c kitabi - ø5 ød ø1 ' .ø ùø 6( / .8 // $1 C ,0...

Info iconThis preview shows page 1. Sign up to view the full content.

View Full Document Right Arrow Icon
This is the end of the preview. Sign up to access the rest of the document.

Unformatted text preview: ø5 ød ø1 ' .ø ùø 6( / .8 // $1 C ,0 STANDART 6$ ' (& ( PROGRAMLAMA DİLİ Fedon Kadifeli A. C. Cem Say M. Ufuk Çağlayan 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' Özgün metin © 1990, 1988 M. U. Çağlayan, F. Kadifeli ve A. C. C. Say. Genişletilmiş Türkçe baskı © 2000, 1993 F. Kadifeli, A. C. C. Say ve M. U. Çağlayan. ,0 Her hakkı mahfuzdur. Bu yayının hiçbir bölümü, yazarların izni olmadan fotokopi, teksir veya başka bir yolla çoğaltılamaz, saklanamaz veya yayınlanamaz. Kitabın İngilizcesi ilk defa Türkiye’de 1990 Ağustos’unda yayınlanmıştır. $1 Türkçeye uyarlayan ve güncelleyen Fedon Kadifeli. // Apple, Macintosh, MacWrite, MacDraw ve MacPaint, Apple Computer, Inc.’ın onaylı markalarıdır. Courier, Smith-Corona Corporation’ın onaylı bir markasıdır. .8 IBM, International Business Machines Corp.’ın onaylı bir markasıdır. Microsoft, MS, MS-DOS, CodeView, QuickC ve Word, Microsoft Corp.’ın onaylı markalarıdır. OS/2, Microsoft’a lisanslı onaylı bir markadır. .ø ùø 6( / PDP, Digital Equipment Corp.’ın ticari bir markasıdır. Times ve Times Roman, Linotype AG ve/veya şubelerinin onaylı markalarıdır. UNIX, AT&T Bell Laboratories’in onaylı bir markasıdır. 6$ ' (& ( Windows, Microsoft QuickBasic ve Visual C++, Microsoft Corp.’ın ticari markalarıdır. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 Ailelerimize ød ø1 ' ø5 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 ÖNSÖZ .8 C programlama dili, günümüzde en yaygın kullanılan dillerden biridir. C dili, COBOL, FORTRAN, PL/I gibi eski programlama dilleri grubuna dahil edilemeyeceği gibi, Ada, Modula-2 gibi yeni sayılabilecek dil grubuna da girmez. .ø ùø 6( / C dili, klasik programlama dilleri kavramlarının, yeni, basit ve kolay kullanılır bir şekilde sağlandığı pratik bir dildir. C’nin popülaritesi daha çok UNIX’inki ile ilişkilidir, çünkü C, ilk olarak, UNIX dünyasının programlama dili olarak ortaya çıkmıştır. Bu popülarite, kişisel bilgisayarların çoğalması ve bunlar üzerindeki güçlü derleyici ile programlama ortamlarının kullanılabilir hale gelmesinden sonra daha çok artmıştır. Bu ders kitabı, programlama dilleri üzerine Türkiye’de hazırlanan ders kitapları açığını kapatma amacını gütmektedir. Bilgisayar sistemlerine giriş, sistem programlama, sistem yazılımı ve işletim sistemleri gibi, C dilinin programlama projeleri geliştirilmesinde öğretildiği ve kullanıldığı dersler için tasarlanmıştır. (& ( Kitap, üniversite birinci ve ikinci sınıfında okuyan öğrenciler için hedeflenmiştir, ancak daha yüksek düzeyde de bir başvuru kitabı olarak kullanılabilir. Bu kitabı okuyacakların, en az bir yapısal programlama dilini—örneğin Pascal, QuickBasic veya COBOL—bilmeleri ve veri yapıları konusunda temel bilgilere sahip olmaları beklenmektedir. Bu kitap, özellikle yazılım geliştirme projelerinde C dilini kullanmayı düşündükleri için, programlama dili bilgilerini genişletmek isteyen bilgi işlem uzmanları gibi kişilerin kendi başlarına okuyabilecekleri şekilde de hazırlanmıştır. 6$ ' Bu ders kitabı, C programlama dilinin bütün yönlerini kapsaması açısından tamdır. Önemli miktarda örnek program ve alıştırmalar verilmiştir. Okuyucuların, en azından bir IBM kişisel bilgisayarını veya uyumlusunu ve Microsoft C Derleyicisi Uyarlama 5.00 veya daha yukarısını kullanabilecekleri beklenmektedir. Ancak, ekler dışında, kitapta verilen bilgiler değişik C programlama ortamları için de geçerlidir. Bu kitabın Boğaziçi Üniversitesi Yayınları arasında İngilizce olarak yapılan ilk basımı halen Boğaziçi Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü’nde İşletim Sistemleri dersinde yardımcı ders kitabı olarak kullanılmaktadır. Kitap şu anda tamamen vii ÖNSÖZ ø5 viii ød ø1 ' güncelleştirilmiştir ve ANSI Standardının tüm özelliklerini kapsamaya çalışmaktadır. Bu kitap sayesinde, yeni C derleyicileri tarafından desteklenen, Standart C’nin hem yeni hem de eski C programcıları tarafından kullanılmaya başlanacağını umuyoruz. Bu kitabın hazırlanması ve yayınlanmasında değerli önerileri, düzeltmeleri, destekleri ve katkıları olan Rasim Mahmutoğulları, Sema Akgün, Oğuz Sinanoğlu, Ülkü Karadağ, Ahmet Demirhan, Mustafa Elbir, Hasan Gültekin, Nezihe Bahar ve adını sayamayacağımız daha birçok kişiye teşekkürlerimizi borç biliriz. ,0 Yük. Müh. F. Kadifeli Y. Doç. Dr. A. C. C. Say Doç. Dr. M. U. Çağlayan 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 İstanbul Ekim 1993 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 İÇİNDEKİLER .8 ÖNSÖZ ............................................................................................................................vii İÇİNDEKİLER ................................................................................................................ix .ø ùø 6( / ŞEKİLLER VE ÇİZELGELER LİSTESİ .................................................................... xv BÖLÜM 0: GİRİŞ ............................................................................................................ 1 0.1. C Dilinin Kısa Bir Tarihi ...................................................................................... 1 0.2. C Dilinin Üstünlükleri .......................................................................................... 2 0.3. Kullanılan Sistem.................................................................................................. 3 0.4. Kitabın Yapısı Ve Kullanılan Kurallar ................................................................. 4 Problemler ................................................................................................................... 4 (& ( BÖLÜM 1: TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ ................................... 5 1.1. Açıklamalar, Tanıtıcı Sözcükler Ve Anahtar Sözcükler ....................................... 5 1.2. Değişmezler .......................................................................................................... 7 6$ ' 1.3. Temel Veri Tipleri Ve Tanımlar........................................................................... 9 1.4. #define Ve #include Önişlemci Emirleri ............................................................ 12 1.5. İşleçler, İfadeler Ve Atama Deyimleri................................................................ 13 1.6. Tip Dönüşümü Ve Kalıplar ................................................................................ 16 ix İÇİNDEKİLER ø5 x ød ø1 ' 1.7. Basit Girdi/Çıktı ................................................................................................. 17 1.8. C Deyimleri Ve Program Gövdesi...................................................................... 21 1.9. Bir C Programı Nasıl İşletilir.............................................................................. 22 1.10. Örnek Programlar ............................................................................................. 24 Problemler ................................................................................................................. 26 ,0 BÖLÜM 2: DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI........................................................ 29 2.1. C Dilinin Deyimleri ............................................................................................ 29 $1 2.2. Bağıntısal Ve Mantıksal İşleçler......................................................................... 30 2.3. Doğruluk-Değerli İfadeler .................................................................................. 32 // 2.4. if Deyimi Ve Koşullu İşleç ................................................................................. 33 2.5. while Deyimi ...................................................................................................... 35 .8 2.6. do Deyimi ........................................................................................................... 36 2.7. for Deyimi Ve Virgül İşleci ................................................................................ 37 2.8. continue Deyimi.................................................................................................. 38 2.9. break Deyimi ...................................................................................................... 39 .ø ùø 6( / 2.10. goto Deyimi Ve Etiketler.................................................................................. 39 2.11. switch Deyimi................................................................................................... 40 2.12. Bir Örnek—Sayı Sıralama ................................................................................ 42 Problemler ................................................................................................................. 43 BÖLÜM 3: GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME......................................................... 45 3.1. Gösterge Değişkenleri Ve İşlemleri.................................................................... 45 (& ( 3.1.1. & Ve * İşleçleri ............................................................................................... 46 3.1.2. Gösterge Değişkenleri Bildirimleri.................................................................. 47 3.1.3. Gösterge Aritmetiği ......................................................................................... 47 3.2. Göstergeler Ve Diziler........................................................................................ 49 6$ ' 3.3. Karakter Dizileri................................................................................................. 51 3.4. Bitsel İşleçler ...................................................................................................... 53 3.5. İşleç Önceliği Ve Birleşme................................................................................. 57 Problemler ................................................................................................................. 58 xi ø5 İÇİNDEKİLER ød ø1 ' BÖLÜM 4: FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI .......................................... 59 4.1. Fonksiyon Tanımlama ........................................................................................ 60 4.2. Fonksiyon Çağrıları ............................................................................................ 62 4.2.1. Değer İle Çağrı ................................................................................................ 64 4.2.2. Referans İle Çağrı ............................................................................................ 65 ,0 4.2.3. main Fonksiyonunun Parametreleri ................................................................. 67 4.3. Bellek Sınıfları.................................................................................................... 69 $1 4.3.1. auto Değişkenler .............................................................................................. 70 4.3.2. register Değişkenler ......................................................................................... 70 4.3.3. static Değişkenler Ve Fonksiyonlar ................................................................. 71 // 4.3.4. Fonksiyonlar Ve extern Değişkenler................................................................ 72 4.3.5. İlkleme............................................................................................................. 73 .8 4.4. Özçağrı ............................................................................................................... 75 4.5. Fonksiyonlara Göstergeler.................................................................................. 78 4.6. Bir Örnek—8 Vezir Problemi............................................................................. 80 .ø ùø 6( / Problemler ................................................................................................................. 84 BÖLÜM 5: TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI....................................... 87 5.1. Sayım Tipleri ...................................................................................................... 87 5.2. Yapılar ................................................................................................................ 89 5.3. Yeni Tip Tanımlama........................................................................................... 92 5.4. sizeof İşleci......................................................................................................... 94 5.5. Birlikler .............................................................................................................. 95 (& ( 5.6. Alanlar ................................................................................................................ 96 5.7. Bellek Ayırma..................................................................................................... 98 5.8. Karmaşık Tipler.................................................................................................. 98 5.8.1. Dizi Dizileri..................................................................................................... 99 6$ ' 5.8.2. Dizilere Göstergeler....................................................................................... 100 5.8.3. Gösterge Dizileri ........................................................................................... 101 5.8.4. Göstergelere Göstergeler ............................................................................... 102 5.9. Bir Örnek—Dosya Sıralama............................................................................. 