IKINCI_DUNYA_SAVASI_VE_TURK_DUNYASI.pdf - \u0130K\u0130NC\u0130 D\u00dcNYA SAVA\u015eI VE T\u00dcRK D\u00dcNYASI Yay\u0131na Haz\u0131rlayanlar Nesrin Sar\u0131ahmeto\u011flu \u2022 \u0130lyas Kemalo\u011flu

IKINCI_DUNYA_SAVASI_VE_TURK_DUNYASI.pdf -...

This preview shows page 1 out of 386 pages.

You've reached the end of your free preview.

Want to read all 386 pages?

Unformatted text preview: İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TÜRK DÜNYASI Yayına Hazırlayanlar: Nesrin Sarıahmetoğlu • İlyas Kemaloğlu İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TÜRK DÜNYASI İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TÜRK DÜNYASI Türk Dünyası Belediyeler Birliği (TDBB) Yayınları, No: 17 ISBN 978-605-65863-2-3 Proje Yöneticisi: Dr. Fahri Solak (Marmara Üniversitesi) Proje Yürütüceleri: Nesrin Sarıahmetoğlu (Mimar Sinan Üniversitesi) İlyas Kemaloğlu (Mimar Sinan Üniversitesi) Katkıda Bulunanlar: Prof. Dr. İskender Gilyazov, Prof. Dr. Ufuk Tavkul, Prof. Dr. Nesrin Sarıahmetoğlu, Prof. Dr. Araylım Musagalieva. Prof. Dr. Mehmet Seyfettin Erol, Prof. Dr. Vahdettin Engin, Prof. Dr. Ulvi Keser, Doç. Dr. Giray Saynur Derman, Doç. Dr. İlyas Kemaloğlu, Yrd. Doç. Dr. Zuhra Altımışova, Yrd. Doç. Dr. Barış Adıbelli, Yrd. Doç. Dr. Tuğba Eray Biber, Dr. Liaisan Şahin, Dr. Yunus Zeyrek, Dr. Aidarbek Amirbek, Dr. Ceren Gürseler, Dr. Celaleddin Seyyedi, Dr. Abdrasul İsakov, Kanat Ydyrys, Ayşegül İnginar Kemaloğlu, Sinem Dağkıran, Miray Vurmay Güzel Tasarım Murat Arslan Teknik Yapım 0216 557 82 87 Baskı İMAK Ofset Merkez Mah. Atatürk Cd. Göl Sk. No: 1 (İtfaiye Karşısı) Yenibosna 34192 Bahçelievler / İstanbul Tel: 0212 656 49 97 İstanbul, 2016 ‘İkinci Dünya Savaşı ve Türk Dünyası’ kitabının tüm yayın hakları Türk Dünyası Belediyeler Birliği’ne aittir. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir. İzinsiz basılamaz ve çoğaltılamaz. Merkez Efendi Mah. Merkez Efendi Konağı No: 43 Zeytinburnu 34015 İstanbul Tel 0212 547 12 00 İÇİNDEKİLER Takdim ..................................................................................................................................................................... 4 Önsöz ..................................................................................................................................................................... 6 II. Dünya Savaşı ve İdil-Ural Bölgesindeki Türk Halkları / Prof. Dr. İskender Gilyazov ........................................... 9 II. Dünya Savaşı’nda Kırım Türklerinin Siyasî Faaliyetleri / Doç. Dr. Giray Saynur Derman .................................... 27 II. Dünya Savaşı ve Sibirya Türkleri / Dr. Liaisan Şahin ............................................................................................. 61 II. Dünya Savaşı’nda Kafkasya / Prof. Dr. Ufuk Tavkul .............................................................................................. 77 II. Dünya Savaşı ve Ahıska Türkleri / Dr. Yunus Zeyrek ............................................................................................ 95 II. Dünya Savaşı’nda Azerbaycan ve Azerbaycan Türkleri / Prof. Dr. Nesrin Sarıahmetoğlu ....................................... 107 II. Dünya Savaşı’nda Kazaklar ve Kazakistan / Prof. Dr. Araylım Musagalieva ........................................................... 139 II. Dünya Savaşı’nda Kırgızistan / Yrd. Doç. Dr. Zuhra Altımışova ............................................................................. 