development studies Rola_sportu_w_panstwach_Polnocy_i_Poludn.pdf - Uniwersytet Warszawski Wydzia\u0142 Nauk Politycznych i Studi\u00f3w Mi\u0119dzynarodowych

Development studies Rola_sportu_w_panstwach_Polnocy_i_Poludn.pdf

This preview shows page 1 out of 270 pages.

You've reached the end of your free preview.

Want to read all 270 pages?

Unformatted text preview: Uniwersytet Warszawski Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Patrycja Cedro Rola sportu w państwach Północy i Południa Praca doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Marcina Floriana Gawryckiego Warszawa 2017 Spis treści Wstęp ......................................................................................................................................... 3 1. Północ - Południe – przedmiotowy zakres badań 1.1. Dychotomia rozwojowa jako konsekwencja ewolucyjnego charakteru stosunków międzynarodowych – perspektywa historyczna ........................................................................15 1.2. Pojęcie globalnej dysproporcji w nauce o stosunkach międzynarodowych. .............................38 1.3. Kraje rozwinięte i rozwijające się w świetle dotychczas stosowanych narzędzi badawczych ..46 1.4. Sport i jego znaczenie dla badań nad rozwojem .......................................................................62 2. Sport jako przejaw aktywności społecznej 2.1. Sport w nauce o stosunkach międzynarodowych ......................................................................68 2.2. Globalny wymiar sportu ............................................................................................................78 2.3. Wpływ sportu na wybrane wskaźniki rozwojowe .....................................................................82 3. Instytucjonalizacja sportu a problem nierówności rozwojowych .....................................95 3.1. Sport w Organizacji Narodów Zjednoczonych .........................................................................96 3.2. Sportowa współpraca regionalna w krajach rozwiniętych i rozwijających się .......................104 3.3. Wyspecjalizowane organizacje sportowe – ich rola, funkcje i znaczenie dla współczesnego porządku międzynarodowego..................................................................................................114 3.4. Sportowe podmioty prawa krajowego w obrębie Północy i Południa.....................................131 4. Dysproporcje rozwojowe na tle wartości olimpijskich 4.1. Antyczne inspiracje w nowożytnej interpretacji: doktryna współczesnego olimpizmu ..........138 4.2. Miejsce Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego w sieci powiązań instytucjonalnych ..151 4.3. Igrzyska Olimpijskie jako płaszczyzna globalnego współzawodnictwa .................................160 5. Sukces sportowy jako implikacja różnic w poziomie rozwoju między państwami Północy a Południa 5.1. Ekonomia sportu .....................................................................................................................168 5.2. Sport tradycyjny versus sport nowoczesny – źródła sukcesu sportowego krajów rozwijających się .....................................................................................................................183 5.3. Sport amatorski a zawodowstwo .............................................................................................188 5.4. Sportowa mobilność przestrzenna – migracje międzynarodowe i wewnętrzne ......................196 6. Funkcjonalne wykorzystanie sportu w państwach rozwiniętych i rozwijających się 6.1. Sport a polityka .......................................................................................................................211 6.2. Społeczno-kulturowe znaczenie sportu ...................................................................................232 6.3. Sport jako kategoria soft power ...............................................................................................240 Podsumowanie ...................................................................................................................... 