103 İÇİNDEKİLER ø5 xii ød ø1 ' Problemler ............................................................................................................... 107 BÖLÜM 6: ÖNİŞLEMCİ ............................................................................................ 109 6.1. #define Ve #undef Emirleri .............................................................................. 110 6.2. #include Emri ................................................................................................... 112 6.3. Koşullu Derleme............................................................................................... 113 ,0 6.4. Diğer Emirler.................................................................................................... 115 6.5. Önceden Tanımlanmış İsimler .......................................................................... 115 $1 6.6. Bir Örnek—ctype.h Başlık Dosyası .................................................................. 116 Problemler ............................................................................................................... 117 // BÖLÜM 7: DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI ............................................................. 119 7.1. Dosya Esasları .................................................................................................. 119 .8 7.2. Dosya Erişimi—Başka Yöntemler.................................................................... 121 7.3. Rastgele Erişim................................................................................................. 123 7.4. Dosyalarla İlgili Başka Bilgiler ........................................................................ 124 .ø ùø 6( / 7.5. Sistem İle İlgili Fonksiyonlar............................................................................ 125 7.6. Dosya Tanımlayıcıları Ve İlgili Fonksiyonlar .................................................. 126 7.7. Bir Örnek—Öğrenci Veritabanı ....................................................................... 128 Problemler ............................................................................................................... 132 EK A: KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ ........................................................... 135 EK B: MICROSOFT C DERLEYİCİSİ HAKKINDA TEMEL BİLGİLER.......... 145 (& ( B.1. Bellek Modelleri .............................................................................................. 145 B.1. QC Kütüphanesi............................................................................................... 146 B.3. CL Eniyileştirici Derleyicisi............................................................................. 147 6$ ' EK C: MICROSOFT CODEVIEW HATA DÜZELTİCİSİNE GENEL BİR BAKIŞ .................................................................................................................... 151 EK D: MICROSOFT LIB VE NMAKE YARDIMCI PROGRAMLARINA GENEL BİR BAKIŞ .............................................................................................. 155 xiii ø5 İÇİNDEKİLER ød ø1 ' D.1. LIB Yardımcı Programı ................................................................................... 155 D.2. NMAKE Yardımcı Programı ........................................................................... 156 EK E: DİLLERARASI ÇAĞRILAR .......................................................................... 159 E.1. Birleştirici İle Bağlayıcının Kullanılması ......................................................... 159 E.2. Satıriçi Birleştiricisinin Kullanılması ............................................................... 162 ,0 E.3. Bir Örnek—Disket Saklama............................................................................. 163 $1 EK F: STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ ..................................................................................................... 169 F.1. C Dünyanın Her Yerinde—Yöreler.................................................................. 169 // F.2. Geniş Karakterler Ve Çokbaytlı Karakterler .................................................... 170 F.3. Üçlü Karakterler ............................................................................................... 170 .8 F.4. Zaman Fonksiyonları ........................................................................................ 171 F.5. Standart Başlık Dosyaları ................................................................................. 173 F.6. Çevirme Sınırları .............................................................................................. 181 .ø ùø 6( / EK G: SEÇİLMİŞ PROBLEMLERE YANITLAR................................................... 183 EK H: TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ.............................................................................................................. 187 H.1. Türkçe-İngilizce Sözlük................................................................................... 187 H.2. İngilizce-Türkçe Sözlük................................................................................... 198 (& ( BİBLİYOGRAFYA ...................................................................................................... 209 6$ ' DİZİN............................................................................................................................. 213 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 ŞEKİLLER VE ÇİZELGELER LİSTESİ .8 ÇİZELGE 2.1 C dilinin deyimleri.....................................................................................30 ÇİZELGE 2.2 C işleç önceliği ve birleşme.......................................................................32 ŞEKİL 2.1 while ve do deyimleri için akış çizenekleri..................................................... 36 .ø ùø 6( / ÇİZELGE 3.1 C işleç önceliği ve birleşme.......................................................................57 ŞEKİL 4.1 main fonksiyonuna geçirilen komut satırı argümanları ................................... 69 6$ ' (& ( ŞEKİL 5.1 Bir örnek ikili ağaç ....................................................................................... 104 xv 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 BÖLÜM 0: GİRİŞ /* Ilk program */ #include <stdio.h> .ø ùø 6( / .8 void main (void) { int kar; if ((kar=getchar())!='\n') main(); putchar(kar); } Eğer bir C programının nasıl göründüğünü merak ettiyseniz, yukarıda, “yararlı ve anlamlı” bir iş yapan tam bir C programının durduğunu öğrenmek sizi şaşırtabilir. Bir C derleyiciniz varsa ve nasıl kullanacağınızı biliyorsanız, bu programı yazın, derleyin ve çalıştırın. Fakat önce, programın ne yapabileceği konusunda çılgın tahminlerde bulunmaktan da çekinmeyin. ... (& ( Eğer tahmininiz doğru çıkmadıysa, üzülmeyin. Bu, sadece C hakkında ilginizi çekmek içindi ve umarız öyle oldu! Bu basit gibi görünen, ancak C’nin birtakım ileri özelliklerini kullanan programı, kitabın yarısını bitirinceye kadar anlamanızı beklemiyoruz ve bu kitabı bitirdiğinizde çok daha karmaşık programları bile anlayabileceğinizi ve yazabileceğinizi bekliyoruz. 6$ ' 0.1. C Dilinin Kısa Bir Tarihi UNIX işletim sistemi ile C programlama dili birbirleriyle yakından ilişkilidir. Tarihleri 70’lerin başında başlar. İlginç olan şey de, AT&T Bell Laboratuvarları’ndan Ken Thompson tarafından yazılan bir bilgisayar oyun programından kaynaklanmalarıdır. 1 GİRİŞ BÖLÜM 0 ø5 2 $1 ,0 ød ø1 ' Thompson, programını bir PDP-7 bilgisayarına uyarlamak istediğinde, bu küçük makina hakkında çok şey öğrendi, ancak işletim sistemini pek beğenmedi. Bunun üzerine, o zamanlar daha büyük bir makinada kullanılan MULTICS işletim sisteminin basitleştirilmiş ve değiştirilmiş bir uyarlamasını yazmaya karar verdi. Daha sonra, Dennis M. Ritchie de ona katıldı ve Brian W. Kernighan tarafından UNICS (Uniplexed Information and Computing Service—Birleştirilmiş Bilgi ve Hesaplama Hizmeti) adı verilen işletim sisteminin ilk uyarlaması doğdu. Bu üç kişi C ve UNIX’in tarihinde en önemli rolü oynadılar. Başlangıçta, Thompson, daha önceleri 1967 civarında geliştirilen BCPL adlı “tipsiz” dilden de büyük ölçüde etkilenerek B dilini tasarımladı. Bundan sonra, Ritchie UNIX’i daha kolay bir şekilde yazma amacıyla C adında yeni bir dil tasarımladı. 1973 yılında ise Ritchie ve Thompson C’yi kullanarak UNIX’i yeni baştan yazdılar. Sonuç o kadar iyiydi ki, 1983’te ACM’in Turing Ödülü’nü almaya hak kazandılar. .ø ùø 6( / .8 // O zamandan beri, C çok değişmedi. Dilde yapılan bazı küçük genişletmeler, Dennis M. Ritchie tarafından hazırlanan The C Programming Language—Reference Manual (C Programlama Dili—Başvuru Elkitabı) adlı, 1983 basımlı, Bell Laboratuvarları yayınında anlatılmaktadır. ANSI’nin (American National Standards Institute—Amerikan Ulusal Standartlar Enstitüsü) X3J11 komitesi tarafından 1988 Ekim’inde sunulan, C Standardının son taslağı bu değişiklikleri resmileştirmekte ve kendi başına yenilerini eklemektedir. Yapılan düzenlemelerle, birtakım programcı hatalarını azaltmak için derleyici kontrolleri artırılmış ve dile yararlı birkaç özellik daha katılmıştır. Ancak, tasarımcılarının felsefesine aykırı olduğu için dilin daha fazla genişletilmesi beklenmemelidir. Bunun yerine, bu dilden yeni diller ortaya çıkmaktadır. Bir örnek, C++’dır. Bu dil, nesneye yönelik programlama ve veri soyutlama teknikleri sağlarken, Standart C ile uyumlu kalmaya çaba göstermektedir. Bu özellikleri, dili daha kapsamlı bir uygulama programlama dili yapmaktadır. Yakın zamanda ise C++’nın C’nin yerini alması beklenmektedir, ancak yine de C++ öğrenecek birisinin önce Standart C’yi bilmesi gerekmektedir. 0.2. C Dilinin Üstünlükleri (& ( Önceki kısımdan, C’nin pratik gereksinmelerden ortaya çıktığı sonucuna varabiliriz; yani belirli bir sistem için yapay hazırlanmış bir dil değildir. C, birleştirici dilinin sorunlarını kısmen çözmek için, düşük düzeyli programlamayı destekleyici kolaylıkları olan yüksek düzeyli bir dil olarak tasarımlanmıştır. Örneğin, dilde girdi/çıktı deyimleri yoktur. Kullanıcı, girdi/çıktı yapmak için “getchar” ve “putchar” gibi bazı fonksiyonları çağırır. Derleyici bu fonksiyonların anlamı hakkında hiçbir şey bilmez. Sadece, C kütüphanesinde tanımlı olan bu fonksiyonlara çağrılar üretir. Bu da, iyi bir kütüphanenin C’ye çok şey kazandıracağı anlamına gelir. 6$ ' C’nin diğer dillere göre bazı avantajları vardır. Bunlar aşağıda özetlenmektedir: C, kısa, özlü, verimli, esnek ve ifadeli bir dildir. Az sayıda anahtar sözcüğe sahiptir, fakat doğru kontrol yapıları, güçlü işleçleri (diğer adıyla, işlem operatörleri) ve kolayca birleştirilen veri tipleri vardır. Bu da, dili öğrenmenin ve bir C derleyicisinin yazılmasının kolay olduğu ve bu dilde yazılan programların kısa, fakat bazen izlemesi zor olduğu GİRİŞ 3 ø5 BÖLÜM 0 ød ø1 ' anlamına gelir. Bazı işleçler diğer dillerde yoktur, fakat bunlar kolayca makine diline çevrilebilirler, bu da C dilinde yazılan programların diğer dillerde yazılanlara göre daha verimli çalışmalarının nedenini açıklar. Bundan dolayı, bazı sistemlerde C, birleştirici dilinin yerini almıştır. $1 ,0 C, popüler bir işletim sistemi olan UNIX’in temel dilidir. Bu da, en azından bu işletim sisteminde, bu dili vazgeçilmez kılmaktadır. Buna rağmen, C başka sistemlerde de kullanılmaya başlanmıştır ve, taşınabilme özelliğinden dolayı, bir sistem için yazılmış programlar kolayca başka sistemlere de aktarılabilmekte ve orada bazı ufak tefek değişikliklerden sonra derlenip doğru bir şekilde çalıştırılabilmektedir. Bu durum dilin amaçlarından biridir: programcının makine bağımlılıklarını bir tarafta ayırması ve gereksinim duyduğunda programı yeni ortamlara kolayca uyarlayabilmesi. C önişlemcisi bu konuda önemli bir rol üstlenmektedir. .8 // C modüler programlamayı teşvik etmektedir. Diğer çağdaş programlama dilleri kadar yaygın olmamasına rağmen, programcının bunu sağlaması için bazı seçimler sunar. Çeşitli bellek sınıfları çeşitli düzeylerde gizlilik ve modülarite sağlar. Dildeki tek modül yapısı olan fonksiyon tanımı için C tek bir düzeye izin verir; bütün fonksiyonlar dışsaldır. Programcı, kolayca, kullanıcı tarafından tanımlanmış kaynak veya amaç kütüphaneleri yaratabilir ve bu yolla çok büyük programlar hazırlayabilir. .ø ùø 6( / C’nin dezavantajları da vardır. C dilinde yazılan programların izlenmesi bir miktar zor olabilir, çünkü zengin işleç kümesi program okunaklılığını azaltır. C katı-tiplenmiş bir dil değildir; bir dizinin sınırları dışında indisleme yapmaya çalışmak gibi, bazı programcı hataları için yürütme zamanı desteği sağlamaz; bazı durumlarda, derleyici, ifadeler içindeki alt-ifadelerin veya argüman listeleri içindeki ifadelerin hesaplanma sıralarını değiştirebilir; aynı simgelerin birden fazla amaca hizmet etmesi bazı programlama hatalarına yol açabilir—eşitlik testi ve atama işleçlerinin karıştırılması gibi; bazı yapılar— örneğin switch deyimi—daha iyi tasarlanabilirdi. Bu sorunların bazıları, C’nin ANSI Standardını izleyen bazı yeni derleyicilerde iyileştirilmiştir. Ayrıca, C’ye dayanarak geliştirilen C++ dili, bazı sorunları çözmüş ve birçok yeni özellikler katmıştır. Gerçek bir C programcısının, C’nin dezavantajları ile birlikte yaşamayı öğrenmesi gerektiğine inanıyoruz. (& ( 0.3. Kullanılan Sistem 6$ ' C “taşınabilir bir dil” olmasına rağmen—ki, bu da, belirli bir sistem için yazılmış olan bir C programının başka bir sisteme aktarıldığında orada başarılı bir şekilde derlenip yürütülebileceği anlamına gelir—sistemler arasında bazı farklılıklar olabilmektedir. Bu kitapta verilen program veya program parçaları Microsoft QuickC Uyarlama 1.01 (1988), Microsoft C Derleyicisi Uyarlama 5.00 (1987) ve Microsoft C/C++ Eniyileştirici Derleyicisi Uyarlama 8.00 (1993) kullanılarak denenmiştir. Kullandığımız işletim sistemi IBM uyumlu bir PC’de çalışan MS-DOS Uyarlama 5.00 (1991) veya daha yukarısıdır. Bir sonraki bölümde bu ortamların nasıl kullanılabileceği konusunda daha detaylı bazı bilgiler verilmiştir. Ayrıca Ek B’ye bakınız. BÖLÜM 0 0.4. Kitabın Yapısı Ve Kullanılan Kurallar ø5 GİRİŞ ød ø1 ' 4 $1 ,0 Bu kitabın İngilizce olan ilk uyarlaması bir Apple Macintosh Plus’ta Word ve MacDraw isimli yazılımlar kullanılarak hazırlanmıştır. Kitap en son olarak, IBM uyumlu bir PC’de çalışan Windows için Word Uyarlama 2.0c kullanılarak güncelleştirilmiş ve Türkçe baskıya hazır hale getirilmiştir. Temel yazı tipi Times Roman’dır. Sözdizimsel gösterimde, sözdizimsel sınıflar italik yazı stili ile gösterilmiştir. İsteğe bağlı bölümler, arkalarında satır altına yazılan opt simgesiyle gösterilmiştir. Program bölümleri, ekran veya yazıcı çıktısına benzetilmek için, Courier yazı tipiyle yazılmıştır. C anahtar sözcükleri koyu, program açıklamaları ise italik ile yazılmıştır. Bilgisayar girdi/çıktısı da Courier yazı tipiyle gösterilmiştir; çıktı, girdiden ayırt edilmesi için, alt çizgili yazılmıştır. .