161 II. Dünya Savaşı ve Özbekistan / Prof. Dr. M. S. Erol - Dr. A. Amirbek - Dr. C. Gürseler ........................................ 177 II. Dünya Savaşı ve Türkmenistan / Prof. Dr. M. S. Erol - Dr. C. Gürseler -K. Ydyrys ............................................. 201 II. Dünya Savaşı Öncesinde ve Sonrasında Doğu Türkistan / Yrd. Doç. Dr. Barış Adıbelli ........................................ 221 II. Dünya Savaşı ve Türkiye / Prof. Dr. Vahdettin Engin ............................................................................................ 247 II. Dünya Savaşı’nda Kıbrıs ve Kıbrıs Türkleri / Prof. Dr. Ulvi Keser ......................................................................... 259 II. Dünya Savaşı ve Yunanistan Türkleri / Yrd. Doç. Dr. Tuğba Eray Biber ............................................................... 285 II. Dünya Savaşı’nda Bulgaristan’da Türk Azınlığı / Ayşegül İnginar Kemaloğlu ....................................................... 299 II. Dünya Savaşı’nda Yugoslavya Türkleri ve Müslümanları / Doç. Dr. Giray Saynur Derman ................................... 309 II. Dünya Savaşı’nda Romanya Türkleri / Sinem Dağkıran ......................................................................................... 329 II. Dünya Savaşı ve Avrupa’daki Tatarlar / Dr. Liaisan Şahin ....................................................................................... 339 II. Dünya Savaşı’nın Suriye Türkmenlerine Etkisi / Miray Vurmay Güzel .................................................................. 359 II. Dünya Savaşı Sürecinde Orta Doğu ve Türkler / Prof. Dr. M. S. Erol -Dr. C. Gürseler - Dr. C. Seyyedi ............... 369 TAKDİM Uygarlık tarihinin dönüm noktalarını belirleyen savaşlar, verdikleri zararın yanı sıra trajik içerikleri ile de önemlidirler. Dünya tarihinde meydana gelen savaşların kesin sayısı belli değildir. Bunların sebepleri birbirinden farklı olduğu gibi savaş şekilleri de zaman içinde farklılaşmıştır. Yüzyıllar boyunca harp sanatı gelişerek kendi devrinin artan taleplerine cevap vermeye çalışan bir mükemmelliğe ulaşmıştır. Harp sanatı ile teknolojik gelişmeler geliştikçe siyasî anlaşmazlıkların boyutu da büyümektedir. tâbi tutuldular. II. Dünya Savaşı’nda Türk dünyası sadece Bu bağlamda insanlık tarihinin ve XX. yüzyılın en kanlı savaşlarından biri olan II. Dünya Savaşı’nın müstesna bir yeri vardır. Öncelikle bu savaşın evrensel bir karakter kazanması XX. yüzyıla rastlamakta, bunun dışında askerî teknolojinin ileri boyutta bir seviyeye ulaşması savaşın kaderinde belirleyici bir husus olarak kendini göstermekte ve son olarak yıkıcı ve yok edici özelliği ile kitlesel ölümlere yol açan bir kimlik taşımaktadır. eserlerde savaşın sebeplerinden sonuçlarına kadar bütün I. Dünya Savaşı, savaş tarihinde ilk büyük adım olmakla birlikte gerek savaş taktikleri gerekse stratejik nokta-i nazardan nitelik itibariyle yeni, nicelik itibariyle de çok önemli bir sürecin başlangıcı idi. Ayrıca bundan sonra yaşanacak savaşlara giden yolu da açtı. Böylece gelecekte yeni bir savaş olursa bu bir öncekinden daha büyük daha yok edici olacaktı ve nitekim öyle oldu. lara cevap bulmaktır. Nitekim II. Dünya Savaşı ve Türk II. Dünya Savaşı’nda milyonlarca insan hayatını kaybetti. Milyonlarcası savaşın getirdiği acıları yaşamak zorunda kaldı. Binlerce şehir, kasaba, köy harabeye döndü. Onlarca ülkede insanlar emsali görülmeyen maddî ve manevî mahrumiyetlerle karşı karşıya kaldı. Sayısız kültürel servet yok