250 Spis tabel i wykresów ........................................................................................................... 257 Bibliografia ........................................................................................................................... 259 2 Wstęp Od momentu rozpadu Związku Radzieckiego definitywnie zamykającego okres bipolarnej konfrontacji między Wschodem a Zachodem, w zakresie badań nad stosunkami międzynarodowymi uwidocznił się pesymizm dotyczący spełniania przez tę dziedzinę funkcji prognostycznej i eksplanacyjnej. Wynika to z jednej strony z niedoskonałości kreowanych przez lata podejść metodologicznych skupiających się głównie na sferze powiązań o charakterze militarnym, gospodarczym czy politycznym, z drugiej natomiast, stanowi konsekwencję zamknięcia się na inne, nieszablonowe i nierzadko niedoceniane dziedziny wiedzy, jedynie z pozoru nieprzejawiające potencjału badawczego. Niniejsza rozprawa ma zatem stanowić próbę uzupełnienia dotychczas przyjmowanych perspektyw badawczych o nowe pola analizy dostosowujące je do zmiennych warunków otoczenia. Jej realizacji służy natomiast odwołanie do sportu, który pod względem społecznego osadzenia, nie różni się znacząco od sfery polityki czy ekonomii. Przeciwnie, pozostaje on integralnym elementem postępu cywilizacyjnego, wymagającym jednakże – z uwagi na obserwowaną jak dotąd fragmentaryczną obecność w literaturze naukowej – usystematyzowania i umiejscowienia w wysoce złożonych relacjach o charakterze międzynarodowym. Ponadto, z uwagi na współcześnie obserwowany dwubiegunowy podział świata, wyznaczony linią demarkacyjną oddzielającą wysoko rozwinięte państwa Północy od grupy reprezentantów zubożałego Południa, analiza ogniskuje się na próbie aktualizacji obecnie stosowanych kryteriów segmentacji i hierarchizacji państw. Zakorzenione głównie w sferze gospodarki, obecnie wykorzystywane wskaźniki nie są bowiem na tyle miarodajne, by na ich podstawie rzetelnie zobrazować różnice rozwojowe występujące między aktorami sceny międzynarodowej. Problem ten został już wprawdzie dostrzeżony zarówno w literaturze, jak i w praktyce działalności większości instytutów badawczych, o czym świadczą sukcesywnie podejmowane przez te instytucje próby zmierzające ku rozszerzeniu warunków oceny na inne, trudno mierzalne czynniki o charakterze społecznym czy kulturowym, w większym stopniu oddającym uwarunkowania i specyfikę regionu. Niemniej jednak, na skutek sektorowości badań, również i one nie są w stanie dokonać w pełni kompleksowej diagnozy obowiązującego porządku międzynarodowego. Zjawisko dysproporcji rozwojowych – choć zatem nienowe – jest bez wątpienia jednym z najbardziej palących problemów współczesnego świata, wymagającym świeżego i nieschematycznego spojrzenia, wykraczającego poza dotychczas stosowane ramy analizy. Rozpatrywane w drugiej połowie XX w. w cieniu bipolarnego rozgraniczenia między 3 państwami bloku wschodniego a Zachodem, dopiero na skutek zmiany sytuacji geopolitycznej, przestało ono jednak odgrywać rolę drugorzędną, stając się zagadnieniem wyraźnie aktywizującym społeczność międzynarodową. Świadczy o tym widoczny na gruncie badawczym wzrost zainteresowania problemem, prowadzący z jednej strony do wykształcenia się odrębnych subdyscyplin naukowych, takich jak na przykład ekonomia rozwoju, z drugiej – do progresywnego rozszerzania pola analizy innych nauk, w tym nauki o stosunkach międzynarodowych, do której sukcesywnie wdrażane są nowe koncepcje rozwoju (m.in. human development) i konstrukcje pojęciowe (m.in. human security), kreowane dla potrzeb określenia stanu braku zagrożeń osobistych i ogólnospołecznych, a także tych o charakterze ekonomicznym lub związanych z wyżywieniem, zdrowiem czy ochroną środowiska. Konsekwencją tak postępującego przeobrażenia, znacznie częściej zogniskowanego na jednostkach i zbiorowościach ludzi, jest natomiast przekierowanie uwagi od teorii badań nad pojęciem bezpieczeństwa narodowego (national security), skoncentrowanego głównie na obronie przed atakiem z zewnątrz, na płaszczyznę zróżnicowania