ø ùø 6( / .8 // Kitabın geri kalan kısmında 7 bölüm, 8 ek ve C programlama diliyle ilgili bazı kaynakların liste halinde verildiği bir bibliyografya vardır. Bölüm 1’de dile bir giriş yapılmakta ve çok basit programlar yazmak için gerekli olan genel bilgiler verilmektedir. Bölüm 2, C dilindeki kontrol deyimlerini ve doğruluk-değerli, yani mantıksal, ifadeleri anlatmaktadır. Bölüm 3 göstergeler ve bit işlemleri hakkındadır. Bölüm 4’te fonksiyonlar ve değişkenlerle fonksiyonlara uygulanabilecek çeşitli bellek sınıfları anlatılmaktadır. Bölüm 5, karmaşık veri yapıları tanımlamada anahtar olan, bütün türetilmiş veri tiplerini kapsamaktadır. Bölüm 6, C önişlemcisine ayrılmıştır ve bütün önişlemci emirlerini anlatmaktadır. Bölüm 7’de, diğer bazı fonksiyonlarla beraber, Standart C kütüphanelerinde tipik olarak rastlanan girdi/çıktı işlemleri anlatılmaktadır. Ekler ise Microsoft C Derleyicisi ve çevresinin bazı özelliklerini anlatmakta, bazı problemlerin yanıtlarını vermekte ve kitapta kullanılan terimlerin İngilizce karşılıklarını bulmak için bir Türkçe-İngilizce ve İngilizce-Türkçe terimler sözlüğü içermektedir. Kitapta, olanaklar dahilinde, yaygın olarak kullanılan Türkçe terimler tercih edildiği için, İngilizce bilgisayar terimleri hakkında bilgi sahibi olan okuyucu, bu kitapta kullanılan Türkçe terimleri anlamak için sık sık Ek H’de verilen bu sözlüklere başvuracaktır. Problemler Bu bölümün başında verilen programı sisteminizde çalıştırın. Eğer herhangi bir zorlukla karşılaşırsanız sisteminizin yardım özellikleri, elkitapları veya deneyimli programcılara başvurun. Bu programı çalıştırmak için kaç komuta gereksiniminiz var? (& ( 1. Bir önceki alıştırmadaki programı tekrar yazın (veya değiştirin), fakat bu kez, iki satırı, tek satırda, arada bir boşluk karakteri bırakarak yazın. # ile başlayan satırın arkasına bir şey yazmamaya dikkat edin. Derleyicinin aynı şekilde kabul etmesi gerekir. Şimdi, program içinde, rastgele yerlere boşluklar, satır başları veya duraklar (tab) ekleyin. Derlerken ortaya çıkacak hata mesajları varsa, bunları anlamaya ve düzeltmeye çalışın. 6$ ' 2. ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 BÖLÜM 1: TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ .ø ùø 6( / .8 Şimdi, C dilinin temel yapı taşlarını anlatıp, birtakım temel programlama kavramlarının C dilinde nasıl gerçekleştirildiğini göstereceğiz. Bu bölümün amacı, mümkün olduğu kadar çabuk, basit C programları yazmak ve çalıştırmak için gerekli olan bilginin okuyucuya kazandırılmasıdır. Okuyucunun zaten en az bir programlama dilini bildiği farz edildiği için, burada bahsedilecek olan temel programlama kavramları detaylı olarak açıklanmayacaktır. Bir sonraki bölümden başlayarak, bu kavramlar C dilinin genel çerçevesi içinde ele alınarak derinlemesine açıklamalar verilecektir. 1.1. Açıklamalar, Tanıtıcı Sözcükler Ve Anahtar Sözcükler Açıklamalar (& ( Bölü-yıldız (/*) ile ondan sonraki ilk yıldız-bölü (*/) arasında bulunan herhangi bir karakter dizisi bir program açıklamasıdır ve derleyici açısından bir boşluğa eşdeğer olarak kabul edilir. Bir açıklama grubunun şöyle yazılması önerilmektedir: 6$ ' /* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *\ * * * Buyuk bir aciklama obegi... * * * \* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * */ veya /* Daha kucuk bir aciklama obegi... */ 5 TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ BÖLÜM 1 ø5 6 ød ø1 ' Program açıklamaları bu kitapta italik olarak yazılmış ve sistemler arasındaki uyumsuzluklardan kaçınmak için Türkçe karakterler kullanılmamıştır. Tanıtıcı Sözcükler Değişkenler, deyim etiketleri, tip isimleri, fonksiyon isimleri gibi, programcı tarafından oluşturulan bütün nesneleri isimlendirmek için tanıtıcı sözcükler, bir diğer adıyla, program isimleri kullanılır. Tanıtıcı sözcükler için şu kurallar geçerlidir: ,0 Herhangi bir sayıda karakterlerden oluşur, ancak ilk 31 karakter dikkate alınır. İlk karakter bir harf veya altçizgi (_) olmalıdır. Geri kalan bütün karakterler bir harf, rakam veya altçizgi olabilir. $1 1. 2. 3. Anahtar Sözcükler .8 // Örnek olarak, A12, a12, sayfa_basi değişken ismi olarak kullanılabilir. Küçük ve büyük harflerin farklı olduğuna dikkat ediniz, yani A12 ile a12 farklı tanıtıcı sözcüklerdir. Ancak, bazı ortamlarda küçük büyük harf ayırımı yapılmayabilir. Bundan dolayı, aynı program içinde, harf ayrımı dışında, birbirine benzeyen iki farklı isim kullanmaktan kaçının. Ayrıca, bir tanıtıcı sözcükte, ilk karakter olarak altçizgiden kaçınılması önerilir, çünkü bu tip isimler derleyiciye özgü bazı anahtar sözcükler veya diğer isimler için kullanılmaktadır. .ø ùø 6( / C dilinde 32 adet anahtar sözcük vardır; hepsi küçük harfle yazılır. Anahtar sözcükler tanıtıcı sözcük olarak kullanılamazlar; kendilerine özgü kullanım alanları vardır. C dilindeki bütün anahtar sözcüklerin sınıflandırılmış bir listesi aşağıda verilmiştir. Program içinde kullanacağınız isimlerin aşağıdaki listede olmamasına dikkat edin. 6$ ' (& ( veri tipi char const double enum float int long short signed struct union unsigned void volatile bellek sınıfı auto extern register static typedef deyim break case continue default do else for goto if return switch while işleç sizeof Kullanılan makine ve derleyiciye bağlı olarak, C dilinin özel durumundan dolayı başka anahtar sözcükler de olabilir. Bunlar genelde altçizgi karakteriyle başlarlar. TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ 7 ø5 BÖLÜM 1 ød ø1 ' 1.2. Değişmezler C dilinde, tamsayı, kayan noktalı, yani gerçek sayı, karakter ve karakter dizisi değişmezleri bulunur. Tamsayı Değişmezleri $1 ondalık 123 sekizli 123 = ondalık 83 geçersiz bir sayı onaltılı 123 = ondalık 291 onaltılı FF = ondalık 255 // 123 0123 083 0x123 0XFF ,0 Tamsayı değişmezleri, program içinde, ondalık, sekizli veya onaltılı sayılar şeklinde belirtilebilirler ve derleyicinin tipine göre, 16 bit veya 32 bit şeklinde saklanırlar. Aşağıdaki örneklerde bazı tamsayı değişmezleri görülmektedir: .8 Sayının önündeki bir sıfır rakamının, geri kalan rakamların sekizli (yani, 0-7) ve sayı önündeki bir sıfırla onun arkasından gelen küçük veya büyük x harfinin, geri kalan rakamların onaltılı (yani, 0-9, A-F veya a-f) olması gerektiğini gösterdiğine dikkat edin. Sayının program içindeki gösterimi ne olursa olsun, makine içinde her zaman bitler halinde ikili sistemde saklanır; ancak bu durum genelde programcıyı ilgilendirmez. .ø ùø 6( / Bir tamsayı değişmezi, eğer değeri 16 bite sığıyorsa, kısa formda (16 bit) saklanır, aksi takdirde uzun formda (32 bit) saklanır. Tamsayı bir değişmezin uzun formda saklanmasını zorlamak için değişmezin arkasına l veya L harfi eklenmelidir. 1 sayısı ile karıştırılmaması için, küçük l yerine büyük L harfinin kullanılması önerilir. (& ( 123 123l 123L 077 077L 0xFFFF 0xFFFFL 0xFFFFF 16 bitte saklanır 32 bitte saklanır 32 bitte saklanır 000077 şeklinde, 16 bitte saklanır 0...077 şeklinde, 32 bitte saklanır 16 bitte saklanır 0000FFFF şeklinde, 32 bitte saklanır 000FFFFF şeklinde, 32 bitte saklanır 6$ ' Bir sekizli veya onaltılı tamsayı değişmezi, daha büyük bir bellek alanına yerleştirildiği zaman, soluna sıfır konur. Yani böyle değişmezlerin işaretsiz olduğu varsayılır. Ondalıklı bir tamsayı değişmezinin işaretsiz olarak işlem görmesini sağlamak için arkasına u veya U eki konulmalıdır, örneğin 65000U. Kayan Noktalı Sayı Değişmezleri Kayan noktalı sayı değişmezleri ya tamsayı ile kesir kısmı arasına nokta konarak yada bilimsel gösterimde belirtilirler. İkinci yöntem, genelde, çok büyük veya çok küçük sayılar için kullanılır. Aşağıda bazı örnekler vardır: 1.123 1.23E20 1.23e20 123E18 1.23E-20 BÖLÜM 1 ø5 TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ 20 ød ø1 ' 8 = 1.23×10 20 = 1.23×10 (büyük veya küçük harf olabilir) 20 = 1.23×10 -20 = 1.23×10 ,0 Değişmezin içinde herhangi bir boşluğun olmaması gerektiğine dikkat edin. Normalde, kayan noktalı değişmezler 8 baytta, yani double (çift) duyarlıkta, saklanır. Eğer kayan noktalı değişmezde f veya F eki bulunuyorsa, o zaman 4 baytta, yani tek duyarlıkta; eğer l veya L eki kulanılırsa, o zaman long double (uzun çift veya dörtlü) duyarlıkta saklanır. $1 Karakter Değişmezleri .8 yeni satır geri alma satırbaşı durak (tab) sayfa ilerletme dikey durak zil tek tırnak çift tırnak soru işareti ters bölü sekizli kodu ddd olan karakter onaltılı kodu hhh olan karakter (Ek A’ya bakınız) .ø ùø 6( / \n \b \r \t \f \v \a \' \" \? \\ \ddd \xhhh // Bir karakter değişmezi, 'A', 'a', '%' gibi tırnak işaretleri arasına konulan tek bir karakter veya tek bir karaktere eşdeğer olan bir kaçış sırasıdır. Bir kaçış sırası bir ters bölü işareti ile bir harf veya rakamlardan oluşur. C dilinde sadece şu kaçış sıraları kullanılır: Ek olarak, aşağıda bazı karakter değişmezleri örnekleri vardır: (& ( '\0' '\'' '\"' '\\' '\101' '\x041' boş karakter bir karakter değişmezi olarak tek tırnak bir karakter değişmezi olarak çift tırnak bir karakter değişmezi olarak ters bölü sekizli kodu 101 olan karakter (ASCII sisteminde 'A' harfi) onaltılı kodu 41 olan karakter (ASCII sisteminde 'A' harfi) 6$ ' Bir karakter değişmezinin tipi int’tir. Karakterler ise tipik olarak bir baytta (8 bit) saklanır ve tamsayı gibi işlem görürler. Ancak signed (işaretli) veya unsigned (işaretsiz) oldukları veya kullanılan kodlama sistemi C Standardında belirtilmemiştir. Bizim sistemimizde, ASCII kodlama sistemi kullanılır (Ek A’ya bakınız). Normal karakterlerin (örneğin, sistemimizdeki 7 bitlik ASCII karakterlerinin) işaretsiz oldukları TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ 9 ø5 BÖLÜM 1 ød ø1 ' garanti edilmiştir. Gerektiğinde, bir karakter değişkeninin işaretli olup olmadığı programcı tarafından açıkça belirtilmelidir. Karakter Dizisi Değişmezleri Bir karakter dizisi değişmezi çift tırnaklar arasında yazılmış herhangi bir sayıda karakter veya yukarıda listesi verilmiş kaçış sırasından oluşur. İşte bazı örnekler. Son örnekteki, yeni satır (\n) ve tek tırnak (\') kaçış sıralarına dikkat edin. $1 ,0 "" boş karakter dizisi "Merhaba" 7 karakterlik bir karakter dizisi "Isminizi girin,\nveya ENTER\'a basin" iki satırdan oluşan bir karakter dizisi .8 // Bir karakter dizisi değişmezi bellekte saklandığı zaman, dizinin sonuna otomatik olarak boş karakter (\0) eklenir; bundan dolayı diziyi saklamak için kullanılan bayt sayısı dizinin uzunluğundan bir fazladır. Bir program içinde, aralarına hiçbir işaret koymadan peşpeşe yazılan karakter dizisi değişmezleri birleştirilir ve tek bir dizi değişmezi olarak alınırlar. Diziler, bazı sistemlerde, salt-okunur belleğe yerleştirilebilirler, bu da onları değiştirilemez kılabilir. Ayrıca, birbirine tıpatıp benzeyen iki veya daha fazla karakter dizisi aynı bellek bölgesinde saklanabilir. Sistemler arasındaki uyumsuzluklardan kaçınmak için, bu kitaptaki karakter dizisi değişmez örneklerinde Türkçe karakterler kullanılmamıştır. .ø ùø 6( / Bir Sonraki Satıra Devam Etme Bir deyim veya karakter dizisi değişmezi programın tek bir satırına sığmıyorsa ve bir sonraki satıra devam etmek gerekiyorsa, satırın sonuna ters bölü (\) işareti konup bir sonraki satıra devam edilebilir. Ayrıca, uzun bir karakter dizisi değişmezi iki satırda iki ayrı karakter dizisi şeklinde de yazılabilir. 1.3. Temel Veri Tipleri Ve Tanımlar (& ( Bir değişken ismi, değişkenin alacağı değerlerin türü ve işlevini yansıtacak şekilde dikkatlice seçilen bir tanıtıcı sözcüktür. Genelde, kalan_gunler veya kalanGunler şeklinde bir değişken ismi x132 gibi bir isme tercih edilmelidir. Değişken isimlerinde büyük harfler yerine küçük harflerin kullanılması alışılagelmiştir. 6$ ' Bir C programında, kullanılmadan önce, tüm değişken ve fonksiyonların tanımı veya bildirimi yapılmalıdır. Temel veri tiplerinin, yani tamsayı, kayan noktalı sayılar ve karakterlerin bildiriminde kullanılan anahtar sözcükler şunlardır: int signed, unsigned short, long float, double char BÖLÜM 1 tamsayı işaretli veya işaretsiz tamsayılar kısa veya uzun tamsayılar tek veya çift duyarlıklı kayan noktalı sayılar karakter ø5 TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ ød ø1 ' 10 Bir tanım, bir tip ismi ile tanımlanmakta olan nesnelerin virgülle ayrılmış listesinden oluşur ve bir noktalı virgül ile sona erer. Aşağıda birkaç örnek tanım gösterilmiştir: $1 ,0 x; x1, y1, z1; d, d1; c; c1, c2, c3; a; a1, a2, a3; u[3]; k[10*20]; // int int long char char float float int float .8 Son iki tanımda, tek boyutlu ve üç elemanlı bir tamsayı dizisi ile tek boyutlu ve 200 elemanlı kayan noktalı sayılardan oluşan bir dizi tanımlanmıştır. Dizinin boyunun derleme esnasında hesaplanabilen değişmez bir ifade olduğuna dikkat edin. Aşağıda görüldüğü gibi, değişkenler tanımlandıkları zaman ilk değerleri de verilebilir: char x x1 x4 c1 = = = = 0; 10, x2 = 20, x3 = 30, 60 * 60; /* ilk deger degismez bir ifadedir */ 'a', c2 = 'z'; .