, o kadar tabi• sayılır ki, hapishanede-kilere fitneciliğin k‰t€l€ğ€n€ belirtmeğe kalkmak pek boş bir şey olur. Kendisiyle ilgiyi kestiğim ahlŒksız asilzade mah-PUS, iyi arkadaşı olan binbaşının neferi Fedka'nın a‚ıktan a‚ığa casusu idi. ƒteki, ondan duyduklarını binbaşıya bildirirdi. Biz de, hepimiz bunu biliyorduk, •ama bu al‚ağı cezalandırmak, hi‚ olmazsa onu k€‚€k g‰rmek kimsenin hatırına gelmiyordu. Fakat ben yine konudan uzaklaştım. Tabii, şara-bın dış kapıdan kazasız belŒsız ge‚irildiği de oluvor-du. B‰ylece de bağırsaklar hapishane i‚i satıcısına tes-lim edilip parası alınırdı. Şarap, şimdiki sahibine epey Pahalıya mal olmuştur. Bunun i‚in, masrafı karşılama64 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR maksadiyle, şaraba tekrar yarı yarıya su katılır. B‰ylece m€şteriye satılacak i‚ki hazırlanmış olur. Her bayramda, kimi zaman da diğer g€nlerde alıcı, birka‚ aydan beri, ‚ift ‰k€z€ gibi ‚alışmış ve kendince belirli bir g€nde son meteliğine kadar i‚kiye vermek i‚in para biriktirmiş bir mahk‘mdur. Zavallı adamın hapishanenin sıkıcı hayatında tek tesellisi, hep bug€n€n hayaliyle yaşamak olmuştur. Nihayet o mutla g€n de gelir. Biriktirilmiş para hen€z elindedir. Mahpus bunları şarap satıcısına g‰t€r€r. ƒteki, baştan m€mk€n olduğu kadar temiz, yani ancak iki defa sulandırılmış şarabı ‚ıkarır. Ama şişe dibi bulmaya başlayınca, i‚ilen şarap yerine derhal bir o kadar su ilŒve edilir. Bir bardak şaraba, dışarıdaki meyhanelerde-kinden beş, altı misli fazla para verilir. Sarhoş olmak i‚in b‰yle ka‚ bardak i‚ilmesi gerektiğini, bunun da ne tutacağını kolayca tahmin edebiliriz! Ama i‚me alışkanlığını kaybetmiş ve bir m€ddet perhizde kalmış-mahpusu şarap pek ‚abuk sarar. Bunun €zerine elinde olan parayı t€ketinceye kadar i‚meğe devam eder. Sonra da sıra yeni aldığı bazı eşyanın okutulmasına gelir. Şarap‚ı aynı zamanda tefecilik de ettiğinden mahpusun ‰zel ve yeni eşyasından eski hırdavata kadar hepsini alır. Nihayet beylik eşya da tefeciye bırakılır; son pa‚avra da şarap‚ının eline ge‚tikten sonra sarhoş yatmaya gider. Ertesi g€n muhakkak m€thiş bir baş ağrısiyle uyanır ve "‚ivi ‚iviyi s‰ker" d€ş€ncesiyle bir yudumcuk şarap vermesi i‚in şarap‚ıya boşuna yalvarır. Bahtsızlığına kederli kederli katlanır, hemen aynı g€nde yine ‚alışmaya başlar... Yine birka‚ ay devam eder bu. D‰nmemek €zere uzaklaşmış o meƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 65 sut eğlence g€n€n€n hayali her vakit hatırındadır. Sonunda yavaş yavaş metanetini toplamaya, gene onun gibi yeni bir g€n€ beklemeğe başlar. O g€n hen€z ‚ok uzaktır; ama elbette gelecektir! Şarap satıcısına gelince; o da k€lliyetli, yani yirmi rubleden kırk rubleye kadar bir parayı kıvırdıktan sonra son bir defa daha şarap getirir. Artık bu defa i‚kiye su katmaz, ‚€nk€ kendisi i‚ecektir. Yaptığı ticareti kŒfi sayar. Biraz da kendisi eğlenmeli! Şarap‚ının Œlemi ‰yle ufak ‚apta değildir. Yemek, i‚ki, hattŒ saz vardır. Sarf edilen para o kadar yoktur ki, hapishanenin yakın ve k€‚€k Œmirlerinin bile g‰nl€ alınır. †lem, bazan birka‚ g€n s€rer. Ş€phesiz, hazırlanmış şarap ‚abuk t€kenir. O zaman, i‚en, onu bekliyen başka şrap‚ılara gider ve orada son meteliğini verinceye kadar i‚mesine devam eder. Kafayı ‚e ken her ne kadar mahpuslar tarafından korunursa da bazan, y€ksek idare Œmirlerinin, binbaşının veya n‰bet‚i subayın g‰z€ne ilişiverir. Su‚lu hemen idareye g‰t€r€l€r. Orada da, varsa, €st€ndeki b€t€n para alınıp adamakıllı bir sopa ‚ekilir. Dayağı yedikten sonra su‚lu, bir şey olmamış gibi hapishaneye d‰ner, birka‚ g€n ge‚ince tekrar şarap satıcılığına başlar.. Mahpuslar arasında cepleri biraz dolu olanların cins-i lŒtifle de ilgisi vardır. B‰yleleri, epey para yedirdikten sonra, bir g€n, işe gidecekleri yerde, anlaşmış oldukları muhafızla gizli olarak, kaleden şehrin civarına ‚ıkarlar. Orada, şehrin ta kenarındaki tenha bir evde bir Œlem yaparlar, epey de paradan ‚ıkarlar. Verdikleri paranın hatırı i‚in mahpuslar g‰zdedir ƒnceden se‚ilmiş muhafız da bu işin erbabıdır. Zaten 566 ƒ1„ BİR EVDEN H†TIRALAR bu gibi muhafızlar, hapishanenin m€stakbel mahpusları dır. Para kuvvetiyle bu şekil ka‚amaklar hakkında yukarıya en ufak bir şeyin sızmaması sağlanır. Şunu da ilŒve edelim ki, b‰yle kadınlı eğlenceler, ancak, ‚ok parayla başarılabildiğinden pek seyrek yapılır. Cins-ı lŒtife d€şk€n olan mahpuslar daha tehlikesiz başka vasıtalara baş vururlar. Hapishanedeki hayatımın ta ilk g€nlerinde mahpuslar arasında, gen‚ ve ‚ok g€zel bir ‚ocuk beni ‰zellikle ilgilendirdi. Adı Sirotkin'di, Bir‚ok y‰nden bir muamma idi bu ‚ocuk. Her şeyden ‰nce dikkatimi ‚eken harikulade g€zel y€z€ olmuştu. Yirmi €‚ yaşından fazla değildi. ƒzel b‰l€mde, yani m€ebbet mahk‘mların b‰l€m€nde olduğuna g‰re, en ‰nemli asker• su‚lulardan demekti. Sessiz, iyi huylu idi. Az konuşur, az g€lerdi. G‰zleri mavi, y€z ‚izgileri d€zg€n, y€z€ temiz, ince, sa‚ları a‚ık sarıydı. O kadar g€zel bir ‚ocuktu ki, yarım tıraş edilmiş kafası bile onu ‚irkinleştirmi-yordu. Hi‚bir sanatı olmadığı halde, az da olsa, elinde her zaman bir miktar parası vardı. Olduk‚a tembeldi, pasaklıydı da... Kırk yılda bir, birisi €zerine temizce kırmızı bir mintan giydirince Sirotkin, cicisinden ‰t€r€ ‰yle sevin‚ duyardı ki... Kışladan kışlaya gezer, kendini g‰sterirdi, İ‚ki i‚mez, kumar oynamaz, hemen hemen hi‚ kimseyle kavga etmezdi. Elleri cebinde, uslu, d€ş€nceli d€ş€nceli kışlalarımızı gezerdi. Ne d€ş€nd€ğ€ de pek kestirilemezdi. Bazan, merak edip seslenir, bir şey sorarsın. Sirotkin hemen ve mahpuslar arasında pek raslanmıyan bir saygıyla, ama daima kısa, Œdeta atlatarak cevap verirdi. Bakışları, on yaşındaki ‚ocu-ğunkiler kadar saftı. Eline para ge‚ince, ne ceketini ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 67 tamire verir, ne de yeni bir ayakkabı alayım der, yedi yaşında ‚ocuk gibi tatlı ‚‰rek veya kala‚ alıp kemirirdi. Mahpuslar ‚ok zaman ona: — Ulan Sirotkin be! sahiden bir Kazan ‰ks€z€s€n!...1 derlerdi. İş saatleri dışında Sirotkin ‚oğu zaman başkalarının koğuşunda g‰r€l€r. Herkesin elinde bir iş vardır. Yalnız Sirotkin elini kolunu sallıyarak gezer durur. Ona ve arkadaşlarına takılanlardan biri bir lŒf atınca, sırtını ‚evirip bir başka koğuşa ge‚iverir. Bazan da pek alaya alınınca, kızarır bozarır; bir k‰şeye sıvışı-verir. Bu ağır, saf ‚ocuğun hapishaneye d€şmesinin sebebini ne olacağını ‚ok d€ş€nd€m. Bir defa hastanede, hapisler koğuşunda yatıyordum, Sirotkin de yanımdaki yatakta hastaydı. Bir akşam €st€ adamakıllı a‚ıldı bana... O gece nasılsa m€thiş coştu ve lŒf arasında, askere nasıl gittiğini, annesinin kendisini uğurlarken nasıl g‰z yaşı d‰kt€ğ€n€, askerliğin ona ne derece ‚etin geldiğini anlattı. Askerliğe bir t€rl€ ısınmamıştı. Herkes titiz, herkes hiddetliydi. B€y€kleri de hemen hemen hi‚bir vakit ondan memnun kalmamışlardı. — E, sonra dedim. Buraya nasıl d€şt€n? Hem de ‰zel b‰l€m... — Taburda bir yıldan fazla kalmadım, Aleksandr Petrovi‚. Buraya da, b‰l€k komutanım Grigoriy Petrovi‚'i ‰ld€rd€ğ€m i‚in geldim. Tatarlarla Kazan muharebesinde Rusların verdiği kayıplar bir‚ok aile ocağı s‰nd€rm€şt€r. Sirota Rus‚a ‰ks€z demektir. . , •68 ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR — Bunu duydum, Sirotkin; duydum ama inanmıyorum. Adam ‰ld€rebilir misin sen? — Oldu bir kere, Aleksandr Petrovi‚... Pek zor geldi bana. — Ya başka askerler nasıl yaşıyorlar? ƒnceden tabii g€‚ gelir; sonra alışırlar. Bir de bakarsın, m€kemmel asker olurlar. Seni muhakkak anan şımarttı; on sekiz yaşına kadar tatlı ‚‰reklerle, s€tle besledi. — Orası ‰yle, annem beni pek ‚ok severdi. Ben askere gidince, arkamdan yatağa d€şt€. Galiba bir daha da kalkmadı... Sonunda pek ağır geldi bana askerlik. Komutan sevmiyor, ne yapsam cezalandırıyor. Ama ni‚in? Herkese itaat ediyor, uslu uslu yaşıyordum, İ‚kim yok, kimseden bir şey istemem. ‡€nk€ baş-kalarından bir şey istemek fena şeydir, Aleksandr Petrovi‚. Etrafın taş y€rekli heriflerle dolu. Ağlıyacak tek bir yer bulamazsın. Bir gece n‰bet bekliyordum. Sonbahardı. R€zgŒr boyuna esiyor, g‰z g‰z€ g‰rm€yordu. ƒyle bir canım sıkılıyor, ‰yle sıkılıyordu ki, anlatamam size. T€feğin s€ng€s€n€ ‚ıkarıp ayağımın yanına koydum. Sonra da sağ postalımı ‚ıkardım. T€feğin namlusunu g‰ğs€me ‚evirip €st€ne abanıver-dim. Ayağımın baş parmağiyle tetiği ‚ektim. Yaşıyordum; ateş almamıştı t€fek. T€feği muayene ettim, temizledim; taze barut doldurdum, yine g‰ğs€me dayadım. Gel gelelim, bu sefer barut parladı, ama kurşun namluda kaldı. Kendi kendime: "Bu da ne bi‚im iş •..." diye hayret ediyordum. Postalımı giydim, s€ng€y€ taktım; sessiz sessiz dolaşmaya başladım. İşte tam o sırada kararımı verdim: şu askerlikten, her ne pahasına olursa olsun yakayı sıyırmalıydım. Yarım saat kaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 69 dar sonra baktım biri geliyor. Baş karakol komutanıydı. Doğru bana yanaştı. — B‚yle n‚bet mi beklenir be?... T‡feği kavradığım gibi s‡ng‡y‡, namluya kadar, herifin g‚ğs‡ne daldırdım. Sonra da d‚rt bin verst y‡r‡d‡k işte... Soluğu burada, ‚zel b‚l‡mde aldık. އphesiz, yalan s‚ylemiyordu. ˆzel b‚l‡ğe verilmesi i•in b‚yle bir sebep l•zımdı. Basit bir su•un cezası bu kadar ağır olmazdı. Arkadaşları arasında bu kadar g‡zel olan yalnız Sirotkin'di. Sirotkin'in i•inde bulunduğu on beş kişilik gurupa şaşkınlık duymadan bakmak zordu. İ•lerinde• ancak iki veya ‡•‡ biraz y‡z‡ne bakılacak gibiydi. Geri kalanları kocakulaklı, •irkin, pasaklı, birka•ı da ihtiyardı. İmk•n bulunca bu guruptan ayrıca, etraflıca bahsederim. Vakit vakit Sirotkin'le Gazin arasındaki dostluğun arttığını g‚r‡rd‡m. Gazin'in, kafayı •ekip mutfağa dalmasiyle hapishane hayatı hakkında edindiğim kanaatleri alt‡st eden mahpus olduğunu hatırlarsınız herhalde... Bu Gazin korkun• bir adamdı. İnsana dehşet verirdi •deta... Bana, yırtıcı bir mahl“k, bir canavar gibi gelirdi. Tobolsk'ta cinayetlerle ‡n salmış haydut Kamenev'i g‚rm‡şt‡m. Korkun• bir kaatil olan asker ka•ağı Sokolov'u da yakından tanırım. Hi•biri, ‡zerimde Gazin kadar iğrendirici bir tesir bırakmamıştı. Bu herif, dev gibi bir ‚r‡mceği andırıyordu. Tatardı. ‰ok kuvvetliydi. Hapishanede kuvvetten yana ‡st‡ne yoktu. Boyu ortadan fazlaydı. Dev yapılı, •irkin, nispetsiz derecede koca kafalıydı. Kambur y‡r‡r, sinsi70 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR sinsi bakardı. Hapishanede, hakkında tuhaf s‚ylentiler dolaşırdı. Asker olduğu bilindiği halde, mahpuslar arasında, Gazin'in bir Ner•insk1 ka•ağı olduğu s‚ylenirdi. Bu s‚ylentilerin ne dereceye kadar doğru olduğunu bilemem. Sibirya'ya s‡r‡l‡ş‡, ilk s‡r‡l‡ş‡ olmadığı gibi, ka•ışı da ilk ka•ışı değilmiş. Birka• defa adını değiştirmiş; nihayet hapishanemize, hususi b‚l‡ğe d‡şm‡ş. Anlatıldığına g‚re, eskiden, k‡•‡k •ocukları ‚ld‡rmeği pek severmiş. Bunu sırf zevk i•in yaparmış. Yakaladığı bir yavruyu, kuytu bir yere g‚t‡rd‡kten sonra, ‚nce korkutur, hırpalarmış. Sonra, k‡•‡k şik•rına verdiği dehşet ve azabın zevkini •ıkararak, yavaş yavaş, acelesiz, keyfiyle kesermiş onu. Ama, belki b‡t‡n bunlar sırf Gazin'in diğerleri ‡zerinde uyandırdığı nefret y‡z‡nden uydurulmuş s‚ylentilerdi. Buna rağmen, uydurma da olsa, hakkında s‚ylenilenler ona pek aykırı d‡şmezdi. Gazin, sarhoş olmadığı zaman, •ok usluydu. Sessizdi. Kimseyle dalaşmaz, kavgadan ka•ardı. Ama bu-nu sanki başkalarını k‡•‡msemesinden, kendini herkesten ‡st‡n g‚rd‡ğ‡nden yapıyordu. Gayet az konuşur, kimseye sokulmazdı. Tavırları ağır, sakin ve kendine g‡venen bir adamın tavırlarıydı. Zeki, kurnaz olduğu g‚zlerinden okunurdu. Fakat gerek y‡z‡nde, gerek g‡l‡mseyişinde her zaman alaycı, vahşi bir ifade sezilirdi. Şarap sattığı i•in hali vakti olduk•a yerindeydi. Yılda bir iki kere de kendi şarabından, kendisi adamakıllı oluncıya kadar •ekerdi. Tabiatının b‡t‡n vahşiliği işte o zaman meydana •ıkardı. Sarhoslu1 Sibirya'da başka bir s‡rg‡n yeri. ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 71 ğu gitgide artar, ‚tekine berikine hiddetli, hesaplı, saki ‚nceden hazırlanmış, alaylarla sataşmaya başlard. Nihayet, bulut gibi olunca, •deta kudurur, bir bı•ak kaparak etrafına saldırırdı. Kuvvetinin dehşetim bilenler, hi• karşı koymaz, ka•ışarak, ‚teye beriye saklanıverirlerdi. Kazara, karşısına •ıkanların hemen ‡st‡ne atılırdı. Bununla beraber, mahk“mların onu yatıştırmak i•in basit bir •aresi vardı. Kendi kışlasından on kişi kadar ‡zerine atılır, pataklamaya başlarlardı. Bu dayak o kadar zalimceydi ki... Adamcağızı, g‚ğs‡ne, kaburgalarının altına, karın boşluğuna rasgele vurarak epey ıslatırlar; nihayet pestilini serdikten sonra bir k‚şeye atıverirlerdi. Bir başkasını hu derece d‚vemeğe asla cesaret edemezlerdi. ‰‡nk‡ hapishanemizde b‚yle bir dayaktan sonra sağ kalabilecek bir ikinci mahk“m yoktu. Gazin ise buna dayanırdı. Bu pataklamadan sonra da onu kendini tamamiyle kaybetmiş halde, gocuğa sararak, ayılsın diye ranzasına yatırırlardı. Ertesi g€n Gazin asık bir suratla, ama gayet din‚, Œdeta bir şey olmamış gibi kalkar, kimseyle konuşmadan işine yollanırdı... Hapishanedeki-lerin hepsi Gazin'in her i‚tiği g€n€n sonunda muhakkak bir dayak faslı olduğunu bilirdi. Bunu, o da bilirdi ama yine de ‚ekerdi. Birka‚ yıl b‰yle s€r€p gitti Fakat nihayet b€t€n mahk‘mlar, Gazin'in g€nden g€ne erimeğe başladığının farkına vardılar. Birtakım ağrılardan şikŒyet ediyor, g‰zle g‰r€lecek kadar zayıflıyor, sık sık hastaneye gidiyordu. Halini takibeden-ler, artık Gazin'in hapı yuttuğu kanaatine vardılar. HikŒyemin devam ettiği g€n, mutfaktayken, bir de baktım Gazin ‚ıkageldi; ortaya doğru ilerledi ve72 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR oradakileri dikkatli dikkatli s€zd€. Yanımda, i‚ki Œlemlerinde keman ‚alan o iğren‚ Polonyalı vardı. Herkes sustu. Arkadaşımla beni g‰r€nce nefret, alay dolu bir bakışla, sonra da gururla sırıttı. Aklına birdenbire bir şey gelmiş bir adam tavriyle, sallanarak masamda yaklaştı ve birden: — Bana baksanıza kuzum! Sizler şu ‚ayı filŒn hangi geliriniz, hangi kazancınızla i‚ersiniz Allahaşkına? diye sordu. (Rus‚a konuşuyordu). Bir şey s‰ylemeden arkadaşımla biribirimize bak-tık. Ses ‚ıkarmamaya karar verdim. ‡€nk€ herhangi bir karşılık kudurtacaktı onu... Sorgusuna devam etti: — Demek paranız var ha? Hem cepleriniz, ‚aylar i‚irecek kadar dolu... Bir de kalkar s€rg€ne gelirsiniz! S€rg€ne mi geliyorsunuz, yoksa ‚ay i‚in keyfetmeğe mi?... Cevap versenize... be, canına... Ağzımızı a‚ıp cevap vermemekteki ısrarımızı g‰-r€nce Œdeta morardı, hiddetinden titremeğe başladı. K‰şede, yanıbaşında, kocaman bir ekmek tablası duru-yordu. „st€ne, mahpusların ‰ğle, akşam yemeğinde yedikleri kesilmiş ekmeğin konulduğu b€y€k bir ‚an-taydı bu... O kadar b€y€kt€ ki €zerine b€t€n mahpusların yarısının ekmeği sığıyordu. O sırada da boştu. Gazin, tablayı iki eliyle kavradığı gibi, kafamıza doğru kaldırdı. Tablayı indirip beynimizi dağıtmasına ramak kalmıştı. Daha ‰nce de s‰ylediğim gibi, bir ‰ld€rme vakası veya buna benzer bir teşebb€s, hapishanede -hi‚ kimsenin işine gelmiyen bir olaydı. Mahk‘mlar bir s€r€ soruşturmayla hi‚ arasız rahatsız edilir, €stelik kendilerine ƒL„ BIK EVDEN H†TIRALAR 73 yapılan muamele aşırı derecede şiddetlendirilirdi. Bunun i‚in el birliğiyle bu gibi vakalara meydan vermemeğe gayret ederlerdi. Gene de, o sırada mutfakta bu-lunanların hepsi oldukları yere sinip sessizce beklemeğe başladılar. Bizi savunmak i‚in kimse ağzını a‚madı. Bize karşı duyulan nefret o derece kuvvetliydi ki... Gazin'e tek bir ihtar yapılmadı. Tehlikeli durumumuzun hoşlarına gittiği belliydi. Bununla beraber, tehlikeyi kazasız belŒsız atlattık. Gazin, tam tablayı kafamıza yerleştireceği sırada, dışardan birisi: — Gazin koş be!... Senin şarapları tırtıklıyorlar!... diye feryadı bastı. Gazin tablayı fırlattığı gibi soluğu dışarda aldı. Mahpuslar, aralarında: — Eh, ucuz atlattılar doğrusu!... diyip duruyorlardı. Bunu epey zaman tekrarladılar. ‡alınan şarap hakkındaki haberin doğru mu, yoksa sadece bizi kurtarmak maksadiyle mi uydurulmuş, olduğunu bir t€rl€ ‰ğrenemedim. O akşam, koğuşlar kapanmadan, alacakaranlıkta, duvar dibindeki kazıklar etrafında dolaşıyordum, i‚imi derin bir keder sarmıştı. Hapishanede b‰yle bir kederi şimdiye kadar ilk defa duyuyordum. Zindan, hapishane olsun s€rg€n olsun, hepsinde ge‚irilen ilk g€n, daima insana ‚ok zor gelir, ilk zamanda zihnimi fazla kurcalıyan bir d€ş€nce vardı. Bu d€ş€nce, hapishane de kaldığım s€rece bir t€rl€ aklımdan ‚ıkmadı. Bu, ger‚ekle biribirinden pek farklı olan bazı benzer su‚ların aynı şekilde cezalandırılması idi. Bazı su‚lar kaba-ca biribirinden farksız g‰r€n€rse de ger‚ekle arala-rında derin farklar vardır. Halbuki, meselŒ, iki kişi74 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR birer adam ‰ld€r€yor. Su‚lar inceleniyor. Her ikisine aşağı yukarı, aynı ceza bi‚iliyor. İşin doğrusu aranırsa, su‚lar biribirinden ne kadar da farklıdır... Kaatillerden birinin su‚u, bir hapishane efsanesinde anlatıldığı gibi olabilir; yani su‚lu, ‰ld€r€lene ten-ha bir yolda raslamış; €zerinde bir şey bulurum €midiyle bı‚ağı saplayıvermiştir. Halbuki eline ge‚en topu topu bir baş soğan olmuştur. Bu y€zden, kŒrlı bir iş olmasından ‰t€r€ cinayeti kendisine salık veren babasına ‚ıkışınca şu cevabı olmıştır: — Aptal! Bir baş soğan, bir k‰pek demektir. Y€z can, y€z soğan eder. Al sana bir ruble!... Diğeri de, belki, nişanlısının, kardeşinin veya kızının namusunu korurken kaatil olmuştur. Bir diğeri., h€rriyet ve hayatını savunurken ‰ld€r€lm€şt€r. Başkası da k€‚€c€k ‚ocukları boğazlar. Bunu sırf, ellerini kurbanının sıcak kanına bulamaktan zevk duyduğu, masum yavrucukların bı‚ağın altında yaralı g€vercin gibi ‚ırpınmalarından hoşlandığı i‚in yapar. Sonunda ne olur? Hepsi aynı yere s€r€l€r. Ger‚i verilen cezaların s€releri bir değildir. Ama ‚ok fark etmez... Halbu-k; aynı su‚ i‚inde sayısız fark vardır. Cezaların, su‚lar arasındaki farklar g‰zetilerek verilmesine imkŒn> bulunmadığını kabul edelim... Diyelim ki bu, dairenin eşdeğer bir kareye ‚evrilmesi nevinden ‚‰z€lmesine imkŒn olmıyan bir problemdir. Bununla beraber, su‚lar arasındaki farklar g‰r€lmese bile, verilen yanlış cezaların doğuracağı uygunsuz sonu‚ları g‰rmemeğe imkŒn var mıdır? İşte, s€rg€n hayatının soldurduğu, her g€n biraz daha fazla erittiği bir adam... •şte s€rg€nde kendine ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 75 neşeli arkadaşlar bulmuş, rahat ve refahla, serbest olduğu zamankinden daha iyi yaşamayı sağlamış bir başkası... Hapishane bu gibilerle doludur. Ama bakarsınız, bir mahk‘m okumuş, vicdanlı, şuurlu ve cesurdur. Duyduğu vicdan azabının verdiği ıstırap onu cezasından ‚ok daha fazla mahvetmektedir. O kendini en şiddetli kanundan daha amansızca mahk‘m etmiştir. Beri yandan s€rg€n hayatı boyunca işlediği su‚u bir de-facık olsun aklına getirmiyen bir herif, yaptığından ‰t€r€ hattŒ kendini haklı sayar. Dışarda, s€rg€ndekinden daha d€şk€nce bir hayat yaşayıp sırf s€r€lmek i‚in bile bile cinayet işliyenler de vardır. Eskiden, yarı a‚ yarı tok s€r€n€p merha-metsiz bir patronun emrinde didinirken s€rg€nde rahata ve o vakte kadar g‰rmediği iyi, bol yiyeceklere kavuşuyorlar. Sadaka dağıtıldığı gibi birka‚ k‰pek kazanma ihtimalleri de vardır. Bayramlarda et yerler... Ya orada karşılaşacakları ‚evre?... Feleğin t€rl€ ‚emberinden ge‚miş bir s€r€ madrabaz, her ‚eşit h€ner ve bilgi sahibi!... Yeni gelen bir mahk‘m ilk karşılaştığı arkadaşlarına saygı dolu bir hayretle bakar. Onun g‰z€nde bunlar, d€nyanın en y€ksek insanlarıdır. Şu halde ce-zanın, s‰ylediğimiz mahk‘mla b‰yle bir adama etkisi aynı olabilir mi? Ama, s‰z€m€ imkŒnsız problemler €zerinde durdurmakta ne fayda var! Zaten kışlalara girme zamanı geldi. İşte trampet de ‚alıyor...“V “LK İZLENİMLER Simdi de son yoklama başladı. Bu yoklamadan sonra kışlaların her biri ayrı kilitle kilitlenir, mahk‘mlar sabaha kadar kapalı kalırdı. Yoklama iki erle bir ‚avuş tarafından yapılırdı. Mahpusları, arada bir avluda sıraya dizerler; n‰bet‚i subay da gelirdi. Fakat ‚ok kere bu merasime l€zum g‰r€lmez, yoklama kışlada yapılıverirdi. Bu lefa da ‰yle yaptılar. Ama yoklamacılar sık sık hata yapıyor, boyuna yeni baştan sayıyorlardı. Nihayet zavallıcıklar eldeki mahk‘m sayısını gereken rakama g€‚l€kle uydurup kışlayı kapatabilirlerdi. İ‚erde, olduk‚a sıkışık bir halde bulunan ranzalara otuz mahpus yerleşmişti. Yatmak i‚in vakit hen€z erkendi. Yatma zamanına kadar herkes bir şeyle uğraşırdı. ƒnce de bahsettiğim gibi, kışla i‚inde Œmir olarak sadece mal‘ller vardı. Ayrıca, her kışlada mahpuslar aı-asından, iyi ve doğru hareketlerine m€kŒfat olarak temsilci adiyle se‚ilen bir mahpus bulunurdu. ‡ok defa bu temsilciler de ‰nemlice uygunsuzlukları y€z€nden yakalanırlar hemen sopayı yedikleri gibi temsilcilikten de derhal atılırlar, yerlerine başkaları se‚ilirdi. Kışlamızın temsilcisi Akim Akimi‚'ti. Arkadaşlarına arasıra cidd• cidd• ‚atarak bağırması epey tuhaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 77 fıma gitmişti. Mahpuslar, ona daha ‚ok alayla karşılık verirlerdi. Mal‘l€m€z ondan daha akıllıydı: hi‚bir şeye karışmazdı. Kırk yılda bir, bir şey s‰ylese bile, bunu daha ‚ok Œdet yerini bulsun diye yapardı. Yatağında sessizce oturup kundura yapmakla vakit ge‚irirdi. Zaten mahpusların da ona aldırdıkları yoktu. Hapishanede ilk g€n€mde hatırıma gelen fikrin doğruluğuna sonraları tamamiyle inandım. Mahpuslardan başka herkes, hattŒ mahpuslarla doğrudan doğruya m€nasebette bulunan muhafız ve n‰bet‚i askerler-!e s€rg€n hayatiyle şu veya bu y‰nden ilgilenenler bile onlardan daima aşırı bir şekilde €rkerler. Sanki bunlardan herhangi biri durup dururken €zerlerine, eline ge‚irdiği bir bı‚akla saldırıverecekmiş sanılırdı, işin tuhafı, mahpuslar da, onlardan korkulduğunun farkındadır. Halbuki mahk‘mdan korkmamak hapishanede iyi amirlik vasıflarının başında gelir. Hem mahpuslar bile, kendilerine g€venilmesinden hoşlanırlar. HattŒ onları, sırf kendilerine g€ven g‰stererek kazanmak m€mk€nd€r. Hapiste bulunduğum sırada, binde bir de olsa, Œmirlerimizin arada bir muhafızsız geldiği olurdu. Mahpusların bunu takdirle karışık bir şaşkınlıkla karşılaması g‰r€lecek şeydi! B‰yle cesur ziyaret‚iler daima kendini saydırırlardı. Bu gibi kimseler gelince herhangi bir k‰t€ harekete teşebb€sten bile vazgecilirdi. Mahpusların verdiği korku duygusu umumidir, mahpusların her bulunduğu yerde g‰r€l€r. Sebebini bilemiyorum doğrusu. Tabii ki, herkes‚e haydut diye kabul edilen mahpusun dış g‰r€n€ş€ bunun sebeplerinden sayılabilir. Bundan başka, s€rg€nlerle herhangi78 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR bir şekilde ilgilenen herkes, onların burada kendi ar-zularına aykırı olarak toplanmış bulunduklarının farkındadır. Ayrıca, s€rg€ndekilerin de hŒlŒ insan olduklarını ve canlıları ‰l€ yerine koymanın, b€t€n tedbirlere rağmen, m€mk€n olmadığını pekŒlŒ bilirler. O halde, mahk‘mda da her insandaki duygu, intikam almak ve yaşamak arzusu, t€rl€ ihtiraslar ve bu ihtirasları giderme ihtiyacı değişmez. Her şeye rağmen, mahpuslardan korkmanın tamamiyle yersiz olduğuna kesin olarak inanıyorum. ƒyle durup dururken, kalkıp da birine bı‚ağı saplayıvermek zordur biraz... Ger‚i, bir tehlike varsa da, vakaların pekaz olması, bunun ‰nemsizliğini g‰sterir. Ş€phesiz ki, bahsettiğim mahpuslar, h€k€m" Ka-rarını almış olanlardır. Hayatın yepyeni, alışılmamış bir şekil alması bazan o kadar hoş karşılanır ki, mahpusların ‚oğu, hapishaneye vardıkları zaman memnunluk i‚indedirler. Bu sebepten artık buracıkta rahat, sakin kafa dinlenmekten başka arzuları yoktur. HattŒ aralarında fazla şamatacı zevzekleri bile hemen sindiriverirler. Hapishane en k€stah, en c€retli mahpusları bile hemen €rkekleştirir. Ama hen€z h€k€m giymemiş sanık lar i‚in iş değişir. B‰yle biri, ger‚ekten, karşısına ‚ıkan bir adama saldırabiliı Hem de bunu, sadece mahkemenin karar vermesinden ‰nce, yeni bir dŒvanın konusu olmak i‚in yapar. S‰ylediğimiz gibi, saldırışının tek sebebi, ne paha-sına olursa olsun, elden geldiği kadar ‚abuk "ger‚eğinde bir değişiklik yapmaktır..." B‰yle garip psikolo-jik bir vaka biliyorum; hi‚ hatırımdan ‚ıkmaz. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 79 Hapishanenizde asker• suƒlular arasında, meden• haklarından yoksun edilerek, sadece iki yıla mahk•m edilmiş bir er vardı. Gevezenin, korkağın biriydi. Umumiyetle gevezeliğe, korkaklığa Kus askerinde pek raslanılmaz. Bunlar o kadar meşguld„r ki, istese-ler bile gevezelik etmek iƒin vakit bulamazlar. Geveze olan da daima haylaz, korkak olur. Dutov, (bahsettiğimiz mahpusun adı buydu), kısa m„ddetini doldurduktan sonra yine hudut taburuna dˆnd„. Ama hapishanede Dutov, tamamiyle bozulmuştu. Zaten, d„zelmek iƒin hapishaneye gˆnderilen b„t„n benzerlerinin sonu da buydu ya... Bunlar, ƒoğu zaman, h„rriyete kavuştuktan birkaƒ hafta sonra yeniden mahkemeye verilerek tekrar hapishaneye dˆnerler. Yalnız bu defaki geliş sadece iki „ƒ yıl iƒin değil, on, on beş yıl yeyip "temelliler" sınıfına girmek iƒindir. Dutov iƒin de aynı şey oldu. Hapishaneden ƒıkışından hemen „ƒ hafta kadar sonra, kilit kırarak birtakım şeyler aşırmış; bu yetmiyormuş gibi, bir s„r„ g„-r„lt„ patırdı ƒıkarmış. Derhal mahkemeye veriliyor; ağır da bir cezaya ƒarptırılıyor. Cezadan, ˆdlekƒesine, dehşetli korkardı. Kendisine benziyen birkaƒ kişiyle sıra dayağına ƒekileceğinden bir g„n ˆnce, mahpuslar odasına giren nˆbetƒi subayına bıƒakla saldırdı. Dutov, bu hareketiyle, cezasının ve ağır hizmet m„ddetinin artmasına sebep olduğunu elbette ƒok iyi biliyordu. Ama, dayak sırasının kendisine geldiği korkunƒ dakikayı birkaƒ g„n, birkaƒ saat iƒin geriye atmak maksadiyle katlanmıştı buna... Yalnız o derece korkaktı ki, subayı yaralıyamadı bile. Zaten bunu,80 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR sadece yeniden bir suƒ işleyip tekrar mahkemelik ol-mak iƒin yapmıştı. Cezanın yerine getirilmesine başlamadan ˆnceki dakika, ş„hesiz mahk•m iƒin ƒok fecidir. Hapishanede Daldığım birkaƒ yıl iƒinde, bu uğursuz anın arifesinde epeyi mahk•mla temas etmiştim. Mahk•m mahpuslarla daima hastanede, hasta yattığım — ki, başıma sık sık gelen bir haldi — mahpus-lar koğuşunda karşılaşırdım. B„t„n Rus mahpusları, kendilerine en ƒok acıyan, en ƒok merhamet edenlerin doktorlar olduğunu bilirler. Doktorlar; bir de basit halk tabakası, diğerlerinin elde olmıyarak yaptığı gibi, mahpuslar arasında fark gˆzetmezler. Halk, suƒu ne kadar ağır da olsa, mahpu-su k„ƒ„msemez, ƒektiği ceza ile başına gelen fel‹keti, onu ayıplamamak iƒin az ƒok bir sebep sayar. Hatt‹ Rusyada cinayete fel‹ket, suƒluya zavallı denir. Manası derin bir adlandırma, değil mi?... Bundaki asıl ˆnem, tamamiyle şuursuz, sadece iƒg„d„yle yapılmış olmasındadır. Doktorlar ƒok defa, ˆzellikle hen„z h„k„m giymemiş olup ƒekilmez şartlar altında yaşıyan mahpuslara karşı gerƒekten birer koruyucudurlar. Bazan da mah-kum yaklaşan ceza g„n„n„ hesapladıktan sonra bu korkunƒ anı kısa zaman iƒin olsun geriye atabilmek masadiyle hastaneye yatar. Taburcu olurken de ertesi g„n cezalandırılacağını bildiğinden ƒoğu zaman b„y„k bir heyecan iƒindedir. Bazıları, yiğitliğine yedi-ramediğinden, duygularını saklamaya ƒalışır. Ama beceriksizce takındıkları sahte cesaret maskesiyle ar…L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 81 kadaşlarını aldatmazlar. Hepsi işin farkındadır, ama, b„y„kl„k gˆstererek anlamazlıktan gelirler. Askerlerden genƒ bir kaatil mahpusumuz, sıra dayağına ƒekilerek cezalandırılacaktı. Suƒunun ağırlığından ˆt„r„ yiyeceği sopa sayısı, vurulması ‹det olanın en fazlası idi. Delikanlının gˆz„ cezadan o kadar korkmuştu ki, bir g„n ˆnce iƒine enfiye kattığı bir tas şa-rabı dikmişti. Bu arada şunu da sˆyliyelim ki, cezaya, ƒarptırılan mahk•m mahpuslar, mutlaka yanlarında, şarap bulundururlar. Bu şarap genel olarak ceza g„n„nden ƒok ˆnce avuƒ dolusu para verilerek bulunurdu. Mahk•m, beş altı ay dişinden tırnağından artırarak aldığı şarabı, cezanın uygulanışından bir ‚eyrek, saat ‰nce i‚er. ‡€nk€ mahpusların inanışına g‰re kafa dumanlı olunca, kırbacın ya da sopanın tesiri pek duyulmaz... Ama hikŒyemizden ayrılmıyalım. Zavallı ‚ocuk enfiyeli şarabı i‚er i‚mez, derhal hastalandı, kan kusmaya başladı. Yarı baygın halde hastaneye g‰t€r€ld€. Bu kan kusma, onu o kadar ha-rabetmişti ki, birka‚ g€n i‚inde verem belirtileri g‰r€lmeğe başladı. Gen‚ adam altı ay sonra da veremden gidiverdi. Tedavisine ‚alışan doktorlar, hastalığının: sebebini bir t€rl€ anlıyamadılar. Dediğimiz gibi mahpuslar cezadan son derece kor-karlarsa da, g‰r€n€şte harikulade bir cesaretleri vardır. Hissizliğe varan kabadayılıklarının birka‚ misali hatırımdadır. Bu ‰rneklerin sayısı pek de az değildir... MeselŒ tanıdıklarımdan m€thiş bir cani hi‚ hatırım-dan ‚ıkmaz. 82 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Bir yaz g€n€yd€. Koğuşlarda, asker ka‚ağı, meş-ur haydut Orlov'un cezalandırılacağı, cezadan sonra da hastaneye g‰t€r€leceği hakkında bazı s‰ylentiler dolaşmaya başladı. Herkes Orlov'un yiyeceği cezanın ‚ok ağır olacağı kanaatindeydi. Hepsi bir nevi heyecan ge‚iriyor, ben bile bu meşhur haydutu g‰rmeği pek merak ediyordum. Hakkında, ‚oktan beri epey şey işitmiştim. Orlov, ‚oluk ‚ocuk, kadın, ihtiyar dinlenmeden b€y€k bir soğukkanlılıkla bı‚ağı vuran merhametsizin biriydi. Kuvvetine g€venen, olağan€st€ iradeli bir adamdı. Katil vakalarının ‚oğunu itiraf etmiş, sıra dayağına ‚ekilmesi kararlaşmıştı. Cezasını ‚ektikten sonra Orlov'u hastane koğuşuna akşam, ge‚ vakit, getirdiler. Ortalık iyice kararmış-tı. Mumlar yakıldı. Orlov hemen hemen kendini kaybetmiş gibiydi. Beti benzi atmış, simsiyah sa‚ları biri-birine karışmıştı. Sırtı adamakıllı şişmiş, kırmızıyla mor arası bir renk almıştı. Koğuştaki b€t€n mahpuslar sabaha kadar onunla meşgul oldular, pansımanla-rını değiştirdiler, yatağının i‚inde ‚evirdiler, ilŒcını verdiler. †deta kankardeşleri ya da velinimetleri imiş gibi ona baktılar. Orlov ertesi g€n tamamiyle kendine geldi, kalktı, koğuşun i‚inde bir aşağı bir yukarı dolaşmaya başladı. Hastaneye gelişindeki o bitkin, harap halinden sonra bu diriliği beni hayrete d€ş€rd€ doğrusu... Bir defasında Orlov, tŒyin edilen sopa adedinin ancak yarısına dayanabildi. Doktor, adamın, d‰vmeğe biraz daha devam edilirse yolcu olduğunu anladıktan sonradır ki dayağı durdurtmuştu. Zaten pek de sağlam yapılı olmıyan Orlov, yakalandığı sırada b€sb€t€n halden d€şm€şt€. Yargılanmaları sırasında mahpusƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 83 ların zayıf, .bitkin, solgun y€zleriyle hummalı bakışla-rına dikkat edenler, bunları kolay kolay hatırdan ‚ı-karmazlar. Ama Orlov, her şeye rağmen, ‚abucak iyileşiyordu. İhtimal, kuvvetli iradesi v€cudunun b€sb€t€n g€‚ten dşmemesini sağlıyordu. Orlov ger‚ekten ‰yle pek de basit insan değildi. Beni pek meraklandırdığı i‚in onunla sıkı fıkı oldum ve tam bir hafta boyuna g‰zden . ge‚irdim onu. Orlov kadar g€venilir, onun kadar erkek ruhlu bir adama hayatımda raslamadığımı a‚ık‚a s‰yliyebilirim. To-bolsk'ta iken, meşhur bir haydut elebaşısı g‰rm€şt€m, tam mŒnasiyle vahşi bir hayvandı. G‰r€r g‰rmez, tanımadığınız halde, karşınızda korkun‚ bir yaratık bu-lunluduğunu derhal anlardınız. Onun i‚in ruh Œlemi diye bir şeyin olmayışı, insanı Œdeta €rk€t€yordu... Bu adamda beden ruhu o derece sindirmişti ki, ilk bakışta, kendisinde hayvanca zevklere karşı doyulmaz bir hırsla korkun‚ derecede şehvetin y€zde y€z hŒkimi/eti sezilirdi. Eminim ki bu haydut Korenev, insanları kılı kıpırdamadan doğradığı halde, ceza karşısında pek taban-sızlaşan korkağın biriydi. Orlov ise, onun tam zıddıy-dı Bu adam, ruhun beden €zerinde kazandığı zaferin timsaliydi. Onun, kendinden başka kimseyi dinlemediği, her t€rl€ cefayı, cezayı k€‚€msediği, d€nyada hi‚bir şeyden korkmadığı belliydi. Onda ancak bitmek bilmiyen enerji, s€rekli bir faaliyet, intikam, gayesine varmak i‚in m€thiş bir hırs g‰rebilirdiniz. Yalnız onda her zaman g‰r€len garip bir azamet ‚ok tuhafıma gitmişti. Orlov, her şeye gayet y€ksekten bakıyordu. Hem bunu gayret sarf ederek, kendini zorlıyarak değil,84 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR gayet tabii olarak yapıyordu. Bana ‰yle geliyor Kİ, Orlov'a sadece şahsi €st€nliğiyle hŒkim olabilecek d€nyada bir kuvvet yoktu. Her şeye s€k‘netle bakıyor, d€nyada onu hayrete d€ş€recek bir şey yokmuş gibi davranıyordu. Başka mahpusların ona saygı besledigi-ni anladığı halde kendisi onlara pek y€ksekten bakardı. Ama, kibir ve k€stahlık, hemen hemen b€t€n mahpusların bir vasfıdır, Orlov, zeki, konuşkan olmamakla beraber, garip bir şekilde tok s‰zl€yd€. Benim sormam €zerine, cezanın kalan kısmını bir an ‰nce tamamlamak i‚in nasıl iyileşmek istediğini, ‰nceleri dayağa dayanamıyacağından ne kadar korktuğunu a‚ık‚a s‰yledi. G‰z€n€ kırparak: — Ama artık bir şeyim kalmadı! diye ilŒve etti. Cezanın kalan kısmını da bitiriveririz. Sonra da Ner-‚insk'e giden gurupa katılacağım. Yarı yolda da Kırı-veririm... Muhakkak ka‚acağım canım! Hele şu sırtım bir iyi olsun... Orlov, taburcu oluncaya kadar hastanede sabırsızlık i‚inde beş g€n ge‚irdi. Beklerken bazan ‚ok ne-şelenirdi, g€lerdi. S‰z€ maceralarına getirerek, onu yoklardım. Hafif‚e kaşlarını ‚atardı; ama yine de daima a‚ık olarak cevap verirdi. Vicdanına hitabedip pişmanlık duygusu uyandırma niyetimi sezince, bana azametle yukardan aşağı ‰yle bir baktı ki, sanki onun g‰z€nde birdenbire konuşmaya değmez, k€‚€k ve aptal bir ‚ocuk oluvermiştim. HattŒ y€z€nde bana karşı bir nevi merhamet ifadesi belirdi. Kısa zaman sonra da g€ld€, hem de alaysız, saf bir g€l€şle... Eminim ki yalnız kalıp, s‰zlerimi hatırlayınca birka‚ kere daha g€lm€şt€r. ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 85 Nihayet, sırtı tamamiyle iyileşmeden taburcu oldu. Ben de hastaneden ayrıldım. Birlikte ‚ıktık. Ben hapishaneye gittim. Orlov ise, hapishaneye gitmeden bulunduğu karakola d‰nd€. Vedalaşırken bana elini uzattı. Bu, ona g‰re bana olan sonsuz g€venini g‰steren bir hareketti. Zannettiğime g‰re bunu, kendinden ve o andan memnun olduğu i‚in yapmıştı. Aslına bakılırsa Orlov'un beni k€‚€msememesine imkŒn yoktu. Bani, mutlaka boynu b€k€k, Œciz, zavallı, kendi yanında her bakımdan aşağı bir yaratık sayıyordu. Ertesi g€n cezanın kalan kısmını tamamladı. Kışlamız, kapıları kapandıktan sonra, birden bire, başka bir g‰r€n€m, bir ev, bir aile ocağı g‰r€n€m€ alıverdi. Ancak o vakit mahpus arkadaşlarımı tabii halleriyle g‰rebildim. G€nd€zleri, ‚avuşların, n‰bet‚ilerin ve diğer Œmirlerin hapishaneye her an gelebilmeleri m€mk€n olduğundan mahpusların hali bambaşka oluyor. Hepsinde bir huzursuzluk sezilir; dikkat kesilmiş, hep bir şey bekliyormuş gibi bir halleri vardır. Ama kapılar kapanır kapanmaz herkes rahat rahat yerine yerleşir, hemen işiyle meşgul olmaya başlar. ‡ok • defa tahta şamdanlar i‚indeki mumlar koğuşu birden- bire aydınlatıverir. İşte şimdi de b€t€n mahpusların kimi kundura yapmakla, kimi de elbise dikmekle meşgul... Koğuşun zaten bozuk havası gitgide ağırlaşıyordu. Birka‚ kumarbaz, bir k‰şeye ‚‰melmiş, yere serili kilim €zerinde kŒğıt oyunu ‚eviriyorlardı. Hemen hemen her kışlada; yanında, bir arşın boyunda k‰t€ bir kilim86 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR par‚ası, mum ve ele alınmıyacak kadar yağlı iskambil kŒğıtları bulunduran bir mahpus vardı. Bunların hepsine birden "meydan" denirdi. Meydan sahibi, oynıyan-lardan bir gece i‚in on beş k‰pek kadar bir kira alırdı. Zaten ge‚imi de bu y€zdendi... En ‚ok "€‚ kŒğıt", "k€mecik" v. s. gibi kŒğıt oyunları oynarlardı. Her oyuncu ‰nce, cebindeki b€t€n metelikleri ‰n€ne yığardı, bu parayı tamamiyle elden ‚ıkarmadıktan ya da arkadaşlarının ‰n€ndekini temizlemedikten sonra kilimden kalkmazdı. Oyun, gecenin ge‚ vaktine kadar s€rer, hattŒ bazan g€n ağarırken, kışla kapısının a‚ıl-masiyle sona ererdi. Hapishanenin başka kışlalarında olduğu gibi, bizim kışlamızda da meteliksiz zibidiler, varını yoğunu kumara, i‚kiye verenler bulunduğu gibi, "anadan doğma" yoksullar da vardı. "Anadan doğma" tŒbirine dikkatinizi ‚ekerim. Ger‚ekten, halkımızın, biribi-rinden gerek durum, gerek yaşayış bakımından farklı olan ‚eşitli kısımlarının her birinde pek tuhaf bazı insanlar vardır. Bunlar, kendi hallerinde, ‚ok defa tembel olmıyan kimselerdir. Ama nedense kader onları son g€nlerine kadar yoksulluk i‚inde yaşamaya mahk‘m etmiştir. Aileleri yoktur. „stleri başları perişan; daima boynu b€k€k ve kederlidirler. Ya bir sefihin ya da bir sonradan g‰rmenin eline bakarlar. Teşebb€s ve şerefi koruma onlar i‚in bir k€lfettir, hattŒ ıstırap verici bir şeydir. Sanki d€nyaya, asla başolmak veya idare etmek i‚in değil, sadece başkalarının iradesine boyun eğmek, yahut şuna buna uşaklık etmek i‚in gelmişlerdir. B‰ylelerinin para sahibi olmasına imkŒn yoktur. Daima meteliksizdirler. Bu ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 87 gibi insanların yalnızca basit halk arasında değil, her t€rl€ toplulukta, meselŒ, partilerde, basında ve t€rl€ derneklerde de bulunduğunun farkına vardım. Bu du-rum her hapishanede, her kışlada da vardır. "Meydan" hazırlanır hazırlanmaz, bu gibilerden biri o geceki hizmeti €zerine alırdı. Zaten her meydanda muhakkak bir de uşak bulunurdu. Bu uşak, umumiyetle, beş g€m€ş k‰pek karşılığında oynıyanlar tarafından tutulurdu. Tek ‰devi, b€t€n gece n‰bet bekle-mekti. Adamcağız, kışlanın dehlizinde, karanlıkta, sıfırın altında otuz derece soğukta, altı saat titriyerek, her ‚ıtırtıdan, her tıkırtıdan, avludan gelen her ayak sesinden mŒna ‚ıkarmaya uğraşır dururdu. Mevki komutanı binbaşı veya n‰bet‚iler, bazan gecenin, ge‚ vaktinde, hapishaneye sessizce girerler, oynıyanları, ‚alışanları bastırıverirler, ta avludan g‰r€nen fazla mumlan da alırlardı. N‰bet‚i, gelenleri dehliz kapısına varıncaya kadar duyamazsa, sonradan kapıdaki kilit zincirinin şıngırtısından geldiklerinin farkına varsa bile, iş işten ge‚miş oluyordu. ‡€nk€ mumları s‰nd€r€p ranzalara uzanmak o kadar kısa zamana sığmıyordu. Ama n‰bet‚i hatası y€z€nden "meydan" tarafından nasıl cezalandırılacağını pek iyi bildiğinden b‰yle aksaklıklar binde bir olurdu. N‰bet‚inin bu ağır işe karşılık aldığı beş k‰pek, hapishanede bile g€l€n‚ sayılacak bir paradır. Hapishanede şu veya bu iş i‚in tutulan hizmetkŒrlara g‰sterilen merhametsizlik beni daima hayrete d€ş€rm€şt€r. "Para verdik; iş isteriz..." d€sturiyle her t€rl€ itiraz ‰nlenir. Parayı veren, umumiyetle, verdiği paranın ‚ok daha fazlası nispetinde fayda sağladığı88 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR halde, yine de tuttuğu adama bir l‘tufta bulunduğu kanaatindedir. Bir‚okları, eğlencelerde, i‚ki Œlemlerinde sağa sola hesapsız para sarf etmelerine rağmen, kendilerine hizmet edenleri muhakkak aldatırlar. Hem bunu yalnız hapishanede, "meydan" da değil, her yerde g‰rd€m. Demin de anlatmaya bağladığım gibi, kapılar kapandıktan sonra koğuşta herkes eline bir iş almıştı. KŒğıt oynıyanlar bir yana, elinde işi olmıyan ancak beş kişi kadardı. Onlar da hemen yattılar. Ranzalar-daki yerim kapının yanındaydı. Benim yattığım sıranın tam karşısında, baş başa gelmek €zere, Akim Aki-mi‚ yatıyordu. Saat ona, on bire kadar renkli bir ‚in fenerini yapıştırmak i‚in ‚alıştı. Bu fener, ona hayli pahalıya sipariş edilmişti. Akim Akimi‚, fener yapmakta pek ustaydı, intizamlı ‚alışır, eline aldığı par‚ayı bitirene kadar bırakmazdı. İşini bitirdikten sonra, her şeyi derleyip topladı, d‰şeğini serdi, duasını okudu ve sakin sakin yattı. Ağırbaşlılığı, intizamseverliği yanında ukalŒlığı da son derece fazlaydı. B€t€n aklı kıt kimseler gibi, kendini fevkalŒde zeki insan sanırdı. Akim Akimi‚e ta ilk g€nden beri ısınamamıştım. Ama, daha o g€n bile beni €zerinde epey d€ş€nd€rm€şt€. Nasıl olur da •onun gibi bir adam, hayatta başarısızlığa uğrar ve hapishaneye d€şer? Şimdi kısaca, kışladaki arkadaşlarımı biraz tarif edeyim. Aralarında,--beraberce uzun yıllar ge‚ireceğimiz b€t€n bu arkadaşları tabiidir ki, derin bir merakla inceliyordum. Ranzadaki. yerimin hemen solunda ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 89 bir Kafkasyalı dağlı gurupu bulunuyordu. ‡oğu hırsızlık su‚iyle, ‚eşitli s€relerle s€r€lm€şlerdi. Bunların ikisi Lezgin, biri ‡e‚en, €‚€ de Dağıstanlıydı. ‡e‚en, ‚atık kaşlı, asık suratlının biriydi. Hemen hemen kimseyle konuşmaz, alaylı ve Œdeta rahatsız edici bir tebess€m dudaklarından hi‚ eksik olmazdı. Kaşlarının altından sinsi, nefret dolu bakışları vardı. Lezginler-den biri, haydut g‰r€n€şl€ uzun, ince, gaga burunlu bir ihtiyardı. Ama ikinci Lezgin, Nurağa, ilk g€nden beri €zerimde ‚ok iyi, ‚ok hoş bir tesir bırakmıştı. Pek ihtiyar değildi. Orta boylu, dev yapılı, ‚ok sarışın, a‚ık mavi g‰zl€, kalkık burunluydu. Y€z€, Fin kadınlarının y€zlerine benzerdi. Ayakları, eskiden ‚ok ata bindiğinden ‚arpıktı... V€cudunun her yanında kılı‚, s€ng€, kurşun izleri vardı. Kafkasya'da ‚arlıkla anlaşmış olanlar arasında g‰r€nmesine rağmen, daima Œsi dağlılarla gizlice birleşerek Ruslara karşı yapılan baskınlara katılırmış. Hapishanede onu herkes severdi. Daima neşeli, g€ler y€zl€yd€. Asla şikŒyet etmeden ‚alışırdı. Sakin ve sessizdi. Bununla beraber, ‚ok defa hapishane hayatının iğren‚lik ve ‚irkefliğinden nefret duyduğu, hırsızlığa, dalavereciliğe, sarhoşluğa, kısa-cası her t€rl€ adiliğe isyan edercesine kızdığı a‚ık‚a belli oluyordu. LŒkin bunlar y€z€nden hi‚bir zaman kimseye ‚atmıyor, sadece hiddetle omuz silkmekle yetiniyordu, S€rg€nde kaldığı s€rece ne bir şey ‚almış, me de herhangi bir fenalık yapmıştı. FevkalŒde dindardı. İbadeti hi‚ bırakmazdı. Ramazanda oru‚ tutar, tam bir sofu gibi geceleri sabaha kadar dua ederdi. Onu herkes sever, namuslu tanırlardı. Mahpuslar ona "Aslan Nurağa" diyorlardı. 90 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Nurağa, s€rg€n m€ddetini doldurup Kafkasya'ya, evine d‰neceğinden emindi. Bu €mitle yaşıyordu. Bana ‰yle geliyordu ki, €midini kaybettiği anda yaşıya-mazdı. Hapishaneye geldiğim ilk g€nden beri fark etmiştim bunu... Diğer mahpusların hır‚ın, somurtkan veya alaycı suratları arasında Nurağanın temiz, sevimli cehresi hemen g‰ze ‚arpardı. Hapishaneye gelişimden daha yarım saat ge‚meden, yanımdan ge‚erken, g‰zlerimin i‚ine bakıp g€ld€, sırtımı okşadı. ƒnce bunun, mŒnasını anlıyamamıştım. Rus‚ayı iyi konuşamıyor-du. G€lerek yanıma sokulup sırtımı okşamağı, sonraları daha sık tekrarladı. Nihayet, bu halleriyle bana acıdığını, hapishaneye girişimin bana ne kadar ağır geldiğini hissettiğini, dostluğunu ve himayesini vadedip bana kuvvet verme arzusunda bulunduğunu ifade etmek istediğini anladım. Sağol sen, iyi kalbli ve nurlu Nurağa! Dağıstanlı Tatarlar €‚ kişiydi. „‚€ de ‰z kardeşti, ikisi yaşlıydı. „‚€nc€leri Ali ise, yirmi iki yaşında olup daha da gen‚ g‰steren bir delikanlı idi. Ranzada tam benim yanımda yatıyordu. G€zel, zeki, saf aynı zamanda hal‘k y€z€ ilk karşılaşmamızdan beri, beni kendisine bağlamıştı. Ranzada en yakın komşum olmasına ‰yle sevinmiştim ki!... G€zel, hattŒ fevkalŒde denecek kadar g€zel y€z€nden b€t€n i‚ini okumak m€mk€nd€, insana g€ven veren g€l€msemesiyle, ‚ocuk saflığı, yumuşaklık ve muhabbet dolu iri siyah g‰zlerine baktık‚a yalnız derin bir zevk değil, h€z€n ve keder de duyardım. Bu da i‚ime ‰yle tatlı bir ezginlik verirdi ki... B€t€n bu s‰ylediklerimde en ufak m€balŒğa bulunmadığına emin ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 91 olabilirsiniz. Memleketinde iken bir g€n ağabeylerinden biri (Ali'nin beş ağabeysi vardı, ikisi bir fabrikada ‚alışıyordu) kılıcını alıp yola ‚ıkmak €zere atını hazırlamasını emrediyor. Dağlı ailelerde b€y€kler o derece sayılır ki, ‚ocuk, nereye gideceklerini sormayı hatırından bile ge‚iremiyor. Ağabeyleri de yapacaklarını k€‚€ğe bildirmeğe l€zum g‰rm€yorlar. Halbuki eşkıyalığa gitmektedirler. Zengin bir Ermeni t€ccarının yolunu kesip soyacaklar. PlŒnlarım tatbik ediyorlar; muhafızlariyle Ermeniyi B‰ld€r€p b€t€n mallarını elde ediyorlar. Fakat yaptıkları kısa zamanda meydana ‚ıkıyor. Altısı da yakala-nıp mahkemeye veriliyor. Su‚ sabit olduktan sonra Sibirya'ya ağır hizmet i‚in s€r€l€yorlar. Ali'ye mahkemenin yapabildiği b€t€n yardım, ceza m€ddetinin kısaltılması olmuş. Ağabeyleri onu ‚ok severlerdi. Bu, kardeş sevgisinden ‚ok bir baba muhabbetiydi. K€‚€k kardeşleri s€rg€n hayatında onlar i‚in tek teselliydi. Ali'yle ko-nuştukları zaman daima asık, sert y€zlerinde bir tatlılık belirirdi. Ama gene de onunla, kendisini hŒlŒ cidd• konular €zerinde konuşamıyacak kadar k€‚€k saydıklarından, pekaz konuşurlardı. Ali'ye bir şey sorup cevabını aldıktan sonra bakışmalarından, şefkatli g€l€mseyişlerinden, onunla neşeli, ‚ocuk‚a şeylerden bahsettikleri anlaşılıyordu. Ali ise ağabeylerine karşı o derece saygılıydı ki, onlara herhangi bir konuda s‰z a‚maya asla cesaret edemezdi. Bu ‚ocuğun s€rg€nde kaldığı m€ddet‚e yumuşak kalbliliğini, sevimlilik ve nezaketini nasıl muhafaza ettiği, nasıl her zaman i‚in namuslu kalarak ahlŒk‚a asla d€şmediği ger‚ekten92 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR kolay anlaşılabilir bir mesele değildir. Bununla beraber Ali, b€t€n sessizlik ve uysallığına rağmen azimkar, ‚elik gibi bir ‚ocuktu. Onu sonraları daha iyi tanıyabildim. Bir bakire derecesinde iffet sahibiydi. Hapishanedeki her t€rl€ ahlŒk dışı hareket veya haksızlığa duyduğu infial, g€zel g‰zlerinin i‚indeki vahşi parıltıdan kolayca anlaşılırdı. Bu parıltı, g‰zlerini bir kat daha g€zelleştirirdi. Fakat kimseyle dalaşmağı, kavga etmeği sevmezdi. Gene de, şahsına yapılan hakaretin acısını mutlak ‚ıkarırdı. LŒkin herkes tarafından sevildiği ve korunduğu i‚in bu hemen de hi‚ vuku bil-muyordu. Bana karşı ilk zamanda sadece nazikti. Sonraları, yavaş yavaş, onunla kanuşmaya başladım. Birka‚ ayda gayet iyi Rus‚a konuşmaya başladı. Ağabeyleri ise, s€rg€n m€ddetince bunu bir t€rl€ başaramadılar. Ali'yi ‚ok zeki, m€tevazı ve d€ş€ncelerini pek g€zel şekilde ifade edebilen bir ‚ocuk olarak g‰r€yordum. Şunu şimdiden s‰yleyim ki, Ali'ye hi‚bir zaman i‚in d€ped€z bir insan g‰ziyle bakmadım. Onunla karşılaşmamız, hayatımın en iyi tesad€flerinden biridir. İnsanlar arasında ince ve g€zel yaratılmış, sahibolduğu erdemler y‰n€nden zengin ‰yleleri vardır ki, zamanla olanların da değişip bozulabilecekleri imkŒnsız gibi g‰r€n€r. Onlar i‚in g‰nl€n€z her bakımdan rahat olabilir. Başlarına herhangi bir k‰t€l€ğ€n gelmesi hatırınızdan bile ge‚mez, işte şu sırada ben de Ali i‚in aynı g‰n€l rahatlığını duyuyordum. Şimdi, kim bilir nerelerdedir bu ‚ocuk?... Hapishaneye geldiğimden epey sonra, bir g€n, ranzama uzanmış, Ali'ye bakıyordum. ‡alışmayı ‚ok sevƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 93 meşine ve hi‚bir zaman boş durmamasına rağmen, yat-ma zamanı hen€z gelmediği halde bir şeyle meşgul değildi. Zaten diğer M€sl€man arkadaşları da o g€n bayramları olduğu i‚in ‚alışmıyorlardı. Ellerini başının altına koymuş, uzanmıştı. Bir şeyler d€ş€n€yordu. Birdenbire: — Burada canın ‚ok sıkılıyor, değil mi? diye sordu. Bana karşı her zaman hayli resm• iken şimdi pek samim• şekilde b‰yle bir sual sorması şaşırttı beni. Dikkatle bakınca, y€z€nde ‰yle bir keder, hŒtıraların verdiği ‰yle bir azap g‰rd€m ki, o sırada asıl kendi canının son derece sıkıldığını derhal anladım. Ona tahminimi s‰yledim. İ‚ ‚ekti, mahzun mahzun g€l€msedi. Bu ‚ocuğun tatlı, samim• g€l€mseyişini pek severdim. G€l€mserken g‰r€nen iki sıra inci gibi dişi, d€nya g€zelini bile imrendirirdi. — Galiba Ali, dedim, şimdi, Dağıstanda nasıl bayram ettiklerini d€ş€n€yorsun. Kim bilir, ne kadar g€zeldir orası... ƒzlem taşan bir sesle: — ƒyle!... diye mırıldandı. Sonra birden g‰zleri parladı. — Bunu d€ş€nd€ğ€m€ neden bildin? — Bunu bilmiyecek ne var? Orası, buradan daha iyidir; değil mi Ali? — Bırak şunu, Allahım seversen canım • — Kim bilir, şimdi orası nasıl cennete d‚nm‡şt‡r. Etraf t‡rl‡ t‡rl‡ •i•eklerle doludur herhalde... — Oof of!... İnsan dayanamıyor vallahi... M‡thiş bir heyecan i•indeydi. 94 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR — Bana baksan a Ali, kızkardeşin var mıydı senin? — Vardı. Ni•in sordun? — Sana benz•yorsa, kim bilir ne kadar g‡zeldi. — Bana benzemesini bırak da, g‡zellikte Dağıs-tanda eşi yoktu. ˆyle g‡zel, ‚yle g‡zeldi ki kardeşin;!... Onun gibisini ‚mr‡nde g‚rmemişsindir. Annem de •ok g‡zeldi... — Seni •ok sever miydi? — Ne diyorsun! Benim i•in kederinden belki ˆlm‡şt‡r bile. En sevdiği oğluydum. Kızkardeşimden„ herkesten fazla beni severdi... Bu gece r‡yamda g‚rd‡m onu. Başucumda ağlıyordu. Sustu ve o akşam artık tek kelime s‚ylemedi. Bundan sonra her zaman hep benimle konuşma fırsatı aramaya başladı. Bununla beraber, bana karşı, nedense duydu- ğu saygıdan dolayı hi•bir vakit kendisi s‚ze başlamaz di. Ben ona hitabedince •ok sevinirdi. Kafkasya'ya, eski hayatına dair sualler sorardım. Ağabeyleri benimle konuşmasına engel olmuyordu. Hatt• bundan memnundular. Ali'yi gittik•e daha fazla sevdiğimi g‚r‡nce, onlar da bana daha yakınlaşmaya başladılar. Hapishanedeki iğlerde Ali'nin •ok yardımını g‚r‡yordum. Kışlada da, elinden geldiği kadar hizmetime ko-şuyordu, Bana teselli vermekten yararlı olmaya uğraşmaktan zevk aldığı belliydi. B‡t‡n bunları hi•bir •ıkar g‚zetmeden, sadece arkadaşlık duygusiyle yapmasından ‚t‡r‡, hareketlerinde onu k‡•‡ltecek hi•bir şey yoktu. Hem Ali bana karşı hissettiği bağlılığı artık saklamıyordu da... ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 95 Elişlerinde •ok istidatlı olan Ali, •amaşır dikmesini, kundura yapmasını ve sonradan, becerebildiği kadar marangozluğu da ‚ğrendi. Ağabeyleri onu methediyorlar, k‡•‡k kardeşleriyle ‚v‡n‡yorlardı. Bir g‡n: — Baksana Ali, dedim. Ni•in Rus•a okuyup yazanağı ‚ğrenmiyorsun? ˆğrenirsen, ilerde Sibirya'da, tunun •ok faydasını g‚r‡rs‡n. — ‰ok isterdim, ama kimden ‚ğreneyim? — Burada okuyup yazanlar •ok. İstersen, ben bile ‚ğretirim sana. — Ah bu ne iyi olurdu! dedi, ranzasında doğrulup yalvarır gibi baktı. Ertesi akşamdan ders başladık. Yanımda, hapishanede yasak edilmemiş İncil'in Rus•a •evirisi vardı. Ali, alfabeye hi• l‡zum kalmadan, yalnızca bu kitapla, birka• hafta i•inde okumağı m‡kemmel ‚ğrendi. Š• ay sonra okuduğunu tamamiyle anlıyordu. Hararetle, kendini vererek, okuyordu. Bir g‡n İsa'nın hitabesini okuduk. Bazı yerleri bilhassa duyarak okuduğunu g‚rd‡m. Okuduğunun hoşuna gidip gitmediğini sordum. Ali bana baktı, kızardı. — Evet, evet... dedi. Ger•ekten, İsa da Allahın peygamberiymiş. İnandım ki, o da, Allahın s‚zlerini tekrarlıyordu. Ne kadar da g‡zel s‚zler! — En •ok neresi boşuna gitti? — "Affet, sev, fenalık yapma; d‡şmanlarını da sev" s‚zleri... Ne g‡zel s‚ylenmiş! Konuşmamızı dinliyen ağabeylerine d‚nd‡, hararetle bir şeyler anlatmaya başladı. Aralarında uzun96 ˆLŠ BiR EVDEN HŒTIRALAR uzun, cidd• bir tavırla konuştular. Arada bir, b„y„kler sˆzlerini doğruluyormuş gibi, başlarını sallıyorlardı- Biraz sonra, dudaklarından bilhassa vakarını sevdiğim hoş ve azametli m„sl„man tebess„miyle bana dˆnd„ler, kendilerinin de İsa'nın peygamber olduğuna, onun da b„y„k mucizeler yaratabileceğine inandıkları-nı sˆylediler. Kendi kutsal kitaplarında yazıldığına gˆre: İsa, ƒamurdan bir kuş yapmış, „zerine „flemiş ve kuş uƒuvermiş... Bunlardan bahsedip İsa'yı methe- derken beni son derece memnun ettiklerine emindiler. Ali de, ağabeylerinin bu hareketinden ˆt„r„ memnunluk iƒindeydi. Yazı derslerimiz de b„y„k başariyle ilerliyordu, Ali bir yerden k‹ğıt, kalem, m„rekkep tedarik etmiş-ti, (Benim, paramla almama m„saade etmedi.) İki ay iƒinde yazmağı da becerdi. Ağabeyleri hayret iƒindeydiler. Son derece gurur ve memnunluk duyuyorlardı. Bana nasıl teşekk„r edeceklerini bilemiyorlardı. İş sırasında, aynı gurupa d„şersek, yardıma koşuyorlar, bunu kendileri iƒin bir saadet sayıyorlardı. Ali ise, o, b„sb„t„n bağlıydı bana... Beni, belki de, ağabeyleri derecesinde seviyordu. Hapishaneden ƒıkışını hiƒ unutamıyacağım. Beni kışlanın arkasına gˆt„rd„. Orada boynuma atıldı, ağlamaya başladı. O zamana kadar beni ne ˆpm„ş, ne de yanımda ağlamıştı. — Bana o kadar iyilik ettin, senden o kadar yardın gˆrd„m ki kendi anamla babamdan bile senin iyiliğini gˆremem belki! dedi. Beni adam eden sensin. Allah bu iyiliğinin m„k‹fatını versin. Ben de seni ˆl„nceye kadar unutamam. …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 97 Şimdi kim bilir, neredesin sen canım Aliciğim!... Œerkeslerden başka, kışlamızda bir s„r„ Polonyalı vardı. Bunlar, ayrı ve hemen hemen diğer mahpuslarla hiƒ temas etmiyen bir aile gibiydiler. Daha evel de-sˆylediğim gibi, bunların topluluktan kendilerini ƒekmeleri ve Rus mahpuslarına karşı gˆsterdikleri husu-net, umumi nefretle karşılanıyordu. Altı kişiydiler. Yıpranmış, hastalıklı insanlardı. Birkaƒı okumuş, aydın kimselerdi. Onlardan sonradan, ayrıca ve geniş şekilde bahsedeceğim. Hapishanedeki son yıllarımda onlardan tek t„k kitap alabiliyordum. İlk okuduğum kitap „zerimde kuvvetli, garip ve bambaşka bir etki bırakmıştır. Kitabın „zerimdeki etkisi bana ˆyle ilgi ƒekici geliyor ki, ilerde bundan ayrıca sˆz aƒacağım. Ama, ƒok kimsenin duya-mama ve n„fuz edememelerinden ˆt„r„ bu konuya ilgisiz kalacaklarına eminim. …yle konular vardır ki, bunlar hakkında, ancak denedikten, baştan geƒtikten sonra h„k„m verilebilir. İşte şimdi ben de şu kanaatteyim ki, m‹nevi yoksunluklar, b„t„n maddi azaplardan ƒok daha ağırdı. Basit tabakadan birinin s„rg„nde karşılaşacağı muhit ya kendi muhiti, ya da, belki, daha gelişmiş bir muhit olacaktır. Ş„phesiz, yurdunu,, ailesini ve bunlar gibi kıymetli pek ƒok şeyini kaybetmiştir. Fakat muhiti, yine her zamanki muhitidir. Aydın bir kimse ise, sadece kanuna uyularak aşağı tabakadan biriyle aynı cezaya ƒarptırılmakla ƒok defa ˆtekine nazaran daha zararlı ƒıkmıştır. Artık tam bir yoksunluğa katlanıp alışkanlıklarının ƒoğundan vazgeƒmek, onu doyurmıyacak bir muhitle temasa ve bir t„rl„ alışamıyacağı bir havayı solumak zorundadır 98 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR Şimdi sudan karaya atılmış bir balık gibidir. Bˆyle bir adama, kanunun kendisi iƒin uygun gˆrd„ğ„ ceza on misli daha ağır gelir. Bu, bir gerƒektir. Hatt‹, „zerinde fedak‹rlık yapılacaklar sadece maddi alana ait olsa bile... Evet, Polanyalılar aramızda m„stakil bir gurup teşkil ederdi. Altı kişilik ayrı bir k„tleydiler. Hiƒ kimseye karşı en ufak sempatileri yoktu. Kışlamızın b„t„n mahpusları arasında yalnızca bir Yahudiyi se-verlerdi. ihtimal bu da, Yahudinin onları eğlendirmesinden ileri geliyordu. Bununla beraber mahpuslar, hep alaya almalarına rağmen, bu Yahudiciği pek de severlerdi. Bir tane idi bizde. Şimdi bile hatırlayınca g„lmekten kendimi alamıyorum. Onu, her gˆr„ş„mde Gogol'„n "Taraş Bulba" sındaki Yahudi Yankel aklıma gelirdi. Yankel, Yahudi karısiyle geceleyin y„k dolabına girmek „zere soyununca, tıpkı yumurtadan ƒıkmış bir civcive benzemişti. İşte bizim Yahudi İsay Fomi‚ de tıpkı t€yleri yolunmuş bir civcive benziyordu. Elli yaşlarında bir adamdı. Kısa boylu, cılızdı. Kurnaz olmakla beraber zeki değildi. K€stah ve kavgacıydı, ama son derece tabansızdı. Y€z€ birtakım ‚izgilerle, kırışıklarla doluydu. Alnında, yanaklarında, ceza meydanında vurulan s€rg€n damgası vardı. Onun, altmış kırbaca nasıl dayandığına bir t€rl€ aklım ermedi. Katil su‚iyle s€r€lm€şt€. Başka Yahudilerin bir doktordan tedarik edip kendisine hemen cezadan sonra verdikleri bir re‚eteyi hi‚ yanından ayırmazdı. Bu re‚eteyle alınacak merhem, mahk‘mlara vurulan damgayı iki hafta i‚inde ‚ıkarıyordu. Hapishanede bu merhemi kullanmaya cesaret edemiyen İsay FoƒL„ B“R EVDEN H†TIRAI.AR 99 mi‚, on iki yıllık ceza m€ddetinin bitmesini bekliyordu. Hapishaneden ‚ıktıktan sonra bu re‚eteden mutlaka faydalanacaktı. Bir g€n bundan bahsederken: — Bu damgalar suratımda kaldık‚a evlenemem. Halbuki ben, evlenmeği pek istiyorum, dedi. İsay Fomi‚'le gayet arkadaştık. Her zaman son derece neşeliydi. S€rg€n hayatı ona ağır gelmiyordu. Mesleği, kuyumculuktu. Tek bir kuyumcusu olmıyan şehirden boyuna sipariş yağıyordu. B‰ylece İsay Fomi‚ ağır işlerden kurtuluyordu. Ş€phesiz, mahpuslara faizle, rehinle para veren hapishane tefecisi ondan başkası olamazdı. Benden ‰nce gelmişti. Polonyalılardan biri, onun hapishaneye gelişini uzun uzun hikŒye etmişti. Bu g€l€n‚ vakayı size ilerde anlatacağım. Zaten İsay Fomi‚'in €zerinde birka‚ kere daha duracağım. Şimdilik kışlamızın geri kalan mahpuslarına gelelim. İlkin d‰rt ihtiyar "na‚et‚ik" ki, Starodubov k‰ylerinden gelen ihtiyar da aralarındaydı. Bundan başka iki, €‚ asık suratlı Ukraynaliyle ince y€zl€, sivri burunlu yirmi €‚ yaşında olmasına rağmen sekiz cana kıy-: mış bir mahk‘m vardı. Sonra da, i‚lerinden biri kışlamızın Œdeta soytarısı olan, bir kalpazan gurupu geliyor... Nihayet, suratsız, kafaları tıraşlı, ‚irkin ve ağzını a‚mayıp etrafına kıskan‚lıkla, nefretle bakan birka‚ mahpus daha vardı. G‰r€n€şe g‰re, daha uzun yıllar s€rg€n m€ddetince - b‰yle somurtup herkese nefretle yan yan bakmaya karar vermişlerdi. B€t€n bu tarif ettiklerimi, yeni hayatımın kasvetli ilk g€n€nde, is ve duman, k€f€r, tarif edilmez hayasızlık, bozuk bir hava, pıranga şıngırtısı, arsızca kahkahalar arasında100 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR belli belirsiz fark edebiliyordum. Ranzaya, kuru tahta €zerine uzandım. Başımın altına da elbisemi koydum. Hen€z yatağım yoktu. „zerime gocuğumu ‚ektim. Ama bu ilk g€n€n dehşet verici, beklenilmedik izleri beni o derece hırpalamış, bitkin d€ş€rm€şt€ ki, uzun zaman g‰zlerimi kapıyamadım. Artık yeni hayatım başlıyordu. Hi‚ tahmin etmediğim, hi‚ aklıma gelini-yen neler bekliyordu beni kim bilir... BİRİNCİ AY Hapishaneye gelişimden €‚ g€n sonra, işbaşı yap-ma emrini aldım, i‚inde yaşadığım acayip duruma g‰re o g€n olup bitenler pek de olağan€st€ sayılmaz. Bununla beraber, hizmete başladığım bu ilk g€n, benim hi‚ hatırımdan ‚ıkmaz. O zamanlar, daha benim i‚in her şey yeni olduğundan aşırı bir merakla incelemelerime devam ediyordum. İlk €‚ g€n€ pek sıkıntılı ge‚irdim. İkide bir, kendi kendime: "İşte burada daha yıllarca kalmak zorundayım; işte şimdi, hi‚ istemiye-rek, kederler i‚inde bulunduğum bu k‰şeden yıllar sonra ayrılırken belki de burayı arıyacağım..." diyordum. İ‚imde yaramı boyunca kurcalayıp verdiği acıdan zevk alma ihtiyacı vardı. FelŒketimin bu derece b€y€k olduğunu g‰rd€k‚e Œdeta zevk duyuyorum. Yılların beni bu k‰şeyi de arıyacak hale d€ş€rmesi ihtimalinden dehşet duyuyorum. İnsanın, ne derece b€y€k olursa olsun, her t€rl€ felŒkete alışıvermesi, €rk€t€yordu beni... Ama b€t€n bunlar şimdiden d€ş€n€lecek şeyler değildi. Şimdi ise, etrafımda her şey aykırı her ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 101 şey korkunƒtu. Belki de her şey bˆyle değildi de bana ˆyle geliyordu. Mahpus arkadaşlarımın beni vahşice-bir merakla seyretmeleri, muhitlerinde birdenbire t„-riyen bir asilzade acemiye gˆsterdikleri bazan nefrete varan aşırı sertlik, beni o derece hırpaladı ki, bir an ˆnce ise başlamak istiyordum. Hiƒ olmazsa durumumun b„t„n feciliğini bir an ˆnce ˆğrenir, herkesin yaşayışına ayak uydurmaya ƒalışırdım. Tabii, o sıralarda pek aƒık olan birƒok şeyi, durumun b„t„n kˆt„l„ğ„ne rağmen memnunluk verebilecek bazı olayları, bir t„rl„ fark edemiyordum. Bununla beraber, rasladığım birkaƒ ilgi ƒekici ve sevimli y„z, bana bu ilk „ƒ g„nde bile epey kuvvet vermişti. En ƒok yakınlık gˆsteren Akim Akimiƒ'ti. Ama diğer mahpusların somurtkan, kinci suratları arasında da birkaƒ iyi, birkaƒ neşeli y„z seƒebildim. Kendimi avutmak iƒin: "İşte her yerdeki gibi, burada da kˆt„ insanların yanında iyileri de bulunuyor... diye d„ş„nd„m. Kim bilir, belki bunlar da diğer insanlardan, yani hapishane duvarları dışındaki-lerden pek fena değildirler..." Bir yandan bˆyle d„ş„n„yor, bir yandan da d„ş„ncemde yanıldığımı sanarak başımı sallıyordum. Halbuki Yarabbim! Bu tahminimde ne kadar da haklıymışım... Kışlamızda, kendini ancak yıllar sonra tam m‹-nasiyle anlıyabildiğim bir mahpus arkadaşım vardı. S„rg„n hayatım boyunca hep beraber, hep yanyanay-dık. Bu mahpus, Suşilov'du, Biraz ˆnce, diğer insanlardan daha fena olmıyan mahpuslardan sˆz aƒınca hemen o hatırıma geldi. Bana hizmet ediyordu. Ondan başka bir hizmetk‹rım daha vardı. Bu, Akim Akimiƒ'-in bana ƒok eskiden tavsiye ettiği Osip adlı bir mah-102 …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR pustu. Osip bana, mahpuslar iƒin ƒıkan yemeği yiyemediğim iƒin ve durumum elverişli olursa, ayda otuz kopek karşılığında her g„n ayrı yemek yapacaktı. İki mutfağımız iƒin l„zumlu dˆrt ahƒı mahpuslar arasından seƒilirdi. Ama seƒilenler, isterlerse bu vazifeyi kabul etmiyebilirlerdi, etseler de istedikleri zaman işten ƒekilebilirlerdi. Osip, işte bu dˆrt ahƒının biriydi. Ahƒılar işe gitmezlerdi. Vazifeleri, ekmek, yemek pişirmekten ibaretti. Mahpuslar arasında onlara "stri-yapka" (ahƒı kadın) denirdi. Bunu, ahƒıları k„ƒ„k gˆrd„klerinden değil, kendilerine gˆre hoş bir şaka yapmış olmak iƒin sˆylerlerdi. Zaten mutfağa ayrılanlar akıllı, az ƒok namuslu insanlardı. Bunun iƒin ahƒılarımızın da bu şakaya aldırdıkları yoktu. Osip, hemen hemen her zaman ahƒı seƒilirdi. Bˆylelikle arka arkaya birkaƒ yıl alıcılık etti. Bazan, canı ƒok sıkılır da şarap kaƒakƒılığı etmek arzusu pek şiddetlenirse, bir m„ddet iƒin işini bırakırdı. S„rg„ne kaƒakƒılık suƒiyle geldiği halde eşi az bulunur namuslu, ahl‹klı bir adamdı. Nedense, sopadan m„thiş korkardı. Sakın, sessiz, herkesle tatlı tatlı konuşur, hiƒ kimseyle hiƒbir zaman kavga etmezdi. Ama b„t„n korkaklığına rağmen, eski mesleğine karşı duyduğu ihtiras y„z„nden, şarap kaƒakƒılığından bir t„rl„ vazgeƒemiyordu. Osip de, diğer ahƒılar gibi şarap satardı, ama korkaklığı y„z„nden işi, başkaları, mesel‹ Gazin kadar geniş ˆlƒ„de değildi. Osip'le benim aram ƒok iyiydi. Yemeğimi kendim temin ediyordum ama bu, bana pek pahalıya malolmuyordu. Yemek masrafım, ayda bir g„m„ş rubleyi geƒmezdi. Ekmeğim, hapishane ekmeğiydi; arada pekƒok acıkınca, verilen ƒorbadan iƒerdim. Ama …L† BİR EVDEN H‡TIRAI.AR 103 sonraları sƒi denilen ƒorbaya karşı duyduğum tiksinti geƒti. Osip her g„n benim iƒin bir funt et aldırır-dı Kışın etin funt'u 20 paraydı. Et almaya ƒarşıya her kışlanın kendi mal•l„ giderdi. Bunlar, ƒarşı pazardan, mahpusların g„nl„k ihtiyaƒlarını, gayet az bir bahşiş mukabilinde tedarik ederlerdi. Bunu kendi rahatları iƒin yaparlardı. Yoksa hapishanede kimsenin kendilerim rahat bırakmıyacağını bilirlerdi. Bˆylelikle mal•ller vasıtasiyle hapishanede şarap bir yana, t„t„n, yerli ƒay, et, kalaƒ v. s. gibi birƒok . şey kolayca bulunuyordu. Şarabın, mal•ller kanaliyle teminine zaten kalkışılmazdı. Bununla beraber, hapishaneye giren şaraptan arada bir onlara da sunulurdu. Osip, birkaƒ yıl bana sadece her g„n bir parƒa et kızartması verirdi. Artık, bu etin nasıl kızartıldığını Allah bilir. Ama. işin asıl ‰nemli tarafı, bu birka‚ yıl i‚inde Osip'le hemen hemen bir kere bile ş‰yle uzunca konuşmamış ol-mamızdı. ‡ok defa onunla konulmaya başlardım; fakat Osip bir t€rl€ konuşmamızı devam ettirmeği beceremezdi. Ya birdenbire aptal aptal sırıtıverir, ya da sadece bir evet veya hayır'la, konuşmayı keserdi. İnsanın, bu yedi yaşındaki Herk€l'€ garip bulmaması m€mk€n değildi. Bana yardım edenlerden Osip'ten başka,bir de Suşilov vardı. Onu ne ‚ağırmış, ne de aramıştım. Kendisi beni buldu, bana bağlandı. HattŒ bunun nasıl olduğunu da hatırlıyamıyorum. Hizmetimi g‰rmeğe ‚amaşırımı yıkamakla başlamıştı. Kışlanın arkasında b€y€k bir bulaşık ‚ukuru kazılmıştı. İşte bu ‚ukurun €st€nde, beylik teknelerde mahpusların ‚amaşırı yıkanırdı. Suşilov, bundan başka, g‰nl€m€ kazanmak i‚in104 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR bin t€rl€ işime koşuyordu. ‡ayımı kaynatıyor, ceketimi tamire g‰t€r€yor, ayda d‰rt defa kunduramı cilalıyor, buna benzer daha bir‚ok faydalı işler g‰r€yordu. Hizmetime b€y€k bir gayretle, telŒşla, işi başından aşmış bir tavırla koşardı. Kısacası yaşayışını hayatıma uydurmuş, her t€rl€ işimden sorumlu gibiydi. M€şterek hayatımızı o derece benimsemişti ki: — Şu kadar g‰mleğiniz var... Ceketiniz yırtıldı ilh... demezdi de: — Bizde şu kadar g‰mlek var... Ceketimiz yırtıldı... diye konuşurdu. Her zaman g‰z€m€n i‚ine bakar, galiba, bunu hayatında biricik ‰dev sayardı. Hi‚bir sanat — mahpusların dediği gibi — zanaat sahibi değildi, •htimal-ki elindeki birka‚ k‰peği yalnızca benden sağlamıştı. Hizmetlerini, durumumun elverdiği ‰l‚€de, yani, hayli az bir parayla ‰d€yordum. Bununla beraber, Suşilov, hi‚bir zaman itiraz etmez, daima memnun kalırdı. O, bir kimsenin hizmetinde olmadan yapamazdı. Efendi. olarak beni se‚mesinin sebebi ise, benim başkalarına, bakarak daha nazik ve hizmetin takdirinde daha Œdil olduğumu g‰rd€ğ€ndendi. Suşilov da, hi‚bir zaman zenginleşip vaziyetini d€zeltmiyenlerdendi. O da, geceleri beş g€m€ş k‰pek karşılığında kışlanın dehlizinde, soğuktan tir tir titriyerek "meydan" lar bekle-yip vazifesinde kusur yaptık‚a hatasını sırtiyle ‰diyenlerdendi. B‰ylelerinden, daha ‰nce, ayrıca bahsetmiştim. Suşilov gibilerin asıl vasfı, her vakit, her yerde, hemen hemen herkesin ‰n€nde kendilerini k€‚€ltmek, umumi işlerde ikinci bile değil, €‚€nc€ derecede kalƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 105 maktır. Yaratılışları bunu gerektiriyordu. Suşilov pek zavallı bir adamcağızdı. Sessiz, boynu b€k€k, hattŒ her zaman dayak yemiş gibi bir hali vardı. Halbuki aramızda kimse ona el kaldırmazdı. Ondaki bu ezilip b€z€lme de yaradılıştandı. Nedense ona her zaman acırdım; i‚imden bir merhamet duymadan bakamazdım ona... Ama bunun sebebini, kendim de bilemiyordum. Onunla da doğru d€r€st konuşmak m€mk€n değildi. Ağır bir iş saydığı konuşmayı bir t€rl€ becere-miyordu. Ancak birka‚ kelimelik konuşmamızın sonunda ona bir vazife verir ya da bir yere yollarsam, o zaman canlanır, neşeleniverirdi. Suşilov'un hizmetime koşmaktan sevin‚ duyduğuna artık iyice kanaat getirmiştim. Ne uzun ne kısa, ne g€zel ne ‚irkin, ne gen‚ ne de ihtiyar, biraz ‚opur ve olduk‚a sarışın bir adamdı. Kendisi i‚in a‚ık, kesin bir bilgim yok. Yalnız tahminlerime g‰re, Sirotkin ve arkadaşları soyandandı, eminim ki, bu ahlŒksızlığı sadece şaşkınlığından ve hımbıllığından yapıyordu. Mahpuslar, bazan Suşilov'la alay ederlerdi. Hele onun, kafile Sibirya'ya gelirken yolda sadece bir mintanla bir g€m€ş ruble karşılığında başkasının yerine ge‚mesine pek takılırlardı. Başkasının yerine ge‚mek, yerine ge‚ilen kimsenin h€viyetine girerek onun alınyazısını kendi alınyazısı saymak demektir. Bu, pek garip, pek imkŒnsız da g‰r€nse doğrudur. Bu d€zen, benim zamanımda bile Sibirya'ya s€r€len mahpuslar arasında birtakım belli, gelenekleşmiş şartlar g‰zetilerek devam: ettiriliyordu. ƒnceleri, b‰yle bir şeyin yapılabileceğine bir t€rl€ aklım yatmıyordu. Nihayet, g‰rd€klerim karşısında inanmak zorunda kaldım. 