edildi. Dünyanın farklı coğrafyalarında yaşayan Türkler de bu savaştan etkilendiler. Türk halklarının bir kısmı, doğrudan savaşa katılarak yüz binlerce kayıp verdiği gibi, bir kısmı da savaş sırası ve sonrasında haksız uygulamalara cephelerde yapılan askerî harekâtların bir parçası olmadı; zafer ve yenilgi dışında, cephe gerisinde yaşanan dramatik olaylar insanları derinden etkileyerek gelecek nesillerin de belleklerinde ciddi izler bıraktı. Savaştan sonraki yıllarda gerek Batı ülkelerinde gerekse SSCB’de II. Dünya Savaşı’na hasredilen birçok eser, hatırat, çeşitli dillerde kitaplar, monografiler yayınlandı. Bu aşamalar ayrıntısıyla incelendi. Bununla birlikte bugüne kadar Türk Dünyası’nın II. Dünya Savaşı’ndaki yeri, savaşa katkısı ve bu savaştan nasıl etkilendiğine dair müstakil bir çalışma yapılmamıştır. Elinizdeki bu çalışmanın amacı gerek bu alandaki boşluğu doldurmak gerekse de yukarıda belirtilen soruDünyası adlı çalışma Türklerin cephe ve cephe gerisindeki rolleri, verdikleri kayıplar, savaşın Türkler üzerindeki kısa ve uzun vadeli etkilerini incelemektedir. Prof. Dr. Nesrin Sarıahmetoğlu ve Doç. Dr. İlyas Kemaloğlu tarafından yayına hazırlanan kitap 20 makaleden oluşmaktadır. Altı yıl süren II. Dünya Savaşı’nın bütün Türk dünyasındaki yansımaları, her biri kendi alanında uzman araştırmacılardan oluşan yazarların birikimiyle hazırlandı. Bu çalışmanın II. Dünya Savaşı ve Türk Dünyası hakkında bilimsel gerçekler ışığında bilgi sahibi olmak isteyen okuyuculara ulaşması en büyük dileğimizdir. İbrahim Karaosmanoğlu Türk Dünyası Belediyeler Birliği (TDBB) Başkanı PRESENTATION The wars, determining the milestones of the civilization history, are also important for their tragic contents in addition to the damage they cause. The number of the wars that have taken place in all through the world history is not known. The reasons of those wars are different from each other, and their combat styles have also differentiated. For centuries, martial art has developed and reached to the perfection that tried to answer the increasing needs of its period. As the martial art and the technological developments advance, the dimension of the political disagreements increases. Within this context Second World War, as one of the bloodiest wars of human history and also 20th century, has an exceptional place. First of all, the universality of this war is the result of taking place in 20th century. Except for this, the advanced level of military technology plays a determining factor in the fate of the war. Besides, it carries the identity of causing mass deaths with its destructive and devastative characteristics. As the first major step in war history, First World War was the start of a qualitatively new and quantitatively very important process for both its combat tactics and strategic viewpoint. Besides, it opened a way through the forthcoming wars. In this way, if there would be a new war in the future it would be bigger and more destructive than the former one; indeed it was. Millions of people lost their lives in Second World War. Millions of others had to live with the pain that the war caused. Thousands of cities and villages went to wrack and ruin. In many countries people faced with unique financial and spiritual deprivations. Countless cultural heritage monuments were destroyed. Turkish people living in different geographic areas of the world were also affected by this war. Some part of the Turkic peoples directly crusaded and many