społeczno-gospodarczego, którego najpełniejszym wyrazem jest właśnie rozziew zawarty w koncepcie zestawiającym Północ z krajami Południa. Podkreślenia wymaga jednakże brak standaryzacji w obrębie kryteriów warunkujących przynależność do danej kategorii oraz ich niestałość, pociągająca za sobą konieczność ciągłego monitorowania otoczenia, celem dostosowywania wartości progowych wskaźników stosowanych do oceny faktycznego tempa procesów rozwojowych. Dotychczas, wśród najczęściej wykorzystywanych mierników oddających różnice cywilizacyjne między państwami, swoje miejsce znalazły przede wszystkim wytyczne oparte na liczbach, w większym stopniu charakterystyczne jednak dla kierunków ścisłych aniżeli dla nauk społecznych. Potwierdzane wartościami procentowymi, indeksami czy proporcjami ułamkowymi, jedynie z pozoru oddającymi rzeczywiste rozmiary niepożądanych zjawisk, wykazują one bowiem liczne niedoskonałości, przekładające się na wzmożoną podatność na krytykę, która to z kolei stanowi silną argumentację dla zasadności kontynuowania rozważań nad podłożem hierarchizacji państw w obrębie nauki o stosunkach międzynarodowych. W niniejszej rozprawie takie właśnie nowe światło na nierozwiązany od lat problem rzuca sport, który jako wiodący przedmiot badań, uzupełnia interdyscyplinarne zainteresowanie tematyką dysproporcji, przejawiane jak dotąd głównie na płaszczyźnie nauk geograficznych, politycznych, ekonomicznych, historycznych oraz socjologicznych. Choć nierzadko marginalizowany ze względu na upatrywaną w nim neutralność i względnie apolityczną, pozbawioną kontekstu rywalizację, niejednokrotnie wykazywał on bowiem swój 4 potencjał badawczy, oddając istotę zachwianej równowagi rozwojowej współczesnego świata, gdyż poprzez konsolidację pozornie odrębnych sfer aktywności – tj. politycznej, gospodarczej oraz społeczno-kulturowej – umożliwiał dokonanie analizy całościowej, nieosiągalnej na gruncie badań sektorowych. Co więcej, za słusznością włączenia sportu w kanon zagadnień służących rozszerzeniu pola rozważań naukowych odnoszących się do oceny skali dysproporcji rozwojowych przemawia zakres jego oddziaływania, gdyż oddany poprzez stan formalnego członkostwa krajów w liczących się organizacjach sportowych, jak Międzynarodowy Komitet Olimpijski czy Światowa Federacja Piłki Nożnej, przewyższa on nawet liczbę członków Organizacji Narodów Zjednoczonych, postrzeganą za uniwersalną podstawę prawno-organizacyjną łączącą globalną społeczność. Nie bez powodu zresztą, wpływy sportu są coraz bardziej widoczne także w działalności innych, powołanych głównie dla potrzeb integracji politycznej lub/i gospodarczej organizacji międzynarodowych, które znacznie częściej wykonują czynności o charakterze operacyjnym i regulacyjnym właśnie w oparciu o sport. Ponadto, jego znaczenie znajduje obicie w polityce wewnętrznej państw, kształtujących warunki dla rozwoju sportu poprzez powołanie odpowiednich organów za niego odpowiedzialnych, tworzenie i realizację planów strategicznych w tym zakresie, zapewnienie właściwej infrastruktury, szkolenie i edukację młodzieży czy dotacje i wsparcie finansowe dla podmiotów spoza sektora finansów publicznych. W zależności od poziomu rozwoju cywilizacyjnego kraju, stopień zainteresowania władz państwowych sportem jest jednak wyraźnie zróżnicowany, a o jego kształcie decydują głównie kwestie świadomościowe, otoczenie polityczne, możliwości finansowe, ale przede wszystkim potrzeby społeczne. Trudno bowiem oczekiwać, by tam, gdzie panuje destabilizacja polityczna, a priorytetem jest walka z głodem bądź epidemiami śmiertelnych chorób, sport odgrywał jakąkolwiek istotniejszą rolę. Co na koniec warte podkreślenia to również fakt, iż brak zaangażowania państwa w rozwój sektora sportowego ma swoje pełne odzwierciedlenie także w kontekście rywalizacji o charakterze międzynarodowym, rzutującej nie tylko na wizerunek i sposób postrzegania danego podmiotu, lecz nierzadko zwracającej uwagę na jego problemy wewnętrzne. Jest to widoczne szczególne w kontekście państw Południa, których reprezentanci wykorzystując obecność na arenach międzynarodowych, manifestują swoje