ø ùø 6( / int int Buna ilkleme diyoruz. İlk değer olarak bir ifadenin de yazılabileceğine dikkat edin. Tanımlanan değişkenlerin ilklenmesi iyi bir alışkanlıktır. İsimlendirilmiş değişmezler, yani değerleri değiştirilemeyecek olan değişkenler, const tip niteleyicisi kullanılarak tanımlanırlar: (& ( int const x = 100; char const ys = '\n'; float const a = 123.45; Bu tip değişmez “değişken”lerin const ile tanımlanmasının en azından iki avantajı vardır: Programcı yanlışlıkla bu tip bir değişkene atama yapmaya kalkar veya değerini değiştirebilecek bir şekilde kullanmaya kalkarsa, derleyici onu uyaracaktır. Çok kullanıcılı sistemlerde bu tip değişkenlerin ortak ve değiştirilemez bir bellek kesimine yüklenmesi sağlanabilir. 6$ ' 1. 2. Aynı anda başka bir süreç (program) tarafından kullanılan veya değiştirilebilen değişkenlerin, derleyicinin olası bir eniyileme yapmasını engellemek için, volatile tip TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ 11 ø5 BÖLÜM 1 ød ø1 ' niteleyicisi kullanılarak tanımlanması gerekmektedir. Örneğin, çok kullanıcılı ortamlarda iki değişik süreç tarafından ortak kullanılan bir değişkenin volatile tanımlanması gerekir. $1 ,0 Tanımlanmış bir değişken, bir deyim içinde ismi verilerek anılır. Dizi elemanlarına ulaşmak için çeşitli yollar olmasına rağmen, çoğu zaman dizi isminin arkasına köşeli parantezler içinde indis belirtilerek kullanılırlar. Eleman sayısı BOY olan bir dizi için indisin alabileceği değerler 0’dan BOY-1’e kadar değişir. Yani, yukarıda tanımlanmış olan u tamsayı dizisinin elemanları u[0], u[1] veya u[2] şeklinde kullanılabilir. İndisin her zaman değişmez bir tamsayı olmasına gerek yoktur; genelde bir ifade olur. Yani, u[x+5] geçerli bir kullanımdır. Doğal olarak, eğer “x+5” ifadesinin değeri 0, 1 veya 2 değilse, beklenmeyen sonuçlar elde edilebilir. Bu tip kullanımları kontrol altında tutmak tamamen programcının sorumluluğundadır. // Değişik tiplerde tanımlanmış değişkenler için, mevcut derleyiciler tarafından ayrılan bellek miktarı ile alt ve üst limit değerleri şöyledir: 31 bayt sayısı 1 1 1 2 2 veya 4 4 2 2 veya 4 4 2 2 veya 4 4 4 8 8 veya 10 limitler ? -127..127 0..255 (1) (1) veya (2) (2) (1) (1) veya (2) (2) (3) (3) veya (4) (4) (5) (6) (6) veya (7) 15 .. 2 -1 = -32 768 .. 32 767. (16 bitlik bilgisayarlar için) 31 .. 2 -1 = -2 147 483 648 .. 2 147 483 647. (32 bitlik bilgisayarlar için) (& ( (2) -2 15 .ø ùø 6( / (1) -2 anlamı ? signed char unsigned char signed short int signed int signed long int signed short int signed int signed long int unsigned short int unsigned int unsigned long int ---- .8 tip char --short int long signed short signed signed long unsigned short unsigned unsigned long float double long double 16 (3) 0 .. 2 -1 = 0 .. 65 535. (16 bitlik bilgisayarlar için) 32 (4) 0 .. 2 -1 = 0 .. 4 294 967 295. (32 bitlik bilgisayarlar için) (5) -10 6$ ' (6) -10 38 .. -10 308 -38 .. -10 4932 , 0, 10 -308 -38 , 0, 10 -4932 38 .. 10 . -308 .. 10 -4932 308 . 4932 (7) -10 .. -10 , 0, 10 .. 10 . Not: 16 bitlik bilgisayarlarda veya derleyicilerde (signed veya unsigned) int 16 bittir; 32 bitliklerde ise 32 bittir. TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ BÖLÜM 1 ø5 12 ød ø1 ' Tam sayılar ve kayan noktalı sayılar için her bilgisayarda farklı olabilecek bu özellikler, tam olarak limits.h ve float.h adlı başlık dosyalarında tanımlanmıştır. Birtakım varsayımlar yapmak yerine, bu başlık dosyalarında tanımlanmış bulunan değişmezlerin kullanılması özellikle önerilir. (Başlık dosyaları için bir sonraki kısma ve ayrıca Kısım F.5’e bakınız.) ,0 1.4. #define Ve #include Önişlemci Emirleri $1 Hemen bütün C derleyicileri, özel önişlemci emirlerini tanıyan bir önişlemciyi yapılarında bulundururlar. Önişlemci emirleri, bir bakıma, C derleyicisinin girdisini, yani kaynak kodu, kontrol etmede kullanılır. Bir önişlemci emrinin ilk karakteri her zaman numara işaretidir (#) ve kaynak programda satırın ilk karakteri olmalıdır. Normalde, önişlemci emirlerinin çoğu, kaynak programın başına, bildirimlerden önce yazılır. .8 #define emri şu şekildedir: // C programlarında çokça kullanıldıkları için, bu bölümde sadece #define ve #include önişlemci emirleri anlatılmaktadır. Diğer önişlemci emirlerinin daha detaylı bir anlatımı Bölüm 6’da verilmektedir. #define tanıtıcı_sözcük karakter_dizisi .ø ùø 6( / Bu tür bir #define emri, emirden sonra gelen program deyimlerinde tanıtıcı_sözcük bulunan her yerde, onun yerine karakter_dizisinin konulacağını gösterir. Örneğin, #define XYZ 100 emri, daha sonra, XYZ’nin her rastlandığı yerde 100 konulmasını sağlar. Program içinde kullanılacak değişmezleri tanımlamanın yaygın bir yolu da budur. #define emirleriyle tanımlanan tanıtıcı sözcüklerin büyük harfle yazlması alışılagelmiştir. #include emri ya #include "dosya_adı" yada (& ( #include <dosya_adı> 6$ ' şeklinde olur ve önişlemciye #include satırının yerini, belirtilen dosyanın alacağını gösterir. Eğer dosya_adı çift tırnak içine alınmışsa, o zaman önişlemci, dosyayı kaynak program dosyasının saklandığı altdizinde arar. Eğer dosya_adı açılı parantezler içinde ise, o zaman dosya, böyle #include emirleri için aramaların yapıldığı “standart” altdizin(ler)de aranır. Normalde, bu \include altdizini olur. #include emri, daha önceden hazırlanan, standart veya kullanıcı tarafından tanımlanan dosyalarda saklanan, sık kullanılan veri ve fonksiyon bildirimlerini programa dahil etmede kullanılır. Böyle dosyalara başlık dosyaları adı verilir ve isimleri dosyaadi.h şeklinde olur. 1.5. İşleçler, İfadeler Ve Atama Deyimleri 13 ø5 TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ ød ø1 ' BÖLÜM 1 C dili, sağladığı işleçler (işlem operatörleri) açısından çok zengindir. İşletilebilir C deyimlerinin çoğu bir ifade şeklinde yazılır. Bu ifade belirli kurallara uygun olarak oluşturulmuş bir işlenenler ve işleçler karışımıdır. Diğer programlama dillerine karşılık, C dilinde bir atama bile özel bir çeşit ifadedir. -- // ++ toplama veya tekli artı çıkarma veya olumsuzlama çarpma bölme kalan (5%2 ifadesinin değeri, 5/2’den arta kalan, yani 1’dir. İşlenenler olumlu tamsayılar olmalıdr.) anlamı, işlecin, işlenenin önünde veya arkasında olmasına bağlı olarak değişir; ancak sonuçta işlenenin değeri bir artırılır anlamı, işlecin, işlenenin önünde veya arkasında olmasına bağlı olarak değişir; ancak sonuçta işlenenin değeri bir azaltılır .8 + * / % $1 ,0 Bir ifade içinde, bir işlenen ya bir değişmez, ya bir değişkenin kullanılması, ya bir fonksiyon çağrısı yada başka bir (alt)ifade şeklinde karşımıza çıkar. İşleçler (işlem operatörleri), aritmetik işlemler, atama, bağıntısal ve mantıksal karşılaştırmalar, bit işlemleri, adreslerle ilgili işlemler ve başka işlerde kullanılırlar. C’de kullanılan aritmetik işleçler ve anlamları liste şeklinde aşağıda verilmiştir: .ø ùø 6( / Basit bir atama deyimi şu şekildedir: değişken = ifade; ve ifadenin değerinin hesaplandıktan sonra, değişkenin değerinin buna eşitleneceği anlamına gelir. İfadeden sonraki noktalı virgüle dikkat edin. Bu noktalı virgül deyimi sonuçlandırır. İşte bazı örnekler. Son iki örneğin, aynı anlamı taşıdığına dikkat edin. (& ( a = b + 10; c = d + c * e - f / g + h % j; x = y * sin(z - 3.14); z = u[2] * u[0]; u[1] = -123.45; x = 10; (x) = 10; 6$ ' C dilinde, diğer programlama dillerine karşılık, atamanın kendisi de bir ifadedir, bundan dolayı bir değere sahiptir. Bir atama ifadesinin değeri, değeri hesaplanarak sol taraftaki değişkene atanan ifadenin değeridir. Atama ifadesinin tipi ise soldaki işlenenin tipiyle aynıdır. Bu olgu, C dilinde çok kullanılır. Örneğin, bir ifadenin değeri aynı anda birden fazla değişkene, şu şekilde, atanabilir: a = b = c = 0; TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ BÖLÜM 1 ø5 14 ød ø1 ' c değişkeni 0’ın değerini, b c’nin değerini ve a b’nin değerini alır; böylece bütün değişkenler 0’a eşitlenir. Aşağıda ++ ve -- işleçlerini açıklamak için bazı örnekler verilmiştir: x = ++y; x = y--; Bu şuna Bu şuna Bu şuna Bu şuna $1 x = --y; y’nin değeri önce x’e atanır, sonra da bir artırılır. eşdeğerdir: x = y; y = y+1; y’nin değeri önce bir artırılır, sonra da x’e atanır. eşdeğerdir: y = y+1; x = y; y’nin değeri önce x’e atanır, sonra da bir azaltılır. eşdeğerdir: x = y; y = y-1; y’nin değeri önce bir azaltılır, sonra da x’e atanır. eşdeğerdir: y = y-1; x = y; ,0 x = y++; // ++ ve -- işleçleri yan etkisi olan işleçlerdir, çünkü tek bir atama deyimi ile birden fazla değişkenin değeri değiştirilebilir. Programcıların bu işleçleri karmaşık ifadeler içinde kullanmaları uygun değildir, çünkü böyle bir kullanım nispeten daha zor anlaşılabilir ve hataların daha zor düzeltildiği programların ortaya çıkmasına neden olur. += -= *= /= %= y; y; y; y; y; x’e y eklenir, bu da x = x + (y); anlamına gelir. x’ten y çıkarılır, bu da x = x - (y); anlamına gelir. x y ile çarpılır, bu da x = x * (y); anlamına gelir. x y’ye bölünür, bu da x = x / (y); anlamına gelir. x’e x’in y’e bölümünden arta kalan atanır, bu da x = x % (y); anlamına gelir. .ø ùø 6( / x x x x x .8 Basit atama işleci (=) dışında, atamayı aritmetik işlemlerle birleştiren atama işleçleri de vardır. Bunlar +=, -=, *=, /= ve %=’dır. İşte bazı örnekler: Tabii ki, yukarıdaki deyimlerin herhangi birinde y değişkeninin yerine genel bir ifade konulabilir. Sol taraftaki x değişkeni yerine de bellekteki belli bir konuma karşılık gelen daha karmaşık bir ifade konulabilir; örneğin u[a+b]. Bu durumda bu ifade bir kez hesaplanır. Diğer bazı işlemlerle atamayı birleştiren atama işleçleri daha sonraki bölümlerde tartışılacaktır. Öncelik Ve Birleşme Kuralları (& ( Bir ifade içinde, işleçlerin işlenenleri ya 1. 2. C dili tarafından belirlenmiş bulunan işleçlerin öncelik ve birleşme özelliklerine, yada işlenen ifadelerini parantez içine alarak 6$ ' belirlenir. Parantezler, bir işlecin işlenenlerini, o işlecin önceliğine bağlı olmadan belirtmek veya işleçlerin işlenenlerini daha açıklayıcı olacak şekilde yazmak için kullanılırlar. İkinci neden kolayca anlaşılır ifadeler yazmak için önemlidir, çünkü C dilinde öncelik ve birleşme özellikleri kolayca anımsanamayacak kadar çok işleç bulunmaktadır. TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ 15 ø5 BÖLÜM 1 ød ø1 ' Örneğin a=b+c*d ifadesinde işleçler ve işlenenler şöyledir: işlenenler c ve d b ve (c * d)’nin değeri a ve (b + (c * d))’nin değeri ,0 işleç * + = Eğer ifade $1 a = b + (c * d) şeklinde yazılırsa, işlenenler aynıdır, ancak parantezler işleçlerin işlenenlerini daha açık hale getirirler. // Fakat, ifade a = (b + c) * d şeklinde yazılırsa, işleçler ve işlenenler şöyle olur: işlenenler b ve c (b + c)’nin değeri ve d a ve ((b + c) * d)’nin değeri .8 işleç + * = .ø ùø 6( / Yukarıdaki örneklerden de görülebileceği gibi, bir işlecin öncelik düzeyi işleçlere atanacak olan işlenenlerin sırasını belirlemeye yarar. Daha yüksek önceliği olan bir işlecin işlenenleri daha düşük olan bir işleçten önce atanacaktır. Eğer işleçlerin öncelik düzeyleri aynıysa, o zaman birleşme kuralı işlenenlerin soldan sağa mı yoksa sağdan sola mı atanacağını belirtir. Aşağıdaki çizelgede, şimdiye kadar anlatılmış bulunan işleçlerin öncelik düzeyleri ve birleşme özellikleri verilmiştir: (& ( işleç indisleme +, -, ++, -- tekli *, /, % çarpma +, toplama =, +=, vs atama öncelik en yüksek : : : en düşük birleşme → ← → → ← Burada, “←” sağdan sola ve “→” soldan sağa birleşmeyi gösterir. Örneğin a/b/c ile (a/b)/c aynı anlama gelir ile a=(b=c) aynı anlama gelir 6$ ' ve a=b=c Bir başka örnek olarak c=d+c*e-f/g+h%j TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ BÖLÜM 1 ifadesi c = (((d + (c * e)) - (f / g)) + (h % j)) ød ø1 ' ø5 16 şeklinde, işleçlerin işlenenlerini ve ifadenin anlamını değiştirmeden, parantezlenebilir. Dikkat: Bir işlecin işlenenlerinden hangisinin önce hesaplanacağının belirtilmemiş olduğuna dikkat edin. Örneğin a = ++b - b $1 ,0 ifadesinin değeri, derleyiciye bağlı olarak, ya 0 yada 1 olabilir; bu yüzden bu tür, yan etkisi olan, ifadelerden kaçınılması gerekir. Ayrıca, + ve * gibi, birleşme ve değişme özelliği gösteren işleçlerde, parantezlerin bulunmasına rağmen, birleşme kuralı bazı derleyiciler tarafından dikkate alınmayabilir. Değişmez İfadeler int a[MAXL*5+4]; .8 // Bazı işleçler—örneğin, atama ve ++ ile -- işleçleri dışında, şimdiye kadar öğrenmiş olduğumuz işleçler—değişmezlere (veya değişmez ifadelere) uygulandıklarında değişmez ifadeler oluştururlar. Değişmez ifadelerin avantajı derleme sırasında hesaplanabilmeleridir. Derleyici değişmez ifadenin değerini hesaplayıp yerine değişmez değeri koyar. Değişmez ifadeler bir değişmezin beklendiği yerlerde kullanılabilirler. Örneğin, dizi boyları değişmez olmalıdır, bu durumda .ø ùø 6( / tanımı, eğer MAXL önişlemci tarafından (#define ile) tanımlanmış bir değişmez ise kabul edilebilecek, fakat eğer MAXL bir değişken ise reddedilecektir. Programın anlaşılabilirliğini geliştirebileceği için değişmez ifadelerin kullanımından kaçınmamak gerekir. 1.6. Tip Dönüşümü Ve Kalıplar (& ( Bir işleç, işlenen(ler)ine uygulandığı zaman, belirli bir tipten bir değer oluşturur. Meydana çıkan değerin tipi, işlecin işlenen(ler)ine, işlecin kendisine ve tip dönüşümü kurallarına bağlıdır. Örneğin, x+y ifadesinin değeri hesaplandığı zaman, x ve y tamsayı ise ortaya çıkan değerin tipi de tamsayı olur. C dilinde işleçlerin çoğu, değişik tiplerde işlenenleri kabul ettikleri için genel olma özelliğini taşır. Örneğin, yukarıdaki ifadede eğer y double olsaydı, ortaya çıkacak değer de double tipinde olacaktı. 