of them lost their lives, on the other hand others were subjected to unfair practices during and after the war. In Second World War Turkish world was not just a part of military operations in the front lines; in addition to the victories and defeats, the dramatic events happened behind the front lines deeply affected the people and left serious marks on the minds of the next generations. In the years after the war both in Western countries and USSR many works, memoirs, books in multiple languages and monographs were published on Second World War. In those works all the stages of the war, from its reasons to the consequences, were examined in detail. However until now, there hasn’t been any specific study on the place of Turkish world in Second World War, its contribution to the war and how it was affected by it. The aim of the book that you are holding right now is to fill the gap in this area and also to find answers to the abovementioned questions. Hence the book “Second World War and Turkish World” examines the roles of Turkish people in and behind the front line, their losses and the short and long-term effects of the war on Turkish people. This book, prepared by Prof. Nesrin Sarıahmetoğlu and Assoc.Prof. Dr. İlyas Kemaloğlu for publication, consists of 20 articles. The reflections of sexennial Second World War on the whole Turkish World have been prepared by the academic accumulation of the authors who are expert researchers on their individual fields. It is our greatest wish to reach this book to the readers who want to have knowledge about Second World War and Turkish World, in the light of scientific truths. İbrahim Karaosmanoğlu President of Union of Turkish World Municipalities (TDBB) ÖNSÖZ II. Dünya Savaşı (1939-1945), insanlık tarihinin en büyük savaşlarından biridir. 62 ülkenin dâhil olduğu savaş, üç kıta ve dört okyanusun sularında gerçekleşti. 40 ülkenin toprağında çatışmaların yaşandığı savaşta 27.000.000’u cephede yaklaşık 65.000.000 insan hayatını kaybetti. Askerî harcamalar 4.000.000.000.000 Dolar’ı aştı, binlerce şehir ve köy yerle bir edildi. Nükleer silahın kullanılması, savaştaki kayıp ve zararı daha da fazla arttırdı. Savaş sonucunda uluslararası arenada önemli gelişmeler yaşandı, güç dengeleri büyük ölçüde değişti. Dünya siyasetinde Batı Avrupa’nın etkisi azalırken SSCB ile ABD ön plana çıktı. Savaş sonrasında Doğu Avrupa’nın büyük bir kısmında Sosyalist rejimler kurulurken Batı Avrupa’nın Orta Doğu ve Afrika’daki kolonileri bağımsızlık elde ettiler. Soğuk Savaş’ın başlaması, BM, NATO ve Varşova Paktı’nın kuruluşu savaşın dolaylı etkileriydi. Savaşın önemli özelliklerinden biri de doğrudan ya da dolaylı sonuçlarının etkisinin hâlâ devam etmesidir. Rusya-Batı rekabeti, Balkanlar ve Orta Doğu’daki gelişmeler, bunun en önemli yansımasıdır. II. Dünya Savaşı, kapsadığı coğrafya, verilen kayıplar ve devam eden etkisi dolayısıyla her zaman ilgi çeken bir konu oldu. Dünyanın dört bir tarafında konuyla ilgili çok yönlü ilmî araştırmalar yapıldı, edebî eserler kaleme alındı, kahramanlık öyküleri yazıldı, sinema ve belgesel filmler çekildi. Dolayısıyla her ülkenin kendi açısından da olsa II. Dünya Savaşı’nı yeterince araştırmış olduğunu söylemek mümkündür. Türkiye de bu bağlamda bir istisna teşkil etmemektedir. Özellikle son yıllarda Türkiye’de gerek Türkiye’nin savaş yıllarındaki iç ve dış politikası gerekse sergilemeye çalıştığı tarafsızlık tutumu birçok araştırmaya konu oldu. Bu bağlamda belki de tek