niezadowolenie z warunków panujących w rodzimym im kraju, okazują publiczny sprzeciw dla prowadzonej tam polityki, a w skrajnych przypadkach, podejmując decyzję o pozostaniu poza granicami ojczyzny celem ubiegania się o azyl, dają wyraz frustracji, bezsilności i braku 5 nadziei na perspektywę zmian odbiegającej od przyjętych standardów sytuacji społecznogospodarczej. Uzasadniona w świetle powyższego wydaje się więc podjęta w niniejszej rozprawie próba przedstawienia sportu w kategoriach wciąż nierozpoznanego naukowo rodzaju praktyki społecznej, która – poprzez uczynienie głównym przedmiotem rozważań porównanie jego znaczenia w działalności i organizacji państw – może rzutować na kształt dotychczas prowadzonych badań jakościowych oraz powszechnie stosowanych ilościowych wskaźników rozwoju oddających społeczno-ekonomiczną polaryzację świata. Na gruncie tego, co zostało dotychczas powiedziane, w rozprawie zostaje zatem postawiona hipoteza, iż sport – jako płaszczyzna wewnętrznej i międzynarodowej aktywności państw – stanowi wypadkową czynników o charakterze politycznym, gospodarczym oraz społeczno-kulturowym, których ścisła zależność od osiągniętego poziomu rozwoju danego podmiotu pozwala twierdzić, że inaczej wykorzystywany jest jego potencjał w obrębie Północy, gdzie postrzegany bywa przede wszystkim w kategoriach wizerunkowoprestiżowych, a inaczej wśród reprezentantów grupy Południa, spoglądających na sport głównie przez pryzmat propagandy i jego funkcji kompensacyjnej. Spośród szeregu podjętych problemów badawczych natomiast, za istotny uznać należy nienaukowe z pozoru oblicze sportu, będące z jednej strony konsekwencją funkcjonujących w powszechnym dyskursie tez o jego apolityczności i neutralności, z drugiej – stanowiące efekt ogólnego przeświadczenia o nieistotności wymiaru sportowego, zwłaszcza na tle innych obszarów życia społeczno-gospodarczego. Ponadto, nie mniej problematyczne jawi się także zagadnienie dotyczące dysproporcji rozwojowych narosłych między krajami Północy a Południa, które choć szeroko w literaturze opisane, wciąż nie doczekało się jednolitego, uporządkowanego podejścia teoretycznego. Dążąc zatem do jego uzupełnienia, obok wyżej wymienionych, wśród kluczowych pytań wyznaczających kierunek niniejszej analizy swoje miejsce znalazły m.in. takie kwestie jak geneza podziału Północ – Południe, jego ewolucja, metodologia stosowana dla potrzeb oceny skali dysproporcji, jej braki i mankamenty. Przede wszystkim jednak, w pracy postawionych zostało wiele pytań odnoszących się bezpośrednio do sportu. Ich zgłębienie ma doprowadzić do wskazania miejsca tego przedmiotu badań w granicach dotychczasowych osiągnięć z zakresu nauki o stosunkach międzynarodowych i ekonomii rozwoju oraz przedstawienia argumentów dla określenia jego zdolności poznawczej, dopuszczającej możliwość prowadzenia dociekań tak w obrębie regionu, jak i w skali podzielonego pod względem rozwojowym świata. Co więcej, podjęto 6 także próbę odpowiedzi na pytania odnoszące się do praktycznego oddziaływania sportu i jego wpływu na funkcjonowanie państw. Próba ta, rozpatrzona z dwóch perspektyw – podmiotu i sfery aktywności społecznej – skupiać się będzie: na działalności organizacji międzynarodowych, regionalnych i lokalnych, umiejętnie wykorzystujących sport w walce z dysproporcjami rozwojowymi z jednej strony, z drugiej natomiast – na odnalezieniu zależności między sportem a obszarami życia politycznego i społeczno-gospodarczego oraz ich przełożeniem na utrzymujący się podział świata. Głównym celem rozprawy jest w związku z tym porównanie roli sportu w państwach Północy i Południa, zmierzające do jego naukowego uprawomocnienia i jednoczesnego podkreślenia jego wartości dla badań nad problemem dysproporcji rozwojowych z jednej strony, z drugiej natomiast, do podważenia stereotypowego i powszechnie zaakceptowanego mitu o jego obojętności, niezmiennie stojącej na drodze uznania go za uzasadniony komponent nauk teoretycznych. Ponadto, podjęta na dalszych stronach analiza prowadzić ma do równoległego wykazania trafniejszych i bardziej aktualnych kryteriów warunkujących