6$ ' Değişik tipte işlenenlerin bulunduğu ifadelere karışık-tip ifadeler denir. Karışık-tip ifadelerin değerleri hesaplandığında, ara ve/veya sonuç değerlerin tipleri, ya dolaylı olarak otomatik tip dönüşümüyle belirlenir yada açık olarak kalıp kullanılarak kontrol edilir. Değişik tipten iki işlenen varsa, C dili kurallarına göre, otomatik tip dönüşümü uygulanır. Bu kurallar şöyledir: tip long double double float unsigned long long düzey en yüksek : : : : unsigned int : en düşük ød ø1 ' Önce, char ve short olan işlenenleri int’e veya gerekiyorsa unsigned’a dönüştür. Sonra, aşağıdaki listeye uygun bir şekilde, düşük tipten olan işlenenin tipini daha yüksek tipten olanınkine dönüştür: ,0 2. 17 unsigned’ın tüm olası değerlerinin long tarafından içerildiği varsayılırsa $1 1. TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ ø5 BÖLÜM 1 // Tip dönüşümü üzerine birkaç örnek. i, j’nin int, x’in float, d’nin double ve c’nin char olduğunu kabul edin. .8 i = j + x + d; c = c + 'A' - 'a'; İlk ifadede, j float’a dönüştürülür, j+x’in değeri double’a dönüştürülür ve j+x+d’nin değeri double’dan int’e çevrilir. İkinci ifadede, c’deki küçük harfi büyüğe çevirmek için tamsayı aritmetiği kullanılır. .ø ùø 6( / Otomatik tip dönüşümü, programlarda önemli bir hata kaynağı olduğu için, tip dönüşümünün, açıkça kalıplar kullanılarak, kontrol edilmesi önerilir. Bir kalıp, basitçe, ifadenin önüne konulan parantez içine alınmış bir tiptir; yani, (tip) ifade ifadenin tipinin parantez içine alınmış olan tipe dönüştürüleceğini gösterir. Gerçekte, parantez içine alınmış olan tip, ifadenin değerini amaçlanan tipe dönüştüren özel bir işleçtir. Bu işlecin önceliği diğer tekli işleçlerin önceliği ile aynıdır. İşte bazı örnekler. x, y, z’nin float, i, j’nin int olduğunu varsayın. y ve z’nin hesaplanmasındaki farka dikkat edin. = = = = (float) i; (float) (i / j); (float) i / (float) j; (int) (x * (float) j); (& ( x y z i /* int bolme islemi */ /* float bolme islemi */ 6$ ' 1.7. Basit Girdi/Çıktı Girdi ve çıktı deyimleri gerçekte C dilinin bir parçası değildir. Yani, diğer programlama dillerinin tersine, C dilinin içine konmuş girdi/çıktı deyimleri yoktur. Girdi/çıktı işlemleri, her zaman, fonksiyonlar çağrılarak yapılır. Tabii ki, girdi/çıktı yapmak için kullanılan TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ BÖLÜM 1 ø5 18 ød ø1 ' fonksiyonların programcı tarafından yazılmasına gerek yoktur. Hemen hemen bütün C ortamlarında girdi/çıktı fonksiyonları içeren standart kütüphaneler bulunmaktadır. Bu kütüphanelerde tanımlanmış bulunan fonksiyonlar (ile alabilecekleri argümanlar) ve ilgili birtakım değişkenlerin bildirisi ise bir başlık dosyasına konur. stdio.h böyle bir başlık dosyasıdır ve herhangi bir standart girdi/çıktı fonksiyonu çağrılmadan veya değişkenleri kullanılmadan önce yazılarak kaynak programın içine kopyalanması gerekir. ,0 #include <stdio.h> stdin stdout stderr standart girdi standart çıktı standart hata çıktısı $1 Kullanıcının girdi/çıktı yapması için, üç girdi/çıktı ara dosyasının tanımı önceden yapılmıştır. Bunlar şunlardır: // ve normal olarak kullanıcının klavye ve ekranına bağlanmıştır. .8 Programcının basit girdi/çıktı işlemleri yapması için, sadece gerekli olan printf, scanf, getchar, putchar, _getch ve _getche fonksiyonları bu kısımda anlatılacaktır. Diğer girdi/çıktı fonksiyonları için girdi/çıktı ile ilgili bölüme bakınız. printf(kontrol_karakter_dizisi, argüman_listesiopt) Fonksiyonu .ø ùø 6( / Bu fonksiyon stdout’a yapılacak biçimli çıktı içindir. Kontrol_karakter_dizisi, argüman_listesindeki argümanların değerlerinin çıktısını denetleyen sıfır veya daha fazla dönüşüm tanımlamaları sağlar. Argüman_listesi virgüllerle ayrılmış argümanlardan oluşur ve bulunması zorunlu değildir. En basit dönüşüm tanımlaması şu şekildedir: %z Burada z’nin yerine aşağıdaki dönüşüm karakterlerinden biri gelmelidir: 6$ ' (& ( dönüşüm karakteri c s d veya i u x, X o f e, E g, G p n çıktı işaretsiz bir karakter karakter dizisi (karakter göstergesi) işaretli bir ondalık tamsayı işaretsiz bir ondalık tamsayı işaretsiz bir onaltılı tamsayı işaretsiz bir sekizli tamsayı double e veya E gösteriminde double e (E) veya f’nin en kısası bir göstergenin değeri şimdiye kadar yazılmış olan karakterlerin sayısı TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ ød ø1 ' Genelde, bir dönüşüm tanımlaması şu şekildedir: %f0w.plz Burada f isteğe bağlı olarak aşağıdaki bayraklardan biridir: $1 boşluk karakteri anlamı çıktı alanında sola yanaştır öne bir işaret koy kayan noktalı sayılar için mutlaka nokta konmasını sağla; sekizli için öne 0, onaltılı için öne 0x (0X) koy eğer işaret yoksa bir boşluk koy ,0 bayrak + # 19 ø5 BÖLÜM 1 // İsteğe bağlı olan 0, sayının solunu sıfırla doldurmak içindir. İsteğe bağlı olan w sayısı, çıktı değerini alacak olan çıktı alanının genişliğini belirtir. İsteğe bağlı olan p sayısı, kayan noktalı bir sayı için kesir kısmındaki rakamların sayısını, bir karakter dizisi için yazılacak en fazla karakter sayısını veya bir tamsayı için yazılacak en az rakam sayısını gösterir. İsteğe bağlı olan l ise argümanın kısa (h), uzun (l) bir tamsayı veya uzun (L) bir double olduğunu gösterir. .8 float için bir dönüşüm tanımlaması olmadığına dikkat edin; herhangi bir float ifadeyi bir kalıp kullanarak double’a dönüştürün. w ve p’nin yerine konulacak bir *, genişliğin argüman_listesindeki bir int argümandan alınacağını gösterir. Normalde, değerler çıktı alanlarında sağa yanaştırılırlar. .ø ùø 6( / İşte bazı örnekler. c’nin int, toplam’ın da double olduğunu varsayın. Yeni satır karakterlerine dikkat edin. (& ( printf("Merhaba\n"); printf("%s\n", "Merhaba"); /* yukaridakiyle ayni cikti */ printf("\nSayi=%d adet", c); /* c'nin degeri gereken */ /* genislikte bir tamsayi olarak yazilir */ printf("\nSayi=%4d adet", c); /* yukaridakiyle ayni, ancak alan genisligi en az 4 */ printf("\nToplam=%5.2f", toplam); printf("\nToplam=%*.*f", 5, 2, toplam); /* toplam'in degeri dd.dd biciminde yazilir */ printf("\nToplam=%5.2f Sayi=%4d", toplam, c); 6$ ' Eğer %’den sonraki karakter geçerli bir karakter değilse, sonucun ne olacağı belirsizdir; %% tek bir yüzde işareti basar. printf fonksiyonu hakkında daha fazla bilgi için, ilgili C derleyicisinin girdi/çıktı kütüphane fonksiyonları el kitabına veya çevrimiçi yardım kolaylıklarına bakılması önerilir. scanf(kontrol_karakter_dizisi, argüman_listesiopt) Fonksiyonu Bu fonksiyon stdin’den biçimli girdi yapmak içindir. Kontrol_karakter_dizisi, argüman_listesindeki argümanlara verilecek değerleri kontrol eden sıfır veya daha fazla dönüşüm tanımlamaları sağlar. Kontrol_karakter_dizisindeki dönüşüm karakterleri TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ BÖLÜM 1 ø5 20 ød ø1 ' dışındaki karakterlerin, girdi akımında karşılık gelen karakterlerle aynı olması beklenir. Argüman_listesi girdi değerleri için hedef olan değişkenlerin adreslerinin, birbirinden virgülle ayrılarak, yazılmasından oluşur. Yapılmış olan başarılı dönüşümlerin sayısı, fonksiyonun değeri olarak geri döndürülür. Dönüşüm tanımlamaları şu şekildedir: %*wlz $1 ,0 Burada * değerin argümana atanmasını engeller, w en büyük alan genişliğini belirtir, l ise argümanın büyüklüğünü gösterir. Üçü de isteğe bağlıdır. z dönüşüm karakteri genelde printf’teki gibidir. Girdi akımında, bir alan, beyaz (boşluk, tab, yeni satır vs) olmayan bir karakterle başlayıp, ilk gelen beyaz karakterle veya belirtilen alan uzunluğu sonunda biter. // İşte bazı örnekler. c1, c2’nin char, i’nin int, y’nin float, d’nin double ve s’nin char dizisi olduğunu varsayın. %lf bir sayının okunmasını ve double olarak depolanmasını sağlar. long double için %Lf kullanın. & işlecinin, fonksiyona değişkenin değerinin değil de adresinin iletilmesi için kullanıldığına dikkat edin. Bu işleç Bölüm 3’te anlatılacaktır. .ø ùø 6( / .8 scanf("%d", &i); scanf("%4d", &i); scanf("%c%c%*3s%d%f%lf", &c1, &c2, &i, &y, &d); scanf("%[^.].", s); scanf("%[ABC]", s); Son iki örneğin ilki, (beyaz boşluk karakterlerinden biriyle değil de) bir nokta ile sonlandırılmış bir karakter dizisinin okunarak noktanın atlanmasını sağlar. Son örnekte, sadece A, B veya C karakterlerini içeren bir karakter dizisi okunmaktadır. scanf fonksiyonunun kullanımı hakkında daha fazla bilgi için, derleyicinizin elkitaplarına veya çevrimiçi yardım kolaylıklarına başvurunuz. getchar() Ve putchar() Fonksiyonları (& ( Bu fonksiyonlar stdin’den veya stdout’a bir karakterin girilmesini veya çıktısının yapılmasını sağlarlar. Tipik bir kullanım şöyledir. c’nin char veya int olduğunu farzedin. c = getchar(); putchar(c); 6$ ' Eğer klavyeden girilen bir karakter dizisi arka arkaya getchar fonksiyonunun çağrılmasıyla okunursa, getchar()’ın vereceği son karakter satır ilerletme karakteri ('\n') olacaktır, çünkü satırbaşı karakteri ('\r') standart girdi/çıktı yordamları tarafından elenmektedir. Aynı şekilde, putchar() kullanıldığında, satır sonuna '\n' yazılması yeterlidir; '\r' karakteri otomatik olarak '\n'’nin önüne eklenecektir. TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ 21 ø5 BÖLÜM 1 ød ø1 ' _getch() Ve _getche() Fonksiyonları ,0 Standart olmayan bu fonksiyonlar, klavyedeki bir tuşa yapılan tek bir vuruştan ortaya çıkan karakteri verirler. Yani programın bilgi alabilmesi için, getchar() gibi, satırın ENTER’la bitirilmesini beklemezler. _getche()’de girilen karakter ekrana yansıtılır, _getch()’de bu olmaz. Not: Bu fonksiyonlar standart olmadıkları için, isimlerinin önünde altçizgi (_) karakteri bulunmaktadır; ancak bazı sistemlerde, örneğin Microsoft C derleyicisinin eski uyarlamalarında, altçizgi karakteri olmadan kullanılmaları gerekebilir. Verilen örnek programlarda bunu dikkate alarak, kendi sisteminiz için gerekli düzenlemeleri yapabilirsiniz. $1 Girdide Dosya Sonu Kontrolü .8 // stdio.h başlık dosyasında #define ile tanımlanmış bulunan EOF ismi dosya sonunu kontrol etmek için kullanılabilir. Sistemimizde, dosya sonu ASCII ondalık kodu 26 olan CONTROL+Z (klavyedeki CONTROL tuşu basılı iken Z’ye basılarak oluşturulur) karakterinin alınması şeklinde tanımlanmıştır. Ancak C kütüphanesindeki standart bir fonksiyon tarafından döndürülen dosya sonu işareti EOF’tur. if deyiminin henüz anlatılmamasına rağmen, aşağıdaki örnek stdin’den dosya sonunun nasıl anlaşılabileceğini gösterir. Dikkat: c’nin tipi en azından int olmalıdır. .ø ùø 6( / c = getchar(); if (c == EOF) { /* eger dosya sonu ise */ ... dosya sonu işlemleri yapan deyimler ... } 1.8. C Deyimleri Ve Program Gövdesi C programları deyimlerden oluşur. Yazılabilecek en basit deyim bir ifade deyimidir. Bir ifade deyimi, arkasına noktalı virgül konmuş herhangi bir ifadedir. Örneğin, (& ( a + b * c; i++; iki ayrı ifade deyimidir; ancak bunlardan ilki pek bir işe yaramaz, oysa ikincisi, yan etkisinden dolayı, bir işe yarar: i’nin değerinin bir artırılmasına neden olur. Bileşik bir deyim dışında her deyim noktalı virgülle sona erer. 6$ ' Bir bileşik deyim (ayrıca, bildirimler içerdiği zaman, “blok” da denir), aşağıdaki gibi çengelli parantezler arasına alınmış bir deyimler sırasıdır. Bileşik deyimden sonra noktalı virgül olmadığına dikkat edin. { bildirimleropt deyim1opt deyim2opt ... deyimn opt } TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ BÖLÜM 1 ø5 22 ød ø1 ' Sözdizimsel açıdan bir bileşik deyim tek bir deyime eşdeğerdir. İsteğe bağlı olarak, bir bileşik deyimin ilk yürütülebilir deyiminden önce değişken tanımları ve bildirimleri bulunabilir. Tanımların bir bileşik deyim içine konmasının önemli bir sonucu vardır. Yürütme esnasında, bir bileşik deyim içinde tanımlanmış bulunan değişkenler için bloğa girildiğinde bellek ayrılır; bloktan çıkıldığında ise bu bellek bölgesi serbest bırakılır. Eğer bileşik deyim dışında aynı isimde değişkenler varsa, bloğa girildiğinde, bunların kimlikleri geçici olarak “unutulur” ve yeni tanımlar etkili olur. Bloktan çıkıldığında eski tanımlar etkilerini tekrar kazanırlar. Bu durum içiçe olan bloklar için meydana gelebilir. ,0 Şimdilik, bir C programının genel şekli aşağıdaki gibi özetlenebilir: *\ * * * * */ .ø ùø 6( / .8 // $1 /* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * Programin ne yaptigini, kimin tarafindan, ne * zaman yazildigini vs belirten aciklamalar. * \* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * ... bütün önişlemci emirleri ... void main (void) { ... veri tanımları ... deyimler ... } /* main */ Program gövdesinin büyük bileşik bir deyimden oluştuğuna dikkat ediniz. Daha sonra anlatılacağı gibi, fonksiyon tanımları da aynı şekilde yazılır, yani ana program da bir bakıma bir fonksiyondur. 1.9. Bir C Programı Nasıl İşletilir (& ( Birçok bilgisayar ve işletim sistemi için çok sayıda C programı geliştirme ortamları ve derleyicileri mevcuttur. Bu kısımda, IBM Kişisel Bilgisayarları veya uyumlularının MSDOS işletim sistemi altında çalışan Microsoft QuickC (MS-QC) Uyarlama 1.01’in kullanımı kısaca anlatılacaktır. Microsoft komut satırı derleyicisi (MS-CL) ise daha detaylı olarak Ek B’de anlatılmaktadır. 6$ ' MS-QC, kullanımı çok kolay olan bir C programlama ortamıdır, bundan dolayı onunla başlamanızı öneririz. MS-QC, bütünleşmiş bir kaynak programı editörü, detaylı sayılabilecek yardım kolaylığı ve yürütme zamanı hata düzelticisiyle birlikte gelir. Yeni bir C programcısı, MS-QC ortamından ayrılmadan bir C programı yazabilir, derleyebilir, çalıştırabilir ve hatalarını düzeltebilir. TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ 23 ø5 BÖLÜM 1 ød ø1 ' MS-QC, uygun bir şekilde, hard diskinize yerleştirilmişse veya dağıtım disketi disket sürücünüze yerleştirilmişse, işletim sistemi iletisine QC yazın. İsterseniz, C programınızı içeren kaynak dosya adını da belirtebilirsiniz. Örneğin, C>QC mprog.c imleç hareketi araya ekleme/üste yazma imlecin arkasındaki karakteri silme // INSERT DELETE $1 Yukarı, aşağı, sola, sağa oklar, PAGE UP (sayfa yukarı), PAGE DOWN (sayfa aşağı) ,0 MS-QC, tepesinde birtakım menü maddelerinin bulunduğu ve komut satırında belirtilen kaynak dosyadan satırlarla doldurulan bir görüntüleme bölgesinden oluşan bir ekran sunacaktır. Eğer kaynak dosya belirtilmemişse görüntüleme bölgesi boş olacaktır. Hemen yeni C programınızı yazmaya başlayabilirsiniz veya aşağıdaki düzenleme tuşlarını kullanarak eski bir programda değişiklikler yapabilirsiniz: .8 Diğer klavye tuşlarının düzenleme işlevlerini ortaya çıkarmak için deneme yanılma yöntemini kullanın. MS-QC editörünün kullanımı temelde MS-DOS’daki EDIT komutuna benzemektedir. .