istisnayı II. Dünya Savaşı ve Türk Dünyası konusu teşkil etmektedir. Hâlbuki çeşitli Türk halkları doğrudan savaşa katıldı, milyonlarca kayıp verdi ve cephe gerisinde ağır işlerde çalıştılar. Sovyetler Birliği içerisindeki Kazan ve Kırım Tatarları, Başkurtlar, Çuvaşlar, Sibirya Türkleri, Kazaklar, Kırgızlar, Özbekler, Türkmenler, Azerbaycan Türkleri, Ahıska Türkleri, Karaçay-Balkarlar, Gagavuzlar vb. Sovyet Ordusu içerisinde Nazi Almanyası’na karşı ön safta savaştılar ve ortalama olarak bu savaşta askere giden her üç askerden biri hayatını kaybetti. Askere gidemeyecek durumda olanlarla kadın ve çocuklar ise son derece zor şartlarda cephe gerisinde çalıştılar ve savaşın kazanılmasında cephelerde savaşan askerler kadar katkıda bulundular. Aynı şeyi savaşa doğrudan katılan Kıbrıs, Yunanistan, Bulgaristan, Yugoslavya ve Romanya’daki Türklerle Doğu Avrupa’daki diğer Türk halkları için de söylemek mümkündür. SSCB içindeki Türklerden farklı olarak Doğu Avrupa’daki Türklerden kaç kişinin savaştığını, hayatını kaybettiğini vs. gösteren elimizde belgeler olmasa da buradaki Türklerin de savaşın içinde olduğu ve yaşadıkları ülkelerin ordusunda savaştıkları bilinmektedir. Savaş sonrasında ise Doğu Avrupa’daki Türklerin yaşadığı ülkelerin birçoğunda Sosyalist rejimler kurulunca bölgede yaşayan Türk nüfus, dinî ve etnik baskıyla karşı karşıya kaldı. SSCB ve Doğu Avrupa’daki Türkler ülkelerinin birlikleri içerisinde ön safta savaşmalarına ve binlerce kahramanlığa imza atmalarına rağmen Türklerin savaşın kazanılmasındaki katkıları objektif olarak değerlendirilmedi. Türk askerlerinin kahramanlıkları sıkça görmezlikten gelindi, birçok konu hiç dile getirilmedi. Bunun yanı sıra savaş sonrasında Türk halklarının küçük bir kısmının Nazi Almanyası’nı mevcut durumlarından kurtuluş olarak görerek onlarla işbirliği yaptığı gerekçesiyle Moskova Kırım Tatarları, Ahıska Türkleri ve başka Türk halklarını suçlu suçsuz ayırt etmeksizin topyekün sürgüne gönderdi. Diğer bir ifadeyle Vatan Savaşı’nı (Ruslar, II. Dünya Savaşı’na Büyük Vatan Savaşı demektedirler) verdikten ve galip geldikten sonra bu halklar, vatanlarından mahrum bırakıldılar. II. Dünya Savaşı’nın sonuçlarının yıllar boyunca devam eden etkilerinden biri de sürgün edilen ailelerin ve onların torunlarının hâlâ vatanlarına dönememiş olmasıdır. Bu dramatik insan manzaraları, nesilleri etkileyen ve onların tarihî belleklerinde ciddi acıların oluşmasına yol açan çok derin izler bıraktı. Orta Doğu ve Uzak Doğu’daki Türkler ve onların yaşadıkları ülkeler doğrudan savaşın içerisinde yer almasalar da onlar da savaş ve savaşın neticelerinden önemli ölçüde etkilendiler. Batı ülkelerinin Orta Doğu’daki kolonileri bağımsızlık elde etti, Çin’de rejim değişikliği gerçekleşti. Bütün bu değişiklikler bölgede yaşayan Türk nüfusunu da doğrudan etkiledi. Savaş döneminde tek bağımsız Türk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti izlemeye çalıştığı tarafsız siyasete rağmen bulunduğu coğrafya ve bölgedeki konumu dolayısıyla tamamen savaşın dışında kalamadı. Ancak yine de her iki cephenin Türkiye’yi savaşa dâhil etme çabasına rağmen Türkiye, savaşı minimum kayıplarla atlatmayı başardı, savaş sonrasında uluslararası arenada gerçekleşen yeniden yapılandırılma sürecinde ise Batı Bloku’nun içerisinde yer aldı. Görüldüğü gibi II. Dünya Savaşı, Türk dünyasını siyasî, ekonomik, sosyo-kültürel ve demografik vs. yönden doğrudan etkilemiş, Türk halkları bütün boyutlarla savaşın içerisinde yer almışlardır. Ancak