dychotomiczny podział świata, które rozszerzone w ramach niniejszej komparatystyki na relacje o charakterze sportowym, w większym stopniu mogą przyczynić się do obiektywnego opisu rzeczywistości. Założenia metodologiczne pracy wpisują się wobec tego w zakres wytycznych właściwych dla podejścia interdyscyplinarnego, charakterystycznego zarówno dla nauki o stosunkach międzynarodowych, jak i dla szeroko rozumianego sportu, który jako dziedzina o wtórnym względem dyscyplin podstawowych charakterze, wykazuje się niezwykle dialektyczną orientacją teoretyczną, wynikającą z konieczności czerpania z dorobku innych, nierzadko pozornie odległych od siebie nauk. Z uwagi na złożoność zagadnienia, dążenie do obiektywnego osadzenia wywodu w jednym dominującym schemacie myślowym okazuje się więc zadaniem nie tyle niemożliwym do osiągnięcia, co raczej dyskusyjnym i wymagającym obszerniejszego wyjaśnienia. Biorąc bowiem pod uwagę fakt, iż sport to konstrukt społeczny pozostający integralną częścią życia społecznego, zasadnym wydawać by się mogło utrzymanie paradygmatyczności dyskursu w obrębie podejścia konstruktywistycznego, lecz ze względu na obszerne omówienie motywów silnie osadzonych w ekonomii, jak również tych, przedstawiających rywalizację sportową przez pryzmat idei: „jedności w różnorodności”, za wiodącą uznana ostatecznie została orientacja neoliberalna. Co jednak istotne, z uwagi na strukturalne, sprowadzone do stosunku zależności i podporządkowania relacje między Północą i Południem, w rozprawie pomocniczo przebijają się także znamiona 7 globalizmu, jak i elementy reprezentatywne dla nurtu neorealistycznego, oddającego sportową wolę walki oraz dążenia podmiotów do ugruntowania swojej pozycji międzynarodowej. W wymiarze teoretyczno-analitycznym płaszczyzna badań skonstruowana natomiast została na fundamencie podejścia komparatystycznego, angażującego głównie instrumenty poznania empirycznego, tj. opis i obserwację. Ponadto, celem odtworzenia genezy dychotomii rozwojowej współczesnego świata swoje zastosowanie znalazła także metoda historyczna o charakterze redukcyjnym, służąca ograniczeniu obszernego materiału badawczego do wydarzeń w największym stopniu rzutujących na kształt globalnie zachodzących zjawisk społeczno-gospodarczych. Co więcej, w rozprawie, obok jakościowo przeprowadzonego badania problemowego, podstawową drogę dociekań poznawczych stanowi analiza materiałów źródłowych, niezbędnych dla: potrzeb wytyczenia aktualnego przebiegu linii granicznej między krajami Północy i Południa, do określenia rozmiaru problemu zapóźnienia rozwojowego oraz do opisu miejsca i znaczenia sportu zarówno w nauce o stosunkach międzynarodowych, jak i w złożonej sieci powiązań instytucjonalnych. Wspierającą względem niej rolę odgrywa ponadto metoda desk research, oparta o wtórne źródła danych, która z uwagi na „rozproszenie” i stosunkowo ubogi wykaz literatury z zakresu badań nad sportem, okazała się niezwykle pomocna dla weryfikacji przyjętych hipotez. Weryfikacja ta przeprowadzona została w sześciu rozdziałach. W pierwszym z nich omówiono genezę i konceptualizację zjawiska dysproporcji, rzutującą na widoczny do dziś rozdźwięk między wysoko rozwiniętą Północą a ubogim Południem. Ich opis uzupełniono ponadto o przegląd teorii charakterystycznych dla globalizmu uznanego za nurt najbardziej adekwatny dla rozpoznania problemu dysproporcji rozwojowych, jak i o zarys proweniencji i ewolucji terminów stosowanych w zakresie poruszanego zagadnienia. Rozważania wieńczy analiza i ocena narzędzi badawczych, służących wyodrębnieniu linii podziału, jak również próba wykazania ważkiego znaczenia sportu dla dotychczas prowadzonych badań nad rozwojem. Rozdział drugi pogłębia refleksje na temat sportu, ukazując jego miejsce w nauce o stosunkach międzynarodowych. Poprzez przywołanie właściwych mu atrybutów takich jak: konfrontacyjność, rywalizacja i zdolność budowania lub/i wzmacniania potęgi pań...
View Full Document

  • Summer '20
  • Dr Abby

  • Left Quote Icon

    Student Picture

  • Left Quote Icon

    Student Picture

  • Left Quote Icon

    Student Picture