ø ùø 6( / Bir C programı yazıldıktan sonra, bir menü maddesi seçilerek derlenebilir, çalıştırılabilir, hataları düzeltilebilir veya bir dosyada saklanabilir. Eğer fareniz varsa, seçime doğru sürün ve tuşlayın. Yoksa, menü maddesinin ilk harfinin x olduğunu varsayarsak, ALT+x’e basın. Aynı şekilde, ALT’a basıp, ok tuşlarını kullanarak menü maddesini seçip ENTER’a da basabilirsiniz. MS-QC menü maddesinde altı çizilmiş harfe basarak ilgili seçenek seçilebilir. Örneğin, Dosya menüsünü ALT+F: X: MS-DOS’a çık S: Programı sakla aç vs. Geçiş menüsünü aç ALT+R: C: Derle S: Derlenmiş programı yürütmeye başla (& ( vs. vs. ESC: Alt menü penceresini kapa 6$ ' Bir menü maddesinin seçilmesi, diyalog penceresi denilen, ya ek seçimler yada bilgi veren mesajlar sunan başka bir pencerenin görüntülenmesine yol açabilir. Bu tip menü maddelerinin sonunda üç nokta bulunur. Sözdizimsel yönden hatalı bir program derlendiğinde, MS-QC bütün sözdizim hatalarını bulup ilk hatalı deyimi görüntüleyecektir. İmleç, hatanın üzerinde duracak ve ekranın alt tarafındaki diyalog kutusunda bir hata mesajı görüntülenecektir. Bir önceki TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ BÖLÜM 1 ø5 24 ød ø1 ' veya sonraki hata bölgesi SHIFT+F3 veya SHIFT+F4’e basılarak görüntülenebilir. Bu şekilde, tekrar derlemeden önce, bütün hataları bulup düzeltebilirsiniz. Bir C programı ayrıca, basitçe SHIFT+F5’e basılarak veya RUN altmenüsünden START seçilerek derlenip çalıştırılabilir. Sözdizimsel hatalar az önceki gibi bildirilecektir, fakat uyarı dışında başka hata yoksa, programın yürütülmesine geçilecektir. Programın çıktısı otomatik olarak çıktı ekranında görüntülenir. MS-QC görüntüsüne geri dönmek için ENTER’a basın. Çıktı ekranını tekrar görüntülemek için F4’e basın. $1 ,0 Şimdi de hata bulma konusunda bir iki söz. Aşağıdaki yöntemleri kullanmak için programınızın DEBUG modunda derlenmesi gerekmektedir. Bunun için, önce ALT+R’ye sonra C’ye basın. Gelen pencerenin sağ tarafında “Debug” yazısının önünde X işareti olup olmadığını kontrol edin. Eğer yoksa ALT+D’ye basın. Daha sonra ENTER’a basıp programı derleyin. // Programınızı çalıştırmaya başlamadan önce, deyime bir kesilme noktası (breakpoint) koyarak, yürütmenin o deyime gelince beklemesini sağlayabilirsiniz. Sadece imleci deyimin üstüne götürüp F9’a basmanız yeterlidir. Daha sonra, kesilme noktasını kaldırmak isterseniz aynı işlemi tekrarlayın. .8 Programın çalışması devam ettiği esnada bir değişkenin ve/veya ifadenin değerini görüntüleyebilirsiniz. DEBUG altmenüsündeki ADD WATCH menü maddesini seçin ve sürekli görüntülemek istediğiniz değişkeni veya ifadeyi yazın. .ø ùø 6( / Çalıştırılmakta olan deyimleri görüntülemek için bir izleme (trace) kolaylığı da mevcuttur. Bir fonksiyon çağrısı esnasında fonksiyon içindeki deyimleri izlemek için F8’e basın, fonksiyon içindeki deyimlerin izlenmesini atlamak için F10’a basın. QuickC’nin, C programlamasını kolay hale getiren başka birtakım kolaylıkları da vardır. Kullanıcının ilgili elkitaplarına bakması ve/veya menü seçimlerini deneyerek bu kolaylıkları ortaya çıkarması önerilir. Microsoft Visual C++ Development System for Windows paketi içindeki Visual Workbench programı kullanım bakımından MS-QC’ye uyumlu, ancak profesyonel kullanıcılara yönelik çok daha gelişmiş bir ortam sağlar. Diğer etkileşimli C ortamlarında da benzer olanaklar sunulmaktadır. (& ( 1.10. Örnek Programlar 6$ ' Bu kısımdaki örnek programlar, ne işe yaradıkları hakkında kendi kendilerini açıklayacak şekilde yazılmışlardır, ancak henüz anlatılmamış—if ve while gibi—bazı deyimler ve işleçler içerirler. Bunların anlamlarını ortaya çıkarmak için, okuyucu, eski programlama deneyimlerine dayanarak bir kestirimde bulunabilir. Örnek Program 1 Bu programda kullanılan _getche fonksiyonu, bir standart girdi fonksiyonu olmadığı için, dosya sonu kontrolü MS-DOS standardına uygun olarak CONTROL+Z karakteri TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ 25 ø5 BÖLÜM 1 /* * * * * * \* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *\ * Bu program, CONTROL+Z girilinceye * kadar, klavyeden girilen her karak* terin ASCII kodunu verir. * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * */ $1 ,0 #include <stdio.h> #include <conio.h> void main (void) { int c; char ctrlz = 26; /* ASCII ond. kodu 26 (CONTROL+Z) */ .8 // printf("\nBazi kontrol karakterleri disinda," "\ngirilen karakterin kodu goruntulenecek."); while (1) { /* Ekrana yansitarak bir klavye tusunu oku. * CONTROL+Z'ye basilmissa programi bitir. */ printf("\nBir karakter girin: "); if ((c = _getche()) == ctrlz) break; /* Girilen karakterle ayni satirda ondalik, onaltili * ve sekizli olarak ASCII kodunu goruntule. */ printf(", ondalik: %d, onaltili: %x, sekizli: %o",c,c,c); } /* while */ } /* main */ .ø ùø 6( / 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. ød ø1 ' kullanılarak yapılmaktadır. Not: _getche fonksiyonunun kullanımından dolayı, bu program ANSI Standardına uygun değildir. Örnek Program 2 /* * * * * * * * * * \* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *\ * Bu program, -1 girilinceye kadar, klavyeden * girilen ondalik sayilari kabul eder, daha sonra, * girilen sayilarin agirlikli toplamini, ortala* masini ve varyansini hesaplayip goruntuler. * * Uyari: Cok buyuk sayilarin ve rakam olmayan * karakterlerin girilmesi sorun yaratabilir. * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * */ 6$ ' (& ( 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. #include <stdio.h> #define AGIRLIK 1.0 /* Eger veri degerleri agirlikli olarak hesaplanacaksa, * agirliga farkli bir deger verin. */ TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ void main (void) { int sayi; int adet = 0; double kn_sayi, toplam=0.0, karelerin_toplami=0.0; double ortalama=0.0, varyans=0.0; ød ø1 ' 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 printf("\nToplam, ortalama ve varyans hesaplayan program." "\n\nLutfen ilk sayiyi (veya cikmak icin -1) girin: "); scanf("%d", &sayi); /* Girilen sayi olumsuzsa programi bitir. */ while (sayi >= 0) { adet++; /* Sayaci artir */ /* Sayiyi double'a cevirip AGIRLIK'la carp. */ kn_sayi = (double)sayi * AGIRLIK; /* Yeni toplami ve karelerin toplamini hesapla. */ toplam += kn_sayi; karelerin_toplami += kn_sayi * kn_sayi; /* Yeni ortalama ve varyansi hesapla. */ ortalama = toplam / (double)adet; varyans = ortalama*ortalama-karelerin_toplami/(double)adet; if (varyans < 0.0) varyans = -varyans; /* Hesaplanan degerleri goruntule. */ printf("\nAdet = %d", adet); printf(", toplam = %.2f", toplam); printf(", ortalama = %.2f", ortalama); printf(", varyans = %.2f", varyans); /* Bir sonraki sayiyi al. */ printf("\nLutfen bir sonraki sayiyi " "(veya cikmak icin -1) girin: "); scanf("%d", &sayi); } /* while */ (& ( /* En son hesaplanan degerleri bir daha ve degisik * bir bicimde goruntule. */ printf("\nVerilerin adedi: %12d", adet); printf("\nToplam : %15.2f", toplam); printf("\nOrtalama : %15.2f", ortalama); printf("\nVaryans : %15.2f", varyans); } /* main */ Problemler Kernighan ve Ritchie’nin (1978’de yayınlanan) The C Programming Language adlı kitaplarının ilk baskısında entry adı verilen bir anahtar sözcükten bahsedilmekte idi. Şu anki Standartta ve gördüğümüz herhangi bir derleyicide mevcut değildir; ileride kullanılmak amacıyle ayrıldığı söylenmekte idi. Derleyicinizde entry’nin bir anahtar sözcük olup olmadığını belirlemede size yardımcı olacak bir program deneyin. 6$ ' 1. BÖLÜM 1 ø5 26 2. Soyağacınızı basan bir program yazın. (Üç düzey yeterlidir.) 3. Aşağıdaki deyimin sonucunu açıklamaya çalışın: TEMEL KAVRAMLAR VE GENEL BİR BAKIŞ 27 4. ød ø1 ' printf("%d", printf("C iyi bir dildir.\n")); Aşağıdaki geçerli bir deyim midir? ((x) = (5)); 5. Aşağıdaki geçerli bir C deyimi midir? {{{}}} Aşağıdaki programın, girdi olarak verilen bir gerçek sayının tamsayı kısmını görüntüleyeceğine inanılmaktadır: ,0 6. ø5 BÖLÜM 1 // $1 #include <stdio.h> void main (void) { float x; scanf("%f", x); printf("%d", x); } 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 Fakat çalışır gibi gözükmemektedir. Düzeltin. İpucu: Derleyicinin bulamayacağı iki ayrı hata bulunmaktadır. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 BÖLÜM 2: DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI .8 Düşünüleceği gibi, her deyim, bilgisayara ne yapacağını söyleyen, temel bir program adımıdır. Bu bölüme, tüm C deyimlerinin bir listesini vermekle başlayacağız. Ondan sonra, kontrol akışı deyimleri içindeki ifadelerde sıkça kullanılan işleç grubundan bahsedeceğiz. Bölümün geri kalanında, C program deyimlerinin yürütülme sırasını kontrol eden deyimler detaylı olarak anlatılacaktır. .ø ùø 6( / Bir C programı main fonksiyonunun ilk deyiminden çalışmaya başlar. Eğer kontrol akışı başka yöne yönlendirilmezse, deyimler, program içindeki sıralarında ard arda işletilir ve yürütme main’in son deyiminden sonra durur. Kontrol akışını yönlendirmenin bir yolu da bir fonksiyon çağrısı yapmaktır. Bu bölümde ayrıntılı olarak anlatılacak deyimler ise kontrol akışını kendilerine özgü yollarla etkilerler. (& ( Başlamadan önce, Pascal-severlere önemli bir uyarımız var: C dilinde, noktalı virgül, deyimleri ayırmak için değil, bazı deyimleri bitirmek için kullanılır. Yani, noktalı virgül deyimin bir parçasıdır. Gerek olmadığını sandığınız bazı yerlere noktalı virgül koymanız gerekebilir. Örnekleri gördükçe, kuralların daha açık olacağını umuyoruz. 2.1. C Dilinin Deyimleri 6$ ' Çizelge 2.1’de bütün C deyimleri liste halinde verilmiştir. Bu çizelgenin ilk iki maddesi önceki bölümde zaten anlatılmıştı. Geri kalanlar ise temelde kontrol akışı deyimleridir ve, return dışında, hepsi bu bölümde anlatılacaktır. 29 ÇİZELGE 2.1 C dilinin deyimleri $1 ,0 işlev çeşitli (atama, fonksiyon çağırma vs) birden fazla deyimden tek bir deyim oluşturur koşullu yürütme (herhangi bir sayıda seçeneklerle) koşullu yürütme (devam testinin her yinelemeden önce olduğu) döngü while gibi, fakat bir “ilkleme” bölümü var (devam testinin her yinelemeden sonra olduğu) döngü bulunulan bloktan dışarı atlanması mevcut yinelemenin geri kalanının atlanması (bulunulan fonksiyon içinde) herhangi bir bölgeye atlanması goto’nun hedefi (olası bir değerle) fonksiyondan dönüş hiç (bazı sözdizimsel kullanımları vardır) // deyim ifade bileşik if switch while for do break continue goto etiketli return boş BÖLÜM 2 ø5 DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI ød ø1 ' 30 .8 2.2. Bağıntısal Ve Mantıksal İşleçler .ø ùø 6( / C dilinde dokuz işleç, doğru veya yanlış diye yorumlanabilecek değerler verir. C’nin özel bir Boolean (yani mantıksal) veri tipi yoktur ve bu işleçlerle oluşturulmuş bir ifadenin değeri, eğer ifade doğru ise, 1, yanlışsa 0’dır. Aslında, sıfırdan farklı her sayı C dilinde “doğru” anlamını taşır. Böyle bir sonucun tipi her zaman int’tir. Aşağıda, bu işleçler, azalan öncelik sıralarına göre anlatılmaktadır. Bütün doğruluk-değerli işleçler, struct ve türevleri dışında, her tipten işlenen kabul eder. Sağdan sola doğru birleşen ! tekli işleci dışında, burada anlatılan tüm işleçler soldan sağa birleşirler. Bağıntısal ve mantıksal işleçler değişmez ifadelerde de kullanılabilirler. Mantıksal Olumsuzlama İşleci ! ! (“değil”) işleci işlenenin mantıksal değerini olumsuzlar; yani eğer işlenen 0’sa 1 verir, eğer işlenen sıfırdan farklı ise 0 verir. Örnekler: 6$ ' (& ( /* Bu ve bir sonraki kisimda; a=150, b=45.33, c=-132, d=0 */ !a değeri 0’dır !c değeri 0’dır !d değeri 1’dir !(b+c) değeri 0’dır !!c değeri 1’dir Bağıntısal İşleçler <, >, <=, Ve >= Bu işleçlerin isimleri şöyledir: DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI isim küçüktür büyüktür küçük veya eşittir büyük veya eşittir ød ø1 ' işleç < > <= >= 31 ø5 BÖLÜM 2 Bağıntısal işleçler işlenenlerini karşılaştırır ve duruma göre doğru veya yanlış bir değer verirler. Örnekler: değeri 0’dır değeri 1’dir (a>b)>c’ye eşdeğerdir ve değeri 1’dir (a<c)<b’ye eşdeğerdir ve değeri 1’dir $1 ,0 a<b b>=d a>b>c a<c<b Eşitlik İşleçleri == Ve != // == işleci, eğer işlenenleri eşitse 1, yoksa 0 verir. != işleci ise tam tersini yapar. Sık yapılan bir yanlış, == işleci yerine atama işlecini (=) kullanmaktır. Buna dikkat edin. Örnekler: değeri 0’dır değeri b’dir ve bir atama ifadesidir .8 a==b a=b Bizim sistemde, /* x'in tipi float'tir */ .ø ùø 6( / x = 5.0/3.0; deyiminden sonra, 5.0==3.0*x ifadesi 0 (yani yanlış!) verir. Bunun nedeni hiçbir bilgisayarın, 1.666666··· sayısındaki sonsuz sayıda 6’yı saklayamamasıdır. Aynı sorun 3.0 yerine 25.0 de kullansanız ortaya çıkabilir. Genelde, kayan noktalı sayıların kesin olmasını bekleyemezsiniz, bundan dolayı (derleyici tarafından izin verilmesine rağmen) <=, >= ve eşitlik işleçlerinin işlenenleri olarak float tipinde ifadeler kullanmak tehlikelidir. (& ( Mantıksal VE İşleci && 6$ ' && işleci işlenenlerinin mantıksal VE’sini verir, yani eğer her iki işlenen doğru ise sonuç 1 olur, aksi takdirde 0’dır. Bu tanımdan, eğer işlenenlerden biri 0’sa sonucun kesinlikle sıfır olacağı ve diğer işlenenin değerinin hesaplanmasına gerek olmadığı açıktır. C, bu gerçeğe dayanarak, diğer bazı dillerin tersine, ilk işlenenin değeri 0’sa ikincisini hesaplamaz. Örnekler: /* fn()'nin 657 veren bir fonksiyon oldugunu varsayin */ a&&b değeri 1’dir d&&fn() değeri 0’dır ve fn() çağrılmaz fn()&&d değeri 0’dır ve fn() çağrılır BÖLÜM 2 ø5 DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI Mantıksal VEYA İşleci || ød ø1 ' 32 || işleci işlenenlerinin mantıksal VEYA’sını verir, yani eğer her iki işlenen yanlış ise sonuç 0 olur, aksi takdirde 1’dir. Gördüğünüz gibi, eğer işlenenlerden biri sıfırdan farklı ise, öteki işlenenin değeri ne olursa olsun sonuç 1’dir. Yukarıda anlatılan yararlı özellik burada da geçerli olur; eğer ilk işlenen sıfırdan farklı ise, ikinci işlenen hesaplanmaz. Örnekler: !