yukarıda da belirtildiği üzere II. Dünya Savaşı konusu yeterince araştırılmış bir konu olmasına rağmen Türk halklarının savaşa katılımı, kayıpları, cephe gerisindeki çabaları, savaş sonrasında karşılaştıkları sorunlar yeterince ve bir bütün olarak incelenmediği gibi Türklerin savaş sırasındaki kahramanlıkları ile savaştan galip gelinmesindeki katkıları da görmezlikten gelinmektedir. Bu çalışmanın amacı, konuyla ilgili bu boşluğu kısmî de olsa doldurmak, Türklerin savaştaki kahramanlıkları ile katkılarını ortaya koymak, savaşın neticeleri ile günümüze yansımalarını Türk dünyası açısından değerlendirmektir. II. Dünya Savaşı geçmişten günümüze bir projeksiyon yapıldığında savaşın kavramsal boyutlarını da anlamamızı sağlayacaktır. Savaşların ve buna benzer gayrimedenî olguların, barışın olağanca yüceltildiği günümüzde dahi önlenememiş olması ciddiye alınması gereken bir problemdir ve bunun bir yandan insan tabiatı ve diğer yandan modernite ve postmodernite ile yakın bir bağlantısı vardır. Daha yaşanabilir bir dünya için, tüm dünya milletlerinin gerçek uygarlık anlayışı temelinde samimi işbirliği şarttır. Ancak bütün insanlık tarihi boyunca olduğu gibi, “modern” toplumların hâkim olduğu günümüzde de savaş maalesef kaçınılmaz bir olgu olarak karşımıza çıkacaktır. Bu anlamda savaşların çok yönlü ele alınması, değerlendirilmesi savaş olgusunun geçmişte ve bugün taşıdığı ve gelecekte taşıyacağı önemle ilgili soruları daha anlamlı kılacaktır. Bu çalışmanın ortaya çıkmasında bilgi, birikim ve emeklerini esirgemeyen makalelerin yazarlarına, toplumsal tarih belleği oluşturmak adına projeyi hayata geçirmeye imkân tanıyan Türk Dünyası Belediyeler Birliği’nin Başkanı Sayın İbrahim Karaosmanoğlu ile projenin her aşamasında her türlü desteği sağlayan Birlik Genel Sekreteri Sayın Fahri Solak beyefendilere en içten teşekkürlerimizi sunuyoruz. Prof. Dr. Nesrin Sarıahmetoğlu Doç. Dr. İlyas Kemaloğlu İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TÜRK DÜNYASI 8 II. DÜNYA SAVAŞI VE İDİL-URAL BÖLGESİNDEKİ TÜRK HALKLARI • İskander GİLYAZOV* Çev. Dr. Abdrasul İSAKOV Savaş Yıllarında Tataristan1 1941-1942 yıllarının kış aylarında Alman askerleri Moskova önüne kadar gelip, oradan doğuya geçemediği için Tatar, Başkurt ve Çuvaş gibi Türk halklarının yaşadığı Orta İdil ve Ural bölgeleri doğrudan savaşa dâhil olmadı. Fakat bu savaş o kadar kapsamlı idi ki, Sovyetler Birliği’nin bütün alanlarını; ekonomisini, siyasetini, kültürünü kökten etkiledi ve herşeyi yerinden oynattı. Savaş yıllarındaki olaylar ülkenin bütün bölge ve halklarının hayatlarını ciddi şekilde değiştirdi. SSCB’de yaşayan Türk halklarından binlerce kişi savaşa katıldı ve birçok kahramanlığa imza attı. Bunların çoğu savaştan evlerine dönemedi. Cephe gerisinde kalanlar da ordunun ihtiyaçlarını karşılamaya çalıştılar ve Almanların mağlup edilmesine önemli katkıda bulundular. II. Dünya Savaşı’nın İdil-Ural bölgesinde yaşayan halklara etkisinden bahsedilirken bölgenin çok uluslu yapıya sahip ve etnik olarak birbirleriyle karışmış halklardan oluştuğu belirtilmelidir. Türk halkları bölgede çoğunluğu teşkil etmediği için, savaşın zararlarının bölgedeki Türk halklar...
View Full Document

  • Left Quote Icon

    Student Picture

  • Left Quote Icon

    Student Picture

  • Left Quote Icon

    Student Picture

Stuck? We have tutors online 24/7 who can help you get unstuck.
A+ icon
Ask Expert Tutors You can ask You can ask You can ask (will expire )
Answers in as fast as 15 minutes