106 …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR Bakınız bu nasıl olur: Sibirya'ya sevk edilen mahpuslar, tek bir kafile halindedirler Bunların cezaları t„rl„ t„rl„d„r. Kimi ağır hapse, kimi fabrikada ƒalışmaya, kimi de doğruca s„rg„ne mahk•m edilmiştir. Bununla beraber hepsi birlikte sevk edilirler. Yol-da, mesel‹, Perm eyaletine gelince, s„rg„nlerden biri başkasının yerine geƒmek ister. Adam ˆld„rmeden veya başka ağır bir suƒtan h„k„m giymiş olan, diyelim ki, Mihaylov'un, uzun yıllar s„rg„nde ˆm„r ƒ„r„tmek işine gelmiyor. Kendisi, aƒık gˆz, bu işte pişmiş, tecr„beli herifin biridir. Kafilesinde, daha hafif cezalı şaşkın, kendi halinde bir mahk•mu gˆz„ne kestirir. Bˆyle birinin cezasına, yani fabrika veya kısa m„ddetli s„rg„ne ve hatt‹ yine m„ddeti az olan ağır hizmete bile ƒoktan razıdır. Nihayet, işte karşısında bir Su-şilov, bir m„lk sahibinin uşaklarındandır; cezası da sadece s„rg„nd„r. Suşilov gibilerinde para denilen şeyi aramak doğru olmaz, cepleri tamtakır boyuna y„r„rler. Bin beş y„z verstlik yol onu bitirdiği, verilen yiyeceklerle yan aƒ yan tok durumda olduğu, şunun bunun hizmetine yok pahasına koşmaktan bezdiği halde, gene y„r„r durur. Mihaylov, Suşilov'la konuşmaya başlar. …nce ahbap, sonra da arkadaş olurlar. Nihayet menzilin birinde Mihaylov, Suşilov'a şarap sunar, sonra da ona kendi yerine geƒmesini teklif eder. — Ben de, der, s„rg„ne gidiyorum; ama bildiğin s„rg„ne değil: şu "ayrı bˆl„me" e ayrıldım. Gerƒi o da s„rg„n, ama "ayrı" olduğuna gˆre, herhalde orası daha iyi olacak... …L† BŽR EVDEN HATIRALAR 107 Petersburg'daki bazı b„y„k ‹mirlerin bile bu ayrı bˆl„m hakkındaki bilgileri pek azdı. Neresi olduğu tam olarak bilmemekle beraber, Sibirya'nın ancak yetmiş kadar mahpus bulunan tenha bir kˆşesiydi. Sibirya'da eskimiş, burasını iyi bilen bazı kimselerle karşılaşmıştım. Onlar bile, "ayrı bˆl„m" diye bir şeyin varlı-ğını ilk defa benden duyuyorlardı. Ceza kanununda bunun „zerine ancak beş altı satır vardır. "Sibirya'da en ağır hizmete mahk•m olanlar iƒin bir yer kuruluncaya kadar fil‹n hapishane nezdinde en ˆnemli mahk•mlar iƒin, bir ayrı bˆl„m bulunacaktır." Bu bˆl„m„n mahpusları bile, orada ne kadar zaman yatacaklarım bilmezlerdi. Kanunda da m„ddet „zerine bir kayıt yoktu. "En ağır hizmete mahk•mlar iƒin bir yer kuruluncaya kadar..." denmişti; ˆ kadar... Bu da, doğrudan doğruya, bu şekil suƒluların s„rg„nde temelleşmesinden başka bir şey değildi. Şu halde, ne Suşilov'un ne de b„t„n kafilenin, hatt‹ .bizzat oraya s„r„len Mihaylov'un bile ayrı bˆl„m hakkında en ufak bilgisi olmaması tabii idi. Ama, ƒok ağır suƒu y„z„nden şimdiye kadar „ƒ dˆrt bin verst gibi uzun bir yol y„r„yen Mihaylov, ayrı bˆl„m„n nasıl bir yer olacağını tahmin edebilirdi belki. Elbette ki, onu gˆnderdikleri yer ˆyle ahım şahım bir şey olmıyacaktı... Halbuki Suşilov sadece s„rg„ne gidiyordu. Bundan daha iyi bir fırsat olamazdı. — Sen benim yerime geƒer misin, Suşilov? Suşilov ƒakır keyif; zaten de saf, iyi kalbli... Ona yakınlık gˆsteren Mihaylov'a karşı ş„kran ve minnet duyduğu iƒin bu teklifi reddetmeğe cesaret edemiyor. Hem de kafile arkadaşlarından bˆyle bir mahk•mun108 …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR bir diğerinin yerine geƒtiğim işitmiştir. Bununla beraber, bu teklifte olağan„st„, yapılmıyacak bir şey yoktur. Anlaşıyorlar. Vicdansız Mihaylov da, aşırı saflığından faydalanarak sadece bu kırmızı mintanla bir g„m„ş ruble karşılığında Suşilov'un h„viyetine sahipleniyor ve bunları hemen tanıklar yanında ona, Suşi-lov'a, teslim ediyor. Ertesi g„n Suşilov artık sarhoş değildir. Ama onu yine iƒirirler. Zaten reddedecek halde değildir ki... G„m„ş rubleyi de, kırmızı mintanı da satıp, eline geƒen parayı iƒkiye vermişti. Razı değilse, parayı geri versin bakalım. Ama zavallı Suşilov koca g„m„ş rubleyi nereden bulup da versin?... Hem anlaşmayı bozup hem de parayı vermemeğe kalkışsa, derhal etrafın tehditleri yağmaya başlar ve bu hususta onlar son derece titizdirler. Verilen sˆz mutlaka tutulmalıdır. Bunu sağlamaya b„t„n g€‚leriyle gayret ederler. Rahat vermezler, bayıltıncaya kadar d‰verler ve hattŒ ‰ld€r€rler bile... En azından, m€thiş bir korku ve dehşet verirler. Ger‚ekten, mahk‘mlar topluluğu bu işte tek bir defa hoşg‰r€r davransa, bu biribirinin yerine ge‚me d€zeni k‰k€nden ortadan kalkardı. Mahk‘mlar bunu kendi ortak dŒvaları olarak benimsemelerdi, verilmiş bir s‰z€ tutulmaması, yahut parayı aldıktan sonra bir pazarlığın bozulması halinde kime şikŒyet edilebilirdi? işte şimdi Suşilov'un kafilesinde onun Mihaylov'la olan mukavelesini korumaya azmettiği g‰r€l€yor. Nihayet Suşilov, yalvarsa da, yakarsa da, para etmiyece-ğini g‰r€nce, sessizce katlanma kararını veriyor. Keyfiyetten b€t€n kafile haberdar ediliyor. Bazı gereken kimselere hediye verilip i‚ki ziyafetleri ihmal edilmiƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 109 yor. Tabiidir ki, b‰ylelerine, bilmem hangi cehennemin dibine gidenin Mihaylov veya Şuşilov olması vızgelir; hele şarabı i‚ip t€rl€ ikram g‰rd€kten sonra. Onlar-dan istenen sadece, susmaktır. Bundan sonra ilk menzilde yapılan yoklamada, sıra Mihaylov'a gelir: — Mihaylov! Suşilov: — Benim!... diye seslenir. — Suşilov! Bu defa Mihaylov bağırır: — Benim! ve yola devam ederler. Her şey olmuş bitmiştir. Bunu artık kimse ağzına bile almaz. Tobolsk'ta mahk‘mları sınıflara ayırırlar. "Mihaylov" serbest s€rg€ne ayrılır. "Suşilov" ise, ‚ifte ‚ifte muhafızlar arasında ayrı b‰l€me yollanır. Bundan b‰yle de en ufak itirazın yeri yoktur. Hem de nasıl ispat edilebilir?... B‰yle bir dŒva kim bilir ka‚ yıl s€rer? Sonunda ne ‚ıkar? Ya tanıklar nerede?... Olsalar bile, inkŒr edeceklerdir. B‰ylece Suşilov bir g€m€ş rubleyle kırmızı mintan karşılığında "ayrı b‰l€me'' geldi. Mahpuslar Suşilov'la alay ederlerdi. Boş bulunup, hafif bir cezayı ağıriyle değiştirmek suretiyle avlanan enayileri pek aşağılık g‰rd€kleri halde, Suşilov'la bu y€zden alay etmiyorlardı. Onları asıl g€ld€ren, Suşi-lov'un b€t€n bu zahmete yalnızca bir kırmızı mintanla bir g€m€ş ruble hatırına katlanmış olmasıydı. ‡€n-k€ kendi h€viyetini başkasının almasına razı olanlar bunu, daima b€y€k bir €cret karşılığında yaparlardı. HattŒ birka‚ on rubleliğe ‚ıkanlar da bulunurdu. Tabii bu para o şartlar altında k€‚€msenecek bir mikdar110 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR değildir. Her şeye rağmen Suşilov o kadar sessiz, o kadar silik ve herkes‚e ‰nemsiz sayılırdı ki, mahpuslar onunla alay etmekten pek zevk almazlardı. Suşilov'la birka‚ yıl gibi hayli uzun bir zamanı beraber ge‚irdik. Bana gitgide daha fazla bağlandı. Bunun farkında olmamam m€mk€n değildi. ‡€nk€ ben-de ona ‚ok alışmıştım. Ama bir g€n,- -bu y€zden kendimi asla affedemiyeceğim - Suşilov, ondan istediğim bir hizmeti yapmadığı i‚in kendisini azarladım. Bununla beraber benden o işi yapması i‚in bir milyar para almıştı. Kızarak, acı s‰zler s‰ylemek kalbsizliğinde bulundum : — Parayı almağı biliyorsun, ama işe gelince yok... dedim. Suşilov hi‚ cevap vermedi. G‰nderdiğim .yere koştu, işimi yaptı. LŒkin o g€nden sonra birdenbire pek kederli, canı sıkkın bir hal aldı. İki g€n b‰yle ge‚ti. Bu halin ona s‰ylediğim s‰zler y€z€nden geldiğine ihtimal vermiyor, bunu, Anton Vasilyev adında bir mahpusun kendisini k€‚€k bir bor‚ y€z€nden sıkıştırmasına veriyordum. "Her halde parası yok, benden de istemeğe cesaret edemiyor..." diye d€ş€n€yordum. „‚€nc€ g€n ona: — Suşilov, dedim. Galiba Anton Vasilyev i‚in benden para istiyecektin. Al. Ranzada oturuyordum. O da, yanımda, ayaktaydı. Para vermeme, zor durumda bulunduğunu anladığıma şaşırmıştı. ‡€nk€, kendi fikrince, son zamanda benden fazlasiyle para almış, daha vereceğimi hi‚ ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 111 €midetmemişti. İlkin uzattığım paraya, sonra bana baktı, birdenbire başını ‚evirdi, dışarı ‚ıktı. Bu hal beni hayrete d€ş€rd€. Peşinden gittim, onu kışlaların arkasında buldum. Hapishanenin duvarı yanında, y€z€ duvara d‰n€k duruyordu. Duvara eliyle dayanmış, y€z€n€ de tahtalara yapıştırmıştı. — Nen var Suşilov? diye sordum. Y€z€me takmıyordu. Neredeyse ağlıyacaktı. Şaşırdım. Beri yana bakmaya ‚alışarak, kısık sesle: — Aleksandr Petrovi‚... ben... size... para i‚in... para i‚in zannediyorsunuz,... Ben... ben... eeh!... €ye kekeledi. Yine duvara d‰nd€ ve o kadar hızla d‰nd€ kı. alnı tahtaya ‚arptı, hı‚kıra hı‚kıra ağlamaya başladı. S€rg€nde ağlıyan bir adamı ilk defa g‰r€yordum. Suşilov'u g€‚l€kle avutabildim. O g€nden beri, daha fazlasına bilmem imkŒn var mıydı ama, daha b€y€k bir gayretle bana hizmet etmeğe, beni "g‰zetmeğe" başladı. Ama ‚ok g€‚l€kle sezilebilecek bazı hallerinden, s‰ylediğim o acı s‰zleri hi‚bir zaman affetmediğini anlamıştım. Bununla beraber başkaları onunla alay ediyorlar, onu her fırsatta hırpalıyorlar, sırası gelince de, iyice paylıyorlardı. Buna rağmen Suşilov onlarla canciğerdi; hi‚bir zaman g€cenmiyordu onlara... Evet, bir adamı uzun yıllar beraber bulunduktan sonra bile anlamak ‚ok g€‚ oluyor. İşte bunun i‚indir ki, ilk zamanlar etrafımı, sonraları olduğu gibi, ger‚ek haliyle g‰rememiştim. Yine bunun i‚indir ki, her şeyi doyulmaz bir dikkat ve merakla tetkik ettiğim halde, burnumun ucunu g‰rememiştim. Tabiidir ki, ilk zamanda meşgul olduğum, beni etkileyen oylarla ancak pek belli başlı olanlardı. On-112 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR lar da, belki o sıradaki g‰r€şlerim doğru olmadığın-dan i‚imde €mitsizlik, keder uyandırıyorlardı. Bura, benden biraz ‰nce hapishaneye gelen mahpus A. ile karşılaşmamı misal olarak g‰stereceğim. A. ile daha hapishaneye varmadan ‰nce de karşılaşacağımı biliyordum. Bu adam, s€rg€nde ge‚irdiğim ilk ve en ‚etin g€nlerimi bir kat daha g€‚leştirmiş, ıstıraplarımı son derece artırmıştı. Ondan bahsetmeden ge‚emiyeceğim. Bir insanın ne dereceye kadar d€ş€p al‚alabilece-ği; €zerinde pek iyi g‰r€len A., zahmet ‚ekmeden ve nedamet duymadan i‚teki b€t€n ahlŒk duygularını ‰l-d€rebilmenin en canlı ‰rneğiydi. Kendisi bir asılzadeydi. Mevki komutanımız binbaşıya hapishanede olanı biteni curnal etmesinden, binbaşının emireri Fedka ile arkadaşlığından daha ‰nce bahsetmiştim. HikŒyesi kısaca şuydu. Hi‚bir okulu bitirmemişti. AhlŒksızlığını, sefih hareketlerini hoş g‰rmiyen ailesiyle arası a‚ılmış; Moskova'dan Petersburg'a ge‚miş. Petersburg pastahanesinde ve Meş‚anskaya'lardaki1 eğlence yerlerinde o derece d€şm€ş ki, hayli zeki olan bu ‚ocuk, ‚ılgınca, mŒnŒsız bir işe atılmış: al‚ak‚a bir curnalcı-lığa karar vermiş. †di; ahlŒka uymıyan hırslarını tatmin edebilmek i‚in haksız yere on kişinin kanına girmiş. Ama mesele ‚abucak anlaşılmış. A. yı yakalamış-lar. Su‚suz kimseleri ihbar edip bir dolap ‚evirmek istediği anlaşılarak on yıl m€ddetle Sibirya'ya, hapishanemize, g‰nderilmiş. Hen€z ‚ok gen‚ti. Hayat onan i‚in hen€z başlıyor denebilirdi. Hayatındaki bu m€t1 Meş‚anskaya sokakları, Petersburg'da eğlence yerlerinin bulunduğu €‚ sokak. ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 113 hiş değişiklik onda bir m€cadele, bir isyan duygusu uyandırmalıydı. Halbuki A., hayatının aldığı bu yeni. şekle sıkılmadan, miskince razı oldu. İsyan duymadı. ‡alışma mecburiyetinden, pastahanelerle €‚ Meş‚anskaya sokağından ayrılışından başka hi‚bir şey keder-lendirmemişti onu... HattŒ ".S€rg€n" adım, rezalet ve al‚aklıklarını yapmak, daha kolayca başarabilmek i‚in uygun bir vasıta saydı. Mademki "S€rg€n" damgası-nı yemişsin, artık her t€rl€ ahlŒksızlığı yapabilirsin, Artık ayıp, filŒn kalmamıştır. İşte A., tamamiyle b‰yle d€ş€n€yordu. Bu ‚irkef yaratığın mevcudiyetini 1a-ima tabiatın bir hatası saymışımdır. Ben, korkun‚ ka-atiller, ahlŒk d€şk€nleri, astığı astık, kestiği kestik: caniler arasında da epey budundum. Bununla beraber hi‚birinde A. daki adiliğe, en k€stah‚a hayasızlığa,, tam bir al‚aklığa raslamadım. Yine bizde, asilzadelerden bir baba kaatili vardı. Ondan daha ‰nce de bahsetmiştim. Tavır ve hallerinden, onun bile A. dan daha; insan olduğuna kanaat getirmiştim. Hapishane hayatım, boyunca A., g‰z€mde, dişi, midesi olan, en kaba en hayvanca zevklere doymak bilmez arzu ile bağlı bir et k€l‚esi idi. Zevklerini gidermek i‚in kılı kıpırdamadan insan doğrıyabilecek tabiattaydı. Yeter ki, yaptığı-‰rtbas edilsin, herhangi bir sızıltı olmasın. B€t€n bunları hi‚ b€y€ltmeden s‰yl€yorum. A. nın ‰yle i‚ine gir-mişimdir ki... O, bir insanın maddiliğinin, her t€rl€ kanun ve kaideyi hi‚e sayarak, ne dereceye kadar frenlenemiyeceğinin en iyi misaliydi. Hele onun şu daim• alaycı sırıtışından ‰yle nefret ederdim ki!... Bu; bir ucube, i‚ Œlemi, Quasimodo'nun y€z€ kadar ‚irkin, bir yaratıktı. Ama b€t€n bu k‰t€ tarafları yanında.114 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR A. kurnaz, zeki, g€zel, hattŒ biraz okumuş, bir‚ok alanlarda istidat sahibiydi. Hayır! Yangın, taun, kıtlık, b‰yle bir adamın toplumda bulunmasından daha iyidir. Daha ‰nce de s‰ylediğim gibi, bazı mahk‘mlar hapishanede o derece al‚almışlardı ki, ortalık casus ve m€zevvir dolu olduğu halde, diğer mahpuslar buna hi‚ ses ‚ıkarmıyorlardı. Tam tersine, A. ile herkes dosttu ve onunla gayet iyi ge‚iniyorlardı. Hele sarhoş binbaşımızın kendisine savurduğu iltifatlar b€t€n mahpusların g‰zlerinde A. nın ‰nemini, değerini bir kat daha artırmaktaydı. Aynı zamanda, A. binbaşını, kendisinin iyi resim yaptığına inandırmıştı. (Mahpuslara da, kendini hassas alayı teğmenlerinden diye tanıtmıştı) . Binbaşı, A. yı evinde ‚alıştırmak €zere ‚ağırttı. Bunu tabii, portresini yaptırmak i‚in istemişti, işte A., orada binbaşının emireri Fedka ile ahpap oldu. Fedka'nın Œdeta efendisini avucunda tutmasının hapis-hane hayatının gidişi €zerinde son derece b€y€k etkisi vardı. Sarhoş zamanlarında binbaşı tarafından "casus, fitneci" diye k€‚€k g‰r€lmesine rağmen, A, yine onun emri ile boyuna bizleri g‰zetleyip efendisine fitlemekten geri durmazdı. ‡ok defa dayak ve k€f€r faslından sonra binbaşı, sandalyeye oturur, A. ya portresini yapmaya devam etmesini emrederdi. Binbaşımız, galiba, A. yı, adını duymuş olduğu Br€lov1 kadar €nl€ bir ressam sanıyordu. Buna rağmen, kendisinde onu tokatlama hakkını g‰r€yordu. ‡€nk€ "Br€lov'dan da ŒlŒ ressam olsan mademki sen, s€rg€n mahk‘mu; ben de senin Œmirinim, o halde keyfim ne isterse, onu Meşhur bir Rus ressamı. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 115 yapabilirim!..." diye d€ş€n€rd€. Bundan başka, A. ya ‚izmelerini ‚ıkarttıran ve yatak odasındaki gece kullanılan birtakım kaplarını temizlettiren binbaşı, bu. adamın b€y€k bir sanatkŒr olduğu d€ş€ncesinden uzun zaman vazge‚memişti. Portre €zerindeki ‚alışma ise uzadık‚a uzuyor, aşağı yukarı bir yıldan beri s€r€yordu. Nihayet binbaşı, aldatıldığının farkına vardı. Resmin bitmek ş‰yle dursun, g€nden g€ne kendisinden tamamiyle farklı hale geldiğini g‰r€nce, dehşetli kızdı, ressamı d‰vd€, ceza olarak da, hapishanenin en kaba işlerine g‰nderdi. A., fena halde m€teessir olmuştu. İşsiz ge‚en g€nleri, binbaşının sofrasındaki artıklardan faydalanmayı, dostu Fedka'yı ve binbaşının mutfağında ge‚irdikleri eğlenceli saatleri pek arıyordu, Binbaşıyla A. nın ilgisinin kesilmesiyle, artık. A. nın binbaşıya boyuna fitlediği M. de biraz rahat y€z€ g‰rebilecekti. Bu fitlemenin sebebine gelince, A. nın hapishaneye gelişi sırasında M. mahpuslarla d€ş€p kalkmadan ka‚ınıyor, onlara korku ve tiksinti ile bakıyordu, O sıralarda kendisinde zerre kadar iyimserlik yoktu. Mahpuslar da ona aynı nefretle mukabele ediyorlardı. Umumiyetle, M. gibi insanlar i‚in hapishane hayatı, pek fecidir. M., A. nın hapishaneye geliş sebebini bilmiyordu. A. ise, M. nin i‚ini kolayca okuduğundan, onu, s€r€lmesinin sebebinin curnalcılıkla ilgisi bulunmadığı ve bu sebebin ‰tekinin su‚una yakın bir kabahat olduğu €zerinde g€‚l€k ‚ekmeden kandırabıldi. M., kendi ayarında bir arkadaş, bir dost bulunduğuna, ‚ok sevinmişti. Ona b€t€n kalbiyle bağlandı. S€rg€n€n ilk g€nlerinin, A. i‚in ‚ok ıstıraplı olacağını d€ş€nerek, onu teselli etti. Cebinde son kalan parayı.116 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR verdi; yemeğini, en l€zumlu eşyasını paylaştı onunla... Ama A., M. as•l olduğu, her t€rl€ adilik ve al‚aklıktan tiskindiği, kısacası, kendine benzemediği i‚in, ondan nefret etti. M., ‰nceki konuşmaları sırasında ona, hapishane ve binbaşı hakkında ne s‰ylediyse, ilk fırsatta •olduğu gibi binbaşıya anlattı. Bundan sonra binbaşı, M. nin d€şmanı kesildi. Onu elinden geldiği kadar -ezip hırpalamaya başladı. Kale kumandanının n€fuzu olmasaydı, M., mutlak bir felŒkete kurban gidecekti. A., adiliği ortaya ‚ıktıktan sonra, M. nin karşısında hi‚bir mahcubiyet duymadı. BilŒkis, karşılaştıkları zaman y€z€ne alayla bakmaktan pek hoşlanırdı. Yap-maktan zevk aldığı bu hareketi M. birka‚ kere bana g‰stermişti. Al‚ak kerata, bir g€n, bir mahpusla bir-likte ve muhafızla uyuşarak ka‚mıştı. Ama, bu ka‚ışı başka zaman anlatalım. A., ilk zamanlar, hikŒyesini bilmediğimi sanarak, bana da yaltaklanmaya başla-mıştı. Yine de s‰yl€yorum ki, s€rg€n hayatımın ilk g€nlerini benim i‚in en ‚ekilmez hale getiren oydu. İ‚ine d€şt€ğ€m bu ‚irkeflik ve al‚aklık beni korkutuyordu. Her şeyi, herkesi A. gibi g‰rd€ğ€m i‚in, b€t€n etrafımı iğren‚likle dolu sanıyordum. Ama yanılmış-tım. Hapishanedeki ilk €‚ g€n€m€ m€thiş can sıkıntısı i‚inde, kŒh dolaşmak, kŒh ranzama uzanmakla ge‚ir-dim. Akim Akimi‚'in g‰sterdiği emniyetli bir mahpusa, bana verilen beylik bezden, g‰mlek başına birka‚ metelik vererek g‰mlek diktirdim. Akim Akimi‚ in ısrarı €zerine bir de portatif d‰şek aldım. Bu, ke‚eden, bezle kaplanmış, incecik bir d‰şekti. Bir de yapağiyle ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 117 doldurulmuş ve alışıncaya kadar epey g€‚l€k ‚ektiğim ‚ok sert bir yastık aldım. Akim Akimi‚ bu eşyanın tedarikiyle candan ilgileniyor, hattŒ kendisi de işe karşıyordu. Bana kendi eliyle, mahpuslardan, satın aldığım beylik kumaşla,, eski elbise kırpıntılarından bir de yorgan dikiverdi. M€ddetini doldurmuş beylik eşya mahpusun kendi malı olurdu. Mahpuslar b‰yle eşyaları hi‚ vakit kaybetmeden yine hapishane i‚inde okuturlardı. Ne kadar eski olursa olsun, kendine g‰re bir fiyatla her mala bir alıcı bulunurdu, ilk zamanlarda b€t€n bunlara pek hayret etmiştim. Zaten bu, halk tabakasiyle ilk temasım sayılırdı. Ben de, birdenbire, sanki onlardanmışım gibi, bayağı bir s€rg€n oluvermiştim. İ‚imden, kendimi onlardan saymadığım halde, hi‚ olmazsa Kanun, şekil bakımından Œdetlerimiz, fikirlerimiz, anla-yışlarımız, geleneklerimiz, m€şterek olmalıydı... O derece şaşkınlık i‚indeydim ki, ‰nceleri bildiğim, duyduğum şeylerden bile tamamiyle habersizmişim gibi geliyordu bana... Fakat ger‚eğin etkisi bilinenlerden, duyulanlardan ‚ok daha başka oluyor. MeselŒ, ‰nceleri başkalarının sırtından ‚ıkmış pa‚avraların da eşyadan sayılabileceğine ihtimal verir miydim? Halbuki kendime bunlardan bir de yorgan diktirdim! Mahpusların elbiselerine kullanılan kumaşın cinsini tahmin etmek hayli g€‚t€. İlk zamanlar, askeriyenin kalın y€n kumaşları gibi duruyor, ama biraz eski-yince, Œdeta t€lbent haline geliyordu. Sonra da lime lime par‚alanıyordu. Ger‚i elbise bir yıl i‚in veriliyordu, ama bu kadar bile g€‚ dayanıyordu. ‡€nk€ mahpus ‚alışıp ağır y€kleri taşırken elbiseyi bir hayli118 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR hırpalıyordu. Gene €‚ yıl i‚in verilen gocuklar da bu m€ddet i‚inde hem elbise, hem yorgan, hem de yatak vazifesini g‰r€rd€. Ger‚i bunlar sağlam şeylerdi. Bununla beraber yine de €‚€nc€ yılın, yani gocuğun giyilme m€ddetinin sonuna doğru Œdi bezle yamalanmış gocuklar g‰r€l€rd€. ‡ok eskimiş olanları bile, kırkar g€m€ş k‰peğe atıldı. Daha iyi muhafaza edilmişleri, altmış, yetmiş g€m€ş k‰pek ederdi. S€rg€nde ise, bu epey bir para sayılırdı. Daha ‰nce de s‰ylediğim gibi, hapsanede paranın ayrı bir değeri, kudreti vardı. S€rg€nde, az da olsa, para sahibi birisi, b€sb€t€n parasız olanlardan on kere daha az sıkıntı ‚ekerdi. Halbuki devlet, g‰r€n€şte paraya hi‚ ihtiya‚ hissettirmiyecek derecede her şeyi sağlamıştır. Zaten, bundan ‰t€r€, baştakiler "mahk‘ma bir de para vermenin l€zumsuzluğu" kanaatinde•lirler. Halbuki tekrar ediyorum, eğer mahpusların Bilerinde para elde edilebilmek i‚in hi‚bir imkŒn olma-saydı, her t€rl€ ihtiya‚ları devlet tarafından sağlandığı halde hapishanede ya ‚ıldıracaklar, ya da sinekler gibi miskince ‰l€p gideceklerdi. Belki de, yeniden, g‰r€lmemiş derecede ağır birtakım su‚lar işliyeceklerdi. "Bunun kimisi can sıkıntısından, kimisi de bir an ‰nce idam edilerek yok olmak i‚in veya hi‚ olmazsa, (hatpishanedeki s‰yleyişle) "kaderini değiştirmek" maksadiy-le yapacaklardı. Mahpus, kan ter i‚inde kalıp ‚alışarak veya hırsızlık, dolandırıcılık gibi t€rl€ t€rl€ hileli yollarla elde ettiği parayı hesapsızca bir ‚ocuk m€srifliğiyle harcarsa, bunu, dışardan g‰r€nd€ğ€ gibi, değerini bilmediği i‚in yapmaz. Mahpus parayı kudurmuş bir ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 119 hırsla sever. Ama eğlencelerde, i‚ki Œlemlerinde elin-dekini har vurup harman savurursa, bu, uğrunda, parayı zerre kadar esirgemediği şeyleri, paradan bir derece €st€n tutmasındandır. Şu halde bir mahpus i‚in en kıymetli, paradan da kıymetli olan nedir? — H€rriyet; veya hi‚ olmazsa onun hayali... Mahpuslar, m€thiş hayalci insanlardır. Bu konu €zerindeki bazı şeyleri sonra anlatırım. Şimdi de, sırası gelmişken s‰yleyim: inanır mısınız ki ben, "Şu m€ddetimi doldurayım ondan sonra şunu, bunu yapacağını..." gibi s‰zleri b€y€k bir s€k‘netle soyli-yen yirmi yıla mahk‘m pek ‚ok s€rg€n g‰rd€m. "Mahpus" kelimesi her ne kadar artık o insanın kendi iradesiyle hareket edemiyeceği anlamına gelirse de, bunun, mahpusun kendi parasını istediği gibi sarf -edip etmemesiyle bir ilişiği yoktur. Ne y€z€ne vurulan damgalar, ne pıranga, ne de d€nyayla ilgisini kesen ve onu, kapalı kafes i‚inde, hayvana d‰nd€ren hapishane duvarları, kendisine yasak edilmiş zevkleri tatmasına, şarap almasına, fırsat bulduk‚a, kadınlarla m€nasebetine asla engel olamaz. Her vakit olmasa bile, arada sırada, yakın Œmirlerine, mal‘ller, hattŒ ‚avuşa, para yedirerek, kanun ve disiplin dışı hareketlerine g‰z yummalarını sağlayabilir. Bunu yaptıktan sonra kendisine bir de kabadayılık gelir. Arkadaşla-rına ge‚ici bir zaman i‚in de olsa, olduğundan daha kudretli g‰r€nmek b€y€k bir zevktir onun i‚in... Eğlenirken, ortalığı alt€st edip ‰n€ne geleni pataklama g€c€n€ g‰steren n€mayişler yapar, cebinde parası olmıyan diğer bir mahpus arkadaşının yapmağı hatır ve hayalinden ge‚irmiyeceği bir‚ok şeyi kendisinin ya-120 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR pabileceğine inanır. Bir‚ok mahpusun, i‚medikleri amanda bile kabadayılık, gururluluk taslamaları, aslı olmasa da, kendilerim y€ksek g‰rmeleri belki de bundandır. Arada bir yaptıkları sefahet Œlemlerinde kendine g‰re bir heyecan ve tehlike, tabii hayatla bir ilgi. pekaz da olsa, bir h€rriyet kokusu vardır. insan, h€r-riyeti uğrunda neyini vermez ki! Boğazına ip ge‚irilmiş hangi milyoner bir soluk hava i‚in milyonlarını feda etmez? Bazan, hapishane Œmirlerini hayrete d€ş€ren ş‰yle Takalar olur: birka‚ yıl gayet uslu oturan, hattŒ diğerlerine ‰rnek olan, hal ve hareketi y€z€nden onbaşılığa se‚ilen mahpus, durup dururken, sanki şeytan d€rtm€ş gibi, kafayı ‚ekmiş, ortalığı kasıp kavurmuş ve hattŒ belki de bir cinayet işlemiştir. B€t€n Œmirler şaşkınlık i‚indedirler tabii... Halbuki bu mahk‘mun ezilmiş, sindirilmiş benliğinin isyanından ve k€‚€kl€ye, şerefsizliğe karşı duyduğu nefretle, erkekliğini kaybetmiş bir ruhun baş kaldırışından başka bir şey değildir. Diri olarak g‰m€len, mezarda kendine gelin-ce tabutun kapağını yumruklar, kurtulmaya ‚alışır. Biraz d€ş€nebilse, b€t€n gayretlerinin boşa gideceğini kolayca anlar. Gel gelelim o durumda kimin kafası işliyebilir ki?... Burada bir noktaya daha dokunalım. Mahpusun benliğini korumak i‚in g‰sterdiği her gayret su‚ sayılır Mademki kendisinin bu yoldaki teşebb€s€ ona mubah g‰r€lmemektedir, ‰ halde, işlediği su‚un ağır veya hafif olmasının ne kıymeti olabilir? Eğleniyorsa, ‚ılgıncasına eğlenir; bir k‰t€l€ğe niyetliyse, bunu ‚ekinmeden cinayete kadar vardırır. Bir ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR 121 kere başladıktan sonra artık, tam mŒnasiyle kendini kapıp koyuvermiştir. En iyisi, işin bu safhaya d‰k€lmemesini sağlamaktır. Ama, bunu nasıl başarmalı? VI BiRiNCi AY Hapishaneye geldiğim sırada, biraz param vardı. Elimden alırlar kaygısiyle, €zerimde pekaz para bı-rakmıştım. Ama her ihtimale karşı hapishanede yasak edilmemiş biricik kitabın, İncil cildinin kapağı arasında, birka‚ rublem saklıydı. Bu kitabı, i‚indeki parayla birlikte, Tobolsk mahpusları hediye etmişlerdi. Onar yıldan fazla kaldıklarından artık s€rg€n€n her t€rl€ cefasını k€‚€msiyen bu adamların her bedbahtı kendilerine kardeş sayma Œdetleri vardır. Sibirya'da hemen hemen her zaman ‰yle insanlara raslanır ki, hayatlarının tek gayesi, bahtsızları kardeş‚e korumak, onlara hi‚bir ‚ıkar g‰zetmeksizin ve kendi ‚ocuklarıymış gibi, merhamet, şefkat g‰stermektir. Bunlardan bir tanesiyle nasıl karşılaştığımı anlatmadan ge‚emiyeceğim. Hapishanemizin bulunduğu şehirde, Nastasya İva-novna adında dul bir kadın vardı. Onu ne g‰rm€şt€k, ne de herhangi birimizin onunla tanışıklığı vardı. İş-te bu kadının hayatta sanki s€rg€nlere yardım etmekten başka gayesi yoktu. Hele bizleri pek koruyup g‰- zetirdi. Herhalde aile fertlerinden birinin başından122 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR b‰yle bir felŒket ge‚miş; kendisine en yakın, en aziz kimselerden biri bizimkilere benzer bir su‚ y€z€nden mahk‘m olmuştu. Bu sebepten kadın, bize elinden geleni yapmaktan Œdeta saadet duyardı. Tabii, elinden de pek fazla gelmiyordu: ‚€nk€ kendisi de ‚ok fakirdi. Bununla beraber, hapishane dışında bizi d€ş€nen, bize bağlı olan bir dostumuz olması bize yetiyordu. Bizim i‚in ‰nemli bir‚ok havadisi ondan ‰ğrenebilirdik. Hapishaneden ‚ıkıp bir başka şehre naklederken ona uğradım, kendisiyle tanıştım. Varoşlarda, yakın akrabalarının evinde oturuyordu. Ne ihtiyar, ne de gen‚ti. G€zel sayılmamakla beraber ‚irkin de denemezdi. HattŒ zeki, okumuş olup olmadığı da anlaşılmıyordu. Ancak her hal ve hareketinden sonsuz bir iyilikseverlik, karşısındakini hoşnudetme, avutma, sevindirme arzusu sezilmekleydi. B€t€n bunlar sakin, iyilik dolu bakışlarında g‰r€l€yordu. Evinde, o zamanki, hapishane arkadaşlarımdan biriyle bir akşam ge‚irdik. Kadıncağız g‰z€m€z€n i‚ine bakıyordu. Biz g€ld€k‚e, g€ld€; her s‰ylediğimizi doğru buldu. Nesi varsa ikram etti. Sofrayı ‚ay, yiyecekler ve birtakım tatlılarla donattı. Cebinde binlerce rublesi olsa, buna, sadece, bize ve hapishanedeki arkadaşlarımıza yardım edebileceğinden ‰t€r€ sevineceğine ş€phe yoktu. Vedalaşırken, bize birer tabaka verdi. Bu tabakaları mukavvadan kendisi yapmıştı. (Nasıl yaptığını Allah bilir!) Kutuların €zerini, ilk okul aritmetik kitaplarının kaplarındaki renkli kŒğıtlarla kaplamıştı. (Kim bilir, belki de bu kaplama işi i‚in bir aritmetik ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 123 kitabına kıymıştı). tabakaların, kenarları s€s olarak, yaldızlı, ince bir şeritle ‚evrilmişti. (Bu yaldızlı kŒğıdi da, belki, tabakalarımız i‚in dışardan almıştı) . Hediyeyi verirken ‰z€r diliyormuş gibi, sıkılgan bir tavırla: — Cigara i‚iyorsunuz... Belki işinize yarar... dedi. Duyduğuma, okuduğuma g‰re, başkasına karşı ‚ok b€y€k bir sevgi duymak, biraz da ona karşı ben-cil olmakmış. Ama bu hareketin neresinde bencillik olduğunu, bir t€rl€ g‰remedim doğrusu... Hapishaneye geldiğim zaman fazla param yoktu, ama daha nefes almaya vakit bırakmadan bana başvuranlara para vermiştim, hattŒ kendilerini tanımadığımı, beni aldattıklarını sanarak, ikinci, hattŒ €‚€nc€ defa gelenleri de boş ‚evirmemiştim. Onlara i‚ten g€cenmek yahut kırılmak elimden gelmiyordu. Yalnız şunu a‚ık‚a s‰yleyim ki, budalaca kurnazlıklariyle beni aptal, avanak yerine koyup beşinci defa para ‚ektikten sonra, bir de alay etmeleri doğrusu g€c€me gidiyordu. Mutlaka yalan ve kurnazlıklariyle beni kafese koydukları kanaatindeydiler. Halbuki eminim ki, para vermeyip onları kovsaydım, beni daha ‚ok sayacaklardı. Ama kızdığım halde, istediklerini vermemek elimden gelmiyordu. Kızmamın sebebi de, hareketimin onlara karşı almayı ‰nceden tasarladığım duruma ta-mamiyle aykırı olmasıydı. Bu ‚evrenin, ben•m i‚in yepyeni bir ‚evre olduğunu anlıyor, daha uzun yıllar bu koyu karanlığa nasıl katlanacağımı bir t€rl€ aklım almıyordu. Bununla beraber kendimi alıştırmam gerekti. Ş€phesiz, her şeyden ‰nce her hareketimin sağduyumla vicdanımın emrettiği şekilde olması kara-124 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR rını vermiştim. LŒkin b€t€n bunların nazariyeden ibaret bulunduğunu, ilerde bir‚ok umulmadık hŒdise karşısında bu d€ş€ncelerimin iş alanında bir değeri olmıyacağını pekŒlŒ biliyordum. Bunun i‚indir ki, her ne kadar Akim Akimi‚'in direnmesi €zerine kışlada yerleşme işleriyle biraz oyalanıyorsam da, bir keder gitgide i‚imi kaplıyordu. Bazı g€nler, kışlamızın merdiveni başında oturup işten d‰nen ve hapishane avlusiyle mutfak arasında ağır ağır gidip gelen mahpusları seyrederdim. "ƒl€ bir ev!" diye d€ş€n€rd€m. Mahpuslara dikkatle bakar, y€zlerini, hareketlerini inceliyerek, nasıl insanlar olduklarını, tabiatlarını anlamaya ‚alışırdım. Onlar ‰n€mden, kimi kaşları ‚atık, kimi aşırı derecede neşeli; (bu iki tip hapishanede en ‚ok raslanan, eng‰ze ‚arpan s€rg€n tipleriydi), kimi de ya kavga ederek ya da sadece aralarında konuşarak ge‚ip gidiyorlardı. Bazıları, tek başına, dalgın, yavaş ve ‰l‚€l€ adımlarla, bazıları yorgun, bezgin bir tavırla dolaşıyorlar; bir kısmı da (burada bile!) etrafı k€‚€msediklerini belirten bir azametle, şapkalarını yana yatırmış, gocuklarını omuzlarına asmış, k€stah, alaycı g€l€msemelerle geziniyorlardı. "İşte bundan sonra ister istemez, i‚ersinde bulunacağım ‚evre..." diye d€ş€n€yordum. Buradakiler hakkında, Akim Akimi‚'ten bilgi edinmeğe ‚alıştım. Yalnızlıktan kurtulmak i‚in daima Akim Akimi‚'i ‚ay i‚meğe ‚ağırırdım. S‰z arasında şunu da s‰yleyim ki, ‚ay, ilk zamanlar, aşağı yukarı biricik gıdamdı. ƒl€ BiR EVDEN H†TIRALAR 125 Akim Akimi‚ ‚ay ikramımı hi‚ reddetmiyordu. M. nin bana kullanmak €zere verdiği acayip bi‚imli, k€‚€k teneke semaverde ‚ay kaynattıktan sonra, dai-ma bir bardak i‚iyor (onda bardak da vardı) ve teşekk€rlerini bildiriyordu. Sonra da yorganı dikmeğe devam ediyordu. Ondan ‰ğrenmek istediğim bilgiyi alabilmek, Œdeta imkŒnsızdı. HattŒ, mahpusların karakter w ‰zellikleriyle neden bu kadar ilgilendiğimi de anlıya-mıyordu. S‰zlerimi sadece, hatırımdan hi‚ ‚ıkmıyan, kurnazca g€l€mseyişiyle dinlemekten başka bir şey yapmıyordu. Kendi kendime: "Hayır, bu iş sorup soruşturmakla olmıyacak. Kendim faaliyete ge‚meliyim ;" diye bir karar verdim. D‰rd€nc€ g€n, tıpkı ayak demirlerimi değiştirmeğe gittiğim g€n olduğu gibi, mahpuslar sabah erken hapishanenin kapıları hizasında, tam nizamiyenin ‰n€nde iki sıra olarak dizilmişlerdi. Karşılarına, ‰nlerine ve arkalarına, s€ng€leri takılmış, doldurulmuş t€fekli iki sıra asker dizildi. Asker, ka‚an mahpusa ateş edebilir. Ama b€y€k bir mecburiyet olmadan silŒhını kullanırsa sorumlu tutulur. Askerin, mahpusların isyanı halinde de serbest‚e ateş etmeğe yetkisi vardır. Zaten, kim a‚ıktan a‚ığa ka‚maya kalkışabilir? Nihayet istihkŒm subayiyle kondoktor, istihkŒm ‚avuşları ve erleri; yapılan işleri g‰steren komiserler geldiler: Yoklama yapıldı. İlkin dikim evine giden mahpus gurupu yola ‚ıkıyordu. İstihkŒm Œmirleri onlara karışmıyorlardı. Bu mahpuslar, doğrudan doğru-ya hapishane i‚in ‚alışıyorlar, mahpusların giyim eşya-126 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR sını dikiyorlardı. Bunları, atelyelerde ‚alışanlar ve kaba işlerde kullanılanlar takibediyordu. Ben de yirmi kişilik bir kafile i‚indeydim. Kalenin arkasındaki donmuş nehir €zerinde hapishanenin iki sandalı vardı. Bir işe yaramadıkları i‚in, tahtaları ziyan olmasın diye, s‰k€leceklerdi. Bununla beraber, bu hurdanın da galiba hi‚ değeri yoktu. ‡€nk€, her taraf ormanlık olduğundan, şehirde odun gayet ucuz satılırdı. Oraya g‰nderilmemizden asıl maksat, mahpusların ellerinin boş kalmamasıydı. Mahpuslar da bunun pekŒlŒ farkındaydılar ve bu gibi işlerde daima pek isteksiz, pek gayretsiz ‚alışıyorlardı. Ama ele aldıkları iş ‰nemli ve faydalı ise, onlara sorumluluğu olan bir vazife olarak verilmişse, o zaman iş değişirdi. Hepsi canlanıyorlardı. Kendilerinin bundan hi‚bir ‚ıkarı olmadığı halde daha ‚abuk, daha iyi ‚alışarak işi bir an ‰nce bitirmeğe gayret ediyorlardı. Şimdi olduğu gibi, sadece Œdet yerini bulsun diye verilen işler, benimsenmezdi. Paydos trampetine kadar herkes işiyle uğraşıyor g‰r€n€rd€. Trampet de saat on birde ‚alıyordu. Olduk‚a sıcak ve sisli bir g€nd€. Neredeyse karlar eriyecekti. Kafilemiz, kalenin arkasındaki kıyıya yollandı. Elbisemiz altında g‰r€nmiyen zincirler hafif‚e şıngırdıyor, her attığımız adımla ince ve sert bir meden• ses ‚ıkarıyordu. İki €‚ kişi ayrılarak, gereken aleti almak €zere depoya gitti. Gurupun ortalarınday-dım. Biraz da canlılık gelmişti bana. Yapacağım işin ne olduğunu bir an ƒnce g‰r€p anlamak istiyordum. Ağır hizmet denilen şey neydi acaba. Sonra ben de ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 127 hayatımda ilk defa olarak b‰yle bir işden nasıl ‚alışacaktım? Her şeyi en ufak ayrıntılarına kadar hatırlıyorum. Yolda, sakallı bir yerliyle karşılaştık. Adam durdu, elini cebine soktu. Kafilemizden hemen bir mahpus fırladı, şapkasını ‚ıkardı ve adamın uzattığı beş k‰pek sadakayı alıp ‚abucak yine kafileye karıştı. Adam da istavroz ‚ıkarıp yoluna devam etti. Bu beş k‰pekle aynı sabah kala‚ alındı ve kafile arasında eşit olarak paylaşıldı. Bu mahpus gurupunda da bir kışını her vakitki gibi somurtkan, sessiz bir kısım da kayıtsız ve bezgindi, Geri kalanlar ise aralarında gevezeliğe dalmışlardı. Bir tanesi, nedense, bir şeye sevinmiş neşeliydi. Yolda şarkı s‰yl€yor, neredeyse oynıyacak gibi haller alıyor; her adımda bir sı‚rıyarak demirlerini şıngırdatıyordu. Bu, hapishaneye ilk geldiğim sabah yıkanırken, kağan kuşu olduğunu iddia eden mahpus takılmış olan tık-naz mahk‘mdu. Neşeli delikanlımızın adı Skuratov'du Birden oynak bir şarkı tutturuverdi. Hatırımda yal-nız nakaratı kalmış: Bensiz evlendirdiler beni, Bense değirmende idim. Bir balalayka eksikti!... Skuratov'un taşkın neşesi derhal kafilemizin bazı mahpusları arasında kızgın-lık uyandırdı. Bunu bayağı kendilerine bir hakaret saymışlardı. Biri durup dururken: — Yine başladı ulumaya!... diye s‰ylendi. Asık suratlılardan bir diğeri de Ukrayna sitesiyle;128 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR — Aah, ah!... Bizim eşek de bu havadan ‰lm€ş-t€; Tula'lı!...1 dedi. Skuratov, lŒfın altında kalmadı: — Tula'lıysa ne olmuş sanki, a Poltava'lı "Galu•-ki"2 oburu? — Sen onu da bulamıyordun ya! ‰arığınla i•tiğin i•kiyi ‚p‡p başına koyduğun yalan mı yani? Birisi atıldı: — Şimdi de şeytanın •ektiği fındık fıstık ziyafetlerinden baş kaldıramıyor. Skuratov: — Tabii değil mi ya!... Ben pek nazlıyımdır •ocuklar... Sonra, sanki nazlı olduğuna esefleniyormuş gibi, sahte bir i• •ekişle, aramızdan belli bir mahpusa d‚nmeden : — Ta k‡•‡kl‡ğ‡mden beri hep kuru erik ve francala ile can beslemişimdir ben... ˆz kardeşlerimin Moskova'da bir s‡r‡ d‡kk•nı var. M‡şterisiz •arşıda r‡zg•r satıyorlar. En zengin t‡ccarlardandırlar! — Sen ne ticaretiyle meşguld‡n? — Her şeyle... İşte ilk iki y‡z‡ de o vakit almıştım. Meraklılardan biri, b‚yle bir parayı duyunca titredi bile. 1 Tula., Orta Rusyada bir eyaletti. Ukraynalılar Orta Rusyalılardan hi• hoşlanmazlar. Tulalı s‚z‡, hakaret olarak s‚ylenmiştir. - Galuşki Ukraynalıların mill• yemeği: bir nevi mantı. ˆLŠ B‘R EVDEN HŒTIRALAR 129• — Ruble mi?... — Yok canım, ne rublesi, iki y‡z sopa Lukacığım!... Ufak tefek, ince yapılı, sivri burunlu mahpus isteksiz isteksiz mırıldandı: — Herkes i•in Luka'yım, ama sen beni Luka Kuz-mi• diye •ağırsan, daha iyi olur. — Pek•l• yahu. Luka Kuzmi• diyelim Hay Allah, bel•nı versin!... — Bazısı i•in de, sadece Luka Kuzmi•'im ama sen bana Luka Kuzmi• amca de. — Ee, birader! amcalığın batsın senin!... Tamda hoş bir şey anlatmak ‡zereydim. İşte b‚yle •ocuklar... İşin g‚r‡n‡ş‡ buydu. Moskova'da •ok kalamadım. Bir g‡n, on beş kırbacı indirip defleyiverdiler. Biz de... Hik•yeyi dikkatli dikkatli dinliyen bir mahpus s‚z‡n‡ kesti: — Ama dur bakalım; ni•in sepetlendiğini s‚ylemedin ki... — Sen şimdi onu bırak da... Zaten Moskova da kalınacak yer değildi ya. Ne eğlenebilir, ne "şpunt"1 i•ebilir, ne de "belendriyas"2 •alabilirdim. Halbuki Mos-kovada iyice zengin olmaya niyetim vardı benim... Buna can atıyordum doğrusu... Zengin olmağı ‚yle istiyordum ki vallahi, ne derece istediğimi s‚zle anlatamam. 1 Pun•. 2 Klavsen i•in uydurulmuş bir kelime;130 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR ‰oğu g‡ld‡ler. Herhalde Skuratov, hapishanenin, kendisi i•in, asık suratlı arkadaşları neşelendirmeği vazife bilen ve buna sadece k‡f‡rle karşılık g‚ren g‚n‡ll‡ •ığırtkan kuşlarındandı. Pek orijinal bir tipti. Ondan belki ayrıca bahsedeceğim. Luka Kuzmi•: — Canım, sen şimdi bile ağırlığınca altın edersin. Hele şu ‡st‡ndeki y‡z rublelik nefis elbiseye bak. Halbuki Skuratov'un sırtında delik deşik, her tarafı yama i•inde, eski bir gocuk vardı. Delikanlı kayıtsız, ama dikkatli bir bakışla onu yukardan aşağı s‡zd‡ ve cevap olarak: — Aldırma! dedi. Giyinişe ne bakıyorsun: Sen asıl şu kafanın ne kadar değerli olduğunu biliyor musun? Moskova'dan ayrılırken de biricik tesellim buyan zaten... Hi• olmazsa şu kafam benimle birlikteydi! Hoş•a kal Moskova şehri. Hamamlarına da, temiz havana da karnım tok!... Pestilimi ‚ıkardıklarını nasıl unuturum? Sen de, ne diye gocuğuma bakıp duru-yorsun, iki g‰z€m. — Yok, kafana mı bakalım yani? Luka yine s‰ze karıştı: — Kafası da kendisinin değil ki birader. T€men'-den kafileye ge‚erken, birisi bu dilenciye Allah rızası i‚in verdi. — Demek b‰yle sanatın da vardı Skuratov, ha! Suratı asık bir mahpus: — Yok canım! Onun k‰rlere kılavuzluk ederken, meteliklerini ‚almaktan başka işi yoktu, diye seslendi. ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 131 Sknratov, bu alaylara kulak asmadan devam etti: — Kundura yapmağı denedim. Ama ancak bir ‚ift yapabildim. — Alan oldu mu? — Oldu. Allahtan korkmıyan, anasını babasını saymıyan birini Allah cezalandırdı: kunduraları o satın aldı. Skuratov'un etrafındakiler g€lmekten katılıyorlardı. Skuratov, soğukkanlılıkla devam etti: — Bir defa da burada ‚alıştım. Teğmen Stepan Pedorovi‚ Pomortzev'e ‚izme yaptım. — Nasıl, memnun oldu mu bari? — Olmadı, kardeşler; olmadı. Araba dolusu k€f€r savurdu. „stelik de arkama bir tekme yapıştırdı. Pek, kızmıştı. Eeh!... domuz kader bana ‚ok oyunlar oynadı canım. Skuratov, birden bire: - "Biraz sonra Akulina'nın kocası dışarı fırladı..." diye bir şarkı tutturdu ve tempoyla ayaklarını vurarak sı‚ramaya başladı. Yanımda y€r€yen Ukraynalı, onu nefretle ve hakaretle dolu bir yan bakışla s€zd€ ve: — Amma da kepaze herifmiş be!... diye mırıldandı. Başka bir mahpus, itiraz kabul etmez şekilde vecidd• bir sesle: — Faydasız bir adam; diye d€ş€ncesini ortaya. - attı. 132 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Skuratov'a ni‚in herkesin kızdığım, umumiyetle daha ilk g€nden beri farkettiğim gibi, b€t€n neşeli mahpusların neden hor g‰r€ld€ğ€n€ bir t€rl€ anlıyamiyordum. Ukraynalının ve diğerlerinin bu ‰fkesini, aralarında bir şey ge‚miş olması ile a‚ıklıyordum. Ama bu seferki hor g‰r€ş, sadece Skuratov'un alaycı tabiatından ve b€t€n s€rg€nlerde g‰r€len şahsiyet olma ukalŒlığının onda bulunmamasından ileri geliyor-du. Kısacası, ona, dedikleri gibi, "faydasız" bir adam olmasından ‰t€r€ kızıyorlardı. Bununla beraber, her neşeli olana, Skuratov ve benzerlerine kızdıkları gibi kızmıyorlardı. Adamına g‰re muamele ediliyordu. Yumuşak, uysal tabiatlı kimseler derhal hakarete uğruyordu. Buna pek hayret etmiştim. Ama neşeliler arasında, lŒf altında kalmıyan, karşılık vermesini bilenler, sevilenler vardı. Aynı mahpus gurupunda b‰yle dişli, bununla be-raber, gayet neşeli ve ‚ok sevimli bir adam vardı. Bu taraflarını sonradan ‰ğrendim. Vaktiyle kazmacı ola-rak ‚alıştığı i‚in "Kazmacı" diye ‚ağrılan bu adamın konuşması pek komikti. Olduk‚a g€zel ve zeki olan y€-z€n€n €st€nde kocaman etli bir beni vardı. "Kazmacı" bug€n ayrı b‰l€mde bulunuyordu. Ondan ayrıca bah-sedeceğim. Ama, b€t€n "ciddiler" de, şu, neşeye kızan Ukraynalı kadar aşırı gitmiyorlardı. Hapishanede birka‚ kişi vardı ki, bunlar herkesten €st€n olmaya ‰zeniyor, her işi bildiklerine, hazır cevaplıklarına, karakterli, •zeki olduklarına etrafı inandırmaya uğraşıyorlardı. Aralarında, ger‚ekten akıllı, karakterli onlarları da ‚oktu ve bunlar, diğerlerinden €st€n durumda bulunƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 133 duktan başka, arkadaşlarını manevi tahak„mleri altında bulunduruyorlardı. Œok defa, bu gibiler de biribirine d„şmandılar.. Herbirini ƒekemiyenler ƒoktu. Diğer mahpuslara karşı vakarlı, hoş gˆr„r bir tavırları vardı. Asla l„zumsuz yere kavga ƒıkarmazlardı. Amirlerin gˆz„ne girmişlerdi, İş sırasında, ƒalışan değil de, idare edenmiş gibi davranırlardı. Hiƒbiri, şarkı sˆylemek gibi ˆnemsiz kusurlara kıymet vermez, buna tenezz„l etmezdi. S„rg„n hayatı boyunca bana karşı hepsi fevkal‹de nazikti; gene de pek fazla konuşmamıştık. Bunu da sanki b„y„kl„klerini duyurmak iƒin yapıyorlardı. Daha sonra onlardan da etraflıca bahsedilecektir. Nehir kıyısına geldik. Aşağıda donmuş nehirde,, „zerinde ƒalışacağımız sandal duruyordu. Nehrin karşı tarafında gittikƒe mavileşen bozkır uzanıyordu. Gˆr„n„ş„ kasvetli, ıssızdı. Herkesin hemen işe sarılmasını bekledim. Halbuki kimsenin umurunda bile değıldi. Bir kısmı kıyıda, şurada burada kalmış tahtaların „zerine oturuverdiler. Hemen hemen hepsi, ƒizmelerinden, ƒarşıda yaprak halinde, funt'u „ƒ kˆpeğe satılan, yerli t„t„nle dolu keselerini ve kısa, sˆğ„t ağacından,, kendi yaptıkları ufak tahta pipolarım ƒıkardılar. Pipolar yakıldı. Muhafız askerler de bizi sarıp bezgin bir tavırla beklemeğe başladılar. Aramızdan biri kendi kendine: — Şu sandalı da kırmak kimin aklına geldi ki? dedi. Tahta mı l‹zım oldu acaba? Başka bir mahpus: — Bize sormaya l„zum gˆrmiyen birinin kafasından ƒıkmış besbelli... diye mırıldandı.134 …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR Birincisi, arkadaşının cevabının farkına varamıyarak bir m„ddet sustu; sonra, karlar iƒinde biribiri-nirı arkasından y„r„yen bir s„r„ kˆyl„y„ gˆstererek sordu: — Bu mujikler de nereye gidip duruyorlar? Hepsi tembel tembel o yana baktılar ve cansıkıntısından mujiklere takılmaya başladılar. En arkadakinin y„r„y„ş„ pek g„l„nƒt„. Kollarını aƒarak, kˆyl„lerin giydikleri uzun, sivri şapkasının ağırlığından başı yana sarkmış y„r„yordu. Bembeyaz kar „zerinde b„t„n v„cudu tam, aƒık olarak gˆr„nmekteydi. Mahpuslardan biri, kˆyl„ şivesini taklidederek: — Baratan1 Petroviƒ de amma s„slenmiş hal •dedi. İşin garibi, mahpusların yarısı kˆyl„ olduğu halde, kˆyl„lere tepeden bakarlardı. — Œocuklar, arkadakinin y„r„y„ş„ne bakın! Turp ekiyormuş gibi y„r„yor. — Zengin y„r„y„ş„d„r o! Kim bilir, cepleri para doludur şimdi. Hepsi tembel tembel, sanki l‹f olsun diye, g„ld„ler. O aralık, oynak, neşeli kalaƒƒı kadın geldi. Yolda rasladığımız adamın beş kˆpeklik sadakası ile kalaƒ alındı ve oradakiler arasında eşit olarak paylaşıldı. Hapishanede kalaƒ ticareti yapan genƒ mahpus, yirmi tane kadar aldı ve kadından, yirmi kalaƒda iki yerine „ƒ kalaƒ komisyon koparmak iƒin ƒekişmeğe başladı. Fakat kalaƒƒı kadın razı olmuyordu. 1 Kardeş, kardeşlik. …L† BŽR EVDEN H‡TIRALAR 135 .. Ondan da vermiyecek misin bize bakalım? — Neden? — Farelerin yiyemedikleri şeyden... Kadın cırtlak bir sesle: — Hay Allah cezanı versin senin herif!... diye haykırdı ve g„ld„. Nihayet işleri gˆzeten komiserle değnekli ƒavuş geldi. — Hey!... Buraya bakın, oturup da keyif mi ƒatıyorsunuz? Hadi iş başına bakalım! "†st„n mahpuslardan" biri oturduğu yerden ağır ağır kalktı. — Ama bu bize verdiğiniz iş değil ki, İvan Mat-veyevi•, dedi. — Demin iş paylaşılırken neden itiraz etmediniz? Hem de sandal par•alamanın nesi var? Pek•l• vazife. Zorla kalktılar ve ayaklarım s‡rte s‡rte aşağıya, nehre indiler. Gurup i•inden birka• "akıl hocası" •ıktı. Sandalı dikkatle s‚kmeli; tahtaları, hele sandalın dibine tahta •ivilerle tutturulmuş en kirişlerini m‡m-k‡n olduğu kadar muhafaza ederek •ıkarmalıymış. Bu da. uzun ve sıkıcı bir iş. — ˆnce şu kirişi •ekmeli. Hadi •ocuklar başlıyalım! Bunu s‚yleyen ne •mir, ne de işi g‚zetenlerdendi. Sadece bir iş•i; konuşmıyan, kendi halinde bir delikanlıydı. Eğilerek, kalın bir kirişe iki eliyle sarıldı ve yardımcı bekledi. Fakat yardım eden •ıkmadı. Birisi: — Sen onu zor kaldırırsın, zıp•ıktı! Baban da gel-136 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTlRALAR se, o koca al•met yerinden kalkmaz... diye dişleri arasından mırıldandı. Şaşırmış olan "zıp•ıktı" kirişi bıraktı ve doğruldu: — Peki; nasıl yapalım •ocuklar? Ben bilmem ‚yle ise... — İşin yapılıp yapılmadığı senden sorulacak değil ya! Ne diye kendini ‚ne s‡r‡p duruyorsun? — Š• tavuğa yem veremiyecek kadar şaşkın, bir de herkese ‚nayak olmaya kalkıyor. Zevzek sen de! ˆteki şaşkın şaşkın: — Ama •ocuklar, ben bir şey yapmadım ki... diye mırıldanıyordu. Nihayet, işe nasıl başlayacaklarını bir t‡rl‡ kes-tiremiyen bu yirmi kişilik yığına hayretle bakan komi-ser, bir kere daha bağırdı: — Ee, ne mostıralık heriflersiniz be! Hepinizi tenekeye bastırıp kışa salamura yapmalı. Daha ne du-ruyorsunuz. Başlasanıza! ‰abuk olun!... — ‰abuktan daha •abuk yapılabilir mi İvan Mat-veyevi•... — Sen ne ‚t‡yorsun! Senin zaten bir şey yaptığın yok. Hey Savelyev! ‰enesi d‡ş‡k Petrovi•!... Sana s‚yl‡yorum: havyar kesmesene. Bak, h•l• duruyor! — Tek başıma ne yapabilirim ben? — Bize esaslı bir vazife verin İvan Matveyevi•, ne olur. — Bundan başka iş yok dedik ya. Sandalı s‚ker, sonra d‚nersiniz. Haydi başlayın. isteksizce, beceriksizce işe başladılar. Bu g‡•l‡ kuvvetli heriflerin b‚yle cansız ve miskince •alışmala-rı insana i• sıkıntısı veriyordu. En k‡•‡k kirişi s‚kˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 137 meğe bağlar başlamaz, kiriş, sonradan komisere anlatışlarına g‚re, "kendiliğinden" kırılıverirdi. Demek b‚yle yapılmıyacaktı; işi ters tutmuşlardı. Aralarında yeniden, nasıl başlamalı, ne yapmalı diye uzun boylu danışmaya giriştiler. Tartışma yavaş yavaş kavga halini almaya başladı, İşi daha da ileriye vardıracaklardı, ama komiserin bağırıp g‚z dağı verircesine salladığı değnek, ortalığı •abuk yatıştırdı. Yeniden başladılar. L•kin bu sefer de bir kiriş kırıldı. Balta ve diğer bazı aletlerin noksan olduğu anlaşıldı. Derhal bir muhafızla iki mahpusu kaleye, alet almak i•in g‚nderdiler. Onlar gidedursun, kalan-lar da yere ‰‚melip yine pipolarını t‡tt‡rmeğe başladılar,- Komiser, hırsla yere t‡k‡rd‡. — Ne bi•im insanlarsınız, bilmem ki!.. Allah i•in, her işin hakkından gelecek adamlarsınız... diye ‚fkeyle mırıldandı, eliyle bel•lar savurdu ve bastonunu sal-lıyarak kaleye gitti. Bir saat sonra kondoktor geldi. Mahpusları sessiz sessiz dinledi, istediklerini de yaptı: kırmadan daha d‰rt kiriş ‚ıkarıp sandalın g‰vdesini de s‰kecekler, ondan sonra da paydos trampetine vakit kalsa bile, serbest olacaklardı. işte bu, tam istedikleri gibi bir işti. ƒyle bir giriştiler, ‰yle canla başla ‚alışmaya başladılar ki... Tembelliklerinden şaşkınlıklarından eser kalmamıştı. Baltanın ‚ıkardığından başka ses duyulmuyordu. Bir taraftan tahta ‚iviler sokulurken, ‰te yandan diğer mahpuslar kirişlerin altına kalın sırıkları manivela gibi sokarak, kirişleri ‚abuk ‚abuk, ustalıkla s‰k€yorlardı. Hem de, asıl hayretimi uyandıran şey, kirişler138 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR sapasağlam, en ufak sakatı olmadan ‚ıkarılıyordu. Ortalık, arı kovanına d‰nm€şt€. Herkese bir ciddilik gelmişti. Ne fazla konuşuluyor, ne de kavga ediliyordu. Hepsi s‰yliyeceğini, yapacağını, nerede duracağını gayet iyi biliyordu. Vazife, paydos trampetinin ‚alışmasından tam yarım saat ‰nce bitti. Mahpuslar eve yorgun, ama pek memnun olarak d‰nd€ler. Halbuki kazandıkları topu topu yarım satti. Yalnız bana karşı davranışları, hi‚ hoşuma gitmemişti, iş sırasında nereye, kimin yanına yardıma koştumsa, hep l€zumsuz sayıldım, hep engel oldum; her yerden beni tersliyerek uzaklaştırdılar. Becerikli ve usta bir iş‚i karşısında ağzını a‚maya korkan, hi‚bir işe yaramıyan en miskin bir mahpus bile, yanında durup ‚alışmasına engel oluyorum diye, kendinde bana bağırmak hakkını g‰r€yordu. Nihayet, lŒfını esirgemezlerden biri, kaba bir tavırla bana: — Ne diye her yere burnunu sokuyorsun. ‡ekil-sene! diye bağırdı. Diğeri hemen ona iştirak etti: — Nasıl? Aldın mı ağzının payını? „‚€nc€s€. — Sen bir kumbara al da gidip yardım topla, da-ha iyi. Burada sana g‰re iş yok, dedi. Ayrı durmaya mecbur oldum. Halbuki herkes ‚alışırken eli boş durmak ayıp geliyordu bana. Ama geriye ‚ekilip sandalın ‰b€r tarafıma ge‚ince, mahpuslar derhal bağırmaya başladılar: — Ne bi‚im iş‚i veriyorlar bize! Hi‚biri bir işe yaramıyor. Bunlarla nasıl ‚alışılır? ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 139 Bunu mahsus yaptıkları a‚ıktı. Eski asilzadenin işe yaramazlığını g‰stermekten daha iyi neyle eğlenebilirlerdi ! İşte şimdi, ‰nce de s‰ylediğim gibi, hapishaneye ilk gelişimde b€t€n bu insanlarla nasıl anlaşılabileceği meselesine ‰nem vermenin sebebi kolayca ortaya ‚ıta-yor. Bug€nk€ işde olduğu gibi, daha birka‚ kere aramızda anlaşmazlıklar ‚ıkacaını tahmin ediyordum. LŒkin b€t€n bunları g‰ze alarak hapishanedeki hareket tarzım hakkında az ‚ok hazırladığını plŒnda değişiklik yapmamaya karar verdim. Niyetim, m€mk€n mertebe sade ve onlardan farkım yokmuş gibi durmaktı. Gene de onlara sokulmak i‚in pek fazla gayret g‰steremiyecektim. Bununla beraber, onlar bana yakınlık g‰ste:-rirlerse, karşılık vermemezlik etmeyecektim. Tehdit ve nefretlerine kulak asmayıp elimden geldiği kadar g‰rmemezlikten gelecektim. Bazı noktalarda onlardan ayrı kalarak, birtakım huylarını, geleneklerini benimsemeğe gayret edecektim. Kısacası, a‚ıktan a‚ığa arkadaşlıklarını arayacak değilim. Bunu yapmış olsaydım, beni ilk ‰nce onlar aşağı g‰receklerdi. Daha sonraları anladım ki, onlara karşı her zaman i‚in asilzadeliğin gerektirdiği şekilde hareket etmeliydim. Nazlanıp kırıtmalıydım, mahpuslardan tik-sinmeli, her adımda burun kıvırmalı, işten ka‚malıy-dım. Bir asilzadenin hapishanede bundan başka şekilde hareketine ihtimal vermiyorlardı. Ş€phesiz, b€t€n bu yaptıklarım i‚in, benimle hırg€r ‚ıkaracaklardı. Ama yine de i‚lerinden bana karşı bir saygı duyacaklardı. Ancak, bu rol bana g‰re değildi. Asla mahpus kafasındaki asilzade tipine girememiştim. ƒteyandan ken-140 …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR di kendime, tahsilimin ve d„ş„nebilme kabiliyetimin! onlarinkine olan „st„nl„ğ„n„ belirtmekte asla fedak‹rlık yapmamaya karar vermiştim. Eğer, mahpuslara yaranmak iƒin onlara yaltaklanmaya, her sˆylediklerine "‹menna" demeğe, senli benli olmaya, iltifatlarını kazanmak maksadiyle seviyelerine inmeğe kalkışsaydım, bunu, derhal korkumdan, ya da „rkekliğimden yaptığımı sanarak bana hakaret edeceklerdi. Tabii, bu sˆylediklerimiz A. iƒin değildi. Œ„nk„ o, binbaşının evine girip ƒıkıyordu; mahk•mlar korkmuyorlardı ondan. Beri taraftan onlara karşı, Polonyalıların yaptığı gibi, soğuk durup delin-mez bir nezaket zırhına b„r„nmeği de istemiyordum. Bu defa da, nazlanıp kırıtmadan onlarla birlikte ƒalışmak istediğim iƒin, beni k„ƒ„msiyeceklerini biliyordum. İlerde, hakkımdaki fikirlerini değiştirmek zorunda olacaklarını biliyordum. Bununla beraber, yine de, iş zamanında onlara yaltaklanmak istediğimi sanıp beni aşağı gˆreceklerini d„ş„nerek son derece „z„l„yordum. Akşam, ˆğleden sonraki vazifeden hapishaneye yorgun dˆn„nce, beni yine derin bir „z„nt„ sardı. "…n„mde bunun gibi daha kaƒ bin g„n var, kim bilir? diye d„ş„nd„m. Bunlar hep aynı, hep biribirine benziyen g„nler olacaktı!..." Ortalık kararınca, tek başıma, kışla binasının arkasındaki duvar boyunca dolaşmaya başladım. Birdenbire bana doğru koşan "Şarik"!1 gˆrd„m. "Şarik", hapishanemizin kˆpeğiydi. Asker• bˆl„klerde ve topƒu 1 Şarik, topaƒ. …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR 141 bataryalarında bulunan kˆpekler gibi bir kˆpekti... …teden beri hapishanede idi. Kimsenin malı değildi. Herkesi sahibi biliyor, mutfak artıklariyle besleniyordu. "Şarik", beyazla karışık siyah t„yl„, irice, hen„z pek ihtiyar olmıyan, zeki bakışlı, kuyruğu t„yl„ bir kˆpekti. Onu kimse sevmez, kendisiyle ilgilenmezdi. Hapishaneye geldiğim ilk g„n sırtını okşadım; elimle ekmek verdim. Severken uslu duruyor, y„z„me tatlı tatlı bakıyor ve memnunluğunu bildirmek iƒin kuyru-ğunu sallıyordu. Bu defa, uzun zaman gˆremeyince, birkaƒ yıl iƒinde onu ilk olarak seven insanı, mahpuslar arasında dolaşarak aramaya başlamıştı. Kışlalar arkasında karşılaşınca hafif bir ƒığlıkla bana doğru koştu. Birdenbire, bana ne oldu, bilemiyorum. Kˆpeğe sarıldım, başını gˆğs„me bastırdım, ˆpmeğe başladım. "Şarik" ˆn ayaklarını omuzlarıma koymuş, y„z„m„ yalıyordu. "İşte kaderimin bana yolladığı dost!" diye d„ş„n-d„m. O g„nden sonra da bu ilk ve ağır gelen acıklı •devremde, her işten dˆn„ş„mde, koğuşa girmeden, hemen kışlalar arkasına giderdim. Orada, sevincinden ˆn„mde ince bir sesle inleyip boyuna zıplıyan "Şa-rik"in yanına ƒˆmelir, başını ellerimle sararak ˆper, ˆperdim onu. Bu sırada b„t„n varlığımı hem tatlı, hem •de azap veren tuhaf bir his kaplardı. Duyduğum bu acıdan ‹deta ˆv„nd„ğ„m„ h‹l‹ unutmam. B„t„n d„nyada beni seven, bana bağlı olan tek bir yaratığın sadık dostum "Şarik" olmasiyle ovunurdum.142 …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR VII YENŽ AHBAPLIKLAR. PETROV Zaman geƒiyordu. Ben de yavaş yavaş alışmaya başlamıştım. Artık yeni hayatımın her g„nk„ olayları beni eskisi kadar hayrete d„ş„r„yordu. Olaylara, dekora, ƒevremdeki insanlara alışıverdim. Bu hayata katlanmak belki m„mk„n değildi. Ama bunu, bir olup bitti sayıp boyun eğmek gerekti. Hen„z ƒˆzemediğim birƒok meseleyi bir yana bıraktım. Artık hapishanede kendimi kaybetmiş gibi dolaşmıyor, kederimi aƒığa vurmuyordum. Mahpusların vahşice bir merakla dolu bakışları eskisi gibi sık sık „zerimde durmuyor; kasıtlı arsızlıklariyle beni tedirgin etmeğe kalkışmıyorlardı. Onların gˆzleri de bana alışmış olmalıydı. Buna, ƒok seviniyordum doğrusu. Artık hapishanede, kendi evimde imişim gibi geziniyordum. Ranzadaki belirli yerimi, asla alışamıyacağımı zannettiğim bir‚ok şeyi benimsemiştim. Haftada bir g€n şaşırmadan, başımın yarısını tıraş ettirmeğe gidiyordum. Her cumartesi, paydos saatinde, bizi sırayla nizamiyeden ‚ağırırlardı.. (Tıraş olmıyan, bu hareketinden sorumlu tutulurdu.) Orada,. taburlardan gelen berberler, soğuk suyla sabunladık-tan sonra, k‰r usturalariyle başlarımızı ‰yle bir kazıyorlardı ki, bu işkenceyi hatırlayınca şimdi bile t€ylerim diken diken oluyor. Ama, kısa zaman sonra bununda ‚aresi bulundu. Akim Akimi‚ bana, asker mahk‘mlardan birini g‰sterdi. Adamcağız, bir k‰pek verince herkesi kendi usturasiyle tıraş ederdi. Hapishane berƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 143 herlerinin eline d€şmemek i‚in mahk‘mların ‚oğu onda tıraş olurlardı. Halbuki hapishanedeki millet ‰yle pek de nazlı kimseler değillerdi. Mahpus berberimizin lŒkabı "binbaşı"ydı. Bu lŒ-kabın kendisine hangi ‰zelliği g‰zetilerek verildiğini bilemiyorum. Şimdi, şu satırları yazarken, g‰z€m€n ‰n€ne geliyor bu adam. Uzun boylu, kuru, sesi ‚ıkmaz, olduk‚a da aptal bir delikanlıydı. Daima işiyle uğraşır; elinde, kayışı bilenmekten incelmiş usturasını sabahtan akşama kadar habire biler ve bu işe o kadar dalardı ki, tıraşı, galiba, hayatının biricik meşguliyeti sayardı. Usturası iyi bilendiği zaman birisi tıraş olmaya gelirse pek memnun oluyordu. Suyu her zaman i‚in sıcak, eli hafifti; ustura elinde yağ gibi kayardı. Sanatiyle ‰v€nd€ğ€, tıraş €creti olan bir k‰peği tenez-z€len aldığı belliydi. Paraya değil sanata değer veriyor g‰r€n€rd€. Bir g€n, binbaşıya hapishanedekileri fitliyen A. nın hapishane berberimizden de bahsedeceği tutmuş. Konuşurken de ondan, nasılsa, binbaşı diye bahsedermiş. Son derece ‰fkelenen, g€cenen binbaşı, A. nın adamakıllı canını yakmış. Bir yandan ağzından k‰p€kler sa‚arak gereken cezayı verirken, bir yandan da: — Binbaşının ne demek olduğunu biliyor muşuna kepaze herif!... Binbaşı ne demektir, bundan haberin var mı senin? Hem, kerata, s€rg€n€n birine binbaşı dersin, hem de bunu y€z€me karşı s‰ylemeğe c€ret edersin!... diye bar bar bağırıyordu. Bu binbaşı gibi bir adamla ancak A. ge‚inebi-lirdi.144 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Hapishaneye ayak bastığım g€nden beri, h€rriyet hayal etmeğe başlamıştım. S€rg€n hayatımın ne vakit biteceğini t€rl€ şekillerde hesabetmek en sevdiğim işti. Başka hi‚bir şey €zerinde d€ş€nemiyordum. ƒteki s€rg€nlerin de benim durumumda olup olmadıkla-rını bilemiyorum. Ama onların €mitlerindeki değişiklik beni ilk adımımdan beri hayrete d€ş€rm€şt€. H€r-riyetsiz bir mahpusun €mitleri, tabi• hayat s€ren bir adamınkilerden bambaşkadır. Serbest bir adam, tabiidir ki hayatının gidişinde-ki bir değişikliği, tasavvurunu ger‚ekleştirmeyi €mi-deder. Kendisi yaşarken, hareket ederken, tabi• bir hayatın akışına kapılmışken, d€ş€n€r bunları... Bir mahpus i‚in iş ‰yle değildir. Burada da bir hayat — bir hapishane, s€rg€n hayatı — var, diyelim. B€t€n s€rg€nler, hangisi olursa olsun, ne kadar m€ddetle s€r€lm€ş bulunursa bulunsun, i‚g€d€siyle, kesin olarak hayatının bu safhasının gelip ge‚ici bir şey olduğun• inanır. Her s€rg€n burada, evinde olmadığını her an, duyar; onda hep sanki misafirlikteymiş gibi, bir duygu vardır. Yirmi yılı iki yıl gibi g‰r€r. Hapishaneden elli yaşında ‚ıkarken bug€nk€ otuz beş yaşının babayiğitliğine hŒlŒ sahip olabileceğini sanır. "Daha ‰n€m€zde koca bir ‰m€r var!" diye d€ş€n€r ve b€t€n cansıkıcı kaygıları inatla kovmaya ‚alışır. HattŒ, m€ddeti belli olmaksızın, ‰zel b‰l€me g‰nderilenlerin bile bazan, €mitlendikleri olurdu. Belki Petersburg'dan izin ‚ıkar da "Ner‚insk madenlerine g‰nderilip m€ddetleri belli edilir... Eh, o vakit gel keyfim gel! Bir kere Ner‚insk'e kadar, aşağı yukarı, altı aylık bir yol var; hem de, hapishanenin aksi istikametinde y€r€mek ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 145 ne iƒ aƒıcı şey! Nerƒinsk'te m„ddeti doldurduktan, sonra da..." Hem de bu hesabı yapan ak saƒlı ihtiyarlardı. Tobolsk hapishanesinde duvara zincirlenenleri gˆrm„şt„m. Bir tanesine baktım. Zincire bağlı oturuyor. Zinciri bir kulaƒ uzunluğunda. Yatağı da yanında. Bun-ları, Sibiryada işledikleri son derece ağır suƒlarda’ ˆt„r„ bˆyle zincire vururlardı. Beş on yıl bu durumda kaldıkları olurdu. Œoğu eşkıya ve hayduttu. Aralarında, adama benziyen yalnız bir kişi gˆrm„şt„m. Vaktiyle Sibirya'da memurmuş. Yavaş yavaş, fısıltıyla konuşuyordu. Tatlılaştırmaya ƒalıştığı hoş bir g„l„msemesi vardı. Bize zincirini yatakta rahat etmek iƒin ne yapmak gerektiğini gˆsterdi. Bu da, kim bilir, ne malın gˆz„yd„! Bunların hepsi gayet uslu dururlar, hallerinden memnun gibi gˆr„n„rler. Bununla beraber, hepsi de bir an ˆnce m„ddetini doldurmak iƒin can atar. Ama bunu ne diye isterler dersiniz. Sadece, bundan sonra, basık tavanlı, havasız, k„fl„ odalarından kurtulup hapishanenin avlusunda gezinebilmek iƒin... işte o kadar Yoksa hapsaneden asla ƒıkamıyacaklardır. Zincirden kurtulmuş olanların, ˆl„nceye kadar hapishanede, pıran-ga altında kaldıklarını pek‹l‹ bilirler. Buna rağmen, zincir m„ddetlerini bir an ˆnce doldurmağı arzuluyor-lardı. Zaten hiƒbir emelleri olmasaydı, ˆlmeden veya ƒıldırmadan beş altı yıl zincirde dayanabilirler miydi? Bazıları belki dayanamıyacaklardı da... Œalışmanın beni kurtaracağını, sıhhat ve kuvvetimi tazeliyeceğini hissediyordum. Daim• huzursuzluk, 10146 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR ayaklanmış sinirlerim, kışlanın havasızlığı beni tama-miyle harabedebilirdi. Ancak, sık sık dışarda, temiz havada bulunmak, her g„n yorulmak, ağır şeyleri taşımaya alışmakla bunun ˆn„ne geƒebilirdim. Buradan kuvvetlenip sağlam, ƒevik, zinde ve ihtiyarlamadan ƒıkacağımı sanıyordum. Yanılmadan da. İş ve hareket, bana faydalı gelmişti. Asilzade arkadaşlarımdan birinin hapishanede mum gibi eridiğini korkuyla gˆrm„şt„m. Hapishaneye, benimle beraber, hen„z genƒ g„rb„z girmiş ve bir insan ha-rabesi halinde, saƒı başı ağarmış, beli iki b„kl„m, >ir de nefes darlığiyle ƒıkmıştı. Ona bakarken: "Hayır! yaşamak istiyorum ve ya-şıyacağım..." diye d„ş„n„yordum. Ama ilk zamanda ƒalışma aşkım y„z„nden neler ƒektim şu mahpuslardan! Uzun zaman hakaretti, alaylı sˆzlerle iğnelediler beni. L‹kin ben, kimseye aldırmıyor, kendimi canla başla işime veriyordum. Hiƒ olmazsa, en ˆnce ˆğrendiğim kireƒ sˆnd„r„p karıştırma işine gidiyordum. Bu, hafif bir işti. İstihk‹m ‹mirleri asilzadelere, m„mk„n olduğu kadar hafif iş vermek isterlerdi. Bunu, m„samahalı olmalarından ˆt„r„ değil, vazifeleri olduğu iƒin yapıyorlardı. Pek tabii ki, ağır işler „zerinde ƒalışan bir adamın yarısı kadar kuvvetli olup hiƒbir zaman ƒalışmamış bir kimseden, ˆtekinin yaptığını beklemek saƒma olurdu. Fakat bu "şımartmalar" her zaman iƒin yapılamıyor, hatt‹ gizli tutuluyordu. Bu iş sıkı b!.r kontrol altındaydı. Œok defa bizler de ağır iş yapma zorunda kalıyorduk. Tabii, o zaman asilzadeler, diğerlerine gˆre iki kat eziliyorlardı. …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR 147 Kireƒ sˆnd„rme işlerine „ƒ dˆrt ihtiyar veya zayıf mahpusla bizleri gˆndermek ‹det olmuştu. Bundan başka, yanımıza bu işin ustası bir mahpusu da ayrıca katarlardı. Bu birkaƒ yıldan beri hep bizimle gˆnderilen Almazov adında, kuru, esmer, sert, titiz bir adamdı. Yaşlıydı; konuşmayı sevmez, herkese tiksinerek bakardı. Bizi son derece aşağı gˆr„rd„. Ama o kadar bezgindi ki, bizi azarlamaya bile „şenirdi. Kireƒ taşını ezdiğimiz sundurma da nehrin sarp, ıssız kıyısında idi. Kışın, hele puslu havalarda, nehre ve karşı tarafa bakmak ƒok sıkıcıydı. Bu vahşi, Loş, manzarada h„z„n verici, y„rek ezici bir hal vardı. Ama bu ucu bucağı gˆr„nmiyen beyaz kar ˆrt„s„ „zerinde bir de g„neş parlayınca, manzara bir kat daha ƒekilmez bir hal alırdı. İnsanın iƒinde, g„neye doğru bin beş y€z verstlik bir alana yayılmış bozkıra, bu, g‰z alabildiğine uzanan koca halıya doğru u‚mak arzusu beliriyordu. Almazov hep sessiz, ama sert bir tavırla iş g‰r€rd€. İ‚imizden, ona gerektiği gibi yardım edemediğimizden ‰t€r€ Œdeta utan‚ duyardık. O ise, bizim yardımımız olsa da, olmasa da, işi tek başına kolayca başarırdı. Galiba, ona karşı kabahatli durumda bulunalım, faydasızlığımızı anlıyarak utanalım diye, bizden hi‚ yardım istemiyordu. Bunula beraber b€t€n iş de, yakılmak €zere getirdiğimiz kire‚ taşiyle dolu ocağın hazırlamasından ibaretti. Ertesi g€n, kire‚ taşı tamamiyle yandıktan sonra ocaktan ‚ıkarma işi başlıyordu. Hepimiz birer ağır el ‚ekici alarak, hususi tahtalar €zerine yaydığımız toprakları d‰vmeğe başlardık. Bu pek hoşa giden bir148 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR işti. ‡abucak dağılan kire‚ taşı kolaylıkla, gayet bi-‚imli bir şekilde ufalanıyor, hemen beyaz, parlak bir toz haline geliveriyordu. Elimizdeki koca ‚eki‚lerin ‚ı-kardığı g€r€lt€ pek hoşumuza gidiyordu. Yoruluyor, ,gene de bir hafiflik duyuyorduk. Yanaklarımız kızarıyor, damarlarımızdaki kan artan bir hızla dolaşıyordu. Almazov da bizi k€‚€c€k ‚ocuklarımız gibi k€‚€msiye-rek seyrediyordu. Bir yandan da piposunu ‚ekiyor, konuşmaya l€zum g‰rd€ğ€ zaman ağzından pek de kolay anlaşılamıyan birtakım mırıltılar ‚ıkarıyordu. Bununla beraber, Almazov, herkese karşı b‰yleydi. Hem aslında iyi bir adamdı galiba... Bundan başka beni g‰nderdikleri başka bir iş de, atelyede torna ‚arkını d‰nd€rmekti. ‡ark b€y€k ve ağırdı. Harekete getirmek i‚in hayli kuvvet istiyordu. Hele tornacı, memurlardan birine bir merdiven trab-zanı veya b€y€cek bir masa ayağı yontarken, bunlar i‚in b€y€k kalaslar kullanıldığından, ‚arkı ‚evirmek pek g€‚leşiyordu. B‰yle olunca ‚oğu zaman asilzade B, yi de benimle birlikte g‰nderirlerdi. Bu ‚ark d‰nd€rme işi daima bize verilirdi. B., gen‚ olmasına rağmen, zayıf, cılız, g‰ğs€nde ağrısı olan bir adamdı. Hapishaneye benden bir yıl ‰nce gelmişti. Yanında iki de arkadaşı varmış. Biri, hapishane hayatı boyunca gece g€nd€z dua eden; (b‰ylece de b€t€n mahpusların saygısını kazanan) gereken zamanda da ‰len bir ihtiyardı. ƒteki ise, hen€z ‚ok gen‚, g€rb€z, k‰rpe, pembe y€zl€, cesaretli bir delikanlıydı, Gen‚ adam, yolun yarısından sonra yedi y€z verst kadar bir yol boyunca, yorgun d€şen B. yi taşımış. Arkadaşlıkları, biribirine bağlılıkları eşine az raslanır ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR 149 derecedeydi. B. ye gelince; o, okul g‰rm€ş, as•l, y€ksek ruhlu, ama hastalık y€z€nden hır‚ın, sinirli bir adamdı. ‡arkı ikimiz ‚eviriyor, bunu yaparken de eğleniyorduk. Hem bu iş benim i‚in m€kemmel bir spor oluyordu. Bir de kar temizlemesini ‚ok severdim. Bu ‚oğu zaman tipi ve fırtınalardan sonra sık sık g‰r€len bir hizmetti. Yirmi d‰rt saat s€ren tipiden sonra bazı evler pencerelerine kadar, bazıları da tamamiyle kar altında kalırdı. Tipi kesilip g€neş kendini g‰sterdikten sonra, bizleri, hattŒ bazan b€t€n hapishane halkını, b€y€k kafileler halinde, dışarı ‚ıkarırlardı. H€k€met binalarının ‰n€ndeki karları temizlerdik. Hepimize birer k€rek verilirdi. Bazı zaman bu iş de hayli zorlu olurdu. ‡aresiz hepimiz birden ‚alışmaya koyulurduk. Yumuşak, hen€z yatışmaya başlıyan, €st€ hafif‚e donmuş. kar k€melerinden becerikli hareketlerle k€reğe aldığımız kısımlar etrafa dağılırken, havada parlak bir toz halini alırdı. K€rekler, g€neşte parlıyan beyaz yığınlar €zerinde durmadan işlerdi. Ama mahpuslar bu işi her vakit istekle yaparlardı. Kahkahalar, bağrışmalar, n€kteler gırla gidiyordu. Sonra da kar topuna başlarlardı. Tabii, ‚ok ge‚meden, ağır başlı ge‚inen neşe d€şmanlarının itirazları y€kselirdi. B‰ylelikle umumi neşe daima bir hırg€r, bir kavga doğururdu. Yavaş yavaş ahbap ‚evremi genişletmeğe başladım. Ger‚i, kendim hen€z ahbap d€ş€necek halde değildim. ‡€nk€ hŒlŒ huzursuz, gamlı idim, kimseye g€venim yoktu. Ama bir‚ok kimseyle kendiliğinden ahbap oluverdim. Beni ilk ziyarete gelenler arasında150 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Petrov vardı. Ziyaret kelimesi €zerine de dikkatinizi ‚ekerim. Petrov, ‰zel b‰l€mde, bizden en uzak kışladaydı. Bizleri biribirimize yaklaştıracak ortak hi‚bir şeyimiz olmayışı, aramızda bir m€nasebet kurulabilmesine pek de imkŒn bırakmıyordu. Bununla beraber Petrov, şu ilk zamanda, hemen hemen herg€n bana uğramağı veya paydos saatlerinde, herkesten uzaklaşarak, kışlalar arkasında dolaştığını sırada yanıma gelmeği Œdeta vazife sayardı. ƒnceleri bundan hoşlanmamıştım. Ama Petrov, ne yaptı etti, fazla konuşkan olmadığı halde, ziyaretleri beni gittik‚e sarmaya başladı. Kısa boylu, iri yapılı, ‚evik, kıvrak, saz benizli bir adamdı. Y€z€ sevimli, elmacık kemikleri geniş, bakışları cesaretli idi. Sık, beyaz, inci gibi dişleri vardı. Ağzında, alt dudağının arkasında, daima d‰v€lm€ş t€t€n saklardı. Zaten, bu t€t€n ‚iğneme Œdeti bir‚ok -mahpuslarda vardı. Petrov, yaşından gen‚ g‰r€n€rd€. Kırk yaşında olduğu halde, ona, otuzundan fazla denemezdi. Benimle serbest konuşur, bununla beraber terbiyeden, nezaketten uzaklaşmazdı. Yalnız kalmak istediğimi anlar anlamaz, bir iki dakika konuştuktan sonra, derhal beni bırakır, hi‚bir mahpusa yapmadığı halde, nezaketime teşekk€r ederek ayrılırdı. G‰r€şmelerimizin bu ilk zamandaki şeklini hi‚ kaybetmemesi, ger‚ekten dikkate değer bir noktadır. Bununla beraber Petrov bana tam mŒnasiyle bağlıydı. Bu adamın bana ni‚in geldiğini, ne diye boyuna bana yakınlık g‰sterdiğini bir t€rl€ anlıyamamışını-dır. Ger‚i ‰nceleri benden şunu bunu ‚alıyordu, ama ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 151 bunu kazara yaptığını, gelmesindeki maksadın bu ol-madığım sanıyordum. Hemen hemen hi‚bir zaman pa-ra istemezdi. Yani gelmesi para veya başka birtakım ‚akarlar i‚in değildi. Nedense, Petrov'la birlikte olduğum zaman, ken-dimi evde, şehirde, kısacası hapishaneden başka bir yerde sanıyordum. Onu hapishaneye hi‚ yakıştıramıyordum. Bana, hapishaneye ait ‰nemli havadisleri ‰ğrenmek, beni ziyaret etmek, hepimizin nasıl olduğumuza bakmak i‚in uğruyor gibi gelirdi. Her zaman, sanki birisiyle bulaşacak veya onu bekliyen bir adam, ya da bir iş varmış gibiydi. Acele ediyormuş gibi g‰r€nmesine rağmen, fazla telŒşlı intibaı da vermezdi. Bakışları da tuhaftı, konuşurken, c€ret, alay ifadesiyle doluydu. Birisiyle konuşurken, konuştuğuna değil, onun €st€nden, uzaklara bakardı. Sanki, ‰n€ndekinin g‰rmesine engel olduğu bir şeye bakmaya ‚alışıyordu. Bazan Petrov benden ‚ıkınca, nereye gidecek diye arkasından mahsus bakardım. Bekliyenleri nerde aca-ba diye merak ederdim. Ama benden ayrıldıktan sonra, acele acele, ya kışlanın birine, ya da mutfağa girerdi. Orada da konuşanların birinin yanına oturarak dikkatli dikkatli dinlerdi. Bazan kendisi de lŒfa karışıp canlı bir tartışmaya dalardı. Biraz sonra da birdenbire s‰z€n€ keserek susuverirdi. LŒkin konuşsa da sussa da, dediğim gibi .€zerinde hep ge‚erken uğramış, bekliyenleri varmış gibi bir hal vardı. İşin garibi, Petrov'un elinde, onu oyalıyacak hi‚bir işi yoktu. G€nl€k hizmetten sonra daima işsiz g€‚s€z otururdu. Bir sanatı yoktu. Parası da yoktu. Ama,. para yokluğundan şikŒyet‚i değildi. Benimle neler, ne-152 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR ler konuşmazdı!... Konuşması da kendisi gibi tuhaftı. Hapishane arkasında dolaştığımı g‰r€r, birden bire ba-na doğru y€r€meğe başlardı. Hızlı hızlı y€r€r; sert‚e d‰nerdi. Y€r€yerek gelirdi, ama siz, koşmuş zanneder-diniz. — Merhaba! — Merhaba. — Rahatsız etmiyorum ya? — Rica ederini. — Size, Napoleon hakkında bir şey soracaktım. :şu mahut Napoleon, sekiz y€z on iki yılındaki asıl Napoleon'un akrabası mıymış? (Petrov, kantonistlerden olduğu i‚in okuma yaz-ması vardı). — Evet, ‚yleydi. — Ne bi•im cumhur başkanıymış bu adam? Petrov •abuk, kesik soruyor, sanki sorduklarını bir an ‚nce ‚ğrenmek istiyordu. G‚ren de, ‚nemli, ace-le bir iş i•in bilgi topluyor, derdi. Napoleon'un cumhur başkanlığının aslını anlattım; yakında imparator olma ihtimalinden de bahsettim. — Bu da ne demek oluyor? Elimden geldiği kadar, bunu da a•ıkladım. Petrov, her şeyi anlayıp, hızla kavrıyarak, dikkatle beni dinliyordu. Hatt• kulağını benden yana vermişti. — Hem... Size bir şey daha sormak istiyordum Aleksandr Petrovi•. Diyorlar ki, en uzun boylu bir insan b‡y‡kl‡ğ‡nde, kolları topuklarına kadar uzanan maymunlar varmış. Doğru mu bu? ˆLŠ BiR EVDEN HŒTIRALAR •153 — Evet. Varmış. — Ne bi•im şeyler acaba bunlar? Bildiğim kadar bunu da anlattım. — Nerede yaşıyor bu maymunlar? — Sıcak memleketlerde. Sumatra adasında bulunuyorlar... — Amerikada mı? işittiğime g‚re, orada insanlar baş aşağı y‡r‡rlermiş. — Hayır. Baş aşağı y‡r‡mezler. Siz, antipot'lar-dan behsediyorsunuz. Ona, Amerikanın, elimden geldiği kadar da anti-pot'ların ne demek olduğunu anlattım. Petrov, sadece bunu dinlemek i•in gelmiş gibi, b‡y‡k bir ilgi g‚steriyordu. — Bir şey daha!... Ben ge•en yıl Kontes Lavaliere hakkında Dumas' nın bir eserini okumuştum. Yaver Arefyev vermişti. Bu doğru mu, yoksa uydurma mıydı? — Tabii uydurmadır. — Eh, hoş•a kalın. Teşekk‡r ederim... ve Petrov, birden bire uzaklaşıverdi. İşte b‡t‡n sohbetlerimiz bu şekildeydi. Soruşturup, hakkında bilgi edinmeğe uğraştım. M., Petrov'la aramdaki ahbaplığı duyunca pek tel•şlandı. Hapishaneye ilk geldiği sırada, Petrov'un, ‡zerinde yaptığı korkun• tesir, mahut Gazin'inkini de ge•mişti. Onun hakkında diyordu ki: — B‡t‡n mahpuslar i•inde en azimli, en g‚z‡n‡ budaktan esirgemiyeni Petrov'dur. Her şeyi yapacak kabiliyette bir adamdır o... Aklına bir şeyi koydu mu, hi•bir engel tanımaz. Hatt•, aklına eserse, sizi bile154 ˆLŠ BiR EVDEN HŒTIRALAR doğrayıverir. Hem de bunu kılı kıpırdamadan yapar; hi•bir pişmanlık da duymaz. Bana kalırsa, onun aklı tem değildir. Petrov hakkında d‡ş‡nd‡kleri beni de hayli meraklandırdı. Hoş, M. neden b‚yle d‡ş‡nd‡ğ‡n‡ kendisi de bilmiyordu ya... İşin tuhafı, Petrov'la aramızdaki ahbaplık, M. nin s‚ylediğinden sonra da, birka• yıl daha s‡rm‡şt‡. Hemen hemen her g‡n konuşuyorduk. Sebebini bir t‡rl‡ anlıyamadığım halde Petrov bana i•ten bağlıydı. Bununla beraber, hapishanede gayet sakin, uslu oturup ‡rk‡tecek hi•bir şey yapmazken, onunla konuşmamda M. nin haklı olduğuna kanaat getiriyordum. Ger•ekten Petrov, m‡thiş azimli, korkusuz ve ‡zerinde hi•bir baskı tanımıyan bir adam olmalıydı. Neden b‚yle d‡ş‡nd‡ğ‡m‡ kendi kendime a•ık-lıyamıyordum. Yalnız şu kadarını s‚yleyim ki, cezalandırılmaya g‚nderilirken binbaşıyı ‚ld‡rmeğe kalkan. ve binbaşının arabaya binip gitmekle, elinden, mahpusların dediği gibi "mucize kabilinden" kurtulduğu mahk“m, Petrov'du. ˆnce de, daha s‡r‡lmeden, talim zamanında bir albay ona el kaldırmış. İhtimal ki, Petrov, bundan ‚nce de az dayak yememişti. Ama bu def• buna dayanamamış, g‡peg‡nd‡z b‡t‡n askerin ‚n‡nde albayı s‡ng‡leyivermiş. Ger‚i bu vakayı b€t€n ayrıntılariyle bilmiyorum Kendisi de bundan hi‚ bahsetmemişti. Ş€phesiz ki, b€t€n bunlar, tabiatının ne derece ‚etin olduğunu ortaya koyan ‰fke taşkınlıklarıydı. LŒkin doğrusunu s‰ylemek gerekirse pek seyrek g‰r€len b‰yle halleri dışında Petrov, ger‚ekten uslu, sakin bir adamdı. İ‚in-de birtakım ihtirasları, hattŒ kuvvetli, yakıcı ihtirasƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 155 ları gizlediği belli oluyordu. Bununla beraber, k‰m€r-lerin yanması k€llerin altında oluyordu... Petrov'da, başkalarında olduğu gibi, bir fiyakacı-lık veya gurur g‰rm€yordum. Pek az kavga ederdi. Beri yandan Sirotkin'den başka kimseyle arkadaşlık ettiği yoktu. Onu da, ancak ihtiyacı olduğu vakit, g‰r€rd€. Petrov'un bir defa m€thiş bir hiddetine şahit olmuştum. Birisi ona istediği bir şeyi vermemiş, kızdırmıştı onu... Hasmı, iri yarı, kuvvetli, hır‚ın, alaycı ve olduk‚a cesur bir mahpus, sivil sınıftan Vasili Antonovdu. Bir m€ddet bakışıp durdular. Ben de, meselenin •‚ok ‚ok bir pataklama ile biteceğini sanmıştım. ‡€nk€ Petrov sık sık değilse de, arada bir, d‰v€ş€r hem de en bayağı s€rg€nler gibi k€frederdi. Bu defa ise, b‰yle olmadı. Petrov'un birden bire benzi attı. Dudakları morardı, titremeğe başladı. G€‚l€kle nefes alıyordu. Oturduğu yerden kalktı, ‚ıplak ayaklarının yavaş, gayet yavaş sessiz adımlariyla (yazın, yalınayak gezmeği severdi), Antonov'a yaklaş-tı. Bağrışma, g€r€lt€ dolu kışlada her şey birden bire •sustu o anda. Sinek u‚sa duyulurdu. Herkes, ne olacağını merak ediyordu. Antonov da yerinden fırladı; •beti benzi u‚muştu. Dayanamadım, kışladan dışarı ‚ıktım. Merdivenden inmeğe vakit kalmadan, bı‚aklanmış adamın haykırışını duyacağımı sanmıştım. Ama iş bu defa da hŒdisesiz kapanıvermişti. Antonov, daha Petrov ona yaklaşırken, kavgaya sebebolan eşyayı sessizce, aceleyle ‰n€ne fırlatmış.156 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Bunlar da, bir pa‚avrayla ayak sargılarından ibaretti... Tabi• Antonov, aynı zamanda hem Œdet yerini bulsun diye, hem de şerefini korumak ve ‰yle pek fazla, korkmadığını g‰stermek i‚in, peşten bir iki k€f€r sa-vurmuş. Ama Petrov k€f€rlere ‰nem vermemiş, mukabele bile etmemiş. Mesele kendi yararına hallolduk-tan sonra k€f€r€n ne ‰nemi olabilir? Petrov memnunluk i‚inde pa‚avraları almış. Bir ‚eyrek saat sonra, bir şey olmamış gibi, haylaz haylaz hapishanenin şurasında burasında dolaşıyor, burnunu sokup dinliyebile-ceği meraklı konular €zerine bir konuşma arıyordu. G‰r€n€şte onu her şey ilgilendiriyordu. Ama as-lında, nedense, ‚oğu zaman her şeye karşı tamamiyle kayıtsızdı. Hapishanede, işsiz g€‚s€z, bir ‰te bir beri gezer dururdu. Petrov, g€‚l€ kuvvetli, her işi başarabilecek kudrette olmasına rağmen, işsiz kalıp vaktini k€‚€k ‚ocuklarla oynayıp oyalanmakla ‰ld€ren bir adam gibiydi. Onun hakkında anlıyacağım bir nokta daha vardı: neden hŒlŒ hapishanede idi. Şimdiye kadar ni‚in ka‚mamıştı buradan? Şiddetle istedikten sonra, ka‚makta teredd€detmezdi. Mantık, Petrov gibi insanlara ancak bir şeyi şiddetle arzulamalarına kadar hŒkim olur. Ama onları istedikten sonra, bu isteklerinin! ger‚ekleşmesine engel olacak herhangi bir kuvvet yery€z€nde yoktur. Hem de eminim ki, gayet ustaca, yaptığını kimseye sezdirmezdi. A‚lığa katlanarak, orman-da veya derenin sazları arasında haftalarca saklanırdı. Herhalde bu fikir hen€z hatırına gelmemişti veya. Petrov şimdilik b‰yle bir şeyi tam olarak arzu etmiyordu.Doğrusu akıl etme kabiliyeti pek fazla olmadığı gibi, d€ş€ncesi de hayli kıt bir adamdı. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 157 Bu gibi insanlar tek fikirli olarak d€nyaya gelirler. Bu fikir onları şuursuzca hayatları boyunca şuraya buraya s€r€kler ve bu b‰yle, arzularına g‰re, bir iş buluncaya kadar devam eder. Bundan sonra da artık kafalarına ihtiya‚ları kalmamıştır. Hayret ettiğim bir şey vardı: Œmirini, sırf dayak yemek i‚in ‰ld€ren bir adam, hapishanede nasıl oluyor da b‰yle kuzu gibi, hi‚ sesini ‚ıkarmadan sopa altına yatıyordu? Ka‚ırdığı şarap y€z€nden yakalandığı vakit dayak yediği olurdu. Bir sanatı olmıyan diğer s€rg€nler gibi, Petrovda bazan, şarap ka‚ak‚ılığı yapar-dı. Ama sopa altına yatarken, buna, g‰n€l rızasiyle katlanıyormuş gibi bir hali vardı. Durumundan, bu •cezaya m€stahak olduğunu kabul ettiği, aksi takdirde, ‰ld€rseler bile, b‰yle şeye rıza g‰stermiyeceği anlaşılıyordu. Hayretimi uyandıran bir nokta daha vardı. Bu, Petrov'un bana g‰sterdiği samimiyete rağmen ‰te be-TJnıi ‚alışmasıydı. Bu hal ona vakit vakit gelirdi. Birisine g‰t€rmek €zere verdiğim İncilimi i‚ eden de oydu. Y€r€yeceği yol, birka‚ adımlıktı. Ama Petrov, yolda bir alıcıya raslamış, hemen kitabı ona satıvermişti. Aldığı parayı da derhal i‚kiye verdi. Ş€phe yok ki, o g€n bunu yapmağı pek canı ‚ekmişti; bu derece arzulanan şey de mutlaka elde edilmeliydi, •şte •b‰ylesi, bir şişe i‚kiye vereceği bir yirmi beş k‰peklik i‚in kolayca adam ‰ld€r€r. Halbuki başka zamanda •‰n€nden binlerce ruble ge‚er de bakmaz bile. Akşam, hırsızlığını kendisi anlattı. Anlatırken de ne utanma, ne de pişmanlık g‰stermişti. G€ndelik bir vakadan bahseder gibi, gayet soğuk kanlıydı. Onu iyi-ce haşlamaya başladım. Doğrusu, incilime pek acımış-158 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR tım. Petrov, hi‚ kızmadan, gayet uslu beni dinliyor; incilin ‚ok faydalı bir kitap olduğunu da kabul ediyor, bu kitaptan yoksun kaldığım i‚in benim hesabıma i‚ten €z€l€yordu. Ama kitabı ‚aldığı i‚in asla pişmanlık duymuyordu. Bu y‰nden o kadar kesin bir tavrı vardı ki, azarlamayı derhal kestim. Petrov'un, hiddetime sabır ve tahamm€l€n€n sebebi de, herhalde, b‰yle bir hareketi hoş g‰r€p, kızmamanın elde olmayışına hak vermesiydi. "Varsın azarlasın da i‚inin zehrini d‰ks€n bari!... Yoksa aslında iş, incir ‚ekirdeğini doldurmıyacak kadar sa‚ma bir şey; cidd• bir adamın €zerinde durmasına değmi-yecek kadar sa‚ma..." diye d€ş€nd€ğ€ her halinden belli oluyordu. Petrov, galiba, beni ‚ocuk, hattŒ d€nyada en basit şeylere aklı ermiyen bir bebek sanıyordu. MeselŒ, onunla bazan bilim ve kitap dışı bir konu €zerine konuştuğumuz vakit, sorularımı gayet kısa c€mlelerle, belli ki, nezaket gereğince cevaplandırırdı. Bir‚ok defa kendi kendime sorardım: benden istediği bu koyu bilgileri ne yapacak bu adam? HattŒ konuşmalarınız sırasında onu g‰z uciyle s€zerdim. Sakın benimle alay etmiş olmasın!... Hayır. Cidd• ve dikkatle dinliyordu. Ama, pek o kadar da değil ya... ve bu hal, beni bazan kızdırırdı. Suallerini doğruca, a‚ık‚a sorardı. Ama, verdiğim cevaplara pek hayret etmez, hattŒ biraz dalgın dinlerdi, ihtimal ki, hakkımda uzun boylu kafasını yormadan edindiği fikir ş‰yleydi. Benimle, başka insanlarla olduğu gibi, konuşulmazdı, kitaplardan başka konulardan anlamadığıma, anlıyacak kabiliyette ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 159 •olmadığıma g‰re, beni boşu boşuna b‰yle konularla yormamalıydı. Petrov'un beni sevdiğine emindim, buna hayret de ediyordum. Acaba beni, olgunlaşmamış bir adam sayıyor da, bana, her kuvvetli yaratığın kendisinden za-.yıf olana karşı i‚ g€d€siyle duyduğu bir ‚eşit merhametle acıyor muydu? Bunu bilemiyorum. B€t€n bunlar, onu, ‰temi berimi ‚almaktan alıkoymuyordu ama soyarken bile bana acıdığından emindim. ihtimal ki, eşyamı kaldırırken: "Bu da, adamım diye, d€nyada geziyor!... Daha malını korumaktan Œciz..." diye d€ş€n€rd€. Fakat, galiba, bunun i‚in seviyordu beni. Bir kere ağzından: "Pek fazla iyi kalblisiniz. O kadar saf, •o kadar safsınız ki, size acıyacağım geliyor!" s‚zlerini ka•ırmıştı. Bir dakika sonra da, "Ama s‚zlerime da-rılmayınız, Aleksandr Petrovi•, i•imden geldi de s‚yle-dim;" diye il•ve etti. Bu gibi adamlar, bazan hayatta, bir devrimle, yada herkesin katıştığı bir faaliyetle birden bire sivri-lirler, b‚ylelikle miza•larına g‚re bir iş bulmuş olur-dar. ‰ok konuşmazlar, ne de herhangi bir işin d‡ş‡nce--den iş alanına •ıkmasında ‚nc‡l‡k edebilirler. Fakat -baş icraat•ı olurlar, bunu herkesten ‚nce de yaparlar, işte, g‡r‡lt‡s‡z, n‡mayişsiz girişirler, daima ‚n safta, her t‡rl‡ engelin ortadan kaldırılması i•in uğraşırlar. Bunu d‡ş‡nmeden, korkmadan, tehlikenin ağzına dos-doğru atılarak yaparlar. Geri kalanlar da bunların arkasından, g‚zleri kapalı, sonuna kadar giderler, •oğa zaman da hayatlarına veda ederler. Petrov'un sonunun iyi olacağına inanmıyorum. Mutlaka, vadesi geldiği anda her •ey bitiverecektir160 ˆLŠ BiR EVDEN HŒTIRALAR onun i•in... H•l• yaşıyorsa, demek hen‡z sebep ortaya •ıkmamıştır. Ama, kim bilir? Belki de sa•ları be-yazlaşıncaya kadar yaşar, gayesiz şurada burada dolaşarak ihtiyarlayıp eceliyle ‚l‡r. Fakat yine de, bence, M. nin, Petrov'un hapishanenin en azimli adamı olduğu hakkındaki s‚zleri, doğrudur. VIII AZİMKAR ADAMLAR. LU‰KA Bir insanın azimkar olup olmadığını kestirebil-mek kolay olmuyor. B‚ylelerine her yerde olduğu gibi, s‡rg‡nde de pek az raslanır. Bakarsın, g‚r‡n‡şte dehşetli bir adamdır. Bir de anlatılanları duyunca, yanından ka•arsın, •lk zamanlarda, bir i•g‡d‡ ile onlardan uzaklaşmaya •alışırdım. Sonraları korkun• kaatiller hakkında bile kanaatlerim hayli değişti. Kaatil olmadığı halde, altı cana kıymış bir caniden daha korkun• insanlar g‚rd‡m. ˆyle cinayetler vardır ki, bunların i•y‡z‡ hakkında en ilkel bir fikir edinmek bile hayli g‡•t‡r. ‰‡nk‡ bu cinayetler pek garip birtakım sebeplerle işlenmiştir. B‚yle cinayetlere de, •oğu zaman, basit halk arasında raslanır. ‰ok defa ş‚yle bir kaatil tipi g‚r‡l‡r. Adamcağız kendi halinde, sessiz yaşamakta, •ilesini doldurmaktadır. Dı-diyelim ki, ya bir mujik, veya birisinin toprak k‚lesi yahut da şehrin basit halk tabakasından, belki de askerdir. Bir de bakarsın, zembereği kopmuş gibi, birden bire boşalıverir; dayanamıyarak d‡şmanını, onu ezeni. ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 161 bı•aklayıverir... Asıl gariplik de bundan sonra başlar. Bu adam bir zaman kendi kalıbının dışına •ıkmıştır. Bununla beraber, ilk ‚ld‡rd‡ğ‡ adam, onun d‡şman, kendisine zulmeden biriydi. Yaptığı, bir su•tu; fakat b‡sb‡t‡n anlaşılmaz bir şey değildi. ‰‡nk‡ ortada bir sebep vardı. L•kin bu adam, bundan sonra da, hi•bir d‡şmanlık olmadığı halde, keyif i•in, bir yan bakış, bir kaba s‚z y‡z‡nden yeni cinayetler işler. Artık bunu sadece, kabadayılığını g‚stererek, "Savulun, ben geliyorum!..." gibilerden y‡r‡d‡ğ‡ zaman etraf ındaki-leri ka•ıştırmak i•in yapmaktadır. Sarhoşa d‚nm‡ş, hummaya tutulmuş gibidir. Sanki yasak edilmiş sınırı aştıktan sonra, her t‡rl‡ kutsallığı ayak altına almaktan hoşlanır. Sanki onu b‡t‡n kanun ve nizamları •iğnemeğe kışkırtan bir kuvvet vardı. Yine bu kuvvetin tesiri altında sınırsız bir h‡rriyeti, etrafına dehşet vermeği arzulamaktadır. İhtimal ki, b‡t‡n bu duygular; y‡ksek bir kalede bulunan birinin, ‚n‡ndeki u•uruma eğilirken hissettiklerine benzer. Her şeyin bir an ‚nce bitmesi i•in basaşağı kendini atmaya hazırdır. Hem de bu gibi haller, pek uslu ve o vakte kadar tamamiyle silik kalmış kimselerde g‚r‡l‡r. Bazıları, girmiş oldukları yeni kalıbı kendileri i•in ‚v‡nme vesilesi sayarlar. Eskiden ne kadar ezilmiş ve boyun b‡k‡k idiyseler, şimdi o nispette yaman, duman attırıcı . g‚r‡nmek arzusundadırlar. Etrafa saldığı dehşetten . zevk alır; insanlarda uyandırdığı tiksinme duygusunu ., •deta sever. Pervasız tavır takınır; bu durumda, i•inden, bir an ‚nce cezanın gelmesini, h‡k‡m giymeyi 11162 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRAI.AR bekler. ‡€nk€ yapmacık pervasızlıktan artık bıkmıştır. Meraka değer bir nokta da bu gibi tavır ve g‰sterişlerin ancak cezanın uygulanacağı yere kadar s€r-mesindedir. Bundan sonra b€t€n bunlara, bı‚akla kesilmiş gibi son verilir. Sanki bu g‰sterişlerin belirli bir zaman i‚inde yapılıp, sonra da onlardan vazge‚ilmesi gerekliymiş gibi... Adanı, birden bire uslanır, k€‚€l€r, pa‚avraya d‰ner. Cezalandırılırken ağlayıp uzlar, halktan af diler. Hapishaneye ‰yle miskin ve mendeburca, ağzından salya, burnundan s€m€k akarak gelir ki, bakıp: "Beş altı kişiyi ‰ld€ren adam bu muymuş?..." diye hayret edersiniz. Tabi•, ‰yleleri de ‚ıkar ki, hapishanede bile kolay kolay uslanmaz, hŒlŒ şu g‰steriş ve gevezeliklerinden vazge‚mez. "Siz beni g‰r€yor musunuz? Altı cana kıymış bir adamım ben!" der gibi bir halleri vardır. Ama sonunda onlar da yatışırlar. Arada bir, vakit ge‚irmek, hayatlarının bu biricik "kabadayılığını", bu astı-ğj astık kestiği kestik devirlerini hatırlarlar, o kadar. Saf birisini bulup da karşısında kurumlanarak ve vakasını anlatmaktan ne derece zevk duyduğunu hi‚ g‰stermeksizin eski kahramanlıklariyle ‰v€nmekten pek hazzederler. "İşte ben b‰yle bir adamını!" gibilerden ‰v€n€r dururlar. Hele bunların gururlanıyorlarmış hissi vermesin diye, aşırı bir duyarlıkla konuşmaları, hikŒyeyi gayet ƒnemsiz bir şeymiş gibi anlatmaları ger‚ekten g‰r€lmeğe değer! Ya seslerini al‚altıp y€kselterek bahsettiklerinin olduğundan daha ‰nemli g‰r€nmesini sağlaƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 163 maya uğraşmaları... Nereden de ‰ğrenmişler b€t€n bu d€zenleri? Bir kere, hapishaneye ilk geldiğim sırada, ranzamda işsiz g€‚s€z uzanmışken, b‰yle bir konuşmaya kulak misafiri olmuştum. Tecr€besiz olduğumdan, anlatanı, heybetli, korkun‚ bir haydut, g‰r€lmemiş derecede sert tabiatlı bir adam sanmış, hattŒ onun yanında Petrov'u pek ‰nemsiz bile g‰rm€şt€m. HikŒyenin konusu, Luka Kuzmi‚ adındaki bu adamın tamamiyle sebepsiz, sırf kendi keyfi i‚in, bir binbaşıyı nasıl hakladığı idi. Luka Kuzmi‚, kendisinden daha ‰nce de bahsettiğim, kışlamızın ufak tefek, sivri burunlu, gen‚ Ukraynalı mahpusuydu. Aslı Rustu ama g€neyde doğmuştu. Galiba, bir pomeş‚ik'in toprak k‰lesiydi... "Sinek k€‚€k ama mide bulandırır." hesabı, insanı rahatsız edici, iğneleyici bir hali vardı. Bununla beraber mahpuslar sadece i‚g€d€leriyle kolayca insanın i‚ini okurlar. Arkadaşları arasında pek sayılmıyordu, veya s€rg€n tabiriyle "pek takmıyorlardı onu..." Luka son derece gururluydu da... O akşam ranzasında oturmuş, bir g‰mlek dikiyordu. Zaten i‚ ‚amaşırı dikmek sanatıydı onun... Yanında, ranza komşusu iri yarı, hımbılca, ama iyi kalbli ve sokulgan bir delikanlı olan Kobilin oturuyordu. Lu‚ka, komşusu olduğundan, onunla pek sık kavga ediyor, onu k€‚€ms€yor ve kendisine m€stebit‚e muamele ediyordu. Safdil Kobilin bunun yek farkında değildi. Bu defa da Lu‚ka'nın hikŒyesini ilgisiz ilgisiz dinliyerek y€n ‚orap ‰r€yordu. ƒteki y€ksek sesle ve164 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR tane tane anlatıyordu. Herkes tarafından işitilmesini istediği belli olduğu halde, en ‚ok Kobilin'e anlatıyor-muş gibi bir hali vardı, •ğneyi beze batırırken: — Memleketimden... efendime s‰yleyim... serserilik su‚iyle ‡. ye s€r€l€rken... Kobilin s‰z€n€ kesti: — Ne vakit oluyordu bunlar? — Taze fasulye ‚ıkınca, ikinci yıl bitmiş olacak... K. ye gelince, beni bir zaman i‚in hapishaneye tıktılar. Baktım, benimle beraber oturan on iki kişi de Ukraynalı, ama o boylu boslu, kanlı canlı, ‰k€z gibi heriflerin hepsi de son derece uyuşuk. Bu y€zden yemekler k‰t€ ‚ıkıyor; binbaşıları, keyfine g‰re sağa sola emir yağdırıp duruyor. (Lu‚ka, konuşması sırasında, bazı kelimeleri mahsus yanlış s‰yl€yordu.) — Bir g‡n ge•ti, iki g‡n ge•ti... Baktım, bizim millette hareket yok. "Neden bu enayiye kavuk sallıyorsunuz?" diye sordum. Pis pis sırıtırak: "İstersen git de kafa tut!" demezler mi? Hi• sesimi •ıkarmadım. Aman •ocuklar, hele şu Ukraynalılardan bir tanesi pek tuhaftı. (Lu•ka, birdenbire, Kobilin'e anlatmaktan vazge•erek, etrafındakilere d‚nm‡şt‡.) — Mahkemede nasıl h‡k‡m giydiğini, yargı•larla nasıl konuştuğunu anlatır dururdu. Anlatırken de h‡ng‡r h‡ng‡r ağlardı. Arkasında •ocuklariyle karısını bırakmıştı. Kart bir adamdı; ak sa•lıydı, şişkoydu. "Bakıyorum, diyordu, şu iblis oğlu iblis bir şeyler yazıp duruyor. Kendi kendime: şimdi ortadan •atlayıp geberiverse şu k‚poğlu herif! diyordum. O ise, boyuna ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 165 yazıp •iziyordu. Hem de ‚yle şeyler yazmış ki, beni mahvedip bitirdi!..."ı Bir sap iplik versene Vasya, benimki pek •‡r‡k. Vasya iplik uzatarak: — Pazardan... dedi. Lu•ka, ipliği ışığa g‚stererek: — Benim dikim evindekiler bundan daha iyi. Ge•en g‡n mal“l‡ g‚ndermiştik. Kim bilir, hangi namussuz karıdan aldı bunları. — Yavuklusundan almıştır. Unutulmuş olan Kobilin sordu: — E, binbaşı ne oldu? Lu•ka'nın da istediği buydu zaten. Bununla beraber, hik•yesine hemen başlamadı. Hatt• Kobilin'in s‚ylediğinin ‚nemi yokmuş gibi, sakin bir tavırla elindeki ipliği d‡zeltti. Sonra, tembel bir hareketle, ‡st‡nde oturduğu ayaklarının durumunu değiştirip anlatma-yg başladı. — Bizim Ukraynalıları neden sonra ayaklandıra-bildim. Binbaşıyla konuşmağı kabul ettiler. Ben de "julik"2 sakladım. Bunu her ihtimale karşı almıştım, yanıma o sabah, birisinden elime ge•irdiğim bir "julik" sakladım. Bunu her ihtimale karşı almıştım. Binbaşı beyimiz, •ağırılışı ‡zerine hiddetlenmiş. Baktık ki, geliyor. Bizimkilere: "Bana bakın Ukraynalılar: dedim. Korkmaca yok..." Halbuki onlar korkudan ‡• 1 Lu•ka bu meseleyi ihtiyar Ukraynalıyı taklidederek Ukrayna diliyle anlatıyordu. 2 Julik-Rus•a hırsız demektir yankesici argosunda bı•ak anlamına gelir.166 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR bu•uk atıyorlardı. Tir tir titriyorlardı. Binbaşı i•eriye daldı. Sarhoştu. "Kimmiş bakalım beni istiyen? Bunlara da ne oluyor?... Buranın •arı da, Allahı da benim!" "Buranın •arı da Allahı da benim" der elemez, ortaya fırlayıverdim. Bı•ağı da kolumun altına saklamıştım. "Hayır, beyfendi, dedim. B‚yle bir şey nasıl olur?" (Hem s‚yl‡yor, hem de yavaş•a ona sokuluyorum.) "‰arımız ve Allahımız nasıl olur da siz olabilirsiniz, beyefendi?" Binbaşı bu defa bana bağırmaya başladı. "Yaa!. Demek b‡t‡n bunlar senin başının altından •ıktı ha! İsyancı kerata seni..." - "Hayır, olamaz beyfendi. Bunu asla kabul edemeyiz!" diyor ve ona daha ziyade yaklaşıyordum. "Zatı•linize de mal“m olduğu ‡zere Allahımız birdir, kaadirdir, her yerde hazır ve nazırdır, diyordum. Allahın bize ihsan ettiği •arımız da tektir. O, beyfendi, bir imparatordur. Siz ise, ancak bir binbaşısınız ve kendi gayretinizle olduğu kadar, •arın l‡tf‡ ile bizim başımızda bulunmaktasınız." Bizim binbaşı: "Nasıl? nasıl nasıl?..." diye tavuk gibi gıdaklıyor ve şaşkınlıktan ağzını a•amıyordu. "Işte b‚yle!..." dedim. Šst‡ne atıldığım gibi bı•ağı sapına kadar karnına daldırdım. Tam yerine isabet ettirmiştim. Yuvarlanıverdi. Birka• kere ayaklarını depreştirdi; o kadar. Bı•ağı yere fırlattım. "Hadi Ukraynalılar, dedim. Kaldırın şunu artık." Burada konudan biraz ayrılacağım. Eski zamanda, maalesef, ordu subaylarının ağzında "‰ar da ben, Allah da benim!" gibi ve buna benzer bazı s‚zler pek dolaşmaktaydı. Doğrusunu s‚ylemek gerekirse, zamanımızda b‚ylelerinden ya az kaldı; ya da hi• kalmadı. Şunu da kaydetmek isterim ki, bu şekildeki s‚zleri ka- ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 167 bara kabara s‰yliyenler, ‰v€nmeği pek seven alaylı subaylardı. Subay €niformasını giymekle ruhları adamakıllı sarsıntı ge‚iriyor, kafaları allak bullak oluyordu. Uzun yıllar orduda, emir altında hi‚bir r€tbesi olmadan hizmet etmişken, birden bire, kendilerini subay, komutan durumunda g‰r€nce şaşkına d‰n€yorlar; bunun verdiği baş d‰nmesiyle kudret ve ‰nemlerini pek b€y€t€yorlardı. B€t€n bunlar, maiyetlerinde bulunanlara karşı hareket tarzlarında a‚ık‚a g‰r€l€yordu. Halbuki b€y€klerine karşı, hi‚ l€zum olmıyan yerlerde bile, bazı Œmirlerin tiksinerek karşılamalarına rağmen, sanki hŒlŒ ermişler gibi, yaltaklanmaya devam ediyorlardı. Bunların ‚ok yılışık olan bazıları, k€‚€k r€tbelerden y€kseldiklerini ve şimdi subay oldukları halde "her zaman1 i‚in" mevkilerini bileceklerini €stlerine s‰ylemek i‚in acele eder gibidirler. LŒkın erler €zerinde, aşağı yukarı, hudutsuz bir amirlik taslamaktan asla geri durmazlardı. Ş€phesiz ki, bu zamanda b‰yleleri pek bulunmaz. Hele "‡ar da ben, Allah da benim!..." diye bağıranlara hŒlŒ Taşlanabileceğim, hi‚ zannetmem. Bununla beraber yine de s‰yliyeyim ki, mahpuslar olsun, askerler olsun, Œmirlerinin bu yoldaki s‰zlerine ifrit olurlar. Bu, kendini b€y€k g‰rme hayasızlığı ve Œmirin her t€rl€ cezadan uzak olduğu yolundaki d€ş€ncesi en uysal bir adamda bile kin uyandırır, onu ‚ileden ‚ıkarır. Be ceket versin, b€t€n bunlar ge‚miş g€nlerden kalmış, o zamanlarda bile b€y€kler tarafından şiddetle cezalan1 Bu c€mledeki, her zaman i‚in s‰z€nde alaydan yetişme subayların cahilliğini g‰stermek i‚in telŒffuz hatası vardır.168 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRAI.AR dırılan şeylerdir. Bunlar €zerine birka‚ misal de bilirim. Zaten askerler, onlara yapılan aşağı muameleden, g‰sterilen tiksintiden pek alınırlar. Bazı kimseler, mahpusları iyi yedirip onlara iyi bakmak ve kanun dışı muamele etmemekle her işin bittiğini sanırlar. Bu da yanlış bir fikir. Her insan, kim olursa olsun, ne kadar aşağı mevkide bulunursa bulunsun, i‚g€d€s€n€n tesiri altında, hattŒ şuursuzca, onun da bir haysiyeti olduğunun g‰z ‰n€nde tutulmasını ister. Mahpusa gelince, mahpus, toplum dışı olduğunu, Œmirlerine karşı mevki ve durumunu bilir. Ama ne vurulan damgalar, ne takılan pırangalar ona, bir insan olduğunu unutturamaz. O halde, insan olduğu i‚in, ona da insanca davranılması gerekir. Yarabbi! İnsanca muamele, Allahın kulu olmaktan ‚oktan ‚ıkmış birini bile insanlaştırabilir. B‰yle "bahtsızlara" karşı m€mk€n olduğu kadar insanca davranmak lŒzım. Kurtuluşları da, sadece buna dayanır. Bunu yapan iyi ve as•l kalbli Œmirlere raslamıştım. B‰yle bir davranışın, d€ş€k sayılan bu gibi insanlar €zerindeki etkisini de g‰rd€m. Birka‚ şefkatli s‰z, mahpusların ruh‚a dirilmesine yetiyordu. ‡ocuklar gibi seviniyorlar, sonra da, ‚ocuklar gibi seviyorlardı. Tuhaf bir noktadan daha bahsetmek isterim. Mahpuslar, Œmirlerinin fazla laubali ve fazla yumuşak olmalarından da hoşlanmazlar. †mirlerini mutlaka saymağı isterler. Halbuki bu durumda onları saymak ellerinden gelmez. Mahpus, y€ksek, g‰ğs€nde nişanlar bulunan, yakışıklı Œmirin himayesinde bulunmağı ister. †mirinin titiz, vakarlı, hak g‰zetir haysiyetli tir ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 169 adam olmasından pek hoşlanır. Mahpuslar b‰yle adamlar i‚in canlarını verirler. ‡€nk€ b‰yleleri onurlarını korur, onları hi‚ incitmezler. B‰ylece onlar i‚in her şey iyi, her şey g€zeldir. Kobilin sakin bir tavırla: — Kim bilir, bunun €zerine nasıl yaktılar canını! dedi. — Eh. Yakmasına yaktılar; orası ‰yle. Ali! makası versene. Meydan kurulmuyor mu bug€n ‚ocuklar? Vasya: — Millet bug‡n parasını i•kiye verdi. Eğer demin sarf etmeseydiler, belki şimdi toplanırlardı; diye cevap verdi. Lu•ka: — Eğer!... eğer, ‚yle bir kelimedir ki, Moskova'da y‡z ruble veriyorlar buna... dedi. Kobilin yine s‚ze karıştı: —Ya sana b‡t‡n yaptıkların i•in ne verdiler, Lu•ka? — Y‡z beş verdiler cancağızım, y‡z beş... Lu•ka yine Kobilin'le konuşmaktan vazge•erek: — Size bir şey s‚yleyim mi •ocuklar! Bu y‡z be-şin emri •ıkınca, meydana ‚yle bir merasimle g‚t‡r‡l-d‡m ki... O vakte kadar hi• kırba• yememiştim. Millet akın akın geliyor; kalabalık... b‡t‡n şehir oraya toplanmıştı. Bir haydut, bir kaatil ceza giyecekti, yok mu ya... Şu halk da, nasıl s‚yleyim, ‚yle aptal oluyor ki, deme gitsin. Timoşka1 soydu beni, yatırdı. Sonra da: "Canın yanacak! Hazırlan." diye bağırdı 1 Timoşka, Timofey adının k‡•‡lt‡lm‡ş‡. Argo-•da: Cell•t.170 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR sırtıma ‚yle bir yapıştırdı ki, haykırmak istedim. Ağzımı a•tım... A•tım, ama bağıramadım ki... Sesim kısılmıştı. Arkasından ikincisi geldi. Artık, ister inan, ister inanma, azizim, "İki!" diye bağırdıkları zaman duyamamıştım. Kendime geldiğim vakit, on yedideydiler. Azizim, bunlar beni tam d‚rt defa yatırıp kaldırdılar. Yarımşar saat dinlenip soluk aldım; su d‚kt‡ler ‡st‡me. G‚zlerim yuvalarından fırlamıştı. Etrafıma bakıyor, "ˆleceğim burada..." diye d‡ş‡n‡yordum. Kobilin saf•a: — Peki, ‚lmedin mi? diye sordu. Lu•ka, hakaret dolu bir bakışla onu s‡zd‡. Kışla-dakiler kahkahayı bastılar. — Odun... Ne diyeceksin! B‚yle bir adamla konuştuğuna pişman olmuş g‚r‡ne Lu•ka, — Tahtalarında noksanlık var, dedi. Altı cana kıydığı halde, hapishanede kimse Lu•ka'-dan korkmazdı. Halbuki, kim bilir, korkun• bir adam diye ‡n salmak, onun en candan arzuladığı bir şeydi. İSAY FOM݉. HAMAM. BAKLUŞİN'İN HiKAYESi. Nihayet, b‡t‡n mahk“mların heyecanla ve hazırlıklar yaparak bekledikleri Noel yortusu geldi. Onlara bakarak ben de, olağan ‡st‡ bir olay bekler gibiydim. Bayramdan d‚rt g‡n ‚nce bizi hamama g‚t‡rd‡ler. Benim zamanımda, hele ilk yıllarda, mahpusları ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 171 hamama pek seyrek g‚t‡r‡rlerdi. Herkes sevindi, ha-zırlanmaya başladı. ˆğle yemeğinden sonra gidilecekti. Artık o g‡n yemekten sonra iş yok demekti. Kışlamızda bu işe en fazla sevinen ve tel•şlanan say Fomi• Bumştayn'dı. Bu, hik•yemizin d‚rd‡nc‡ b‚l‡m‡n-•de bahsettiğim Yahudi mahk“mdu. Sersemleyinceye, kendini kaybedinceye kadar sıcakta terlemeğe bayı-dırdı. Eski h•tıralarıma her dalışımda, hapishanedeki hamam mutlaka hatırıma gelir. (Doğrusu, unutulacak gibi de değildir...) Onun arkasından da, hayalimde s‡rg‡n ve koğuş arkadaşım, şu m‡barek ve unutulmaz. İsay Fomi•'in y‡z‡ belirir. Aman Yarabbi! ne garip, ne g‡l‡n• bir adamdı! Dış g‚r‡n‡ş‡nden az bu•uk bahsetmiştim zaten. Elli yaşlarında, cılız, bumburuşuk y‡zl‡; yanaklarında ve •alnında korkun• damgalar bulunan, zayıf, kuvvetsiz, bembeyaz tenli adamdı. Y‡z‡nde, daima, hi•bir şekilde kaybolmıyan bir memnunluk, hatt• saadet ifadesi var-dı. S‡rg‡nde bulunmasından ‚t‡r‡, galiba, hi• esef-lenmiyordu. Kuyumcuydu, şehirde bir tek kuyumcu olmadığı i•in, beylerin ve şehrin ileri gelenlerinin sipa-Tişleriyle meşgul olmaktan başka hi•bir iş yapmıyor-•du. Emeğine karşılık az •ok para da alıyordu. Muhta• durumda olmak ş‚yle dursun, zengin denirdi kendisine... Bununla beraber parasını biriktiriyor, mahpuslara faizle veriyordu. Semaveri, iyi bir d‰şeği, fincanları ve eksiksiz bir yemek takımı vardı. Şehirli Yahudiler ondan ahbaplıklarını, himayelerini esirgemiyorlardı. Cumartesi g€nleri, muhafızlarla şehrin havrasına giderdi. (Kanun buna m€saade ediyordu.)172 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR İsay Fomi‚'in rahat ge‚en hayatının tek kaygısı, bir an ‰nce evlenmesi i‚in on iki yılın ‚abucak ge‚me-siydi. Bu adam, gayet komik bir şekilde bir masumluk, aptallık, kurnazlık, k€stahlık, safdillik, korkaklık, fi-yakacılık ve arsızlık karışımıydı. Mahpusların asıl buna g€lmeyip de sadece eğlence kabilinden alaya almalarına şaşardım. Mahpuslar: — İsay Pomi‚'e ilişmeyin, derlerdi. Bir tanedir bizim İsay Fomi‚!... İsay Fomi‚ de işin aslını biliyor, ama, galiba, vazifesiyle ‰v€n€yordu. Bu da, mahpusları eğlendiren bir konuydu. Hapishaneye girişi de gayet g€l€n‚ olmuştu. (Benden ‰nce girmişti; ama bunu başkaları anlattılar.) Bir akşam €st€, paydos sırasında, hapishaneye bir Yahudinin geldiği duyulmuş. Kendisi hen€z dışarda, nizamiyede, tıraş olmaktadır, ama nerdeyse kışlalara gelecek... O vakte kadar hapishanede bir tek Yahudi yokmuş. Mahpuslar onu sabırsızlıkla bekliyorlar. Avluya girer girmez ‚evresini sarıyorlar. Hapishane ‚avuşu onu ivil-lerin koğuşuna g‰t€r€p ranzadaki yerini g‰steriyor. İsay Fomi‚'in elinde, verilen beylik eşyalar ve kendi eşyalariyle dolu bir torba varmış. Torbasını bir kenara koymuş, ranzaya ‚ıkıp bağdaş kurarak oturmuş. Korkudan kimseye bakamıyormuş. Etrafında kahkahalar ve Yahudiliğine aiit hapishane latifeleri du-yuluyormuş. Birdenbire kalabalığın arasından, gen‚ bir mahpus sıyrılıyor. Elinde son derece eski, kirli ve yırtık yazlık şalvariyle beylik ayak sargı bezlerini tutƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 173 maktadır. İsay Fomi‚'in yanına oturarak omuzuna vuruyor. — E aziz dostum! Altı yıldır seni burada bekliyordum. Ne vereceksin şunlara bakayım? Yahudinin ‰n€ne pa‚avraları seriyor. Hapishaneye girdiğinden beri onu saran ve şimdi b€sb€t€n €st€ne d€şen bir s€r€ alaycı, sakat ve korkun‚ y€ze hŒlŒ ba-kamıyan ve korkusundan ağzını bı‚ak a‚mıyan İsay Fomi‚, rehine getirilen eşyayı g‰r€nce, birden bire canlanıyor. Parmaklarını hızlı hızlı oynatarak pa‚avraları karıştırmaya başlıyor; hattŒ arada bir, kaldırıp ışığa doğru tutarak g‰zden ge‚iriyor. Herkes, onun ne s‰yliyeceğini beklemektedir. Eşya sahibi, g‰z kırparak: — Ne haber? Bir g€m€ş ruble vermiyeceksin galiba, ha? — Pek g€m€ş ruble değilse de, yedi k‰pek veririm. Bu, İsay Fomi‚'in hapishanede s‰ylediği ilk s‰zler oluyor. Hepsi g€lmekten katılıyorlar. — Yedi k‰pek, ha!... Ne yapalım, yedi olsun... Bu işte sen kŒrlı ‚ıktın. Ama malımı iyi sakla. Sonra kellenle ‰dersin, karışmam!... — Faizi de €‚ k‰pek... hepsi on k‰pek ediyor. Titrek ve kesik bir sesle konuşan Yahudi, korkak bakışlarla elini cebine sokmuş. Bir taraftan ‰d€ kopuyor, diğer taraftan da iş becermek istiyormuş. — Yılda mı €‚ k‰pek vereceğiz? — Yılda değil, ayda. — Ama da yaman adammışsın be Yahudi! Adın neymiş senin?174 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR — İsay Fomi‚. — Yamansın İsay Fomi‚! Bu gidişle burada ‚abuk ilerlersin. Hadi hoş‚a kal İsay Fomi‚! İsay Fomi‚, rehine getirilen eşyayı bir kere daha g‰zden ge‚irip mahpusların devam eden kahkahalar• arasında, dikkatle torbasına yerleştiriyor. Onu, ger‚ekten, herkes seviyor gibiydi. Hemen, hemen b€t€n mahpuslar bor‚lu oldukları halde, aralarından hi‚biri ona bir fenalık yapmıyordu. Kendisi,, bir tavuk kadar zararsızdı. Hele tevecc€h g‰sterilince nazlanması da vardı. Ama bunu o kadar saf bir Komiklikle yapardı ki, hareketi hemen hoş g‰r€l€rd€. Hayatta pek ‚ok Yahudiyle karşılaşmış olan Lu‚-ka, ‚ok defa ona takılırdı. Ama bunu, k‰t€l€kten değil, eğlence olsun diye yapardı. Tıpkı k€‚€k bir k‰pekle, papağanla veya terbiye edilmiş hayvanlarla eğlenildiği gibi... İsay Fomi‚ bunu biliyor, hi‚ darılmıyor ve pek yerinde latifelerle karşılık veriyordu. — Hey, buraya baksana Yahudi! Seni d‰verim ben. İsay Fomi‚ kabadayı bir tavırla cevap veriyordu: — Sen bana bir vurursan ben sana on tane ata— Melun, ‚irkef seni... — ‡irkef olayım; ne ‚ıkar? — ‡irkef ‚ıfıt, sen de... — ƒyle olsun. ‡irkefim, ama zenginim de... Param var benim1. 1 İsay Fomi‚ yarı Leh yarı Ukrayna şivesiyle konuşuyor. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 175 — İsa'yı sattın... — ƒyle olsun. — Aferin İsay Fomi‚! Vallahi yamansın. Dokunmayın bizim İsay Fomi‚'e. Bir tanemizdir o!... Mahpuslar neşeli neşeli g€l€şt€ler. — Buraya bak Yahudi! Kırbacı yer, Sibirya'ya gidersin. — Zaten Sibirya'dayım ya!... — Daha uzağa s€rerler. — Allah babanın olduğu yere mi? .. — Evet, oraya. — Eh, ne yapalım... Hem Allah babanın bulunduğu yer, her yerden daha iyi olmalı... Herkes, etrafında: — Aferin İsay Fomi‚! Kabadayı adamsın vesselam... diye bağırıyor, İsay Fomi‚, onunla alay edildiğini g‰r€yorsa da yine de yiğitliğe leke s€rm€yordu. Belli ki, her yandan gelen iltifatlar, ‰vmeler hoşuna gitmektedir. Bunun €zerine de tiz, incecik bir sesle mŒnŒsız, acayip bir makamla bir "La-la-la-la!..." tuttururdu. Bu, g€fte sayılamıyan la - la - lŒ'lar İsay Fomi‚'in hapishanede s‰ylediği tek şarkıydı. Benimle daha yakından tanışınca, bu şarkı ve makamın, vaktiyle, altı y€z bin Yahudinin Kızıldenizi ge‚erken s‰ylediklerinin aynı olduğuna inandırdı beni. Her Yahudi i‚in, d€şmanına karşı zafer sağladıktan sonra bu şarkıyı s‰ylemek şartmış. Her cumartesi akşamı kovuşumuza başka kışlalardan mahpuslar toplanırdı. Bunlar, İsay Fomi‚'in ibadetini seyre gelirlerdi. İsay Fomi‚'te o kadar ‚ocuk‚a bir ‰v€nme ve g‰steriş arzusu vardı ki, bu toplu meƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR rak hoşuna bile gidiyordu. UkalŒca ve m€balŒğalı bir azametle ilkin k‰şesindeki minicik masasını ‰rterdi. Sonra kitabını a‚ar, iki mum yakar ve ancak kendinin bildiği birtakım kelimeleri mırıldanarak c€ppesini giymeğe başladı. C€ppe, alacalı bir y€n kumaştandı. İsay Fomi‚ onu b€y€k bir ‰zenle sandığında saklıyordu. Sonra da kollarına birer kolluk bağlar, başına, alnının ortasına şeritle tutturulan tahta kutu gibi bir şey iliştirirdi. B‰ylece İsay Fomi‚'in alnından acayip bir boynuz ‚ıkmışa benziyordu. Bundan sonra dua başlıyordu. İsay Fomi‚, duasını şarkı s‰yler gibi okuyordu. Bağırıyor, t€k€r€yor, daireler ‚izerek d‰n€yor, alelŒcayip, g€l€n‚ hareketler yapıyordu. Tabi•, b€t€n yaptıkları, kendi ibadet kaidelerine uygun olmalıydı. Zaten, doğrudan doğruya bunlarda g€l€n‚ veya garip bir taraf yoktu. G€l€n‚ olan, İsay Fomi‚'in ibadet sırasında aldığı tavır, bize karşı yaptığı g‰sterişlerdi. Bakardık; birdenbire, başını elleriyle sarar ve hı‚kırarak okumaya başlardı. Hı‚kırıkları gitgide kuvvetlenir, nihayet İsay Fomi‚, bitkin bir halde, artık ulumaya benziyen iniltileri arasında, k€‚€k sandıkla s€sl€ başını kitabın €st€ne bırakıverirdi. Ama, hı‚kırıkları en ziyade şiddetlendiği sırada, birdenbire ve biribiri ardınca kahkahalar suvurur, sonra baygınlık, taşkın bir saadet i‚inde, baygın bir sesle tekrar, makamla okumasına devam ederdi. Mahpuslar bakıp bakıp kendi aralarında: — Herifin haline bakın ‚ocuklar! diye s‰yleniyorlardı. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 177 Bir kere İsay Fomi‚'e bu, hı‚kırıklardan boğulu-yormuş gibi halden sonra, birdenbire, saadet ve g‰-n€l rahatlığı i‚inde kahkaha atmanın mŒnasının ne: olduğunu sormuştum. İsay Fomi‚ benim bu gibi sorularımı pek severdi.. Derhal anlatmaya başladı. Ağlama ve hı‚kırmalar,. Kud€s'€n kaybını d€ş€nmekten ileri geliyordu. Kitap,, bunları d€ş€n€rken, m€mk€n olduğu kadar hızlı ağlayıp d‰v€nmeği emrediyormuş. Ama en şiddetli hı‚kırıkları arasında İsay Fomi‚, birdenbire, sanki rasgele,, (bu birdenbirenin bile kitapta yeri varmış...) Yahudilerin Kud€s'e d‰neceklerine dair kehaneti hatırlamak: zorundaymış. Bunun €zerine hemen sevinecek, şarkı, s‰yleyip kahkahalar atacakmış. Duasını okurken de sesine m€mk€n olduğu kadar saadet, y€z€ne de resmiyet, asalet ifadesi vermesi gerekirmiş. Bu birdenbire' ge‚işi ve ge‚işin kesin mecburiyeti İsay Fomi‚'in pek. hoşuna gidiyordu. O, bunda fevkalŒde ince bir ustalık g‰r€yor ve ‰v€nerek bana kitabın bu karışık mec-buriyetinin i‚y€z€n€ anlatıyordu. Bir defa, duasının en hararetli zamanında, odaya, n‰bet‚i subay ve muhafızlarla birlikte mevki komutanı binbaşı girdi. Mahpusların hepsi ranzaların yanında vaziyet aldılar. Yalnız İsay Fomi‚ daha ziyade bağırıp kırıtmaya başladı. İbadete izin verildiği ve kendisine kimsenin ı karışamıyacağını bildiği i‚in binbaşının karşısında bağırıp ‚ağırmakta hi‚bir tehlike g‰rm€yordu. Aynı zamanda, binbaşının ‰n€nde maskaralık yapabilip hepimize ‚alım satmaktan pek hoşlanmıştı. 12178 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Binbaşı, aralarında bir adımlık mesafe kalıncaya, kadar yaklaştı. İsay Fomi‚, arkasını masaya d‰nm€ş, binbaşının y€z€ne karşı ellerini sallıyarak, o muazzam kehaneti okuyordu. Bu sırada, bir taraftan da, y€z€me pek b€y€k bir saadet ve asalet ifadesi vermesi gerekiyordu. İsay Fomi‚ bunu hemen harikulade bir g‰z kırpışı ve g€l€p başiyle binbaşıya doğru birtakım işaretler yaparak yerine getirdi. Binbaşı ‰nce şaşırdı; ama sonra o da g€ld€ ve İsay Fomi‚'in y€z€ne "Eşsek!" diye bağırarak dışarı ‚ıktı. Bunun €zerine İsay Fomi‚ ‚ığlıklarını bir perde daha y€kseltti. Bir saat sonra, akşam yemeğini yerken sordum: — Ya mevki komutanı kendi sersemliğinden size kızmış olsaydı? — Hangi mevki komutanı? . — Nasıl hangi? G‰rmediniz mi? — Hayır. — Adam ‰n€n€zde, bir arşın mesafede duruyordu. Ama İsay Fomi‚, beni b€y€k bir ciddiyetle, bin-Ibaşıyı filŒn g‰rmediğine, b‰yle bir zamanda, duasını okurken, vecd i‚inde, etrafında olan bitenin asla far-Aında olmadığına kandırmaya ‚alıştı. İsay Fomi‚'in cumartesi g€nleri, kitabın emretti-gi gibi bir iş tutmamaya gayret ederek, hapishanede başıboş dolaştığını g‰r€r gibi oluyorum. Havradan her d‰n€ş€nde ne akla hayale sığmaz hikŒyeler anlatırdı bana! Bundan başka, ‰teki Yahudilerin, g€ya g€veni-Air kaynaklardan ‰ğrendikleri, aslında bir şeye ben-zemiyen Petersburg havadis ve s‰ylentilerini getirirdi. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR İsay Fomi‚'in konusu hayli uzadı. B€t€n şehirde ancak iki genel hamam vardı. Bir. Yahudinin kiraladığı hamam, hususi idi. 50 kopeğe-giriliyordu. Bu, kodamanlar hamamıydı. ƒb€r€, eski kirli ve dar bir şeydi. Buraya ‚oğu basit halk geliyordu. Bizleri de bu hamama g‰t€r€rlerdi. Soğuk ve g€neşli bir g€nd€. Mahpuslar, kaleden ‚ıkıp şehri g‰receklerine seviniyorlardı. Şakaların, g€l€şmelerin yol boyunca ardı arası kesilmiyordu.. T€fekleri dolu birtakım asker yanımızda, şehir halkının hayretli bakışları arasında ge‚tik. Hamamda. bizi hemen iki kısma ayırdılar. Birinci kısım yıkanırken, ikinci kısım soğuk olan giyinme odasında bekliye-cekti. Hamamın darlığı bunu gerektirmekteydi. HattŒ. o kadar ufak bir şeydi ki bu hamam, mahpusların yarısının bile i‚ine sığışabilmelerine şaştım. Petrov benden hi‚ ayrılmıyordu. ‡ağırmadığım halde, yardım etmek €zere bana sokuldu; hattŒ beni yıkamağı teklif etti. Petrov'la beraber, Bakluşin de bana yardım etmek istedi. "Kazmacı" diye ‚ağrılan ve mahpusların en neşelisi, en sevimlisi olmasından ‰t€r€, bir kere daha bahsettiğim Bakluşin, hususi b‰l€m mahpusuydu. Onunla şahsi ahbaplığımız vardı. Petrov, soyunmama bile yardım etti. ‡€nk€ ben -tecr€besizliğimden pek yavaş soyunuyordum. Halbuki? oda ‚ok soğuktu; dışariyle arasında pek fark yoktu Şunu da s‰yleyim ki, iyice alışmamış olan bir mahpus, soyunma işini kolay kolay başaramazdı. İlk‰nce, zin-cirler altında bulunan kayışı ‚abucak ‚‰zmek lŒzımdı D‰rt parmak eninde olan bu kayışlar, ayağı sarana180 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR demir halkanın altına takılır. Bir ‚ift kayış, aşağı yukarı altmış g€m€ş k‰pektir. Halbuki her mahpus bunları kendi parasiyle almak zorundadır. ‡€nk€ ka-yışsız gezmeğe imkŒn yoktur. Zincirin halkası ayağı sıkı sarmadığı i‚in, halka ile ayak arasında bir parmak girecek kadar mesafe kalır. Bu suretle demir, ayağa vurup s€rter. Kayışsız gezen bir mahpusun ayağı bir g€n i‚inde yara olur. Kayışları ‚ıkarmak o •kadar g€‚ bir iş değildi. Asıl zor olan, demirlerin allından ustalıkla ‚amaşırı ‚ıkarabilmekti. İşte bu, tam mŒnasiyle bir marifetti. •‚ ‚amaşırı, meselŒ, sol ayaktan ‚ıkarıp ‰nce ayakla demir arasından ge‚irmeli, sonra ayağı kurtararak ‚amaşırı aynı halkadan ‚ekmeli ve sonra sol ayaktan ‚ıkarılanlara bu sefer, sağ ayak i‚in aynı şeyleri yap-malıydı. ‡amaşır değiştirilirken de b‰ylece hareket etmek gerekiyordu. Tabiatiyle, yeni gelen, b€t€n bunların nasıl yapıldığını akıl edemez. Toboslk'ta bize bunu ilk ‰ğre-ten, beş yıldır zincire vurulmuş haydut elebaşısı mahpus Korenev'di. Ama ‰b€r mahpuslar artık alışmışlar, bu yolda hi‚ g€‚l€k ‚ekmiyorlardı. Petrov'a, sabun ve lif almak i‚in birka‚ k‰pek verdim. Ger‚i mahpuslara hapishaneden sabun da veriliyor- du, ama bu sabun par‚ası ancak iki k‰peklik uzunlu-.ğuııda ve "orta halli" evlerde akşam yemeğinde yeni-len peynir dilimleri enindeydi. Sabun, soyunma odasında, sbiten,1 kala‚ ve sıcak suyla beraber satılmak-"faydı. Hamamcıyla yapılmış anlaşmaya g‰re, her 1 Sbiten, bir nevi sıcak pekmez. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 181 mahpusa ancak bir bakra‚ sıcak su verilirdi. Daha temiz yıkanmak istiyenler, yirmi para vererek bir bakra‚ daha alabilirlerdi. Bunlar, soyunma odasında ya-pılmış ‰zel bir pencereden yıkanma odasına uzatılırdı. Petrov beni soyduktan sonra, demirlerin y€r€memi pek g€‚leştirdiğini g‰r€nce koluma girdi ve bir lala gibi beni s€r€klemeğe başladı. Bir taraftan da: — S‡z bunları yukarıya, baldırlarınıza doğru •ekin. Dikkat!... Burada eşik var... gibi tavsiyelerde bulunuyordu. Ben •deta utanıyordum. Petrov'u, kendi başıma, da y‡r‡yebileceğime inandırmak istedim. Ama o, nasıl olsa, inanmıyacaktı. Bana, daha reşit olmamış, bir-şey bilmiyen ve herkesin yardımına muhta• bir •ocuk muamelesi ediyordu. Petrov bir uşak değildi; asla bir uşak değildi; kalbini kırmış olsaydım, bana yapacağını bilirdi. Hizmetlerine karşılık ona para da vermiyordum. Hem kendisi de benden istemezdi. Bana bu kadar-dikkatle bakmasının sebebi neydi acaba? Hamam kapısını a•tığımız zaman, cehenneme-girdiğimizi sandım. G‚z‡n‡z‡n ‚n‡ne uzunluğu da, genişliği de aşağı yukarı on iki adım olan bir oda ile bu. oda i•inde y‡z kişiyi getiriniz. Pek y‡z değilse de. hapishaneden iki y‡z kişiye yakın ayrıklığına ve bunların yarısı burda bulunduğuna g‚re, ferah ferah sek--sen olmalıydı. Her yeri doldurmuş buhar, kir; ayak basamıya-cak kadar bir darlık... Korktum ve geri d‚nmek istedim. Ama Petrov bana kuvvet verdi. G‡•bel•, t‡rl‡ t‡rl‡ zahmetler •ekerek ve yerde oturanların bize yol182 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR vermeleri i•in ‡st‡ste ricalar ederek nihayet peykelere ulaştık. L•kin peykelerde bir tek boş yer yoktu. Petrov, bir yer satın almamız gerektiğini s‚yledi ve hemen pencerenin yanında oturan bir mahpusla pazarlığa girişti. ˆteki, bir k‚pek karşılığında yerini vermeğe razı oldu ve Petrov'un, her ihtimale karşı hamama gelirken yanına aldığı ve avucunun i•inde sımsıkı tuttuğu parayı alır almaz, peykenin tam oturduğumuz yerinin altına giriverdi. Burası, karanlık ve •amurlu bir yerdi. Yarım parmak kalınlığındaki yapışkan ve vıcık vıcık k‡f her tarafını sarmıştı. Bununla beraber, peykelerin altındaki yerler de doluydu. Orada millet kaynaşıp duruyordu. Yerde bile, ‰‚melip b‡z‡lerek, kovalardan su d‚k‡nen mahpuslardan bir avu• boş yer kalmamıştı. Hatt• kimisi bunların aralarında, kovalar ellerinde, ayakta yıkanıyorlardı. Kirİi sular doğruca yerde oturanların tıraşlı kafalarına akıyordu. En ‡st kat ve ona giden basamaklar da, yı-'kananların kıvrılmış v‡cutları ile doluyordu. Ama ‚yle pek ‚zene bezene yıkanmıyorlardı. Basit halk, sadece sıcak su ve sabunla yıkanmaktan hoşlanmaz. Onların yıkanması, bol bol terledikten sonra, kayın ağacı dallariyle v‡cutlarını başlanıncaya kadar •d‚vd‡r‡p arkasından soğuk su d‚kmek şeklindedir. B‡t‡n hamamlarda b‚yle yıkanılır. Šst katta, elli kadar dal demeti birden kalkıp iniyordu. Yıkananlar, mest oluncaya kadar, bunlarla v‡cutlarını haşlıyorlardı. Ocak taşına durmadan su d‚k‡lerek buhar •ıkarılıyordu. B‚ylece ortalık sadece sıcak değil, cehennem sıcağı oluyordu. Her taraftan bağrışmalar, kahkahalar, yerde s‡r‡nen y‡z zincirin ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR 183: şıngırtıları duyuluyor... Bazıları, ge•mek isterken, başkalarının zincirlerine takılarak, altta oturanların kafalarına •arpıyorlar, d‡şerek k‡frediyorlar ve •arptıklarını da beraber s‡r‡kl‡yorlardı. Her taraftan •irkef sular akıyordu. Herkes sersemleşmişti, bir •eşit heyecan i•indeydi. Soyunma odasında, su verilen pencerenin ‚n‡nde kavgalar, itişip kakışmalar... Alınan su, istiyenin eline değmeden, yerde oturanların başlarına d‚k‡l‡yordu. Pencereden veya kapı aralığından., arada bir, t‡fek elinde bıyıklı bir n‚bet•i askerin y‡z‡ g‚r‡n‡yordu. D‡zeni bozacak bir şey var mı diye bakıyordu. Mahpuslar, tıraşlı kafaları ve kıpkızıl oluncaya kadar haşlanmış g‚vdeleriyle artık eskisinden de •irkin g‚r‡n‡yorlardı. G‚zenekleri a•ılmış sırtlarında,, vaktiyle alınan kırba• ve değnek izleri kabarmış, yeni yaralar halini almıştı. Ne korkun• şeylerdi bunlar! Onlara baktık•a t‡ylerim diken diken oldu. Bir kova su daha... Ocak başından •ıkan sıcak kesif buhar yığınları b‡t‡n hamamı sarıyor... İ•indekiler kahkahalar, haykırışlar savurmaya devam etmekte. Arada bir, buhar tabakasının arkasında dayak izleri taşıyan sırtlar, tıraşlı kafalar, kıvrılmış, b‡z‡lm‡ş kollar ve ayaklar gˆr„n„yor; „stelik, en y„ksek-kısımda İsay Fomiƒ avazı ƒıktığı kadar bağırıp kahkahalar salıyor. Kendinden geƒinceye kadar sıcakta, kaldığı halde bir t„rl„ doyamıyordu, bir kˆpek vererek bir yardımcı ƒağırdı. L‹kin ˆteki dayanamadı ve İsay Fomiƒ'e vurduğu dal demetini fırlatıp aşağı indi. Sonra da soğuk su dˆk„nmeğe koştu.184 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR İsay Fomiƒ buna hiƒ aldırış etmiyerek ikinci, arkasından da „ƒ„nc„ yardımcıyı ƒağırdı. Bˆyle olağan„st„ bir halde, masraftan ƒekinmemeğe karar vermiş olmalı ki, tam beş kişi değiştirdi. Mahpuslar aşağıdan bağırıyorlardı: — Aferin İsay Fomiƒ! Amma da dayanıklı imişsin be! İsay Fomiƒ, bu anda herkesten y„ksek olduğunu, herkese meydan okuduğunu hissediyordu. Sevincinden kabına sığamıyarak, b„t„n g„r„lt„y„ bastıran ƒılgın ve keskin bir sesle her zaman sˆylediği aryasını La - la - la - la!... yı haykırmaya başladı. Aklıma, cehennemin de mutlaka buraya benziye-ceği d„ş„ncesi gelmişti. Dayanamadım ve buluşumu Petrov'a sˆyledim. Etrafına baktı ve cevap vermedi. Ona da, yanımda, bir yer alacaktım. Ama Petrov, ayaklarımın dibine oturarak yerinin ƒok rahat olduğunu sˆyledi. Biz yıkanırken, Bakluşin dışardan bize su satın alıyor, l‹zım oldukƒa, yanımıza taşıyordu. Petrov, tepeden tırnağa kadar beni kendisinin temizliye-ceğini sˆyledi. — Tertemiz olacaksınız, diyordu. Buhar banyosu yapmaya da ƒağırdı, ama, doğru-•su, ben buna cesaret edemedim. Petrov beni adamakıllı sabunladı, sonunda da: — Simdi de ayacıklarınızı yıkayıvereyim, dedi. Bunu kendimin de yapabileceğimi sˆyliyebilirdim. Ama ses ƒıkarmadan onun isteğine boyun eğdim. Bu, nazlı nazlı "ayacıklar" deyişinde de en ufak bir yaltaklanma, bir kˆlelik ifadesi yoktu. Herhalde Petrov, ayaklarıma "ayak" diyemiyordu. Œ„nk„ ayak, "tam …L† BiR EVDEN H‡TIRALAR 185 insanlarda bulunurdu. Bizdekiler ise, ancak ayacık ”olabilirdi. Yıkanmam bittikten sonra, beni aynı merasimle, kolumdan tutarak ve her adımda, kırılıverecek ince camdan yapılmışım gibi, gˆzeterek soyunma odasına gˆt„rd„. Sonra da ƒamaşırlarımı giymeme yardım etti. İşlerimi bitirince de geriye dˆnd„, hamama buharJanmaya koştu. Eve dˆn„nce ona bir bardak ƒay ikram ettim. Kabul etti, iƒtikten sonra da teşekk„r etti. Aklıma, bir cˆmertlik yapıp ona votka ikram etmek geldi. Kışlada votka bulabildik. Petrov son derece memnun ol-du. ݃ti, ˆks„rd„. Sonra, onu canlandırdığını sˆyliyerek sanki orada onsuz yapılmıyacak işler varmış gibi, acele acele mutfağa gitti. O gider gitmez, yerine başka bir arkadaş Bakluşin (Kazmacı) geldi. Onu daha ha-mamdayken ƒay iƒmeğe ƒağırmıştım. Bakluşin'deki sevimliliği kimsede gˆrmedim. Doğrusu başkalarına karşı pek yumuşak başlı değildi. Hatt‹, sık sık kavga ederdi. Kimsenin işlerine burnunu sokmasını sevmezdi. Kısaca, kendini korumasını bilirdi. Ama kavgaları uzun s„rmezdi. Zannedersem, bizde onu sevmiyen yoktu. Her gittiği yerde memnunlukla karşılanırdı. Bakluşin, şehirde de d„nyanın en neşeli ve neşesini hiƒbir zaman kaybetmiyen adamı olarak tanınmıştı. Kendi uzun boylu, otuz yaşlarında, oldukƒa ˆzel, saf, kabadayı, y„z„nde et beni olan bir delikanlıydı. …tekini berikini taklideder, y„z„n„ g„l„nƒ bir şekilde kırıştırıp buruşturarak etrafındakileri kahkahadan kı-Tip geƒirirdi. Şakacıydı. Ama asık suratlı g„lme d„ş-186 …L† BİR EVDEN H‡TIRALAR malılarımıza hiƒ y„z vermezdi. Bu sebepten kimse onu "boş ve faydasız" adam diye paylamıyordu. ݃i hayat doluydu; son derece ateşli adamdı. Benimle hen„z, hapishaneye ilk girdiğim g„nden beri tanışıklığı vardı. Kantonistlerden olduğunu, sonra kazmacı olarak ‚alıştığını; vazifesinde kendini g‰sterip bazı b€y€kler tarafından sevildiğini anlatmıştı. B€y€klerin kendisine yaptıkları iltifatlarla hŒlŒ ‰v€nmekteydi. Benden, Petersburg hakkında epey bilgi istemişti. Bakluşin kitap da okuyordu. Bana ‚aya gelir gelmez, teğmen Ş. nin bu sabah mevki komutanımızı nasıl bozduğunu anlatarak b€t€n kışlayı g€ld€rd€. Sonra, yanıma oturdu. Gayet memnun bir tavırla, bir temsil verme yolundaki tasarılarının galiba ger‚ekleşeceğini haber verdi. Hapishanede, Noel bayramı m€nasebetiyle temsil hazırlanıyordu. Artistler yavaş yavaş ortaya ‚ıkıyorlar; bir yandan da dekor işi d€zenleniyordu. Şehirden, sahne i‚in, hattŒ kadın elbiseleri vermeği vade-denler bile vardı. Bundan başka bir emireri yardımiy-le kordunlu bir subay elbisesi bulmağı €midediyor-lardı. B€t€n endişeleri, mevki komutanının, ge‚en yıl yaptığı gibi, piyese mŒni olması ihtimaliydi. Ama ge‚en Noelde binbaşının, kumarda kaybettiği i‚in neşesi yoktu. Beri taraftan, hapishanedekilerin birtakım kabahatleri de vardı. Binbaşı, ‰fkesinden, temsili verdir-menıişti. Belki bu defa, onları mahzun etmeğe g‰nl€, razı olmıyacaktı. Velhasıl, Bakluşin pek heyecanlıydı. Bu temsili hazırlıyanlardan olduğu belliydi. Ben, mutlaka, bu piyesi g‰rme kararını vermiştim. Bakluşin'in tiyatro ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 187 işindeki başarıdan dolayı duyduğu temiz sevin‚ ‚ok hoşuma gitmişti. LŒf lŒfı a‚tı. Şundan bundan konuş-anaya başladık. Bakluşin, s‰z arasında, Petersburg'dan başka yerlere de g‰nderilmiş olduğunu anlattı. Bir su‚ y€z€nden, ama baş‚avuş r€tbesiyle, K. nin garnizon taburuna verilmişti. S‰z€n€ bitirirken: — Oradan da buraya g‰nderdiler, dedi. — Ne sebeple? diye sordum. — Sebep mi?... Tahmin edemediniz mi, Aleksandr Petrovi‚? Aşık olduğum i‚in. G€lerek itiraz ettim: — Aman canım, sadece bunun i‚in buraya g‰ndermezler. Bakluşin ilŒve etti: — Ger‚i bu y€zden bir de oralı Almanı piştovla vurdum; ama bir Alman i‚in insan s€r€l€r m€? Siz S‰yleyin, Aleksandr Petrovi‚!... — Nasıl oldu bunlar? Anlatsana, pek merak ettim. — ‡ok g€l€n‚ bir hikŒyedir bu, Aleksandr Petrovi‚. — Daha iyi ya. Anlat bakalım. — Anlatayım mı? Peki. Dinleyin ‰yleyse. B‰ylece, g€l€n‚ değilse de, olduk‚a garip bir katil vakasını dinledim. Bakluşin s‰ze ş‰yle başladı: — Bakın mesele nasıl oldu. Dediğim gibi, beni R — ye vermişlerdi. Baktım, şehir b€y€k, g€zel; yalnız Alman ‚ok... Ben de gen‚ bir adamım. †mirleri-min g‰z€ndeyim de. Şapkamı yana yatırıp sokak so-188 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR kak s€rt€yor, vakit ge‚iriyordum. G‰z kırpıp işaret-leşmedik Alman karısı bırakmamıştım. Nihayet Luia adında bir kızcağızı g‰z€me kestirdim. Teyzesiyle ikisi kıymetli ‚amaşırlar €zerinde ‚alışan ‚amaşır iş‚ileriydi. Teyzesi ihtiyar, kibirli bir karıydı. Hal ve vakitleri yerindeydi. ƒnceleri pencerelerinin ‰n€nde piyasa ettim. Sonra da biribirimizle adamakıllı ahbap olduk. Liriz, dilinde azcık ‚etrefillik olmasına rağmen, Rus‚ayı iyi konuşuyordu. ƒyle şeker kızdı ki, onun gibisini hi‚ g‰rmemiştim. Hemen yanaşmaya başladım. Anlarsınız ya! Ama ne m€mk€n birader. — ƒyle şey olamaz Şaşa. Sana yaraşır bir karı olmam i‚in kızlığımı korumak isterim; diyordu. Sokuluyor, g€l€yordu. Sesi de pek tatlıydı. ƒyle temiz bir kızdı ki, ondan sonra b‰ylesine raslamadım. İ‚ime, sırf onun y€z€nden, evlenme hevesi geldi. Artık gel de kendini tut bakalım. Bizim yarbaya istidayı dayamaya hazırlanırken, bir de baktım Luiz buluşma yerine gelmedi. Ertesi sefer, hattŒ €‚€nc€ sefer yine gelmedi. Mektup yolladım, cevap yok... Kendi kendime: "Ne oldu ki acaba?... diyordum. Beni aldatmış olsa, hem-mektubuma cevap verir, hem de gelirdi. Teyzesinin! işidir bu... diye d€ş€n€yor, bir yalan bulamadığından sesi ‚ıkmıyor," diyordum. Kadının yanına gitmeğe de bir t€rl€ cesaret edemiyordum. Hoş o da, aramızdaki-ni biliyordu, ama biz yine işimizi usturuplu, a‚ığa vurmadan yapıyorduk. ‡ılgına d‰nm€şt€m. Son bir mek tup daha yazdım. "Gelmezsen, kendim teyzene başvuracağım" diyordum bu mektupta... Korktu, geldi. Ağlıyordu. Şultz isminde yaşlı, zengin bir saat‚i varmış. Uzaktan akrabaları olurmuş. Onunla evlenecekmiş... ƒL„ B“R EVDEN H†TIRALAR 189 — Hem beni mesut eder, hem de kendisi şu ihtiyarlığında kadınsız kalmaz. Zaten ‰teden beri severdi beni, ama s‰ylemiyordu. Pek de zengin bir adam... diyordu. Bu, benim i‚in bulunmaz bir fırsat. Mesut •olmamı istemiyor musun, Şaşa? Hem s‰yl€yor, hem ağlıyarak boynuma sarılıyor-•du. İ‚imden: "doğru s‰yl€yor, diye d€ş€n€yordum. ‡avuş da olsa, askere varıp da ne olacak sanki?" — Eh, hoş‚a kal Luiz! dedim. Saadetine engel olacak değilim. Herif g€zel mi bari? — Yok canım. Yaşlı... koca burunlunun biri... G€ld€ bile. ayrıldık. "Ne yapalım, kısmet değilmiş!..." dedim. Ertesi sabah herifin d€kkŒnının kar-.şısına dikildim. Kız, sokağını s‰ylemişti. Camdan bak-lım. Kırk beşlik bir Alman ‰k€z€... Oturmuş, saat yapıyor. H€rmetlice bir burnu, patlak g‰zleri vardı. Fraka benzer bir şey giymiş, uzun kolalı yaka takmıştı. Aze-metinden yanına varılmazdı. Hırsımdan tukurdum. Şeytana uyup camını indirecektim, ama sonra vazge‚-tim. Kendi kendime: "Kırıp da elime ne ge‚ecek sanki... Nasıl olsa kuşu ka‚ırdık!" diyordum. Akşam €st€ kışlaya gidip yatağıma yattım. İnanır mısınız, Aleksandr Petrovi‚, ‰yle bir ağlama tuttu ki beni!... İki €‚ g€n b‰ylece ge‚ti. Luiz'i hi‚ g‰remiyordum. Tam o sırada, Luz'in arada bir uğradığı ihtiyar bir ‚amaşırcıdan birtakım şeyler duymıyayım mı? Onun dediğine g‰re, Alman, konuştuğumuzu duymuş da ondan kızı istemekte acele etmiş. Yoksa bir yıl iki yıl daha bekliyecekmiş. Luiz'e, bir daha benimle g‰r€şmiyeceğine dair yemin ettirmiş. Luiz'le teyzesine hen€z pek y€z vermiyormuş. İşten cayması ihtimali varmış. Zaten kararı da190 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR pek kesin değilmiş ki... Kadın, herifin, Luiz'le teyzesini bir g€n sonra, pazar g€n€, kahve i‚meğe davet ettiğini s‰yledi. Vaktiyle t€ccar olup sonradan fakir d€şerek, bir ardiyede bek‚ilik eden ihtiyar bir akrabaları da gelecekti. Bunların, belki de karar vermek i‚in pazar g€n€ toplanacaklarını duyunca ‰yle tepeni attı ki, bir t€rl€ kendime hŒkim olamıyordum. Ertesi g€n, daha ertesi g€n kafam hep bununla dolu idi. Bir elime ge‚se, Almanı ‚iğ ‚iğ yiyecektim! Pazar g€n€, kilisede, sabah duası biter bitmez, kaputumu sırtıma attığım gibi doğru Almana yollandım. Hepsini orada bastırmağı tasarlamıştım. Ama Almanın evine ne diye gidiyordum, orada ne diyecektim, bunları kendim de bilmiyordum. Yola ‚ıkarken, her ihtimale karşı piştovumu cebime soktum. Piştov da k‰t€, eski zaman işi bir şeydi. Ta ‚ocukken kullanırdım onu; artık işe yarar halden ‚ıkmıştı. Buna rağmen i‚ine kurşun doldurdum. "Kovmaya, hakaret etmeğe kalkışırlarsa ‚ıkarıp hepsini korkuturum..." diye d€ş€n€yordum. Nina-yet d€kkŒna vardım. Atelyede kimse yoktu. Hepsi arka odada oturuyorlardı. Onlardan başka, hizmet‚i filŒn da g‰r€nm€yordu. Adamın zaten bir hizmet‚isi vardı. Bir Alman kadınıydı; ah‚ılığı da o yapıyordu. D€kkŒndan ge‚tim. Baktım, ‰teki kapı kapalıydı. Daha doğrusu ufak bir ‚engelle tutturulmuştu. Kalbim "k€t k€t" atmaya başladı. Durdum, dinledim. Almanca konuşuyordu. Bir tekme ile kapıyı ardına kadar a‚tım. Ortada bir masa vardı. „st€nde kocaman oir kahve ibriği ispirto ocağında kaynıyordu. Bir tabağa peksimet koyulmuş; tepsi i‚inde de bir s€rahi votka, ringa, sucuk ve bir şişe şarap duruyordu. Luiz ile tey- ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 191 zesi s€slenmiş p€slenmişler, kanapeye oturmuşlardı. Karşılarında, sandalyede, damat olacak Alman oturu-.yordu. Yıkanmış, taranmış, frağını giymiş, yakalığını takmıştı; yakalığın u‚ları ‰ne doğru fırlamıştı. Yanındaki sandalyede şişman, ak sa‚lı, hi‚ konuşmaz ta--kımından bir ihtiyar Alman vardı. Beni g‰r€nce Luiz'-in rengi değişiverdi. Teyzesi ise oturduğu yerden hopladı bile. Alman, kaşlarını ‚atıp ‰yle bir ‰fkelendi ki, g‰rme! Ayağa kalkıp bana doğru y€r€d€: — Ne istiyorsunuz efendim? diye sordu. Biraz bozuldum. Bozuldum, ama benim de tepem atmıştı. — Ne mi istiyorum? dedim. Misafir geldim. Bir kadeh votka ikram et bari. Alman biraz d€ş€nd€. .. — Buyurun, oturun; diye cevap verdi! Oturdum. — Şu votkayı g‰relim bakalım! diye votka istedim. — işte votka. Buyurun, i‚in dedi. — Sen bana şunun iyisinden versene. Dehşetli ‰fkelenmiştim. — Bu votka iyidir. Luiz'in de bulunduğu bir yerde herifin beni k€‚€msemesi i‚ime ‰yle işlemişti ki deme gitsin!. Ne diyeceksin, verdiğini i‚tik. — Bana baksana Alman, dedim. Benimle neden b‰yle ters ters konuşuyorsun, Arkadaş olalım seninle. Bak, ben sana arkadaş olalım diye geldim. 1 Bakluşin, Almanın s‰ylediklerini, Alman şive-sini taklidederek anlatıyor.192 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR — Sizinle arkadaş olamam diye cevap verdi. Bayağı askerlerle işim yok benim. Bu defa kudurmuştum artık. — Seni koca korkuluk, insan m€sveddesi seni! Sana, şu anda, g‰nl€m€n istediğini yapabileceğimi biliyor musun sen? Geberteyim mi seni şu piştovla? Piştovu ‚ıkardım, tam ‰n€nde durdum. Namluyu, herifin kafasına dayadım. ƒtekiler korkudan nefes-bile alamıyorlardı. ihtiyar akrabaları yaprak gibi titriyordu. Adamcağızın y€z€nde renk kalmamıştı, ağzını a‚amıyordu. Alman ‰nce şaşırdı, sonra toparlandı. — Sizden korkmuyorum, dedi. Şerefli bir adam gibi rica ediyorum: bu şakadan vazge‚iniz. Ama, yine de korkmuyorum sizden. — Yalan! diye bağırdım. Korkuyorsun!... Adam, namlunun altından kafasını kıpırdatıp kurtaramıyor, b‰ylece oturuyordu. —Hayır! Yapamazsın bunu, diyordu. — Neden yapamazmışım? — ‡€nk€ bunu yapınca şiddetle cezalandırılacağınızı bilirsiniz. Şeytan d€rt€yordu şu eşek Almanı! Beni kışkırtmasaydı, bug€ne kadar sağ olurdu. İş iddiaya bindi. — Demek yapamazmışım, ha? . — Evet. — Yapamam; ‰yle mi? . Bundan y€zde y€z eminim. — Al ‰yle ise sana hıyar herif! Dang!... diye vurdum. Alman sandalyeden yere yuvarlandı. Odadakiler ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 193 bağırdılar. Ben de, piştovumu cebime soktuğum gibi, yallah!... Kaleye girerken piştovu, kapıların ‰n€ndeki ısırgan otlarının arasına attım. Eve geldim; yatağıma uzandım. Kendi kendime: "Eh, nerdeyse gelip beni alacaklar..." diyordum. Bir, iki saat ge‚ti. Ne gelen var ne giden... Ortalık kararınca i‚imi ‰yle bir sıkıntı kapladı ki, dayanamayıp ‚ıktım, ille Luiz'i g‰recektim. Saat‚inin d€kkŒnının ‰n€nden ge‚tim. Baktım: ahali, polisler toplanmışlardı ‡amaşırcı ahpabımıza gittim. — Luiz'i ‚ağır, dedim. Biraz sonra Luiz, koşa koşa, geldi. Boynuma atıl-dı. iki g‰z€ iki ‚eşme, ağlıyordu. — Kabahat bende. Teyzemin s‰z€ne uydum!.. diye inliyordu. Teyzesinin de eve gelip korkudan hastalandığını anlattı. Kendisi kimseye bir şey s‰ylememişti; benim de ses ‚ıkarmamamı Œdeta emretti. — Bizi hi‚ g‰ren olmadı, diyordu. Saat‚i hizmet‚isini dışarı g‰ndermişti. (Ondan korkardı. Karı, ev-leneceğini duysaydı, g‰zlerini oyardı onun.) ‡ıraklardan da kimse yoktu; hepsine izin vermişti. Kahveyi kendisi pişirdi. Mezeleri de hazırlıyan oydu. Akrabamıza gelince, d€nyada ağzını a‚mıyan bir adamdır. Hi‚ konuşmaz. Bu iş olur olmaz, şapkasını aldığı gibi, her-kesten ‰nce savuştu. Herhalde sesini ‚ıkarmıyacaktır. Nitekim b‰yle oldu. İki hafta ge‚ti. Ne beni istediler, ne da bir şeyden ş€phelendiler. İşte bu iki haftalık saadetimi hi‚ unutmam, Aleksandr Petrovi‚ Luiz'le-194 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR her g€n buluşuyorduk. ƒyle de bağlanmıştı ki bana!... Ağlıyor: — Seni nereye s€rerlerse s€rs€nler, peşinden ay-.ırılmam. Senin i‚in her şeyimi feda ederim!... diyordu, Bu bana o kadar dokundu ki, neredeyse kendime kıyacağım. Ama ikinci haftanın sonunda yakayı ele verdik. İhtiyarla Luiz'in teyzesi s‰z birliği edip ihbar •etmişlerdi beni. Bakluşin'in s‰z€n€ kestim: — M€saade buyurun; bu su‚ i‚in size on, on iki yıl, nihayet siviller kanununda en ağır hapis cezası verilebilirdi. Ama siz, ‰zel b‰l€mdesiniz. Bu nasıl olu-.yor? Bakluşin: — Bu da başka bir meseledir, dedi. Mahkeme hu-zuruna ‚ıkarıldığım zaman, y€zbaşımız orada bana s‰vd€. Dayanamadım: — Ne k€frediyorsun be? Zertzalo'nun1 karşısında olduğumuzu g‰rm€yor musun, pezevenk! diye bağır- dım. Eh, bu defa su‚umuz ‚iftleşmişti. Bizi, her ikisi i‚in birden yargıladılar. D‰rt bin sopayla buraya, "‰zel b‰l€me s€rg€n cezasına ‚arptırıldım. Ben h€km€ giyip kodesi boylarken y€zbaşı da belŒsını bulmuştu: azledilmiş, nefer olarak Kafkasyaya s€r€lm€şt€... Eh, hoş‚a kalın Aleksandr Petrovi‚. Temsilime mutlaka •geleceksiniz değil mi? 1 Eski Rus resm• makamlarında bulunan armalı -VE herbiri €zerinde B€y€k Petro'nun Kanunları yazılı €‚ satıhlı bir s€tun. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR NOEL BAYRAMI 195Nihayet Noel bayramı geldi ‚attı. Mahpuslar, daha bir g€n ‰nceden işleri iyice asmışlardı. Tekt€k. dikimevine ve atelyelere gidenler oldu. Geri kalanlar ise, ancak yoklamada toplandılar. Kendilerine bazı işler verildi. Ama, aşağı yukarı, hepsi teker teker veya ufak guruplar halinde hemen hapishaneye d‰nd€ler. ƒğleden sonra kimse dışarı ‚ıkmamıştı. Zaten sabahleyin de ‚oğu, vazife alarak değil, kendi işleri y€z€nden ‚ıkmışlardı. Kimi, bir miktar daha şarap ısmarlamak istiyor; kimi eşiyle dostiyle g‰r€şmeğe gidiyor,, kimi de yaptığı hizmetlere karşılık şunda bunda kalmış parasını toplamağı arzuluyordu. Bakluşin. ile temsilde rol almış olanlar, gereken elbiseleri bulmak i‚in bazı ahbaplarına, en başta yukarda adı ge‚en emirerine uğrıyacaklardı. Bir‚oklarında telŒşlı, işleri başından aşkın insan hali vardı. Bunu, sadece-başkalarının telŒşlı ve meşgul olduğunu g‰rerek onlara benzemek i‚in yaptıkları belli oluyordu. Bazılar* da hi‚bir yerde bir alacakları olmadığı halde, para. bekler gibi, g‰r€nmekteydiler. Kısacası, herkeste, yarınki değişikliği, olağan€st€ hŒdiseyi sabırsızlıkla bekler bir hal seziliyordu. Akşama doğru, mahpuslar hesabına alıveriş i‚in şehre inmiş mal‘ller; et, domuz yavruları, kaz gibi bir s€r€ yiyecek getirdiler. Mahpusların ‚oğu, hattŒ b€t€n yıl tek kapiğini sarfetmekten ka‚ınan en sıkı, en idareli olanları bile, b‰yle bir g€n i‚in kesenin ağzını a‚ıp bol bol savurmaktan, bir yıllık perhizlerini gereken şekilde bozmaktan ‚ekinmiyorlardı. Yarınki g€n196 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR mahpusların ger‚ek, kanunca da tanınan bayramlarıydı. O g€n mahpuslar işe g‰nderilemezdi. Yılda bu--nun gibi daha €‚ g€n vardı. Kim bilir, b‰yle bir g€ne girerken, şu insan artıklarının ruhlarında ne hŒtıralar canlandırdı! Bayram g€nlerinin basit halk €zerinde, ta ‚ocuklukların-dan beri ‰nemli tesiri vardır. B‰yle g€nleri ağır işlerden, kısa bir zaman i‚in olsa bile uzaklaşıp, ailece top-..-lanarak başbaşa hoş‚a vakit ge‚irmek i‚in vesile sa-• yarlar. Hapishanede b€t€n bunlar azap ve keder i‚inde anılır. Mahpuslarda m€barek g€ne karşı olan saygı Œdeta resmiyet derecesindedir. Eğlenen azdı. Hepsi cidd• ve ellerinde bir iş olmadığı halde, meşgul g‰r€n€yor, boş gezenler bile ciddiyetlerini korumaya ‚alışı-yordu. G€lme, sanki yasak edilmişti. B‰yle zamanda herkes titizleşiyordu. Topluluk ahengini, kazara da olsa, bozanlar şiddetle azarlanıyorlardı. Bu m€barek g€ne karşı g‰sterdikleri saygısızlıktan ‰t€r€ arkadaş-jları darıhyorlardı onlara. Mahpusların bu hali pek dikkate değerdi, insanın •‚ine dokunuyordu. Herkes gibi bayram yapmak, bu b€y€k g€ne saygı g‰stermekle, onlar da biraz d€nyevileşmiş oluyorlardı. B‰ylece kendilerinin b€sb€t€n insanlıktan uzaklaştırılmış, mahvolmuş adamlar olmadıklarını diğer insanlarla aralarında bazı orta nok talar bulunduğunu hissediyorlardı. Bunu duydukları besbelliydi, kolayca anlaşılıyordu. Akim Akimi‚ de bayrama hazırlanıyordu. Onun, eski demlere, ailesine ait i‚ sızlatıcı hŒtıraları yoktu; ‚€nk€ el evinde ‰ks€z b€y€t€lm€ş, on beş yaşını doldurur doldurmaz da hayata atılmıştı. Pek neşeli bir ƒL„ BİR EVDEN H†TIRAI.AR ‰m€r de s€rmemişti. Hayatı muntazam, hep birbirine-benzeyen g€nlerle ge‚miş; €zerine aldığı b€t€n vazifelerde, yapılması gerekenden kıl kadar ayrılmamıştı. Fazla dindar da değildi. ‡€nk€ iffetini daima koruyabilmek i‚in g‰sterdiği aşırı gayret i‚indeki her t€rl€. vazife duygusunu, iyi k‰t€ b€t€n ihtiras ve emelleri k‰k€nden s‰m€rm€şt€. İşte bunun i‚in Akim Akimi‚, m€barek g€n€ telŒşsız, heyecanlanmadan, keder verici, aynı zamanda tamamiyle faydasız hŒtıralarla €z€lmeden karşılıyordu. O, bayramı sakin, gayet tabi• olarak ve sadece gelenekleşmiş bir Œdete uyar gibi soğukkanlılıkla bekliyordu. Zaten uzun boylu d€ş€nmeği sevmediğinden, bu olayın anlamı ve ‰nemi €zerinde hi‚ durmazdı. Ama uymak zorunda olduğu usule-aşırı bir uysallıkla boyun eğerdi. Bununla beraber, kendisine ertesi g€n, bug€n yaptıklarına taban tabana, zıt şeyler yapması emredilse, bu emre hi‚ duraksamadan boyun eğerdi. Hayatında sadece bir defacık kendi iradesince hareket etmek istemişti, bu da onun s€rg€ne-d€şmesine sebebolmuştu. Ama bundan aldığı ders boşa gitmemişti. Ger‚i, işlediği su‚un neden ibaret olduğunu ‰l€nceye kadar anlıyamadı ise de, ge‚irdiği maceradan sonra; her vakit, her halde, olaylar €zerinde-‚ok ‚ok d€ş€nmeğe asla yanaşmamak gibi ‚ok ‰nemli, ve hayırlı bir karara varmıştı. ‡€nk€, mahpusların, kendi aralarında s‰yledikleri gibi, her işin aslını astarını aramaya kalkışmak boyundan b€y€k halt etmekti. Akim Akimi‚, geleneklere o derece bağlıydı ki, Noel bayramında yenilecek domuz kızartmasına bile-‰zel bir saygiyle bakıyordu. Sanki bu, her zaman i‚in!198 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR alınıp da kızartılması m€mk€n olmıyan, bambaşka, bayramlık bir domuz yavrusuydu... Akim Akimi‚ bunu kendi eliyle, kasa1 ile doldur-du, bu işin ustası olduğundan gayet iyi de kızarttı. Belki daha ‚ocukluğundan beri domuz kızartmasını yalnızca Noel bayramı sofralarında g‰rmeğe alıştığından, bunun, sadece bu g€ne mahsus bir yiyecek olduğu kanaatindeydi. Belki, bir defacık olsun, m€barek g€nde kızartmadan tatmamış olsaydı, ‰mr€n€n sonuna kadar yapması gereken bir vazifeyi ihmal ettiğinden ‰t€r€ vicdan azabı i‚inde kıvranacaktı. Akim Akimi‚ bayrama kadar hep eski bir ceketle ve pantolonla geziyordu, bunlar ‚ok muntazam bir şekilde yamandıkları halde, yine de pek hırpalanmış şeylerdi. Diğer taraftan Akim Akimi‚, d‰rt ay ‰nce verilen yeni birtakım elbiseyi b€y€k ‰zenle sandığında saklıyormuş. Demek, €zerindeki eskileri, bayramda nasıl yeniliyeceğini d€ş€nerek i‚in i‚in sevinirmiş. Da-iıa akşamdan yeni elbisesini ‚ıkardı, serdi, evirip ‚e-virdi, tozlarını s€p€rd€ ve bunları yaptıktan sonra da bir defa €zerinde prova etti. Elbisenin tıpatıp olduğa anlaşıldı. Her şeyi iyi, g€zeldi; baştan aşağı iliklenebiliyordu. Yakası, mukavvadanmış gibi, ‚enesine kadar geliyordu. Elbise, belinde, resm• €niformalarda olduğu gibi, hafif‚e darlaşıyordu. Akim Akimi‚ memnunluğundan sırıttı bile ve kabadayıca bir tavırla minicik aynasının karşısında ş‰yle bir d‰nd€. Bu aynayı epey zaman ‰nce bir boş vaktinde yaldızlı bir şeritle ‚er‚evelemişti.. Yalnız ceketinin yakasındaki ‚engellerden 1 Kaşa: Kara buğday veya kırıklı arpa tanele-Tİyle pişirilen bir nevi pilŒv. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR biri sanki pek yerinde değil gibiydi. Akim Akimi‚ bunun farkına vararak yerini değiştirmeğe karar verdi.. Değiştirdi, tekrar giydi; şimdi her şey yerli yerindeydi. Akim Akimi‚ elbisesini katladı, yarma kadar yine-sandığma koydu. Kafası olduk‚a iyi tıraş edilmişti. Ama aynada dikkatli bir muayeneden sonra başınım pek muntazam olmadığını, diğerlerine g‰re fazlaca, uzamış sa‚ları olduğunu g‰rd€. Bunun €zerine, hemen, d€zg€n ve usule uygun tarzda tıraş olmak i‚in "binbaşıya" koştu. Ger‚i ertesi g€n onu muayene etmiye-ceklerdi, ama tıraşı, sırf vicdanının b€t€n vazifelerini tamamlamanın verdiği i‚ rahatlığı i‚inde olmasını sağlama d€ş€ncesiyle yaptırmıştı. Parlak d€ğmelere, apu-letlere, renkli iliklere karşı ta ‚ocukluğundan beri s‰z g‰t€rmez bir saygı duyan bu adam, her değerli insanın, ancak €niforması i‚inde g€zelleşebileceğine inanmıştı. Akim Akimi‚ b€t€n işlerini bitirdikten sonra kışlamızın baş mahpusu sıfatiyle i‚eriye kuru ot getirilmesini emretti. Sonra da otun yerlere yayılmasına nezaret etti. Aynı şey diğer kışlalarda da yapılmakta idi. Sebebini bilmiyorum, ama her Noelde kışlanın i‚ine kuru ot serilirdi. Her iş bittikten sonra Akim-Akimi‚ duasını yaptı, ertesi g€n m€mk€n olduğu kadar erken kalkmak €zere yatağına uzandı. Sonra da,, hemen, kaygısız, masum bir bebek uykusuna daldı. Diğer mahpuslar da aynı şeyi yaptılar. Her kışlada her zamankinden erken yatıldı. Bu akşamlık, her zamanki gece işlerinden vazge‚ilmişti. Meydanlar, kimsenin hatırına bile gelmemişti. Kafalarda yalnızca.200 ƒL„ BiR EVDEN H†TIRALAR yarınki sabah vardı. Nihayet o da geldi. Erkenden, hen€z g€n ağarmadan, kalk borusu ‚aldıktan sonra; kışlayı a‚tılar. Mahpusları saymaya gelen n‰bet‚i ‚avuş hepsinin bayramını kutladı. Mahpuslar, nezaketli sevimli bir eda ile karşılık verdiler. Sabah duasını ‚abucak bitiren Akim Akimi‚'le. mutfağa kızartmak i‚in verdikleri kazlarının ve domuz yavrularının ne Œlemde olduğunu g‰rmeği merak eden bir s€r€ mahpus acele acele mutfağa akmaya başladılar. Mallarının kızartılısına, koyulacağı yere, diğer bazı noktalara nezaret edeceklerdi. Kışlamızın ufak, buz tutmuş pencerelerinden her iki mutfağın altışar ocağının bacaklarından t€ten dumanlar g‰r€n€yordu. Bunlar, hen€z g€n doğmadan yakılmıştı. Hen€z alaca karanlık avluda, gocuklarını giymiş veya omuzlarına atmış mahpuslar koşuşuyorlardı. Hepsi mutfağa gitmekteydiler. Pek ‚ok olmamakla beraber, bir kısmı şimdiden şarap‚ıları ziyaret etmişti bile. Bunlar, pek sabırsız olanlardı. Umumiyetle herkeste uslu, edebli, hattŒ her zamankinin tersine resm• bir tavır vardı. Ne her g€nk€ k€f€rler, ne kavrgalar duyuluyordu. Herkes, bug€n€n sayılı ve b€y€k bir bayram olduğunu anlamış g‰r€n€yordu. Bazıları :artık arkadaşlariyle bayramlaşmak €zere başka kışlalara gitmişlerdi bile. Daha şimdiden aralarında arkadaşlığın gerektirdiği birtakım hareketler g‰r€lmeğe başladı. Sırası gelmişken şunu da s‰yleyim ki, mahpuslar arasında arkadaşlık hemen hemen yok gibidir. Tabi•, geniş mŒnada arkadaşlıktan bahsetmiyorum; bunun olması tabi• bir şeydir. Ama dostluk halini almış arƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 201 kadaşlığa mahpuslar arasında hemen de hi‚ raslanılmaz. Bu da ‚ok dikkate değer bir noktadır; ‚€nk€ dışarda, serbest hayatta iş hi‚ de b‰yle değildir. Zaten, bizde b€t€n mahpuslar, tekt€k g‰r€lenler bir yana, biribirine karşı soğuk ve duygusuzdu. Yani bizlerde daima, resm• bir mesele €zerinde konuşmak i‚in, bir •defalık buluşanların hali vardı. Ben de kışladan ‚ıktım. Ortalık yavaş yavaş ağa-rıyordu. Yıldızlar kaybolmaya başlamıştı. İnce, soğuk bir buğu tabakası yukarıya doğru y€kseliyordu. Mutfaktaki ocakların bacaları hŒlŒ koyu duman s€tunları salıvermekteydiler. Karşılaştığım bazı mahpuslar kendiliğinden, i‚ten ve sevimli bir tavırla benimle bayram-Isışıyorlardı. Onlara hem teşekk€r, hem mukabele edi-.yordum. Bayramımı kutlıyanlar arasında, hapsanede bulunduğum şu ay i‚inde benimle tek lŒf etmemiş olanları da vardı. Mutfağın yanında, asker kışlasından gelen, gocu-ğu omuzlarında, gen‚ bir mahpus yakaladı. Beni avlu-.n€n ta ortasından g‰rm€ş ve bağırmaya başlamıştı: — Aleksandr Petrovi‚!... Acele acele bana doğru koşuyordu. Durdum, onu bekledim. Bu, hen€z ‚ok gen‚, toparlak y€zl€, yumuşak bakışlı bir delikanlıydı. Zaten az konuşurdu, Hele şimdiye kadar benimle tek lŒf etmemiş, hapishaneye gelişimden beri hi‚ ilgilenmemişti. Ben de onun adını biljniyordum. ‡ocuk, soluk soluğa koşup bana yaklaştı, b‰n, ama aynı zamanda bahtiyar bir g€l€msemeyle y€z€me bakarak karşıma dikildi.f 202 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR ‡ocuğun ‰n€mde durup g‰zlerini bana dikerek, hi‚bir şey s‰ylemeden sırıtmaya devam etmesine biraz, şaşarak: — Ne istiyorsun? diye sordum. — Şey efendim... bug€n bayram da... diye mırıldandı, sonra, başka s‰yliyecek bir şey olmadığına kanaat getirerek, benden ayrıldı, acele acele-mutfağa gitti. Şunu da s‰yliyeyim ki, bundan sonra da, ben hapisten ‚ıkıncaya kadar, bu adamla biribirimize bir ‚ift lŒkırdı s‰ylemedik. Mutfakta harıl harıl yanan ocakların etrafında, itişip kakışan bir kalabalık vardı. Herkesin g‰z€ malının €zerindeydi. Ah‚ılar g€nl€k yemeği hazırlamaya, başlamışlardı. ‡€nk€ bug€n yemek daha erken yenecekti. Hi‚ kimse ağzına tek bir lokma koymuyordu. Halbuki bazılarının canı ‚ekmiyor değildi; ama başkalarının karşısında nezaketlerini kaybetmemeleri gerekiyordu. Papazı bekliyorlardı; ondan sonra perhiz, bozulacaktı. G€n hen€z iyice ağarmadan hapsanenin dış kapısından onbaşının: — Ah‚ılar, buraya!... haykırışları duyulmaya başlamıştı. Bu bağırmalar hemen hemen her dakika işitildi, iki saat kadar s€rd€. Ah‚ılar, şehrin her k‰şesinden g‰nderilen bağışları toplamak i‚in ‚ağırılıyorlardı. Bu bağışlar arasında bol bol kala‚, ekmek, peynirli b‰rek, priyajenik ve şanga'lar,1 lŒlŒnga ve sair-hamur işleri bulunuyordu. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 203 Bana ‰yle geliyor ki, b€t€n şehirde, bu mutlu g€nde yiyeceğini "zavallı bizlerle" paylaşmıyan, bu ve-.sileyle bayramımızı kutlamıyan tek bir t€ccar ailesi veya aşağı z€mreden tek bir ev kadını yoktu. Has unla yapılmış, bol yağlı, yumuşak ‚‰rekler .gibi değerli bağışlar yanında, yirmi paralık kala‚lar, kara unla yapılıp biraz yoğurda bulamış şangalar gi-,bi, "yarım elma, g‰n€l alma" kabilinden fakirce hedi-.yeler de vardı. Bunlar, besbelli varlıksız kimselerin, yani, fakirin fakire verdiği hediyelerdi. Her şey aynı minnetle, bağış ve bağışlıyan arasında fark g‰zetilmeden, kabul edilirdi. Bağışlan teslim alan mahpuslar şapkalarını ‚ıkararak getirenleri selŒmlıyorlar, bay-.ramlarmı kutlıyarak hediyeleri mutfağa taşıyorlardı. Bağışlar yığıldıktan sonra, her kışladan baş mahpus ‚ağrıldı. Bunlar her şeyi eşit olarak kışlalar ara-.sında b‰ld€ler. Kavga, tartışma yoktu. Paylaşma d€r€st‚e, doğrulukla yapılıyordu. Kışlamıza d€şenleri de bize pay ettiler. Bunu Akim Akimi‚'le birlikte bir mahpus yaptı. Kendi elleriyle b‰l€p, dağıtma işini kendi elleriyle yapıyorlardı. Kimseden ne bir itiraz y€kseldi, ne de bir kıskan‚lık eseri g‰r€nd€. Herkes memnundu. Bağışlar dağıtılırken, bir hile veya ayrı gayrılık g‰zetilmesi ihtimali kimsenin aklına gelmiyor-du. Mutfak işlerini bitiren Akim Akimi‚ giyinmeğe başladı. Yeni elbisesini ‰zene bezene sırtına ge‚irdi. İliklenmemiş bir tek ‚engel veya d€ğme bırakmadı. Giyinip kuşandıktan sonra, toplu ibadete katıldı. İba-det epey uzun s€rd€. Duaya pek ‚ok mahpus toplanmıştı; ‚oğu yaşlı kimselerdi. Gen‚ler, uzun boylu dua Sibirya'ya mahsus ‚‰rekler.204 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR etmiyorlardı. Bazıları, sadece, sabahları kalkarken bir istavroz ‚ıkarmakla yetiniyorlardı; bu da bayram g€nlerine mahsustu. Akim Akimi‚ duasını yaptıktan sonra, bir nevi. merasimle, benimle bayramlaştı. Onu hemen ‚ay i‚meğe ‚ağırdım. O da, beni domuz kızartması yemeğe-davet etti. Biraz sonra da Petrov bayramlaşmaya geldi. Galiba i‚mişti. Koşmaktan soluk soluğa olduğu-i‚in, ‚ok bir şey s‰yliyemedi. Karşımda, bir şey bekliyormuş gibi, biraz durduktan sonra hemen mutfağa, gitti. Asker• kışlada papazı karşılamak i‚in hazırlık-lar yapılıyordu. Bu kışlanın i‚i, ‰tekilerden farklıydı Ranzalar b€t€n kışlalardaki gibi, koğuşun ortasında, değil, duvarlar boyuncaydı. B‰ylelikle, hapishanenin ortası boş olan biricik koğuşu burasıydı. Belki buna, mahpusları arada bir toplamaları i‚in geniş bir yere-ihtiya‚ olduğu g‰z ‰n€nde tutularak l€zum g‰r€lm€şt€. Odanın ortasına, temiz bir havluyla ‰rt€lm€ş bir masa €zerine bir ikona koydular. İkonanın ‰n€nde kandil yakıldı. Nihayet ha‚iyle. beraberinde okunmuş-su olduğu halde papaz geldi. Bir s€re ikonanın, ‰n€nde dua ettikten sonra mahpusların karşısında durdu. Onlar da, dine karşı i‚ten bir sevgiyle, birer birer, papazın uzattığı ha‚ı ‰pt€ler. Daha sonra papaz sırayla kışlalarımızı gezdi, okunmuş suyu serperek kutsadı. Mutfakta, nefisliğiyle şehirde bile €n salmış, ekmeklerimizi ‰vd€. Mahpuslar, hemen, fırından yeni ‚ıkmış ekmeklerden iki tanesini se‚erek mal‘llerden, biriyle papazın evine yolladılar. Papazla ha‚ını, karşıladıkları gibi, aynı saygıyı F ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 205 g‰stererek uğurlardılar. Hemen arkasından mevki ve kale komutanları geldi. Kale komutanı aramızda sevilir, hattŒ sayılırdı da... Mevki komutaniyle birlikte kışlaları gezdi, hepmizle bayramlaştı. Mutfağa uğrayıp hapishane ‚orbasından (ş‚i) tattı. S‚i gayet g€zel olmuştu. Bug€n€n h€rmetine adam başına hemen hemen bir libre et de ‚ıkmıştı. Bundan başka, bol yağlı darı kasası vardı. Binbaşı, kale komutanını uğurladıktan sonra, yemek yeme emrini verdi. Mahpuslar, m€mk€n olduğu kadar binbaşının g‰z€ne g‰r€nmemeğe ‚alışıyorlardı. G‰zl€klerinin altından etrafa fırlattığı sert bakışlarını kimse sevmezdi. Şimdi bile sağa sola, bir intizamsızlığı g‰rmeği, su‚ €st€nde birini yakalamağı ister gibi bakıyordu. Yemeğe oturduk. Akim Akimi‚'in kızartması pek nef•s olmuştu. Yalnız, bu arada, a‚ıklıyamadığım bir şey oldu. Mevki komutanının gitmesinden hemen beş •dakika bile ge‚meden, ortalık sarhoş doluverdi. Halbuki beş dakika ‰nce, hepsi tamamiyle ayıktı. Birdenbire, kızarmış y€zler g‰r€nd€, balalaykalar •ortaya ‚ıktı. Polonyalı kemancı, kendisini bug€n i‚in kiralamış bir hovardanın arkasında dolaşıyor, oynak havalar ‚alıyordu. Sarhoş g€r€lt€leri gitgide konuşmaları bastırmaya başlamıştı. Bununla beraber, yemek kazası belŒsız ge‚ti. Herkes doydu. Gen‚lerden gayrısı hemen yatmaya gittiler. Akim Akimi‚ de aynı şeyi yaptı. Herhalde bunu, yemek €st€ne kestirmeği, b€y€k bayramda yapılması gereken ‰devlerden sayarak yapmıştı. Starodub staroobriyadetz'lerinden bir ihtiyar, biraz uyuduktan sonra ocağın €zerindeki sete ‚ıktı ve kita-206 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR bını a‚arak hemen hemen başını kaldırmadan, geceni• ge‚ vaktine kadar dua etti. Mahpusların "kepazelik" saydığı eğlencelerine bakmaktan azap duyuyordu. ‡erkezler, kışlamızın merdiven başına oturmuşlar, merakla ve aynı zamanda tiksintiyle sarhoşları seyrediyorlardı. Nurağa ile karşılaştım. Dindarca bir isyanla başını sallıyarak: — ‡ok k‰t€, ‚ok k‰t€!... dedi. Allah g€cenir bunlara. İsay Fomi‚ inatla, kibirle, k‰şesinde mumunu yakmış ‚alışıyordu. Bununla, yortumuza ‰nem vermediğini g‰stermek istiyordu. Şurada burada meydanlar kuruldu. Mal‘llerden kimse ‚ekinmiyordu. ‡ok şeye g‰z yummaya karar vermiş gibi g‰r€nen ‚avuşun birdenbire gelivermesi ihtimali d€ş€n€lerek, ne olur ne olmaz, diye n‰bet‚iler ‚ıkarılmıştı. N‰bet‚i subay b€t€n g€nde hapishaneyi ancak €‚ defa dolaştı. Ama subay g‰r€n€r g‰r€nmez, sarhoşlar bir k‰şeye saklanıyorlar, meydanlar ortadan kaybediliyordu. Zaten o da, ufak tefek yolsuzluklara kulak asmamaya karar vermiş gibiydi. Sarhoşluk mahpuslar arasında, ufak tefek yolsuzluklardan sayılırdı. Millet yavaş yavaş a‚ılıyordu. Tekt€k kavgalar başladı. Bununla beraber b€y€k kısım ayık olduğu i‚in, sarhoşları pek g‰zden ayırmıyorlardı. Eğlenenler hesapsız şekilde i‚iyorlardı. Gazin bug€n kabına sığmıyordu, Memnun, mağrur bir tavırla ranzadaki yerinin ‰n€nde geziniyor ve ardı kesilmiyen m€şterilerine bakarak sinsi sinsi g€l€ms€yordu. O vakte kadar, kışla-lar arkasında bir yerde, karın i‚ine g‰md€ğ€ şarabı buraya getirmiş, ranzanın altına saklamıştı. Kendisi ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 207 tamamiyle ayıktı ve ağzına bir damla i‚ki koymamıştı. O, yortunun son g€nlerinde, mahpusların ceplerin-•deki paraları iyice sızdırdıktan sonra, eğlenecekti. Kışlalardan şarkı sesleri geliyordu. Ama i‚ki Œlemleri, kafalar t€ts€lendik‚e, gitgide kasvetli bir hal alıyordu. S‰yledikleri şarkıları birdenbire ağlamaya ‚evirecek gibiydiler. Mahpusların ‚oğu, gocuklarını omuzlarına atmışlar, ellerinde kendi balalaykalariyle dolaşıyorlar, pervasız bir tavırla tellere dokunuyorlardı. ƒzel b‰l€mden sekiz kişilik bir koro toplandı. Ba lalaykalarla kitaralarla pek g€zel okuyorlardı. S‰yledikleri şarkılar arasında mill• havalar pek azdı. Bana en ‚ok dokunan, ‚ok g€zel okudukları: "D€n eğlencedeydim. Gencim, tazeyim..." sarkışıydı. Hem burada, bu şarkının şimdiye kadar duymadığım bir ‚eşidini işittim. Şarkının sonuna şu s‰zler eklenmişti: "Benim gibi bir tazenin Evinde her şey derlenip toplanmıştır. Kaşıkları yıkadım Suyu ş‚i'nin i‚ine d‰kt€m, Kapıları fır‚aladım, ‡amuriyle b‰rekler a‚tım..." S‰ylenen şarkıların ekserisi hapishane şarkısı denilen ve aşağı yukarı herkes‚e bilinen şarkılardı. Bun lardan, "Vaktiyle" adlı birinde, adamın birinin, h€r d€nyada bey gibi yaşarken hapishaneye d€ş€nce, ne ha-208 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR le geldiği gayet komik bir tarzda anlatılıyordu. Bunda, ‰nceleri "B‰rek baklava yiyip şampanya i‚erdim"; şimdi de: "Suyla lahana verirlerse, Kulaklarımı oynatarak yiyorum..." deniyordu. Şu, herkesin bildiği şarkıyı da ‚ok s‰ylerlerdi: "ƒnceleri param, vardı. Neşeli yaşardım, Hapse gittim..." Yalnız bizimkiler, "kapital"i, "kopital" şeklinde s‰yl€yorlardı. Kapital'in, "kopit'ten1 ‚ıktığı fikrindey-diler. H€z€n verici şarkılar da s‰ylenirdi. Bir tanesi, tam bir s€rg€n sarkışıydı ki, o da, galiba harcıŒlem bir şeydi. "G‰ğ€n ışıklarıyanacak, ' - . •• Kalk borusu ‚alacak. B€y€ğ€m€z kapıyı a‚ıyor, Yazıcı ‚ağırmaya geliyor. Duvarlar arkasında nasıl yaşadığımızı G‰ren yoktur. Ama Allah, d€nyayı Yaratan, bizimle beraberdir. Biz burada da mahvolmayız... v. s." Başka bir şarkının daha h€z€nl€, ama ‚ok hoş bir makamı vardı. G€fte, mutlaka, s€rg€nlerin birinin elinden ‚ıkmıştı. Yavan ve olduk‚a bozuk bir şiirdi. 1 Kopit, biriktirmek; b‰ylece kopital biriktirilmiş anlamına geliyordu. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 209 "Doğduğum ilin. Ufuklarını g‰remiyeceğim. Su‚um olmadan ‰mr€m€n sonuna kadar Azap ‚ekmeğe mahk‘mum. Damda baykuş bağıracak , . Sesi ormanı ‚ınlatacak Kalbim kederlenip sızlayacak ‡€nk€ ben orada bulunamıyacağım!" Bu şarkı bizde sık sık, ama koro halinde değil, tek olarak s‰ylenirdi. Bazan birisi, paydos saatlerindeki kışlanın kapısı ‰n€ne ‚ıkıp oturur, başını eline dayı-yarak d€ş€nceye dalar, birdenbire tiz bir sesle bu şarkıyı tutturuverirdi. Bu şarkıyı dinledik‚e, insanın i‚i sızlardı. Aramızda olduk‚a iyi sesliler de vardı. Ağır ağır, ortalık kararıyordu. Sarhoşları ve eğlenenleri yavaş yavaş bir h€z€n, keder ve ağırlık Kaplamaya başlamıştı. Bir saat ‰nce kahkahalardan kırılan biri, biraz fazla ka‚ırmış, şimdi, k‰şede hı‚kırarak: ağlıyordu. Bazıları, ikişer defa bile, d‰v€şmeği becermişler; bazıları, solgun y€zleriyle yıkıla yıkıla kışladan kışlaya dolaşıyorlar, daha doğrusu, dolaşmaya gayret ediyorlardı. Sarhoşlukları daha hafif olanları ise, i‚ini boşaltacak, g‰z yaşlariyle birlikte sarhoş kederlerini d‰kecek bir dostu boşuna arıyorlardı. B€t€n bu zavallı insanlar eğlenmek, b€y€k bayramlarını neşe i‚inde ge‚irmek, istemişlerdi. Halbuki, Yarabbim! Hemen hemen herkes i‚in ne kadar acı, ne kadar kederli oldu bu g€n!... Herkeste, umutlarında aldananların hali vardı. 210 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR Petrov beni iki kere yokladı. Pek az i‚mişti, olduk‚a ayıktı. Ama onda, hep ‰nemli bir şeyi bekler gibi bir hal vardı. Sanki bu, olağan€st€ bayrama mahsus gayet g€zel bir eğlenceydi. Ger‚i bunu s‰ylemiyordu, ama g‰zlerinden okunuyordu. Kışlalar arasında yorulmak bilmeden mekik dokuyordu. Ortalıkta sarhoşluktan, onların mŒnŒsız kavgalarından, şarabın humarı i‚inde sersemleşmiş kafalardan başka bir şeye raslanamıyordu. Yıkanmış ve giydiği yeni kırmızı mintaniyle bir kat daha g€zelleşmiş Sirotkin de bir yandan kışlaları dolaşıyor, bir yandan o da, s€k‘net ve saflıkla adeta bir şey bekliyordu. Artık yavaş yavaş, kışlalar dayanılmaz derecede iğren‚ hale geliyordu. Tabi•, işin g€l€n‚ tarafları da vardı, ama i‚imin sıkıntısı nedense bir t€rl€ dağılmı-yordu. Hepsine acıyor, aralarında bir sıkıntı, bunalma hissediyordum. İşte, biribirine ikram i‚in ‚ekişen iki mahpus. Uzun zaman tartıştıkları; hattŒ bundan ‰nce bir Kavgaya tutuştukları belli. Hele bir tanesinin ‰b€r€ne karşı ‰teden beri kini olduğu anlaşılıyordu. Sitem ediyor; dilini zorla kıpırdatarak arkadaşının ona karşı haksız olduğunu ispat etmeğe ‚alışıyordu. Bir gocuk satılmış imiş... Ge‚en yıl, Karnaval haftasında... Bunun bir kısım parasını kendisinden gizlemişlermiş... Daha başka şeyler de olmuş... Haksız ‚ıkaran, uzun boylu, iri pazılı bir delikan-lıydı. Aptal değil, sessizdi. Ama her i‚işinde mutlaka dertlerini d‰kmek i‚in bir dost arardı. HattŒ kavga ve sitem ederken bile, bunları hasmiyle anlaşmaya varƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR mak i‚in yapıyormuş gibiydi. ƒteki, sağlam yapılı, tıknaz, kısa boylu, yuvarlak y€zl€, kurnaz, hileci tavırlıydı. Belki de arkadaşından daha ‚ok i‚tiği halde ancak hafif sarhoştu, İradesi hayli kuvvetli bir adamdı; zenginceydi de... Nedense, bu defa, taşkın arkadaşını kızdırmak pek işine gelmiyordu. Onu şarap‚ınn yanına g‰t€rd€. Arkadaşı : — Namuslu bir adamsan, bana burada ısmarlarsın!... diye s‰yleniyordu. Şarap‚ı, ikram edene karşı bir ‚eşit saygı g‰sterip, kendi parasiyle değil de, elŒlemin kesesinden i‚tiği i‚in taşkın arkadaşı k€‚€msiyerek bir tas şarap ‚ıkardı. Taşkın arkadaş, nihayet istediğinin olduğunu g‰— •yi ama Sty‰pka, sen bunu yapmaya zaten mecburdun, dedi. ‡€nk€ bu, senin borcundu. Sty‰pka cevap verdi: — Hadi canım. Seninle konuşup da boşu boşuna ‚enemi yoracak değilim. ƒteki, şarap‚ıdan tası alırken devam etti: — Ama sen yalan s‰yl€yorsun Sty‰pka. ‡€nk€ bana borcun vardı. Vicdansızın birisin; g‰zlerini bile başkasından ‰d€n‚ almışsındır sen! Al‚aksın, keratasın sen Sty‰pka! İşte bu kadar: "Al‚ak keratasın!..." Şarap‚ı, taşkın arkadaşa: — Ee, be sen de!... Zırlayıp durma şurada! B€t€n şarabı d‰kt€n, diye azarladı. Alem ona kıymet verip ikramda bulunuyor, o da i‚eceğine gevezelik edip duruyor... Sabaha kadar başında bekliyecek değiliz ya! İ‚-sene şunu.212 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR - i‚eceğim be. Ne bağırıyorsun yani? Sonra, daha yarım dakika ‰nce, "al‚ak kerata" sıfatını verdiği Sty‰pka'ya d‰nerek, . başiyle hafif‚e selŒmladı nezaketle: — Bayramınız kutlu olsun Stepan. Dorofeyi‚! ae-4i. Yaşadığınızdan başka, y€z yıl daha yaşayın. Şarabını dikti ƒks€rd€, ağzını sildi.. Sonra, sanki birisine değil de ortaya anlatıyormuş .gibi, cidd• azametli: — Eskiden ‚ocuklar, pek ‚ok şarap kaldırabiliyor-dum ben, dedi. Şimdi besbelli yaşım ilerlemiş... Teşekk€r ederim Stepan Dorofeyi‚.dedi — Bir şey değil. — Ama ben yine bu. işin arkasını bırakmıyacağını Sty‰pka. Bana al‚ak‚a bir keratalık ettin; bun-dan başka, şunu da s‰yleyim ki.. Sabrı t€kenmiş Sty‰pka s‰z€n€ keşti: — Ben de sana mundar suratlı sarhoş, Lir şey ş‰yliyeceğim. Dinle, her s‰z€me iyi kulak ver. Şu koca d€nyayı g‰r€yorsun ya; gel, bir yarısı senin, bir yarısı da benim olsun! Hadi şimdi yıkıl karşımdan. Bir daha da g‰z€me g‰z€kme. Kabak tadı verdin artık!... -— Paramı vermiyecek misin yani? . — Daha ne parası istiyorsun be. sarhoş herif? — Eh, artık ‰teki d€nyada kendin vermeğe gelsen de ben almıyacağım. Bizim paramız, alın teriyle, nasırlı ellerimizle kazanılmış paradır. ‡eyreğim, ‰b€r d€nyada bile sana rahat vermiyecektir. — Yıkıl cehennemin dibine be herif! — .Emredersiniz efendim. — Git diyorum sana. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 213 — Al‚ak kerata!... — Haydut herif! Bu defa ‰yle bir kavgaya tutuştular ki, bu, ikramdan ‰nceki kavgayı da ge‚ti. İşte ranzalarda, yanyana iki dost oturuyor, Biri iri yarı, etli canlı, tam bir kasap... Suratı kıpkırmızı olmuş. O kadar kederli bir hali var ki, neredeyse ağ-lıyacak. Beriki cılız, ince, zayıf bir adam. Uzun burnu daima ıslak g‰r€n€yor. Ufak, domuz g‰zlerine benziyen g‰zleri, hep yere bakıyor; k€lt€rl€ bir siyaset adamı; vaktiyle yazıcıymış... Arkadaşına karşı biraz yukardan bakıyor, ‰teki de i‚inden buna kederlenmektedir. B€t€n g€n beraber i‚mişlerdi. Şişmanca arkadaş, sol eliyle kŒtibin başını kavramış hem hızlı hızlı sarsıyor, hem de: — Herif kıydı bana!... diye bağırıyor. Etli arkadaş da ‚avuşlardandı, sıska arkadaşını gizliden gizliye kıskanıyordu. Bunun i‚in biribiriyle konuşurken s‰z inceliğine pek dikkat ederlerdi. Yazıcı, hŒlŒ arkadaşına bakmamakta ısrar ediyor, g‰zlerini yerden ayırmadan, azametli, Œmirce bir tavırla: — Ama bana g‰re, bu işte sen de tamamiyle haklı değilsin, diye cevap veriyor. Beriki, onu daha hızlı sarsmaya başlıyarak sevgili dostunun s‰z€n€ kesiyor: — Yahu, herif kıydı bana!... Anlamıyor musun? D€nyada senden başka kimsem kalmadığı i‚in bunu sana s‰yl€yorum: kıydı bana, kıydı... Yazıcı ince, kibar bir sesle ona karşılık veriyor. — Ben de sana yine aynı şeyi s‰yl€yorum ki, bu214 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR tatlı mazeret de senin i‚in ayrı bir şerefsizlik. Bunun i‚in, aziz dostum, sarhoşluğunun sebattan ileri geldiğini sen de kabul et. Etli arkadaş biraz geriliyor, mahmur, mŒnŒsız bakışlarla şu kendini beğenmiş kŒtip par‚asını bir s€re s€z€yor; sonra birdenbire, durup dururken, kocaman yumruğunu yazıcının ufacık suratına patlatıveriyor. İşte b€t€n bir g€n s€ren dostluğun sonu... Aziz ahpa-bı, kendini kaybetmiş, ranzanın altına yuvarlanıyor... Şimdi de kışlamıza, ‰zel b‰l€mden bir ahpabım giriyor. Gayet iyi kalbli, neşeli, olduk‚a zeki, şakacı, g‰r€n€şte pek saf bir adamdı. Bu hapsaneye ilk girdiğim g€n, yemekte zengin mahpus ariyan, "onurlu" olduğunu iddia eden, benimle ‚ay i‚en mahpustu. Kırk yaşlarında, kalın dudaklı b•r adamdı. „st€ siyah noktacıklarla dolu kocaman etli bir burnu vardı. Elinde tuttuğu balalaykanın tellerine vakit vakit tembel tembel dokunuyordu. Arkasından, dalkavuk g‰r€n€şl€, ‚ok kısa boylu, koca kafalı bir mahpus geliyordu. Onunla şimdiye kadar tanışmamıştık. Zaten bizde ona ‰nem veren yoktu ya. Tuhaftı, vesveseli, daima susan, daima cidd• bir adam. Dikimevinde ‚alışıyordu. Herhalde kendi halinde yaşamaya, kimseye ilişmemeğe gayret ediyordu. Şimdi ise sarhoştu, Varlamov'un arkasından g‰lge gibi ayrılmıyordu. M€thiş bir heyecan i‚erisinde onu g‰zetliyor, ellerini sallıyor, duvarı, ranzaları yum-rukluyor, ağlamaklı bir halle onun ilgisini ‚ekmeğe uğraşıyordu. Varlamov ise, ona hi‚ aldırmıyor, orda olduğunun farkında değilmiş gibi davranıyordu. İşin tuhafı, bu iki mahpus, bundan ‰nce asla biribiriyle teƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR mas etmiş değillerdi. ‡€nk€ ne ‚alıştıkları iş aynıydı ne de m€şterek herhangi bir şeyleri vardı. HattŒ sınıfları da başka başkaydı. Oturdukları kışlalar ayrıydı. K€‚€k mahpusun adı Bulkin idi. Varlamov beni g‰r€nce sırıttı. Ranzamda, sobanın yanında oturuyordum. Karşımda, biraz uzağımda durdu. Biraz d€ş€nd€, sallandı, yalpalıya yalpalıya bana yaklaşarak birden m€balŒğalı bir tavırla toplanıp karşıma dikildi. Sonra balalaykasının tellerine hafif‚e dokunarak yarı konuşur, yarı şarkı s‰yler bir şarkı tutturdu: "Toparlak beyaz y€zl€yd€, Arı kuşu gibi şarkı s‰yler Sevgilim. Atlas bir elbise giymiş; S€sl€, hem de pek şık. Kendisi de enfes..." Bu şarkı, Bulkin'i m€thiş kızdırmıştı. Ellerini sallıyarak ve hepimize d‰nerek bağırıyordu: — İnanmayın ‚ocuklar, inanmayın! Hep yalan bunlar. Bir tek doğru s‰z€ yoktur onun; hep yalan s‰yler. Varlamov, kurnaz bir g€l€şle g‰zlerimin i‚ine bakarak: • .. — Aleksandr Petrovi‚ ihtiyarımıza selŒmlar! dedi. Yirmi yaşındaki gen‚leri bile ihtiyar sayıp onlara bu yolda seslenmek Sibirya'nın basit halkı arasında o insana karşı duyulan saygıyı g‰steren bir harekettir. — Nasılsın,bakalım, Varlamov? 216 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR — Eh, sizi g‰rd€k, daha iyi olduk. Kusura bakmayın. Bayramı seven, sabahtan sarhoş olur... Varlamov, şarkı s‰yler gibi, ahenkle konuşuyordu. Bulkin, umutsuzlukla elini ranzaya vurarak yine bağırmaya başladı. — Hep yalandır bunlar!... Yine yalan s‰yl€yor. Ama Varlamov ona bakmamaya and i‚mişti sanki... ƒyle g€l€n‚ halleri vardı ki... Bulkin'in bu sabahtan beri boyuna Varlamov'un peşinde bulunması, aklına birdenbire Varlamov'un her s‰ylediğinin yalan olduğu fikrinin takılmasından ileri geliyordu. Adamın peşinden, g‰lgesiymiş gibi, hi‚ ayrılmıyordu. Her s‰z€ne takılıyordu, hiddetten biribirine kenetlediği ellerinin parmaklarını kıracak gibi oluyordu. Duvarlara, ranzalara ‚arpa ‚arpa kollarını kanatmıştı. Varlamov'un "hep yalan s‰ylediği" fikri ona adamakıllı azap veriyordu. Başında sa‚ olsaydı, mutlaka, kederinden onları yolacaktı. Sanki Varlamov'-un hareketlerinden sorumluymuş, onun b€t€n kusurlarının vicdan y€k€ kendi €zerindeymiş gibi... Ama işin asıl fecaati, Varlamov'un bir kerecik bile ona aldırmamış olmasıydı. Bulkin: — Hep yalan s‰yl€yor, hep yalan s‰yl€yor!... Bir s‰z€, ‰b€r€ne uymuyor!... diye haykırdık‚a mahpuslar g€lerek: — İyi, ama sana ne?... diye kızdırıyorlardı onu Varlamov, birdenbire, hi‚ sırası değilken: — Size bir şey s‰yleyim mi, Aleksandr Petrovi‚? dedi. Ben ‚ok g€zeldim. B€t€n kızlar Œşıktı bana... Bulkin cırlıyan bir sesle s‰z€n€ kesiyor: ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 217 — Yalan!... Yine yalan s‰yl€yor... Mahpuslar g€lmekten katılıyorlardı. — Ben de, karşılarında ‰yle ‚alım satardım ki!... „st€mde kırmızı bir mintan, kadife şalvar... Bir kont Bulkin gibi yan gelir yatar, bir isve‚li kadar sarhoş olurdum. Kısacası, tam istediğim gibi... Bulkin s‰z€ bağladı: — Yalan! — O vakitlerde, babamdan kalma iki katlı kagir bir evim vardı. Ama ben, iki yılda, her iki katı da eri-tiverdim. Koskoca evde, kapısından başka bir şey kalmadı. Ne olacak... para, g€vercin gibi, başına konup yine u‚uveren bir... Bul‚in sert bir sesle s‰z€ tamamladı: — Yalan!... — İşte ben de, ge‚enlerde, buradan ailemden ricada bulundum. Belki birka‚ kuruş yollarlar, diyordum. Beni, dikkafalı bilirlerdi. Saygısızmışım... Haberi g‰n dereli yedi yıl oluyor. G€lerek sordum: — HŒlŒ cevap yok mu? — Ne gezer! Varlamov birdenbire g€ld€ ve yavaş yavaş sokularak burnunu bana iyice yaklaştırdı. — Aleksandr Petrovi‚, dedi. Benim ‰yle bir Œşığım var ki!... — Senin mi? Aşığın mı?... — Var ya. Demin Onufriyev onun i‚in: "Senin g€zel sevgilin, dilenci torbasiyle gezmeseydi, bizim paralı gudubet karıdan ‚ok daha iyiydi" dedi. — Doğru mu bu?218 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR — Tabi• ya.; dilencidir o! diye cevap vererek kıs kıs g€lmeğe başladı. Kışladaki-ler de kahkahaları koyverdiler. Ger‚ekten, Varlamov'-un bir dilenci kadınla m€nasebeti bulunduğunu ve sevgilisine ancak altı ayda on k‰pek verdiğini hepsi biliyordu. Varlamov'un artık beni rahat bırakmasını istiyordum. — E, peki... dedim. Bir şey s‰ylemedi Bana i‚ten bir bakışla baktı, tatlı bir sesle: — Siz de bu m€nasebetle bana ufak bir şişecik ısmarlıyamaz mısınız? Sonra benden parayı alırken, aynı tatlı sesle: — Bug‡n hep •ay i•tim, dedi. Midem bununla o kadar dolu, ki, tıkanacak gibi oldum. B‡t‡n •aylar, karnımda sanki şişedeymiş gibi sallanıp duruyor... Varlamov benden parayı alırken Bulkin'in i• rahatsızlığı son haddini buldu. Kendinden ge•miş gibiydi, nerdeyse ağlıyacaktı. Kışlada bulunanlara d‚nerek, •ıldırmış gibi bağırıyordu: — Hey Allahın kulları, şuna bakın!... Şu herife bakın. Hep yalan... Ne s‚ylerse hep yalan, hep yalan s‚yl‡yor. Bulkin'in ‚fkelenmesine hayret eden mahpuslar: — Sen ne karışıyorsun yahu? Sana ne?... diye s‚yleniyorlardı. Bulkin, alevlenen bakışlariyle ve olanca kuvvetiyle ranzayı yumruklıyarak: — M‡saade edemem!... istemiyorum yalan s‚ylemesini!... diye haykırıyordu. l ˆLŠ BİR EVDEN HATIRALAR . Herkes katıla katıla g‡l‡yordu. Varlamov, parayı alır almaz, beni başiyle sel•mladı ve birtakım maskaralıklar . yaparak kışladan acele acele •ıkıp, tabi• doğru şarap•ıya gitti. İşte tam bu sırada da, sanki ilk olarak, Bulkin'in orda olduğunu fark etti. Odanın eşitinde durup d‚nd‡, sanki ger•ekten ona ihtiyacı varmış gibi, — Hadi gidelim!... diye seslendi. '• ' • -Sonra, ‡zg‡n g‚r‡nen Bulkin'i ‚ne ge•irerek hakaret dolu bir sesle: — Kuyruk!... ’diye il•ve etti, yine balalaykasını •almaya başladı. Ama b‡t‡n bu sarhoş taşkınlıklarını uzun uzun anlatmaya ne hacet? Zaten boğucu g‡n de sona eri-.yor, mahpuslar, ranzalarında deliksiz uykularına dalmaya başlıyorlardı. Bu gece, her zamankinden daha fazla horlayıp sayıklıyorlardı. Tekt‡k meydanlar devam ediyordu. İşte, •oktan beri hasretle beklenen bay-Tam da, gelip ge•mişti. Yarın yine bayağı bir g‡nd‡, yine işe gidilecekti... XI Noelin ‡•‡nc‡ g‡n‡ akşamı, tiyatromuzda ilk temsil verildi. İhtimal, temsil i•in yapılan hazırlıklar hayli ‚nemliydi. Ama artistlerimiz her şeyi ‡zerlerine aldıklarından bize bu iş hakkında tek bir haber sızma-mıştı. Hatt•, neyin temsil edileceğinden bile haberimiz yoktu. Artistler, bu ‡• g‡n i•inde, işe gidip gelirken m‡mk‡n olduğu kadar •ok elbise bulmaya gayret et-mislerdi. Bakluşin, benimle her karşılaşmasında keyfinden parmaklarını şıkırdatıyordu.220 ˆLŠ B‘R EVDEN HATIRALAR O sıralar, mevki komutanımızın da iyiliği ‡st‡ndeydi. Ama, onun temsil ‡zerine bilgisi olup olmadığını bilmiyorduk. Biliyor da, resmen izin vermiş; her şeyin yolunda gitmesini şart koşarak, mahpusların bu buluşlarına g‚z yummayı mı karar vermişti?... B‡t‡n bunlardan haberimiz yoktu. Zannederim, b‚yle bir temsil verileceğini biliyordu; bilmemesine imk•n yoktu. Herhalde karışmak istemiyordu. ‰‡nk‡ yasak etmesinin fena sonu•lar doğurabileceğini anlıyordu. Mahpuslar huysuzluğa bağlıyacaklar, kendilerini i•kiye vereceklerdi. B‚yle bir şeyle oyalanmaları •ok daha iyiydi. Mevki komutanının bu şekilde d‡ş‡nd‡ğ‡n‡ tahmin edişimin biricik sebebi, bunun en doğru, en akla yakın d‡ş‡nce olmasıydı. Hatt• diyebilirim ki, mahpuslar kendileri bayram m‡nasebetiyle temsil vermeyi akıl etmeselerdi bile, bu, veya buna benzer bir meşgalenin doğrudan doğruya idare tarafından icadedilmesi •ok yerinde bir hareket olurdu. Ama mevki komutanımızın d‡ş‡nce tarzı, kendisinden başka b‡t‡n insanların d‡ş‡ncesinin tam aksi olduğu i•in, tiyatro hakkında bile bile-izin verdiği tahminimde belki de dehşetli yanılmıştım. Ger•ekten, mevki komutanımız bir kimseyi ezmekten, elinden bir şeyini almaktan veya onu bir hakkından mahrum etmekten başka bir şey bilmezdi. Kısacası, kasıp kavurma i•in yaratılmıştı. Bu y€zden b€t€n şehirde adı ‚ıkmıştı. T€rl€ yolsuzluklara asıl bu sıkıştırmaların sebebolacağını bir t€rl€ d€ş€nemezdi ki... Mevki komutanımız gibi insanlar, her t€rl€ uygunsuzluğa karşı ceza var; d€ş€ncesindedirler. Şu hileci mahk‘mlara da her zaman i‚in olanca şiddetiyle kanun uygulanmalıydı; gerekli olan buydu. ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 231 Ama bu istidatsız kanun icraat‚ıları, kanunun i‚inde bulunulan şartlar g‰zetilmeksizin ve esas kavranmadan, gizlice uygulanmasının karışıklıklar, yolsuzluklar doğurmaktan başka sonucu olmıyacağını bir t€rl€ anlıyamazlar; daha doğrusu anlamak g€c€ yoktur onlarda. "Kanun b‰yle emrediyor. Elimizden ne gelir!" der ve kendilerinden, kanun uygulanmanın yanında bir de sağduyu ve iyi g‰r€ş istenmesine, i‚ten hayret ederler. Hele bu iyi g‰r€ş€, ‚oğu l€zumsuz, zahmetli bir l€ks sayar. Her ne ise, baş‚avuş da mahk‘mlara herhangi oir g€‚l€k ‚ıkarmıyordu. Onların da istedikleri buydu, Şunu a‚ık‚a s‰yliyebilirim ki, b€t€n Noel s€resince hapishanede ne tek bir ‰nemli kavga, ne de bir hırsızlık vakası g‰r€lmesi ve mahk‘mlar arasında topluca tek bir yolsuzluğa Taşlanmaması, sadece kendilerine buldukları bu tiyatro meşgalasiyle, bu alanda herhangi bir itirazla karşılaşmamalarından duydukları ş€krandan ‰t€r€yd€. HattŒ eğlenip fazla g€r€lt€ veya kavga edenleri, temsilin yasak edilmesi ile korkutarak yatıştırdıklarını kendim g‰rd€m. ‡avuş, mahpuslardan, her şeyin sessizce yapılıp herkesin uslu duracağına s‰z aldı. Seve seve razı oldular, verdikleri s‰z€ de tuttular. S‰zlerine inanılması da ayrıca gururlarını okşamaktaydı. Şunu da s‰yliyelim ki, Œmirlerimiz temsilimize m€saade etmekle ‰yle fazla bir fedakŒrlık yapmış de-.ğildiler. Seyirciler i‚in ‰nceden yapılmış bir salon yoktu. Tiyatromuzun s‰k€l€p toplanması bir ‚eyrek saatten fazla s€rm€yordu. Temsil, bir bu‚uk saat devam ediyordu, gayet yukardan oyunu kesmek emri222 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR gelseydi, her şey bir anda ortadan kalkacaktı. Elbiseler mahpusların sandıklarında saklanmıştı. Ama tiyatronun yapılışı ve kost€mlerden ƒnce, programı, yani oynanacak par‚anın ne olduğunu s‰yliyelim. Programı g‰steren bir afiş yoktu. Ama ikinci, €‚€nc€ temsilde, Bakluşin, subaylar, kibar seyirciler şerefine bir tane astırmıştı. Bu gibi seyirciler birinci temsilimize de şeref vermişlerdi. N‰bet‚i subaylar daima gelirlerdi. HattŒ bir defa, n‰bet‚i subayları kontrol eden subay da gelmişti. Bir kere de bir istihkŒm, subayı uğradı, işte afişimiz, bu gibi misafirlerin gelmesi ihtimaline karşı ortaya ‚ıkarılmıştı. ileri s€r€len tasarılara g‰re, hapishane tiyatrosunun ş‰hreti, kaleden şehre kadar yayılacaktı; ‚€nk€, şehirde, anlattıklarına g‰re, amat‰rlerin verdiği bir temsilden başka, hi‚bir tiyatro faaliyeti olmamıştı. Mahpuslar, en ufak başarıya ‚ocuk gibi seviniyor, bununla ‰v€n€yorlardı. Hep bu konu €zerine d€ş€n€yor, aralarında hep tiyatrodan konuşuyorlardı: "Kim bilir, belki en y€ksek Œmirlerimiz de duyup gelir bakarlar... Mahpuslarda da ne cevher olduğunu g‰r€rler. Bu, korkuluklarla, y€zen kayıklarla, sahte ayılarla ke‚ilerle şişirilmiş d€ped€z bir asker oyunu değil. Burada artistler, ger‚ek artistler var, beylerin oynadıkları komedyaları temsil ediyorlar. B‰yle bir tiyatro, şehirde bile yok!... General Abrosiraov'un evinde bir temsil verilmiş; tekrar da edilecekmiş. Ama başarı kazanırlarsa, kost€mlerine dua etsinler. Yoksa oyunda, bizimkiler nerde, onlar nerde... Bir de ister misin, vali de duysun da kalkıp gelsin?... Şehirde tiyatro yok ki..." ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR 223 Kısacası, bayramda b€t€n mahpusların hayali, he-•e birinci temsilin kazandığı başarıdan sonra, m€thiş işliyordu. M€kŒfatlar mı, ceza s€resinin azalması mı ' umulmadı... Ama bu hayallere kapılan mahpuslar da, hemen g€lmeğe, kendileriyle neşeli neşeli alay etmeğe başlıyorlardı. Yani, bunların hepsi birer ‚ocuk, bazıla-TI, kırkını ge‚tikleri halde yine ‚ocuktular. Bir program olmadığı halde, temsilin ana hatları-3iı, oyunun neden ibaret olduğunu biliyordum. Birici piyes: "Filatka ile Miroşka Rakipler" idi. Bakluşin, temsilden daha bir hafta ‰nce, bana, ‰v€nerek €zerine aldığı Filatka rol€n€ "SanktPeters-btırg" tiyatrosunda bile g‰r€lmemiş bir başariyle oy-ınıyacağını s‰yl€yordu. Kışladan kışlaya gezerek, utanmadan, sıkılmadan aynı zamanda, i‚ten gelen bir sa-mimiyetle kendi kendini ‰v€yordu. Arada bir, bazan, •sanki temsil veriliyormuş gibi, rol€nden bir şeyler yumurtlayıveriyordu. S‰yledikleri, komik olsa da olmasa da, her ağzım a‚tık‚a, etraf kahkahayı basıyordu. . Şunu da s‰ylemeliyiz ki, mahpuslar burada bile ağır duruşlarını bozmamışlar, vakarlarını kaybetmemişlerdi. Gerek Bakluşin'in hallerini, gerekse verilecek temsillerin konularını hayranlıkla karşılıyan, yalnız kendine hŒkim olmasını bilmiyen gen‚, toy mahpuslarla artık mevkileri, n€fuzları sağlamlaşmış olan kodamanlardı. ‡€nk€ onlar, duygularını, nasıl olursa olsun, (hapishane anlayışına g‰re ayıp da sayılsa,) a‚ığa vurmaktan ‚ekinmezlerdi. ƒtekiler ise her t€rl€ rivayet ve s‰ylenti karşısında ilgisiz kalır; ne fikir y€r€t€r, ne de bir tasarı ileri s€rerlerdi. Ger‚i tenkid ve itiraz224 ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR etmiyorlarsa da, kendilerinde tiyatro konusuna karşı bir kayıtsızlık, hattŒ bir k€‚€mseme seziliyordu. Ancak, son zamanda, temsil g€n€nde: "Ne olacak? Bizimkiler ne yapıyorlar?... Mevki komutanından ne haber?..." diye hepsi meraka d€şt€ler. Bakluşin beni artistlerin hepsinin gayet iyi, gayet "yerinde" se‚ilmiş olduklarına kandırmaya ‚alışıyordu. HattŒ perde bile kurulmuştu. Filatka'nın nişanlısı rol€n€ Sirotkin oynıyacaktı. — Kadın kiyafetinde pek enfes oluyor; g‰receksiniz ya! diyor, g‰z€n€ kırparak dilini şaklatıyordu. İyicil bayan m€lk sahibinin farbelŒlı bir entarisiyle pelerini, elinde bir şemsiyesi olacak; iyicil bay m€lk sahibi de sahneye subay kıyafetinde, kordonlu, bastonlu ‚ıkacaktı. Bundan sonra ikinci piyes geliyordu. Bu, bir dramdı. Adı: "Pisboğaz Kedril" di. Bunu ‚ok merak etmiştim. Ama b€t€n soruşturmama rağmen, ‰nceden bir şey ‰ğrenemedim. Ancak bu piyesin, bir kitaptan alınmayıp şehrin dolayında oturan bir emekli ‚avuştan, sağlandığını ‰ğrenebilmiştim. Belki de vaktiyle, bir asker tiyatrosunda oynanırken adamcağızın aklındakalmıştı. Ger‚ekten bizde, uzak şehir ve eyaletlerde, ‰yle tiyatro eserleri vardır ki, hi‚bir yerde basılmadıkları i‚in, ‚ok kimseler bunları bilmez. B‰yle piyesler, kendiliğinden ‚ıkıvermiş, Rusya'nın belli b‰lgelerindeki mill• tiyatro repertuvarının demirbaşı olmuşlardı. Mill• tiyatro" dedim de hatırıma geldi. Herhangi bir tet-kik‚imiz, hi‚ de yabana atılmıyacak ‰nemde mill• tiyatromuz €zerinde daha temelli yeni incelemeler yapƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR 225 saydı, bu ‚ok, hem de pek ‚ok faydalı olurdu. Sonraları hapishanemiz tiyatrosunda işittiğim tuluatın sadece bizim mahpusların eseri olduğuna bir t€rl€ inanamadım. Bunlar, ağızdan ağza ge‚miş birtakım tekerlemeler, eski kuşağın yenisine bıraktığı g€l€n‚ konular, hoş buluşlar olmalıydı. B€t€n bu zekŒ oyunlarını, askerler, fabrika iş‚ileri arasında, fabrika şehirlerinde, hattŒ bazı ufak, bilinmiyen k‰şelerin aşağı tabaka halkında aramak lŒzım. Ağızdan ağıza ge‚erek yaşıyan eserler k‰ylerde, eyalet şehirlerinde, b€y€k m€lk sahiplerinin k‰leleri arasında kalmıştı. HattŒ, bana kalırsa, kitabı olmayıp sadece kopyaları dolaşan eski piyeslerin ‚oğu, Rusyada m€lk sahiplerinin uşaklarının elinden ‚ıkmıştır. Eski zamanın m€lk sahipleri ve Moskova ileri-gelenlerinin, artisleri k‰leler olan ayrı tiyatroları vardı. Eserleri şimdiki mill• dram sahne ‚alışmalarımızı• başlangıcı sayılabilecek bu tiyatroların derin etkileri bug€n bile g‰r€l€r. "Pisboğaz Kedril" piyesine gelince, b€t€n arzuma rağmen, bunun konusu €zerine ‰nceden ‰ğrenebildiğim şeyler, ancak, sahneye şeytanların gelmeleri ve Kedril'i cehenneme g‰t€rmeleri olmuştu. Ama Kedril'in ne demek olduğunu; eğer bir isimse, ni‚in Kiril değil de, Kedril şeklinde s‰ylendiğini; vakanın Rusya'da mı, yoksa yabancı bir yerde mi ge‚tiğini bir t€rl€ ‰ğrenememiştim. En sonda da, "M€zikli bir pandomima" nin g‰sterileceği ilŒn ediliyordu. Tabi•, b€t€n bunlar pek ilgi ‚ekici şeylerdi. Artistler on beş kişi kadardı. Hepsi ateş gibi, a‚ıkg‰z ‚ocuklardı. Aralarında ‚alışıyor; provalar yapıyorlardı. Gizleniyor, saklanıyor; bazan, 226 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR kışlaların arkasında toplanıyorlardı. Kısacası, hepimi--zi g‰r€lmemiş ve beklenilmedik şeylerle hayrete d€ş€rmek istiyorlardı. Başka g€nlerde hapishane kapıları akşam olur olmaz kapanırdı. Noel bayramı y€z€nden bir ayırım yaptılar. Kapılar, akşam borusuna kadar a‚ık kaldı. Aslında bu iltimas, tiyatro i‚in yapılmıştı. Bayram s€resince, her g€n akşam €zerleri, n‰bet‚i subaya gidiliyordu. Temsil i‚in izin isteniyor ve hapishanenin ‚ok erken kapatılmaması dileniyordu. Bir g€n ‰nceki temsil verilirken de kapıların ge‚ vakte kadar kapatılmadığını, bundan hi‚bir karışıklık ‚ıkmadığını ayrıca ekliyorlardı. N‰bet‚i subay ş‰yle d€ş€n€yordu: "Evet, d€n hibir karışıklık olmamıştı. Bug€n de b‰yle bir şeyin olmıyacağını mahpuslar kendileri temin ediyorlar. Yani, b‰yle bir s‰z€ verdikten sonra mahk‘mlar biribirini kollıyacaklarına g‰re, elde en g€venilir teminat -mevcuttur. Hem de, temsile izin verilmezse, k€rek mahk‘mlarının huyu bilinmez ki... Bakarsın, inat olsun diye, bir s€r€ zararlı şey yaparlar, hattŒ n‰bet‚ilerin ayağını kaydırırlar." Bundan başka, n‰bet beklemek de hayli sıkıcıdır. Tiyatro da, asker tiyatrosu değil, lıapishane tiyatrosu olduğuna g‰re, ilgi ‚ekicidir. Hem de, mahpuslar meraka değer insanlardır. Eğlenceli olur. Temsili seyretmek de n‰bet‚i subayın hakkıdır. N‰bet‚i subayları kontrol eden subay gelip de: — N‰bet‚i subay nerede? diye soracak olsa, cevap kısa, mazeret hazırdı: — Hapishaneye, mahpusları sayıp kapıları kapattırmaya gitti... ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 227 B‰ylelikle n‰bet‚i subaylar Noel bayramı s€resince temsilin oynanmasına izin verdiler; kapıları da akşam borusuna kadar kapattırmadılar. Mahpuslar, n‰bet‚i subayların bir aksilik ‚ıkarmıyacaklarını zaten biliyorlardı, bunun i‚in hi‚ meraklanmıyorlardı. Saat yediye doğru Petrov beni almaya geldi. Temsile birlikte gittik. Temsile, kışlamızdan, ‡ernigov'lu staroobriyadetz'den ve Polonyalılardan başka herkes gidiyordu. Polonyalılar ancak ocak ayının d‰rd€ndeki, son temsile gitmeğe karar vermişlerdi. O da, tiyatronun ‚ok iyi, neşeli, tehlikesiz olduğuna uzun boylu inandırmalardan sonra... Mahpusları Polonya'lıların bu tiksinir gibi halleri hi‚ g€cendirmiyordu. D‰rt ocakta onları b€y€k bir nezaketle kabul ettikleri gibi, en iyi yerlere oturtmuşlardı. ‡erkezlere, hele İsay Fomi‚'e gelince, bunlar i‚in tiyatro en derin bir zevk kaynağı oldu. Her defa, giriş i‚in €‚er k‰pek veren İsay Fomi‚, son temsilde tabağa on k‰pek koymuştu. Y€z€n€n taşıdığı ifadeden mestolduğu anlaşılıyordu. Artistler, seyircilerden, herkesin verebileceği kadar para toplamaya karar verdiler. Bunu, bir yandan tiyatro masrafını kapatıp artaniyle de biraz kafayı ‚ekmek i‚in yapıyorlardı. Petrov'un iddiasına g‰re, beni, hem herkesten zengin olduğum i‚in en ‚ok para vereceğimden, hem de herkesten fazla anlıyacağımdan, tiyatro ne kadar dolu otursa olsun, ilk sıralardan birine oturtacaklardı. Dediği gibi de oldu. Ama her şeyden ‰nce salon ve tiyatronun şeklini tarif edeyim. Tiyatronun kurulduğu asker• kışlamız on beş adım boyundaydı. Avludan merdiven basma, merdiven ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR başından dehlize, dehlizden de kışlaya girilirdi. ƒnce •de s‰ylediğim gibi, bu uzun, kışlanın yapılışı başka t€rl€yd€: ranzaları duvar boyunca uzanıyor, odanın ortası boş kalıyordu. Odanın merdiven başındaki giriş •kısmına yakın. olan yarısı, seyircilere ayrılmıştı. Bu kışlayla buna bağlı diğer bir kışla arasında ge‚it gibi bir. kısım da sahneyi meydana getiriyordu. . . Beni pek hayrete d€ş€ren, sahnenin perdesi, ol-masıydı.. Bu perde, kışlanın enince, on adım genişliğin-deydi. Bu, durum...i‚in perdeyi bir, l€ks, saydığımdan, hayret etmemek elimden gelmedi. „stelik de, €zerinde yağlı boya resimler vardı,; ağa‚,,, kameriye, havuz, yıl-dız. resimleri.... Perde, eski, yeni bez par‚alarından yapılmıştı. Kim ne verdiyse; eski ayak sargıları, .g‰mlekler, gelişig€zel eklenerek tek bir par‚a halinde dikilmişti. Yetmiyen kısım da kalem. odalarından dileni-ien kŒğıt, ve g€nl€k emir par‚alariyle tamamlanmıştı. Ressamlarımız, başlarında hapishanemizin. "Br€l-.lov" u A. olmak €zere, ellerinden gelen gayreti esirgememiş, perdeye g€zel resimler ‚izmiş ve boyamışlardı. Herkesin parmağı ağzında kaldı. Bu ihtişam en, y€z€ g€lmez, en titiz mahpusları bile sevindirdi. Sıra temsile gelince, onlar da, hep birden, en ateşli, en sabırsız olanlar kadar ‚ocuklaşıverdiler. Hepsi, hem gururlanıyor, hem de son derece memnunluk duyuyorlardı. Aydınlatma aracı, birka‚ par‚aya b‰l€nm€ş bir iki i‚yağı mumundan ibaretti. Perdenin karşısında mutfaktan getirilen iki sıra bankın ‰n€nde de, ‚avuşlar odasından alınmış €‚ d‰rt sandalye duruyordu. Sandalyeler, subaylar gibi y€ksek misafirler i‚indi. Sıralar da, kazara hapishaneye uğrıyan ‚avuşlar, istihkŒm yazıcıları konƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR doktorlar ve başka subay olmıyan Œmirlerimiz i‚in ayrılmıştı. Ger‚ekten de, bayram s€resince, dışardan gelen seyirciler eksik olmadı. Bazı akşam daha ‚ok, bazı akşam daha azdılar. Hele son temsilde birtek boş yer kalmamıştı. Arkada, sıraların gerisinde de, mahpuslar duruyorlardı. Onlar, misafirlere saygı olsun diye başları a‚ık, havanın sıcak ve boğucu olmasına rağmen, hırkaları veya gocuklariyle idiler. Ş€phesiz, mahpuslara ayrılan yer ‚ok azdı. Hele arka sıralarda, balık istifi gibi, €st€ste oturulmasına rağmen, ranzalar ve kulisler tamamiyle doluydu. Bazı tiyatro amat‰rleri sahnenin arkasına, ‰teki kışlaya ge‚mişlerdi. Temsili oradan, arka kulislerden seyrediyorlardı. Kışlanın birinci b‰l€m€nde, tabi• sayılamıyacak derecede, ge‚en g€n hamamda g‰rd€ğ€m kadar kalabalık,, mahşeri andıran bir kalabalık vardı. Dehlize giden kapı a‚ıktı. Burası da, sıfır altında 20 derecelik bir soğuk olduğu halde, hınca hın‚ dolmuştu. Bize, Petrov'la bana, derhal ‰nde, hemen sıraların arkasında bir yer a‚tılar. Buradan, arka sıralara g‰re, ‚ok daha iyi g‰rmek m€mk€nd€. Beni vaktiyle, bundan daha m€kemmel tiyatrolara gitmiş, bu işten anlıyan ve takdir etmesini bilen bir adam sayıyorlardı. Bakluşin'in temsilin hazırlanması sırasında, bana fikir danışıp saygı g‰sterdiğini g‰rm€şlerdi. Şu halde şimdi başk‰şede bulunmam gerekti. Mahpusların ‚oğu fevkalŒde fiyakacı ve z€ppe adamlardı. Ama b€t€n bunlar yapmacıktı, işlerde fena bir yardımcı olduğumu g‰r€nce benimle alay etmişler230 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR di. Almazov, kire‚ taşını yakmaktaki €st€n bilgisi y€z€nden, biz asilzadeleri aşağı g‰rerek karşımızda Kurumlanıyordu. Ama bize karşı bu k€‚€mseme ve aşağılama dolu davranışlarda başka bir duygu da hŒkimdi. Bizler, ne de olsa, asilzadeydik, onların asla iyilikle yadedemiyecekleri efendileriyle aynı z€mreye mensuptuk. Şimdi ise, tiyatroda, bana yer veriyorlardı. Bu konuda onlardan daha iyi h€k€m verebileceğimi, onlardan daha geniş g‰r€ş sahibi olduğumu ve daha ‚ok bilgili olduğumu teslim ediyorlardı. Beni en az sevenleri bile, (ki bunları iyice tanıyordum) tiyatrolarını takdir etmemi istiyorlardı, bu sefer beni k€‚€msemiyerek en iyi yeri bana ayırmışlardı. O g€nk€ izlenimlerimi hatırlıyarak diyebilirim ki, b€t€n mahpusların kendi €zerlerindeki pek yerinde g‰r€şlerinde asla bir al‚alma değil, bir vakar vardı. Milletimizin as•l, belirgin, g‰ze ‚arpan ‰zelliği doğruluk duygusu olması, bunu daima istemesidir. Her yerde, her ne pahasına olursa olsun, lŒyık olup olmadığım d€ş€nmeden, mutlaka ‰nde bulunmak istediği, horozlanma huyu halkımızda yoktur. Dışta bulunan, sonradan ortaya ‚ıkmış kabuk kısmını kaldırıp da ‰z€ yakından ve tamamiyle objektif olarak inceliyecek olursak, halkta hi‚ ummadığımız birtakım şeylerle karşılaşırız. Bilginlerimizin halka ‚ok bilgi verebilmesine imkŒn yoktur. HattŒ, kesin olarak s‰yliyebilirim ki, aksine, onlar bir‚ok hususu halktan ‰ğrenmelidir. Petrov, hen€z tiyatroya gitmeğe hazırlandığımız sırada, saflıkla, herkesten fazla para vereceğim i‚in, beni en ‰nce oturtacaklarını s‰ylemişti. Belirli bir giriş €creti yoktu. Herkes, ne Verebilirse, g‰nl€nden ne koƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 231 parsa onu verecekti. Tabakla para toplamaya ‚ıkıldığı vakit, aşağı yukarı herkes yirmi para da olsa, bir şey koymuştu. Beni en ‰ne oturtmalarının bir sebebi de, belki başkalarından daha fazla para vereceğimi hesaba katmış olmalarıydı, b‰yle de olsa bu, gene vakar, asillik dolu bir harekettir. "Mademki sen benden daha paralısın, mademki aramızda hi‚bir fark bulunmadığı halde sen bizden daha ‚ok para verebileceksin, o halde tabi• ki, en iyi yerde oturmak hakkı senindir. Yine tabi•dir ki, senin gibi bir misafir, artistler i‚in bizden ‚ok daha makbuld€r... Bizi buraya, vereceğimiz parayı d€ş€nerek değil, hatır i‚in aldılar; bu sebepten, yerimizi biliyoruz..." d€ş€ncesinde ger‚ek, as•l bir gurur vardır. Burda, paraya değil, insana karşı saygı g‰r€yoruz. Zaten, hapishanede paraya, zenginliğe karşı pek fazla rağbet yoktu. Hele, toplu olarak, b€t€n mahpuslar g‰z ‰n€ne alınırsa... HattŒ, tek tek ele alınsalar bile, para y€z€nden cidd• olarak k€‚€len tek bir kişi hatırlıyamıyorum. Ger‚i bir‚okları doğrudan doğruya bana el a‚mış epeyce paramı ‚ekmişlerdi. Ama bu harekette ger‚ek anlamiyle bir dilencilikten ‚ok yaramazlık, kurnazlık mizah, saflık hŒkimdi. Bilmem ki, meramımı anlatabildim mi? LŒkin b€t€n bunları konuşurken tiyatromuza da unuttuk. Yine konumuza d‰nelim. Perde kalkıncaya kadar oda garip, hareketli bir manzara almıştı. Biribirine girmiş, ezilmiş, sıkıştırılmış, sabırsızlıkla, b€y€k bir heyecan i‚inde oyununu başlamasını bekliyen bir kalabalık... Arka sıralarda biribirinin sırtına ‚ıkanlar... ‡oğu, mutfaktan yakaladıkları bir k€t€ğ€ getirmişler, duvarın yanına g€‚belŒ yerleştirerek €st€ne ‚ıkmışlardı. ƒndekilerin omuzlarına232 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR dayanarak denge sağlıyorlardı. Yerlerinden, hallerinden memnun g‰r€nerek iki saat bu duruma katlanmaya hazırlanıyorlardı. Bir kısmı da sobanın alt basamağına basmış, ‰tekiler gibi ‰nlerinde duranlara dayanarak duruyorlardı. Bunlar, en arka sıralarda bulunanlardı. Yanda, ‚algıcılara a‚ılmış yerin €st€nde sık bir kala-balık ranzalara ‚ıkmıştı. Oradaki yerler olduk‚a rahat g‰r€n€yordu. Beş kişi kadar ocağın €st€ne tırmanmışlar; uzanarak, yukardan aşağı bakıyorlardı. Ne keyif vardı onlarda, siz d€ş€n€n! Karşıki duvardaki pencerelerin geniş ‚ıkıntılarında, ge‚ kalmış veya iyi yer bulamamış bir seyirci kalabalığı vardı. B€t€n mahpuslar uslu, ağırbaşlı duruyorlardı. Hepsi, beylere, misafirlere •n iyi şekilde g‰r€nmek istiyorlardı. Y€zlerinde tevek-Mill€ bir bekleme ifadesi vardı. Sıcaktan, havasızlıktan kızarmış y€zlerinden ter boşanıyordu. Derin kırışıkların buruşturduğu alınla, damgalanmış yanaklarından; bazan aksi, bazan da korkun‚ şekilde parıldıyan g‰zlere kadar her azadan taşan sevin‚le, temiz bir ‚ocuk neşesi insanın ne kadar hoşuna gidiyor! Hepsinin başları a‚ıktı. Bulunduğum k‰şeden ‚evre, Œdeta tıraşlı kafa tarlası gibi g‰r€n€yordu. İşte sahneden birtakım g€r€lt€ler, telŒşlı hareketler duyuluyor. Neredeyse perde kalkacak. Orkestra ‚almaya başladı... Biraz da bu orkestra €zerinde duralım. Orkestra yan tarafta, ranzalarda oturan sekiz ‚algıcıdan ibaretti, •ki keman; (bir tanesi hapishanede vardı, ikincisini kaleden aldılar; sanatkŒr da evimizde bulundu) : hepsi burada yapılmış €‚ balalayka, iki kitara, kontrbas yerine bir tef... Kemanlardan sadece bir cızırdama veya gıcırtı ‚ıkıyordu. Kitaralar da gayet berƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 233 hat olmasına rağmen, balalaykalar harikuladeydi. Tellerin €st€nde parmakların u‚arcasına hareketi, Œdeta bir sihirbaz marifetiydi. Hep oyun havaları ‚alıyorlardı. ‡alanlar, havanın en oynak yerlerinde parmaklariyle balalaykaların tahtalarına vuruyorlardı. Ton, zevk, ‚alış tarzı, aleti kullanmaları, havaların ‚alınışındaki karakter, bunların hepsi orjinal, hapishaneye has şeylerdi. Ki-tara ‚alanlardan birinin, yaman bir usta olduğu belliydi. Bu adam, babasını ‰ld€ren asilzadeydi. Tefe gelince, o da ayrı bir Œlemdi. ‡alan, kŒh parmağının ucunda d‰nd€rerek, kŒh başparmağını tefin derisini ‚izercesine €st€nde gezdirerek ‰yle ustalıklar g‰steriyordu ki... Arada bir ‚ınlıyan, bir ‰rnek darbeler duyuluyordu. Sedalar gayet kuvvetli, a‚ık ‚ıkıyordu. Sesler, sanki bir avu‚ nohut serpilmiş gibi dağılıyor, y€kseliyor, her bir sedayı meydana getiren €rperişler ayrı ayrı se‚iliyordu. Sonraları iki akordeon da geldi. Şerefimle temin ede-Tİnı ki, o vakte kadar, şu basit k‰y ‚algılariyle neler, yapılabileceğini bilmiyordum. Seslerdeki ahenk, ‚alınan par‚anın ruhunu i‚ten kavrıyarak ‚alış, tam bir şaheserdi. İşte ancak burada, ilk olarak, en ‚ok Rus i‚ki Œlemlerinde duyulan oyun havalarının mahiyetini, yamanlığmı tam mŒnasiyle anlıyabilmiştim. Nihayet perde kalktı. Herkes kıpırdandı; ayak değiştirdiler. Arkadakiler, parmak u‚larına basarak y€kseldi. Birisi, €zerinde durduğu k€t€kten d€şt€... Hepsi, tek bir kişi gibi, ağızlarını a‚ıp g‰zlerini sahneye diktiler. Ortalık derin bir sessizliğe g‰m€ld€. Temsil başladı. Yanımda Ali'nin kardeşleri, diğer bir ‡erkez gurupunda da kendisi bulunuyordu. Tiyatro onları o kadar sarmıştı ki, bundan sonra da her akşam geldiler. Bir‚ok234 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR defalar g‰rd€m, b€t€n M€sl€manlar, Tatarlar v. s. bu tip eğlencelere pek d€şk€nd€ler. Yanlarına İsay Fomi‚ sokulmuştu. O, perdenin, kalkmasiyle baştan aşağı kulak kesilerek, zevkin, uzun bir bekleyişin saf, hareketli bir ‰rneği olmuştu. Umduğunu bulamasaydı, acırdım doğrusu. Ali'nin sevimli y€z€nden ‰yle g€zel, ‰yle ‚ocuk‚a bir sevin‚ taşıyordu ki, ben de ona baktık‚a neşeleniyordum. Temsil sırasında, artistlerin her g€l€n‚ s‰z€nde,, her hoş sahnede, toplu kahkahalar başlarken, ben de,, elimde olmıyarak, hemen Ali'ye d‰n€p y€z€ne bakıyordum. Halbuki o, beni g‰rm€yordu bile; g‰recek durumda değildi! Solumda, bana yakın, yaşlı, daima asık suratlı, aksi, dırdır bir mahpus duruyordu. O da Ali'yi g‰rd€. Birka‚ defa yarı g€l€msiyerek d‰n€p ona baktığının farkına vardım. O kadar sevimliydi ki bu ‚ocuk!... Adam nedense, ona Aley Semiyoni‚ diyordu. "Filatka ile Miroşka" piyesiyle başladılar. Filatka, (Bakluşin) ger‚ekten harikuladeydi. Rol€n€ o kadar kusursuz oynadı ki, hayrete d€şmemek elde değildi. Her c€mleye, her harekete ‰nem verdiği belliydi. En ‰nemsiz bir kelime veya jesti bile, rol€n€n ruhuna asla aykırı d€şmiyen bir karakter taşıyordu. Bu gayretleri yanında yapmacık olmıyan harikulade neşesi, sadelik ve samimiyetiyle Bakluşin'i siz de g‰rseniz, onun anadan doğma b€y€k istidatlı bir. artist olduğunu kabul ederdiniz Ben, "Filatka" yi birka‚ kere Moskova ve Petersburg tiyatrolarında g‰rm€şt€m. Kesin olarak s‰yliyebilirim ki, Filatka'yı oynıyan başkent artistleri, Bak-luşin'den daha k‰t€yd€ler. Rollerine girmemişlerdi. ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 235 Tam bir mujik olmaktan ziyade, "peyzanlar" dı. Mujik g‰r€nmek i‚in, kendilerini zorluyor gibiydiler. Bak-luşin'•, her şey bir yana, rekabet duygusu coşturuyordu. İkinci piyeste, Kedril rol€n€ mahpus Potzeykin'in oynıyacağını herkes biliyordu. Potzeykin'i, nedense. Bakluşin'den daha iyi, daha iktidarlı g‰r€yorlardı. Bakluşin buna, ‚ocuk gibi €z€l€yordu. Son g€nlerde ka‚ kere bana gelmiş, bu derdini a‚mıştı. Temsilden iki saat ‰nce, n‰bet gelmiş gibi titriyordu. Seyirci kalabalığından: — Aferin Bakluşin! — Yamansın be! diye bağırdıkları zaman, y€z€ sevin‚le parlıyor, bakışlarından ger‚ek bir saadet okunuyordu. Hele Miroşka ile ‰p€şme sahnesinde; Filatka'nın, ‰nce kendi ağzını silip ‰tekine: "Ağzını sil!" diye bağırması pek kornik olmuştu. Herkes kahkahadan kırılıyordu. Fakat beni en ‚ok ilgilendiren seyircilerdi. Hepsi i‚ten, canla başla eğleniyorlardı. Takdir haykırışları gittik‚e artıyordu. Kimisi, kim olduğuna bakmadan, yanındaki arkadaşını d€rterek ona acele acele d€ş€ncelerini anlatıyor kimi de, g€l€n‚ bir sahne karşısında, birdenbire, seyircilere d‰nerek hepsini acele bir bakışla s€z€yor, •sanki onları da g€lmeğe davet ediyordu. Sonra takdir-' le elini sallayıp derhal, doyulmaz bir merakla sahneye bakmaya devanı ediyordu. Bazıları da, dillerini şaklatıp parmaklarını ‚ıtlatarak bir t€rl€ yerlerinde rahat duramıyorlardı. Ama daha fazla taşkınlığa da durumları elverişli değildi. Piyesin sonuna doğru toplu neşe son haddini buldu. Burada hi‚bir şeyi b€y€tm€yorum. ƒyle bir hayŒt tasar-236 ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 237 layınız ki, ondan hapishaneden, parangadan, esaret ve puslu bir sonbahar havasında boyuna ‚iseliyen yağmurdaki kadar bir ‰rneklikten başka şey olmasın. Bu. hayatı yaşamaya mahk‘m insanlara, birdenbire, bir saatlik olsun, a‚ılıp eğlenmek, kŒbuslarını unutmak i‚in temsil verme iznini bağışladılar. Hem ‰yle bir temsil ki, b€t€n şehir parmaklarını ısırdı, "•şte size mahpuslarımız, g‰rd€n€z m€?..." Her şey meraklarını uyandırıyordu. MeselŒ kost€mler... Onlar, Vanka Otpetiy'i, Netzvetayevi'i, yahut Bakluşin'i yıllardan beri g‰rm€şlerdi. Asıl hoşlarına giden, onların şimdiki kılıkta bulunmalarıydı. ''İşte bildiğimiz bir mahpus... Ayaklarında demirleri şıngırdıyor. Gel gelelim, redingotla pelerini; başına ge‚irdiği yuvarlak şapkası ne de yakışmış; Œdeta bir sivil olmuş! Bıyık, hattŒ sa‚ bile takmış... Kırmızı mendil cebinden ne de hoş sarkıyor; yelpazeleniyor da, tıpkı bir bey gibi!..." Bayılıyorlar. iyicil m€lk sahibi yaver €niforması giymişti. Ger‚i bu €niforma hayli eskiydi. Ama apuletlerle resm• serpuş harikulade bir tesir yaptı. Bu rol€ oynamaya iki hevesli vardı. Her ikisi de, ister inanın, ister inanmayın, sırf bu kordonlu subay kılığında g‰r€nmek i‚in, k€‚€c€k ‚ocuklar gibi, m€thiş bir kavgaya tutuşmuşlardı, ‰teki artistler araya girdiler de rol€ Netzvetayev'e vermeği uygun g‰rd€ler. Netzvetayev'i, rakibinden daha alımlı olduğu, bir beye daha ‚ok benzediği i‚in değil, sahneye ‚ıkınca, bastonunu tam bir bey gibi ustaca bir z€ppelikle havada sallayıp daireler ‚izdireceğine herkesi inandırdığı i‚in se‚mişlerdi... Ger‚ek beyleri ‰mr€nde g‰rmemiş olan Vanka Otpetiy bunu d€nyada beceremezdi. . Ger‚ekten,bayaniyle beraber, sahneye ‚ıkan Netzvetayev, .kim bilir, nereden bulup buluşturduğu ince, hasır bir bastonu seyircilerin ‰n€nde işlek, ‚evik hareketlerle ‚evirip duruyordu. Besbelli bunu, beyliği, şıklık ve en y€ksek asilliği g‰steren, bir hareket sanıyordu. Belki.de daha ‚ocukluğunda, yalınayak başıka-bak beylerin hizmetinde koşarken, g€zel giyinmiş, bastonlu bir bey g‰rm€ş, bu beyin, bastonunu ustaca kullanması onu b€y€lemiş, €zerinde silinmez bir iz bırakmıştı. Şimdi bile, otuz yaşında olduğu, halde, bunu hatırlamış, hapishane halkını mest etmek i‚in bun-dan faydalanmıştı. Netzvetayev bu role o kadar kendini vermişti ki; hi‚bir yere, hi‚ .kimseye bakmıyor, g‰zlerini kaldırma-dan konuşuyordu. Sadece bakışlariyle bastonunun daireler ‚izen ucunu g‰zden ka‚ırmamaya, bakıyordu. M€lk sahibinin sayın bayanı da ayrı bir Œlemdi. Sırtında, elbiseden ‚ok pa‚avraya benziyen muslinden bir entari vardı. Kolları, gerdanı a‚ıktı Y€z€ dehşetli boyanmış, her tarafı allık i‚indeydi. Başında, ‚enesinin altında d€ğ€mlenmiş, patiskadan bir gece başlığı vardı. Bir elinde şemsiye, ‰b€r€nde de ‡in işi bir yelpaze tutuyor, bunu boyuna sallıyordu. Bayan sahneye ‚ıkar ‚ıkmaz, bir kahkaha tufanı koptu. Zaten kendisi de dayanamayıp birka‚ kere g€lm€şt€. Bayan rol€n€, mahpus İvanov oynuyordu. Kız kılığına girmiş olan Sirotkin de pek enfesti. Kantolar olduk‚a iyi s‰ylendi. S‰z€n kısası piyes, herkesin taş238 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR kın memnunluğu i‚inde bitti. Tenkid yoktu. Olamazdı da. "Hey kapılar, kapılar!" uvert€r€ bir kere daha ‚alındıktan sonra perde tekrar kalktı. "Kedril" başlıyordu. "Kedril", Don-Juan'a benziyen bir piyesti. Oyunun sonunda şeytanlar beyi de, uşağını da cehenneme s€r€kl€yorlardı. Bir perdelik oyunda, zerrece bağlılık, anlam diye bir şey olmaması, oynanılan kısmın kopuk bir par‚a olduğunu, ayrıca bir başı, sonu olduğunu g‰steriyordu. Vaka Rusya'nın ucra k‰lerinden birinde, bir handa ge‚iyordu. Hancı, sırtında kaput, kafasında yamrı yumru, yuvarlak, bir şapka olan bir beye oda g‰stermektedir. Arkalarından, elinde bavul, mavi kŒğıda sarılı bir tavuk taşıyan uşak, Kedril geliyor. Kedril bir gocuk, bir uşak kasketi giymiştir. Piyesteki pisboğaz odur.Bu rol€ Bakluşin'in rakibi, mahpus Potzeykin oynuyordu. Bey rol€n€ de, birinci piyesteki m€lk sahibinin sayın karısı İvanov, €zerine almıştı. Hancı Netzvetayev, odada şeytanlar olduğunu s‰yleyip uyanık olmalarını tembih ediyor, ‚ıkıyor. Asık suratlı bey, bunu zaten bildiğini mırıldanarak Kedr€'e, eşyalarını a‚ıp yemeğini hazırlamasını emrediyor. Kedril, yalnız pisboğaz değil, korkaktır da... Şeytan lŒfını duyunca sararıyor, g€z yaprağı gibi titremeye başlıyor. Ka‚acak, ama beyden de ‰ld€ patlıyor. Bundan başka karnı da a‚... Bu obur budalanın kendine g‰re bir kurnazlığı vardır. Efendisinden pek korkar, ama onu, adım başında atlatmaya kalkışır. Kedril, harikulade bir uşak tipidir. Leporello ile ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR 239 arasında uzaktan benzerlik vardır. Ama, Kedril efendisine ger‚ekten bağlıdır. Potzeykin ger‚ekten ‚ok istidatlı, kanaatimce, Bakluşin'den de €st€n bir akt‰r... Tabi•, ben ertesi g€n Bakluşin'le karşılaştığını zaman, onu m€teessir etmemek i‚in, bu d€ş€ncemden bahsetmemiştim. Bey rol€ndeki artist de fena değildi. Ağzından ‚ıkan lŒfların hepsi sa‚ma sapan olmasına rağmen, iyi s‰yleyişi!, serbest hareketleriyle ilgi ‚ekiyordu. Kedril, bavullarla uğraşırken, beyi odada d€ş€nceli d€ş€nceli dolaşmaktadır. Nihayet, y€ksek sesle, bu geceyle seyahatlerinin son bulmuş olduğunu bildiriyor. Kedril, bir yandan kulak kabartıp birtakım mimiklerle merakla efendisini dinlerken, ‰te yandan kendi kendine s‰ylenmekte, her s‰z€ ile de seyircileri •g€ld€rmektedir. Efendisine acımıyor. Kedril, şeytan lŒfını duymuş; bunun ne demek olduğunu ‰ğrenmek istiyor. Beyine soruyor. Bey de ona, başı darda olduğu bir sırada cehenneme gittiğini, şeytanlardan yardım g‰rd€ğ€n€, onlarla arasındaki anlaşmaya g‰re bug€n canını almaya geleceklerini anlatıyor. Kedril'in korkudan dizleri titremeğe başlıyor. Ama efendisi metanetini elden bırakmadan yemeğini hazırlamasını emrediyor. Yemek lŒfım duyan Kedril, yeniden canlanıyor; tavukla şarabı ‚ıkarıyor. Sofrayı hazırlarken arada bir, tavuktan koparıp ağzına atıyor. Buna seyirciler pek g€lm€şlerdi. Birdenbire kapılar oynuyor, r€zgŒr pancurları sarsıyor... Zangır zangır titriyen Kedril de aceleyle ne yaptığını bilmeden, koca bir et par‚asını ağzı-Tsa sokuyor, bir t€rl€ yutmadan oraya buraya koşuyor. Yine her yandan kahkahalar... Odada dolaşan beyi:240 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR — Nasıl, hazırladın mı? diye sesleniyor. Kedril: — Hazırlıyorum, Şimdi hazır olacak, beyefendi l diyor ve. bir yandan masanın başına oturarak kaygısızca efendisinin yemeklerini atıştırmaya başlıyor. Seyirciler, uşağın a‚ g‰zl€ğ€n€, beyin de ortada hımbıl gibi dolaşmasını pek beğeniyorlar. Doğrusunu s‰ylemek gerekirse, Potzeykin, ‰v€nmeğe değerdi. "Şimdi hazır olacak, beyefendi!" s‰zlerini ne de g€zel s‰yledi! Kedril sofra başında hırsla, acele acele atıştırmaya devam etmektedir. Efendisinin kendine doğru her yanaşmasında tavuğu yakaladığı gibi, masanın altına giriyor. Sonunda a‚lığını bir par‚a giderdikten sonra, efendisini hatırlıyor. ƒteki: — Kedril! Hani yemeğim?... diye bağırıyor. Efendisine yiyecek bir şey kalmadığını ancak fark eden Kedril hi‚ sıkılmadan: — Hazır efendim! diye cevap veriyor. Tabakta ise sadece bir but kalmıştır. „zg€n, d€-ş€nceii olan bey, dalgın, sofraya oturuyor. Kedril de. pe‚ete elinde, sandalyesinin arkasına ge‚iyor. Bir yandan da seyircilere d‰nerek, başiyle hımbıl efendisini g‰steriyor. Her s‰z€, her hareketi, y€z buruşturması ardı kesilmiyen kahkahalarla karşılanıyor. Ama bey, daha ağzına ilk lokmayı kor komaz birdenbire şeytanlar ortaya ‚ıkıveriyorlar. Bundan sonra da pek bir şey anlaşılmıyor. Şeytanların gelişi de pek acayip oluyor. ƒnce yan kulisten a‚ılan bir kapıdan beyazlı bir şey g‰r€n€yor. Bu, hayaletin kafası demek olan, i‚inde mum yanan bir feƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR nerdir. Başında fener olan ikinci hayalet de elinde bir orak tutmaktadır. Fener ne oluyor? Orağın anlamı; nedir? Ni‚in bu şeytanlar beyazlara b€r€nm€şler?... Bunu hi‚ kimse anlıyamıyor. Zaten, herhalde b‰yle olması gerekiyor diye, bunun €st€nde duran da yok ya!: Bey, hŒlŒ kabadayılığı elden bırakmamıştır. Şeytanlara hazır olduğunu, onu alabileceklerini bağırarak s‰yl€yor. LŒkin Kedril, tavşan gibi korkarak hemen masanın altına dalıveriyor. B€t€n korkusuna rağmen, saklanırken, masanın €st€ndeki şarap şişesini kapmağı da unutmuyor. Sonra, şeytanlar, bir dakika kadar ortadan kayboluyorlar. Kedril, masanın altından ‚ıkıyor. Bey de yine sofraya oturuyor. Ama tavuğa elini, uzatır uzatmaz, €‚ şeytan, birdenbire, yeniden odaya dahveriyor; arkadan, beyin €st€ne ‚ullanıp onu cehenneme g‰t€r€yorlar. Bey de: — İmdat!... Kedril, kurtar beni!... diye bağırıyor;. O aralık Kedril bambaşka bir işe dalmıştır. Bu defa masanın altına saklanırken, yalnız şarap şişesini değil, tabakla ekmeği de beraberinde indirmiştir, •şte-artık tek başına kaldı. Ne şeytanlar, ne de beyi var!... Masanın altından ‚ıkıyor, etrafa bakınıp sırıtıyor, kurnaz bir eda ile g‰z kırparak efendisinin yerine oturuyor Seyircilere bir baş işareti yapıyor, yarı fısıldı-yarak: — Eh, artık bey mey kalmadı. Şimdiden sonra tek başımayım! diyor. Kedril'in durumu herkesi g€ld€rmektedir. O, yine-fısıldıyarak, seyircilere bir sır a‚ıyormuş, gibi, sevincinden durmadan g‰z kırpıyor: 16342 ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR — Şeytanlar aldı bizim beyi... diye il•ve ediyor. Seyircilerin hayranlığı sonsuz... Ama Kedril de, efendisini şeytanların aldığını ‚yle maskaraca bir kurnazlıkla, ‚yle alaycı, muzaffer bir y‡z buruşturma-siyle s‚ylemişti ki, ger•ekten alkışlamamak m‡mk‡n değildi. Ama Kedril'in keyif i uzun s‡rm‡yor. Tam şi--şeyi a•ıp da i•meğe hazırlanırken, parmaklarının ucuna basarak i•eriye giren şeytanlar, biri bir yandan, ‚b‡r‡ ‚b‡r yandan Kedril'i yaka pa•a ediveriyorlar. O ise, sadece, avazı •ıktığı kadar bağırıyor, bir t‡rl‡ kendini savunamıyor. ‰‡nk‡ elinde bırakmaya kıyamadığı şişesiyle kadehi var... Dehşet i•inde, ağzı a•ık, g‚zleri evinden fırlamış, birka• saniye seyircilere bakıyor. Šrkek, korkak bakışlariyle Kedril'in g‚r‡n‡m‡, tablo yapmaya değer derecede komikti. Sonunda şey--tanlar onu da kucaklayıp g‚t‡r‡yorlar. Kedril, ayrıla-madığı şişesiyle, boyuna debelenerek, bar bar bağırı-:yor. Sonunda haykırışları, kulisler arkasından uzaklaşıyor, perde iniyor. Seyirciler zevk, neşe i•inde g‡lmekten katılıyorlardı. Orkestra hemen Kamarinskaya'yı1 •almaya başladı. Gayet yavaş, belli belirsiz şekilde başladılar. Ama sesler gitgide y‡kseldi, tempo hızlılaştı; balalayka tahtalarına kabadayıca parmak vuruşlar duyulmaya başladı. Bu, b‡t‡n ihtişamiyle, tam bir Kamarinskaya idi! Glinka,2 bunu hapishanemizde duyabilseydi, herhalde •ok iyi olurdu. 1 Rus mill• oyun havası. 2 Glinka, bir•ok Rus mill• havası, ve operalar yazmış besteci. ˆLŠ B‘R EVDEN HATIRALAR M‡zikli pandomima başlıyordu. Pandomima boyunca boyuna Kamarinskaya •alındı. Dekor, bir k‚y evinin i•i. Sahnede, değirmenciyle-karısı... Değirmenci, bir k‚şede atının koşumlarını tamir ediyor, karısı ‚te yandan •ıkrığında iplik eğiriyor.-Karı rol‡n‡ Sirotkin, değirmenciyi de Netzvetayev-oynuyordu. Sunu da s‚yliyelim ki, dekor y‚n‡nden •ok. fakirdik. Hem bunda, hem bundan ‚nceki piyeslerde; bir•ok şey g‚zle g‚r‡nm‡yor, ancak tasarlanıyordu. Arka duvar yerine, bir halı ya da ‚rt‡ gerilmişti. Bizim tarafımızda, tahtadan k‚t‡ bir paravan duruyor; sol taraf ise ‚rt‡l‡ bulunmadığı i•in, buradan ranza-lar g‚r‡n‡yordu. Ama seyircilerimiz titiz değildi. Ortada olanı, hayalleri yardımiyle tamamlamaya razıydılar. Hele mahk“mlar bu bakımdan son derece kabiliyetliydiler. Şuna bah•e denilmişse o bah•edir; oda. ise oda; k‚y evi ise, k‚y evi diye kabul etmek gerek.. ˆtesi yok bu işin... Sirotkin'e gen• kadın kılığı pek yakışmıştı. Hatt•, seyirciler arasında tekt‡k l•f atmalar bile duyuluyordu. Değirmenci işini bitirdikten sonra şapkasiyle kırbacını alıyor, karısının yanına geliyor. Evde olmadığı sırada i•eriye birisini alacak olursa, hakkında hayırlı: olmıyacağını işaretle anlatıyor, kırbacını g‚steriyor.. Karısı, başını sallıyarak dinliyor. Zaten bu kırba• ona. hi• de yabancı değildir. ‰‡nk‡ hatuncağız, kocasından, fırsat bulduk•a g‚nl‡n‡ eğlendirmektedir. Kocası gidiyor. Kadın da arkasından yaka silkiyor. Birdenbire kapı •alınıyor, i•eriye komşuları değirmenci giriyor-244 ˆLŠ BİR EVDEN HŒTIRALAR Sakallı, kaftan giymiş bir herif. Elinde kadına hediye olarak getirdiği kırmızı bir •evre vardır. Kadın g‡l‡yor. Ama tam komşu ona sarılmak isterken, kapı tekrar •alınıyor. Nereye ka•malı? Kadın, misafirini acele masanın altına sokuyor; kendisi de yine •ıkrığın başına koşuyor. Bu sefer kadının ikinci sevgilisi gelmiştir. Bu da, asker elbisesi giymiş bir yazıcıdır. Bu ana kadar pandomima hi• kusursuz y‡r‡yordu. Hareketler hatasızdı, yerindeydi. Bu devşirme artistlere karşı insanın hayranlık duymaması m‡mk‡n •değildi, hatt• hatıra, birdenbire, Rusya'da nice cevherlerin, değerlerin b‚yle hapishane k‚selerinde, mihnet i•inde yokolup gittiği d‡ş‡ncesi geliyordu. Yazıcı rol€ndeki mahpus vaktiyle ya bir taşra tiyatrosunda oynamış, ya da bir ev temsilinde rol almış •olmalıydı. Adamcağızın, akt‰rlerimizin hi‚birinin bir şeyden anlamadıkları kanaatinde olup sahnede doğru d€r€st y€r€meyi bile bilmediklerine inandığı belliydi. Eski tiyatrolardaki klŒsik piyes kahramanları gibi uzun adımlarla y€r€yordu. Bir ayağına basarken ‰b€-T„n€ havada tutuyor, bir m€ddet ‰yle kaldıktan sonra g‰vdesiyle başını arkaya atarak etrafını azametli bir bakışla s€z€p ancak bundan sonra ikinci adımını atıyordu. B‰yle bir y€r€y€ş klŒsik eserlerin kahramanlarında bile g€l€n‚ken, bir asker• kŒtipte, hele komik bir sahnede b€sb€t€n ‚ekilmez oluyordu. LŒkin seyir-cilerimiz bunu da b‰yle yapılması gerektiğine vermişler; uzun bacaklı kŒtibin kocaman adımları €zerinde uzun boylu d€ş€n€p tenkide kalkışmamışlardı. Yazıcı sahnenin ortasına varır varmaz kapı bir kere daha vuruldu. Kadın yine telŒşa d€şt€. KŒtibi ƒL„ B“R EVDEN HATIRALAR 245 nereye saklıyacaktı?... G‰z€ne, a‚ık bulunan sandık ilişiyor, kŒtip de bu sandığa saklanarak kapağı ‰rt€l€yor. Bir misafir daha gelmiştir. O da kadına tutkundur. Ama bu seferki bambaşka bir adam: bir brah-man, hem de brahman kıyafetinde. Seyirciler arasında yeniden kahkahalar kopuyor. Brahmanı, hem de gayet g€zel şekilde, mahpus Koşkin oynamaktadır. Zaten, kendisi de brahmana benziyordu. Hareketleriyle aşkının kuvvetini anlatmaya ‚alışıyor, ellerini g‰ğe kaldırıyor, g‰ğs€ne, kalbine bastırıyor. Ama brahmaTim en ateşli anında, kapıya şiddetli bir yumruk indirildiği duyuluyor. Vuruşundan, gelenin ev sahibi olduğu bellidir. Dehşetli korkan kadın, telŒştan ne yapa-•cağını bilemiyor. Brahman da sağa sola koşuyor. Kadından onu bir yere saklamasını yalvarıyor. O da, brahmanı ‚abucak dolabın arkasına tıkıyor. Sonra, kapıyı a‚mağı bile unutarak korku, telŒş i‚inde işine d‰n€yor. Elinde, iplik olmadığı halde, sanki ip eğirmekle uğraşıyor, ‚ıkrığının yere d€şmesine rağmen sanki hŒlŒ tekerleği d‰n€yor. Sirotkin, kadının duyduğu korkuyu gayet iyi, b€y€k bir başarıyla belirtti. Birdenbire, ev sahibi kapıyı tekmeyle a‚ıyor, kırba‚ elinde karısının karşısına dikiliyor Olanı biteni g‰zetlemiş olduğu i‚in ona, odada €‚ kişinin saklı bulunduğunu parmaklariyle işaret ediyor. Sonra bunları aramaya başlıyor, ilkin komşu değirmenciyi bulup, tek-meliye tekmeliye dışarı atıyor. Korkudan ‰d€ patlamış olan yazıcı ise ka‚mak €zere sandığın kapağını kaldırırken kendi kendini ele veriyor. Ev sahibi onu da kırbaciyle uğurluyor. †şık kŒtip bu defa hi‚ de klŒsik olmıyan bir tarzda sı‚rıyarak ka‚ıyor. Brahma-246 ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR na gelince, değirmenci, hayli aradıktan sonra, k‰şede, dolabın arkasında onu da buluyor. Onu ‰nce nezaketle selŒmladıktan sonra, sakalından tutarak sahnenin ortasına kadar s€r€kl€yor. Brahman, kendini savunu-yor. pandomimanın yegane s‰zlerini. "Melun! Melun!..." diye haykırıyor. Karısı, en sonra sıranın kendisine geldiğini g‰r€nce, ipliği, ‚ıkrığı bıraktığı gibika‚ıyor. ‡ıkrık yerlerde yuvarlanırken mahpuslar kahkahayı basıyorlar. Ali, y€z€me bakmadan beni. kolumdan ‚ekiyor ve: — Bak, bak!... Şu brahmana bak!... diye bağırıyor, g€lmekten bir t€rl€ yerinde duramıyor, Perde iniyor, bundan sonra yeni bir sahne başlıyor. Bunların hepsini anlatmak gereksiz, iki ya da €‚ par‚aydılar. Hepsi g€ld€r€c€, ger‚ekten neşeli şeylerdi. Bunlar tamamiyle mahpusların eserleri olmamakla beraber, mahpusların bunlara ayrı bir ‰zellik verdiği a‚ık‚a g‰r€n€yordu. Hemen hemen her akt‰r kendiliğinden konuşuyor, bu sebepten aynı rol her akşam başka ‰zellikler taşıyordu. Aşağı yukarı fantastik sayılabilecek pandomima, bir bale ile sona eriyordu. Bir cenaze g‰r€n€yor du, Brahman, kalabalık "bir maiyetle tabutun başında ‰l€ye yeniden hayat vermek i‚in birtakım b€y€ler yapıyordu; ama bunlar fayda etmiyordu. Birdenbire, "Batan g€neş" ‚alınmaya başlayınca ‰l€ diriliyor; hepsi sevin‚ i‚inde raks ediyorlardı. Brahman da ‰l€ ile birlikte değişik, brahmanlara has bir şekilde oynuyordu Temsil, ertesi akşam tekrarlamak €zere bununla bitiyordu. ' ƒL„ BİR EVDEN HATIRALAR Bizimkiler neşeli, gayet memnun olarak dağılıyorlar. Artistleri ‰v€yor, ‚avuşa teşekk€r ediyorlar. Kavgadan eser yok. Herkes, aramızda hi‚ raslanılmıyan bir sevin‚, hattŒ saadet i‚inde gibidir. Bu gece uyuyuşlarında bile . bir başkalık, Œdeta sessizlik, i‚ rahatlığı var. Halbuki ortada ne var sanki? Bununla bera-,ber bug€n olanlar hayal mahsul€ değildir. Ortada tam bir ger‚ek vardır. Bu zavallı insanlara biraz keyiflerine g‰re yaşama imkŒnı verildi, kısa bir m€ddet i‚in insan gibi eğlenebildiler, bir saat i‚in olsa bile, hapishane hayatı dışına ‚ıkmalarına izin verildi. B€t€n bunlar insanın i‚ hayatında belki birka‚ dakika i‚in, ama mutlak olarak bir değişme yapar. Gecenin olduk‚a ilerlediği bir saatte birdenbire, titriyerek uyanıverdim. Ocağın peykesinde ihtiyar hŒlŒ dua ediyor; bu şafak s‰k€nceye kadar devam edecektir. Ali, yanımda sessizce uyuyor. O uyurken, kardeşleriyle temsilde nasıl g€ld€klerini hatırlıyor, elimde olmıyarak sakin, ‚ocuk y€z€n€ seyre dalıyorum. Yavaş yavaş her şey hatırıma geliyor: son g€n, bayram, b€t€n bu ay... Korku i‚inde başımı kaldırıyor, altılık beylik mumun titrek ışığı altında uyuyan arkadaşlara bakıyorum. Zavallı y€zlerine, darmadağınık yataklarına, b€t€n bu nihayetsiz derbederlik ve sefalete bakıyor, bakıyorum. Sanki b€t€n bunların, ‚irkin bir r€yanın devamı değil de ger‚eğin ta kendisi olduklarına kendi kendimi kandırmak istiyorum. Evet, ger‚ektir bunlar: işte birinin iniltisi duyuluyor, biri, ağır bir hareketle kolunu atarken zinciri şıngırdıyor. ƒteki, uyku arasında titreyip mırıldanmaya başlıyor. Dede ise ocakta, "B€t€n Hıristiyanlar" i‚in ƒL„ BiR EVDEN HATIRALAR boyuna dua ediyor. Ağır, bir ‰rnek, yavaş bir sesle s‰ylediği: — Yarabbi! Hazreti Isa! Bize merhamet eyle!..• s‰zleri duyuluyor. Nihayet, "Burada ancak birka‚ yıl kalacağım; temelli değilim ki..." diye d€ş€n€yor, tekrar başımı yastığa koyuyorum. B“R“NC“ C“LD“N SONUD€nya Edebiyatından Se‚meler ƒL„ BİR EVDEN H†TIRALAR I Dostoyevski ‡eviren NİHAL YALAZA TALUY istanbul, 1992 1. ...
View Full Document

This note was uploaded on 03/07/2011 for the course IE TURK-102 taught by Professor Esergüleer during the Spring '11 term at Bilkent University.

Page1 / 204

F.m.dostoyevski - Ölü Bir Evden Hatıralar

This preview shows document pages 1 - 2. Sign up to view the full document.

View Full Document Right Arrow Icon
Ask a homework question - tutors are online