(!a&&!d)’e eşdeğerdir ve değeri 1’dir değeri 1’dir değeri 1’dir değeri 0’dır // 2.3. Doğruluk-Değerli İfadeler $1 ,0 a||d a||b c||d d||(!c) .8 Birçok yeni işleç öğrendiğimize göre, Bölüm 1’de verilmiş olan işleç önceliği ve birleşme çizelgesinin genişletilmiş bir uyarlamasını verelim. Bu Çizelge 2.2’de gösterilmektedir. .ø ùø 6( / ÇİZELGE 2.2 C işleç önceliği ve birleşme → ! ++ -+ (tip) ← * / % → + → < <= > >= → == != → && → || → = *= /= %= += -= ← Bir önceki kısımdaki işleçler kullanılarak yazılmış bazı doğruluk-değerli ifade örnekleri şöyledir: 6$ ' (& ( !(a<=c) !a>c !(a==b) a<b==c>d !a<=b!=c&&d !a||d a!=b||fn() a>c’ye eşdeğerdir ve değeri 1’dir 0>c’ye eşdeğerdir ve değeri 1’dir a!=b’ye eşdeğerdir ve değeri 1’dir 0==0’a eşdeğerdir ve değeri 1’dir değeri 0’dır ve bütün ifadeler hesaplanır değeri 0’dır değeri 1’dir ve fn() çağrılmaz DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI 33 ø5 BÖLÜM 2 ød ø1 ' 2.4. if Deyimi Ve Koşullu İşleç if deyimi, if anahtar sözcüğünün arkasına parantez içine yazılmış bir ifade ve peşinden gelen bir deyimden oluşur. Tüm bunların arkasında, isteğe bağlı olarak, bir else anahtar sözcüğü ve bir deyim bulunabilir. if’in bu iki şekli aşağıdaki gösterimde özetlenmektedir: ,0 if (ifade) deyim ve // $1 if (ifade) deyim else deyim İşte else’i olmayan bir if deyimi örneği: .8 if (yas > 65) { yasli_kisiler++; printf("Yasli bir kisisiniz.\n"); } .ø ùø 6( / Eğer yas 65’ten büyükse, blok içindeki deyimler çalıştırılır, aksi takdirde, kontrol doğrudan bir sonraki deyime geçer. Bu deyimi, her yaştan kişiye hitap edecek şekilde değiştirelim: if (yas > 65) { yasli_kisiler++; printf("Yasli bir kisisiniz.\n"); } else printf("Henuz yasli bir kisi degilsiniz.\n"); 6$ ' (& ( Şimdi, deyiminiz, eğer yas 65’in üstünde ise, az önceki deyimle aynı şekilde davranacaktır, aksi takdirde yeni mesaj görüntülenecektir. Genelde, parantez içine alınmış ifadenin değeri doğru (sıfırdan farklı) ise, ifadeden sonra gelen deyim işletilir; ifadenin değeri yanlış (sıfır) ise, else anahtar sözcüğünden sonra gelen deyim (varsa) işletilir. Örneklerimizde de görüldüğü gibi, bu deyimler bileşik deyimler olabilir, bu da bileşik deyimlerin daha önce belirtiğimiz iyi özelliğidir: Birçok deyimden tek bir deyim oluştururlar. Ayrıca, bileşik deyim başlatan “{” karakterinin ifade ile aynı satırda, onun karşılığı olan “}” karakterinin de anahtar sözcükle aynı sütuna yazıldığına dikkat ediniz. Bu karakterlerin tam yeri—bloğu doğru bir şekilde ayırdıkları sürece—derleyiciyi ilgilendirmez, ancak bu şekilde yazmanın programları anlamayı kolaylaştıracağı inancındayız ve bunu kitap içinde uygulamaya devam edeceğiz. Şüphesiz, içiçe if deyimleri yazabilirsiniz. Tipik bir örnek şöyle olabilir: ød ø1 ' if (yas > 65) { yasli_kisiler++; printf("Yasli bir kisisiniz.\n"); } else if (yas > 40) { orta_yastaki_kisiler++; printf("Orta yastasiniz.\n"); } else if (yas > 17) { genc_kisiler++; printf("Gencsiniz.\n"); } else printf("Cocuksunuz.\n"); BÖLÜM 2 ø5 DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI ,0 34 $1 Bunun tek bir deyim olduğuna dikkat ediniz. Şimdi şunun üzerinde düşünün: // if (yas < 65) if (yas > 40) printf("Orta yastasiniz.\n"); else printf("Cok yaslisiniz.\n"); .8 Eğer yas 65’ten büyük veya eşitse ne olacaktır? Diğer bir deyişle, else hangi if’e aittir? Mesajlar ve içerlek yazma şekli, bu deyimi yazan kişinin ilk if’e ait olduğunu düşündüğü izlenimini uyandırıyor, fakat bu doğru değil! Kural şöyledir: Her else en yakın else’i olmayan if’e aittir. Bundan dolayı, yukarıda yapılmak istenen işi doğru şekilde yapan if şudur: veya, .ø ùø 6( / if (yas >= 65) printf("Cok yaslisiniz.\n"); else if (yas > 40) printf("Orta yastasiniz.\n"); if (yas < 65) if (yas > 40) printf("Orta yastasiniz.\n"); else ; else printf("Cok yaslisiniz.\n"); (& ( else’ten sonraki noktalı virgül bir boş deyim oluşturur. Gördüğünüz gibi, sözdizimin bir deyim gerektirdiği, fakat yapılacak bir şey olmadığı yerde boş deyim kullanılabilir. Başka bir yol olarak, ikinci if’i bir blok içine alırsak, boş deyimli else kullanmak zorunda kalmayız. 6$ ' if (ifade_1) değişken = ifade_2; else değişken = ifade_3; şeklindeki bir if deyimi, koşullu işleç kullanılarak DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI 35 ø5 BÖLÜM 2 ød ø1 ' değişken = ifade_1 ? ifade_2 : ifade_3; “?:” işlecinin işleri nasıl kolaylaştırdığına bir örnek: $1 printf(yas>65 ? "Yasli birisiniz.\n" : "Henuz yasli degilsiniz.\n"); ,0 şeklinde basitçe yazılabilir. Genelde, C dilindeki tek üç-işlenenli (üçlü) işleç olan “?:” işleci, önce ifade_1’i hesaplar ve eğer ifade_1 doğru ise ifade_2’nin değerini, aksi takdirde ifade_3’ün değerini verir. Son iki ifadeden sadece biri hesaplanır. Sonucun tipi, önceki bölümde anlatılan dönüşüm kurallarına göre ifade_2 ve ifade_3 birlikte dikkate alınarak belirlenir. “?:” işlecinin sağdan sola doğru birleşme özelliği vardır ve önceliği Kısım 2.2’de görülen tüm işleçlerden düşük, atama işlecinden ise yüksektir. // Gördüğünüz gibi, hem ifade_2 hem de ifade_3 karakter dizileri ise, sonuç bir karakter dizisidir. “?:” işleci değişmez ifadelerde de kullanılabilir. 2.5. while Deyimi .ø ùø 6( / while (ifade) deyim .8 Diğer programlama dillerinde olduğu gibi, while deyimi döngüler oluşturmak için kullanılır. Sözdizimi şöyledir: Önce ifade hesaplanır. Eğer doğru ise, deyim yürütülür, sonra da ifade tekrar hesaplanır. İfadenin hesaplanmasında yanlış (0) sonucu elde edilinceye kadar bu devam eder; bu durumda kontrol bir sonraki deyime geçer. Eğer başlangıçta ifade yanlışsa, tekrarlanan deyim hiç çalıştırılmaz. Şekil 2.1’deki akış çizeneği while deyiminin yürütülme şeklini gösterir. İşte bir while deyimi: (& ( while (yas<35) { genc_kisiler++; scanf("%d",&yas); } Eğer yas, bu deyimden önce, 35 veya daha büyük bir sayı ise blok hiç yürütülmeyecektir. Aksi takdirde, 35’ten büyük veya eşit bir sayı girilinceye kadar defalarca yürütülecektir. while kullanarak sonsuz döngüler yazmanın olası olduğuna dikkat edin: İfadenin hiçbir zaman yanlış olmayacağını temin etmeniz yeterlidir. Örneğin, 6$ ' while (1) printf("C'yi cok seviyorum!\n"); deyimi ile C hakkındaki duygularınızı sonsuza dek yazabilirsiniz. DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI yanlış do deyimi ød ø1 ' while deyimi BÖLÜM 2 ø5 36 ifadeyi hesapla deyimi yürüt ,0 doğru doğru $1 deyimi yürüt ifadeyi hesapla // yanlış .ø ùø 6( / 2.6. do Deyimi .8 ŞEKİL 2.1 while ve do deyimleri için akış çizenekleri do deyimi while deyiminin yakın bir akrabasıdır; o kadar ki sözdiziminde while anahtar sözcüğünü içerir: do deyim while (ifade); do’nun while’dan tek farkı ifadeyi, tekrarlanan deyimin yürütülmesinden sonra hesaplamasıdır. Bunun anlamı, ne olursa olsun, do deyiminde en az bir defa döngüye girildiğidir. Şekil 2.1’de verilen akış çizeneklerindeki farklılıklara dikkat edin. (& ( Birisinin yaşını sorup, olumlu bir sayı girilinceye kadar sormaya devam eden, örnek bir do deyimi şöyledir: do { printf("Lutfen yasinizi giriniz.\n"); scanf("%d", &yas); } while (yas<=0); 6$ ' Normal olarak, her do deyiminde, burada da olduğu gibi, bir blok şeklinde yazılan içteki deyim en az bir defa yürütülür. DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI 37 ø5 BÖLÜM 2 ød ø1 ' 2.7. for Deyimi Ve Virgül İşleci for (ifade_1opt ; ifade_2opt ; ifade_3opt) deyim şeklinde bir deyimimiz varsa, // $1 ifade_1; while (ifade_2) { deyim ifade_3; } ,0 for deyimi, for anahtar sözcüğü, arkasında parantez içinde iki noktalı virgülle ayrılmış üç ifade ve ondan sonra gelen bir deyimden oluşur. İfadelerden herhangi biri var olmayabilir, ancak noktalı virgüller bulunmalıdır. for deyiminin nasıl işlediğini anlatmanın en iyi yolu, eşdeğer bir while deyimi ile onu ifade etmektir. Şimdi, eğer .8 deyimi, for deyimi ile aynı işi yapacaktır. Eğer for deyimindeki ifade_2 boşsa, sürekli olarak doğru olduğu şeklinde yorumlanacak ve sonsuz bir döngünüz olacaktır. İfade_1’in döngüyü kontrol eden değişkenleri ilklemek için; ifade_2’nin döngüyü durdurmak için gereken koşulları belirlemede; ifade_3’ün de döngü içindeki bazı değişkenlerin değerlerini değiştirmede kullanılacağına dikkat edin. Örnek: .ø ùø 6( / for (i=0; i<n; i++) { dizi[i] = 0; printf("Dizinin %d nolu elemanina 0 atanmistir.\n", i); } Bu, basitçe, dizi dizisinin ilk n elemanına sıfır atar ve n sayıda satır görüntüler. for deyimine bir başka örnek ise şöyledir: for (bosluklar=0; getchar()==' '; bosluklar++) ; (& ( Bu deyim girdi akışındaki boşlukları sayar. Bu durumda, parantez içine alınmış olan ifadelerin gereken her şeyi yaptığına ve tekrarlanan deyimin boş deyim olduğuna dikkat ediniz. for’un deyiminin boş olduğunu vurgulamak için, noktalı virgül ikinci satıra yazılmıştır. Sık yapılan hatalardan bir tanesi de for deyiminin sağ parantezinin hemen arkasına noktalı virgül koymak, böylece deyimi tek bir seferde yürütülecek normal bir deyim haline getirmektir. 6$ ' Bazen, for deyiminde ifade_1 ve ifade_3 adını verdiğimiz yerlerde birden fazla ifadenin bulunması daha uygun olabilir. Örneğin, iki tane sayacımızın bulunduğunu ve döngüden herhangi birisinin sıfır olduğu zaman çıkmamızın gerektiği bir durumu düşünün. Bunu yapmanın başka yöntemleri de vardır, ama aşağıdaki deyim en iyilerindendir: DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI BÖLÜM 2 ød ø1 ' for ( ; sayac_1 && sayac_2; sayac_1--, sayac_2--) { ... } ø5 38 ,0 Bu, virgül işlecinin en çok kullanıldığı yerlerden biridir. Gördüğünüz gibi, virgül işleci iki ifadeden tek bir ifade oluşturmaya yarar. Her zaman ikinci işlenenden önce ilk işleneni hesaplar ve soldan sağa birleşir. Sonucu ise sadece ikinci ifadenin değeridir. Sonucun tipi de ikinci ifadenin tipiyle aynıdır. Virgül işleci, C’nin işleçleri arasında en düşük önceliğe sahiptir. $1 Virgül karakterinin, C dilinde başka amaçlar için de kullanıldığına dikkat ediniz. Bildirimlerde değişken isimlerini ayırmak buna bir örnektir. Bu durumlarda, söz konusu olanın bir ayırıcı değil de, bir işleç olduğunu belirtmek için virgül ifadesi parantezler içine alınmalıdır. // 2.8. continue Deyimi .8 continue deyimi sadece bir döngünün gövdesi içinde, yani while, do veya for’un tekrarlanan deyiminde, geçerlidir. Bu deyim yürütüldüğünde, döngü gövdesinin içindeki geri kalan deyimler atlanır ve hemen döngünün devamlılık testine geçilir. Örneğin, .ø ùø 6( / for (a=10; a>0; a--) { b = -a; if (b==-5) continue; printf("%d sayisinin olumsuzu %d sayisidir.\n", a, b); } deyiminde (5 hariç) 10’dan 1’e kadar bütün tamsayılar, olumsuzları ile birlikte, yazılırlar. Diğer bir örnek olarak, (& ( a = 0; while (a<100) { a++; if (a%4) continue; printf("%d\n", a); } deyimi 100’e kadar 4’ün katlarını görüntüler. 6$ ' continue, kontrolü her zaman içinde kaldığı en küçük döngünün sonuna aktarır. Yukarıdaki gibi birçok durumda, if’teki test koşulunu ters çevirerek ve continue yerine döngüde geri kalan deyimleri bir blok içine koyarak continue’dan kurtulabiliriz. Önceki kısımda, for deyiminin while deyimi şeklindeki yazımını anımsayın. Bu kural, for’un tekrarlanan deyiminde bir continue olduğu zaman geçerli olmaz, çünkü DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI 39 ø5 BÖLÜM 2 ød ø1 ' ifade_3 her yinelemenin sonunda baştan hesaplanır. Böylece, bu kısımda verilen for deyiminin while’la yazılmış eşdeğeri şöyledir: $1 ,0 a=10; while (a>0) { b=-a; if (b==-5) { a--; continue; } printf("%d sayisinin olumsuzu %d sayisidir.\n", a, b); a--; } // 2.9. break Deyimi .8 break deyimi continue ile yakından ilintilidir. continue deyimi yeni bir yinelemenin başlaması amacıyla döngünün sonuna atlarken, break, içinde kaldığı en küçük döngünün dışına atlar ve döngü deyiminin tamamen sona ermesine yol açar. Başka durumlar dışında, break “sonsuz” döngülerden çıkış için kullanılır. Örneğin: .ø ùø 6( / while (1) { scanf("%d", &yas); if (yas<=0) break; printf("Bir sonraki kisi %d yasindadir.\n", yas); } Burada, olumlu olmayan bir sayı girildiğinde, break deyimi kontrolü while’dan sonraki deyime aktarır. İçinde break bulunan bir program parçası break olmadan da yazılabileceğine göre, break kullanmak bir tercih sorunudur. break sadece switch (Kısım 2.11), do, while ve for deyimlerinden çıkış için kullanılabilir. Başka yerlerde kullanılamaz. (& ( 2.10. goto Deyimi Ve Etiketler 6$ ' Her C deyimine, deyimden önce bir tanıtıcı sözcük ve iki nokta üst üste koyarak bir etiket iliştirilebilir. Bir deyimi etiketlemek suretiyle, gerektiğinde o deyime ulaşmak için kullanılabilecek bir “adres” verilir. Bir fonksiyon içinde birden fazla deyime aynı isim, etiket olarak, verilemez. Bir etiket ve onun arkasına bir deyim yeni bir deyim oluşturur. Bu tür bir deyime etiketli deyim denir: tanıtıcı_sözcük : deyim goto deyimi, kontrolü doğrudan etiketli deyime aktarır. Sözdizimi söyledir: DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI BÖLÜM 2 ø5 40 ød ø1 ' goto tanıtıcı_sözcük; $1 // .ø ùø 6( / .8 while (bir_kosul) { ... do { ... for (...; ...; ...) { ... if (guuum) goto felaket; ... } } while (baska_kosul); ... } ... felaket: hata işlemleri ,0 Tanıtıcı_sözcük aynı fonksiyon içinde var olan bir etiket olmalıdır. goto kullanarak, fonksiyon içinde (dışında değil) herhangi bir yere atlanabilir; ileri veya geriye doğru, istenildiği kadar içiçe geçmiş döngü veya blokların içine veya dışına, istediğiniz bir yere gidebilirsiniz. goto’nun sorumsuzca kullanımı, anlaşılması ve bakımı yapılması olanaksız programlar yaratabilir. Kuramsal olarak, anlambilimsel hiçbir yitime uğratılmadan, goto bir programdan çıkarılıp yerine döngü ve if deyimleri konulabilir. Buna rağmen, hata işleme gibi, bazı durumlarda işleri kolaylaştırabilir. Örneğin: (& ( Bu durumda bile, goto deyimi kaldırılabilir. Hata işlemlerinin, bazı temizlik işleri yapıp, olası bir hata kodu ile, çağıran fonksiyona dönüş yaptığını varsayın. O zaman, niye bu işleri goto deyiminin bulunduğu yerde yapıp bir return kullanmayalım? (return deyimi bir fonksiyondan dönmek için kullanılır ve Bölüm 4’te işlenmektedir.) break, continue ve return gibi daha uygun yapıların bulunduğu, C gibi bir dilde, goto’lardan kaçınılabilir ve kaçınılmalıdır. İyi bir programcı goto’yu ve hatta continue’yu hemen hiç bir zaman kullanmaz. switch dışında da, break deyimini çok seyrek kullanır. Bu arada, goto kullanmadan bile, kontrol akışı anlaşılmayan programlar yazmak olasıdır. Dikkatli tasarım, ayrıntılı belgeleme ve makul içerlek yazma alışkanlığı, bundan kaçınmanın bazı yollarıdır. 2.11. switch Deyimi 6$ ' switch (ifade) deyim switch deyimi birçok şıktan bir tanesini seçmede kullanılır. İşte kullanıcıya “menüler” sunan bir programda bulunabilecek bir switch: DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI 41 .8 // $1 ,0 ød ø1 ' switch (_getche()) { case 'r': case 'R': rezervasyon_yapma(); break; case 'l': case 'L': yolcu_listeleme(); break; case 'i': case 'I': rezervasyon_iptali(); break; case 'c': case 'C': cikis(); break; default: printf("Yanlis secenek... Tekrar deneyin.\n"); } ø5 BÖLÜM 2 .ø ùø 6( / Bu örnek switch’in tüm önemli özelliklerini göstermektedir. Parantez içine yazılmış tamsayı tipindeki—bu örnekte olduğu gibi, bir karakter de olabilir—sayı ifadesi hesaplanır, önüne case anahtar sözcüğü getirilmiş olan değişmez ifadelerden birinin değeri buna uyuyorsa kontrol bu case etiketli deyime aktarılır ve buradan sıralı olarak devam eder. Eğer hiçbir case etiketindeki değer ifadenin değerine uymuyorsa, iki olasılık vardır: Deyim içinde bir default etiketi varsa, kontrol buraya aktarılır, aksi takdirde switch deyiminden çıkılır. Yukarıdaki deyimde hiçbir break konulmadığı takdirde, r veya R girildiğinde, bütün fonksiyonlar (rezervasyon_yapma, yolcu_listeleme vs) çağrılacak ve hata mesajı da basılacaktır. Bundan dolayı hemen hemen bütün switch deyimlerinde break’ler bulunur. Örnekte olduğu gibi, switch’teki parantez içindeki ifadeden sonra gelen deyim genelde bir bloktur. (& ( case ve default etiketleri switch deyimleri dışında kullanılamazlar. Ayrıca, bir switch deyimi içinde birden fazla default etiketi ve aynı switch içinde aynı değere sahip birden fazla case etiketi olamaz. switch’in öyküsünü başka bir ilginç örnekle bitiriyoruz: 6$ ' switch (yas) case 20: case 40: case 60: printf("20, 40 yada 60 yasindasiniz.\n"); DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI ød ø1 ' 2.12. Bir Örnek—Sayı Sıralama #include <stdio.h> #define GOZCU 0 #define LIMIT 25 $1 .8 /* siralama */ i--; for (j=0; j<i; j++) for (k=j+1; k<=i; k++) if (sayilar[j]>sayilar[k]) { gecici=sayilar[k]; sayilar[k]=sayilar[j]; sayilar[j]=gecici; } // /* girdi */ i=0; while (i<LIMIT) { scanf("%d", &sayi); if (sayi==GOZCU) break; /* girdi sonu */ sayilar[i++]=sayi; } ,0 void main (void) { int i, j, k; int sayi, gecici; int sayilar[LIMIT]; .ø ùø 6( / 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. BÖLÜM 2 ø5 42 /* cikti */ k=0; do printf("%d ", sayilar[k++]); while (k<=i); } /* main */ (& ( Girilen tamsayıları artan sıraya göre sıralayan, yukarıdaki program, if, while, do, for ve break deyimlerini örneklemek için verilmiştir. En başta tanımlanmış olan iki değişmez, sırasıyla, girdi için “gözcü” bir değer ve içinde sayıların saklanacağı dizinin boyudur. Gözcü, girdi akışında karşımıza çıktığında, daha fazla girdi olmayacağını belirten bir değerdir. Örnekteki durumda, sıfır rastlandığında program girdi okumayı bitirecektir. 6$ ' Program, sırasıyla, girdi, sıralama ve çıktı yapan üç bölümden oluşmuştur. İlk bölüm (Satır 12-18) klavyeden tamsayılar okur ve bunları sıfırıncı elemandan başlayarak sayilar adlı diziye yerleştirir. while deyimindeki (i<LIMIT) ifadesi en fazla LIMIT sayıda tamsayının okunup sayilar dizisine konulmasını temin eder. Sıralamak istediğimiz sıfırdan farklı tamsayıların sayısı LIMIT’ten azsa, girdi sonunda GOZCU değerini, yani 0, veririz. while bloğunun içindeki if deyimi, sayilar dizisine koymadan önce girilen değeri kontrol eder ve eğer sıfırla karşılaşırsa, break’le while döngüsünün dışına atlar. İlk bölümü, if ve break kullanmadan, bir while ile yazmaya çalışın. DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI 43 ø5 BÖLÜM 2 ,0 ød ø1 ' İlk bölümün sonunda, i’de, sayilar dizisinin son dolu elemanının indisinin bir fazlası bulunur. Bundan dolayı, ikinci bölüm (Satır 21-28) i’yi bir azaltarak başlar. Arkadan gelen for deyimi, sıralamayı sağlamak için, i ile beraber j ve k adında iki sayaç kullanır. Dıştaki (yukarıdaki) for, sayilar dizisinin ilk i-1 elemanına bakar. Dıştaki for tarafından sayilar dizisinin bakılan her j’inci eleman için, içteki for, j+1’den i’ye kadar indislenmiş elemanlara bakar. Yani, if deyiminin yürütüldüğü her sefer sayilar dizisinin iki farklı elemanı, sayilar[j] ve sayilar[k], karşılaştırılır ve j<k’dır. İşimiz bittiğinde sayilar dizisinde girilmiş sayıların artan sıraya göre sıralanmasını istediğimize göre, eğer sayilar[j]>sayilar[k] ise iki elemanın değerlerini değiş tokuş ederiz. Bu işlemin yapıldığı yer Satır 25-27’dir. // $1 Üçüncü bölüm (Satır 31-34), bir do kullanarak, (artık sıralanmış sayıları içeren) dizideki ilk i+1 elemanı basar. Eğer, en başta, ilk (ve son) değer olarak sıfır girersek, bu bölüm gereksiz ve ilgisiz bir sayı basacaktır. (Bunun nedenini söyleyebilmemiz gerekir.) Bu, en kısa ve basit gibi görünen programların bile, en beklenmeyen zamanda kendini gösteren, hatalar içerebileceğini gösterir. .8 Problemler do deyimini başka kontrol akışı deyimleri kullanarak “formüle” edin. 2. Aşağıdaki if’in görevini yapan bir switch yazın. .ø ùø 6( / 1. if (yas == 16) printf("Onumuzdeki yil " "surucu belgesi alabilirsiniz!\n"); while deyimini başka kontrol akışı deyimleri kullanarak yazın. 4. Bir tamsayı okuduktan sonra, 1’den girilen sayıya kadar olan bütün tamsayıların kareleri ile karşıt (1/sayı) değerlerini basan bir program yazın. 5. Sıfırla sonlandırılmış bir tamsayı serisini okuyup sonunda sayıların en küçük, en büyük ve ortalamasını veren bir program yazın. 6. Bir karakter sırasını okuyup arka arkaya tam 3 defa rastladığı karakterleri basan bir program yazın. Örneğin (& ( 3. bcdaaaefghijjjjkkkop girdisi için, çıktı ak 6$ ' olmalıdır. 7. Tedavülde (şimdilik) 5, 10, 20, 50, 100, 250, 500 bin ve bir milyonluk banknotlar bulunmaktadır. Fiyatı ve bu cinste gösterilmiş para miktarını kabul edip geriye verilecek bozuk parayı (yani fiyat ile verilmiş para arasındaki farkı) liste şeklinde DEYİMLER VE KONTROL AKIŞI BÖLÜM 2 ø5 44 ød ø1 ' veren bir program yazın. Bu durumda, programın kabul edebileceği para miktarı 5 binin katı olmalıdır. 8. Kısım 2.12’deki programı, her çeşit bilgi için doğru çalışacak şekilde düzeltin. 9. Bir x sayısının b tabanına göre logaritması şu şekilde hesaplanabilir: ,0 Sayının 1≤x<b şeklinde olduğunu varsayın. (Eğer öyle değilse, kolayca o hale getirebilirsiniz.) Bu durumda logbx=0.d1d2···dn. Burada n sistemdeki kayan noktalı sayılar için anlamlı rakam sayısıdır; yani double sayılar için DBL_DIG. di rakamları şu döngü kullanılarak hesaplanabilir: i ← 1’den n’ye kadar aşağıdaki döngüyü yap 10 // $1 x←x x 1≤ d < b olacak şekilde di’yi hesapla (di 0’dan 9’a kadar değişen bir tamsayı) bi x x← d bi .8 Önce, bazı sayıların logaritmalarını elle hesaplayarak algoritmayı anlamaya çalışın. Örneğin, log102, log162 vs’yi hesaplayın. Daha sonra, 0.01 artımlarla 1.00 ile 10.00 arasındaki x sayılarının b=10 tabanına göre logaritmalarının çizelgesini n=5 ondalık basamağa kadar basacak bir C programı yazın. .ø ùø 6( / 10. Aşağıdaki oyunu oynayacak tam bir program yazın: Kullanıcı 1 ile 1000 arasında bir sayı seçer, bilgisayar da sayıyı tahmin etmeye çalışır. Her tahminden sonra, eğer tahmin daha büyükse kullanıcı B girer, daha küçükse K, doğru sayı ise D girer. Programın örnek bir çıktı ve girdisi şöyle olabilir: (Bu durumda, seçilmiş olan sayı 375’tir.) 500? B 250? K 375? D 6$ ' (& ( Program akılcı kestirimlerde bulunmalıdır. Program en fazla kaç denemede sayıyı bulmalıdır? ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 BÖLÜM 3: GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME .ø ùø 6( / .8 Bu bölümde iki konu anlatılacaktır: göstergeler ve bit işlemleri. Bunların ortak bir yönü vardır. C’nin düşük düzeyli destek sağlayan yüksek düzeyli bir dil olmasından dolayı, popüler bir sistem programlama dili olduğu gerçeğini gösterirler. Göstergeler, kullanıcının bellek adreslerine ulaşmasına ve bunlarla işlem yapmasına izin verirler; bit işlemleri ise tipik olarak birleştirici dillerde rastlanan düşük düzeyli işlemlerdir. 3.1. Gösterge Değişkenleri Ve İşlemleri Göstergeler ve gösterge işlemleri C’nin çok önemli bir yönünü oluştururlar. Göstergeler, başka değişkenlerin adreslerini veya daha genel konuşursak, bellek konumlarını depolamaya yarayan değişkenlerdir. Göstergeler kullanmak suretiyle daha kısa ve hızlı çalışan bir kod yazabiliriz, ancak bu kodu anlamak daha zor olabilir, ayrıca hata yapma olasılığı da artabilir. Örneğin, bir int dizisini “temizlemeye” yarayan (& ( int z[N], i; ... for (i=0; i<N; i++) z[i] = 0; şeklindeki klasik for deyiminin yerine 6$ ' int z[N], *g; ... for (g=&z[0]; g<&z[N]; g++) *g = 0; kullanılabilir; bu da daha verimli (hızlı) olduğu için bazı programcılar tarafından tercih edilebilir. 45 GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME BÖLÜM 3 ø5 46 ød ø1 ' Burada iki yeni işleç görmekteyiz: * ve &. Bunlar tekli işleçlerdir, ve * ile & ikili işleçleriyle karıştırılmamalıdır. Bir sonraki altkısımda bunlar anlatılmaktadır. 3.1.1. & Ve * İşleçleri $1 ,0 Zaman zaman, bir değişkenin depolandığı bellek bölgesinin adresini elde etmek gerekebilir. Bunu yapmak için, adres alma (&) işlecini kullanırız. Diğer tekli işleçlerle aynı önceliğe sahip olan bu tekli işleç, bellekte belli bir konumda bulunan işlenenlere uygulanabilir. Örneğin, bu işlenen basit bir değişken (&degisken) veya bir dizi elemanı (&dizi[indis]) olabilir. & işleci işlenenin adresini (daha doğrusu, işlenen tarafından tutulan belleğin ilk baytının adresini) verir. .8 // Bunun ne anlama geldiğine bakalım. Her değişken (ana) bellekte bir yerde saklanır. Bilgisayar belleği sınırlıdır; herbiri bir sayı verilerek adreslenen belirli sayıda hücrelerden oluşur. Her hücre belirli bir miktarda bilgi içerir. En küçük bilgi birimi bittir (binary digit—ikili rakam) ve 0/1, doğru/yanlış, açık/kapalı gibi, iki olası değerden bir tanesini saklamaya yarar. Bir bit, rahat olarak işlenmesi için çok küçük bir bilgi birimidir. Bundan dolayı, bitler, genelde 8 bitten oluşan bir bayt veya makineden makineye 8 ile 64 bit arasında değişen sayıda bitten oluşan bir sözcük şeklinde gruplandırılır. .ø ùø 6( / Bizim sistemde, bir bayt 8, bir sözcük de 16 bittir (“16 bitlik” derleyiciler için); bilgisayar belleği bayt şeklinde adreslenir; arka arkaya gelen baytlar için arka arkaya gelen adresler kullanılır; normal boyda bir tamsayı değişkeni bir sözcük yani iki bayt kaplar. Böylece, iki tamsayıdan oluşan bir dizi (int z[2];) dört bayt kaplar. Eğer ilk elemanın adresi, örneğin, 140’sa, ikinci elemanınki 142 olacaktır. Adres alma işleci bu sayıları verecektir. Diğer bir değişle, &z[0] 140’a eşitse, &z[1] de 142’ye eşittir. Adres elimizde olduğu zaman, bu sefer o adreste saklanmış olan değeri elde etmek için bir yönteme gerek duyarız. Bu, temelde & işlecinin aksi olan, dolaylama (*) işleci ile yapılır. Bu işleç çarpım işleci ile karıştırılmamalıdır, çünkü bu tekli, oysa çarpım işleci ikili bir işleçtir. Dolaylama işleci diğer tekli işleçlerle aynı önceliğe sahiptir ve bütün tekli işleçler gibi sağdan sola birleşir. Bu da, eğer yan yana iki tekli işleç varsa, önce sağdakinin çalışacağını gösterir. Örneğin, *&x ile *(&x) aynı anlama gelir, ve her ikisi de, aşağıda açıklanacağı gibi x’e eşdeğerdir. 6$ ' (& ( Dolaylama işleci, işlenen olarak geçerli bir adres bekler ve bu adreste saklanmış bulunan değeri verir. Ancak bunu yapması için hangi veri tipinde bilgi vermesi gerektiğini bilmek zorundadır; int, double, char yoksa başka bir şey mi? Bu bilgi işleneninde gizlidir. Örneğin, &x, x değişkeninin tipindeki bir bilgiyi tutan bellek bölgesinin adresidir (teknik terimi ile, bu adrese bir göstergedir). Yani, eğer x bir char değişkeni ise, &x bir char göstergesidir, böylece *&x, &x ile gösterilen bölgede saklanmış bulunan char değerini verir. GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME ød ø1 ' 3.1.2. Gösterge Değişkenleri Bildirimleri Gösterge bildirimleri basittir. int i, j; bildirimi nasıl tamsayı değişkenleri tanımlarsa, int 47 ø5 BÖLÜM 3 *ig, *jg; ,0 bildirimi de tamsayı tipindeki değişkenlere göstergeler tanımlayacaktır. ig ve jg gibi gösterge değişkenleri tamsayı değişkenlerinin adreslerini içerecektir. Örneğin: $1 ig = &i; jg = &j; anlamlı atamalardır. Ancak // ig = j; Aynı şekilde, double *dg; .8 şeklindeki atama, j “adresini” ig’ye koyacaktır ve ancak j değişkeni içindeki tamsayı değerinin bir adres olarak kullanılması gerektiği durumlarda işe yarayabilir. C Standardına uygun derleyiciler böyle atamalar olduğunda sizi uyaracaktır, çünkü değişkenlerin tipleri uymamaktadır. .ø ùø 6( / double’a bir gösterge tanımlar. Hem ig hem de dg adres saklarlar. Fakat neyin adresi? Derleyicinin bunu bilmesi gerekir. Bundan dolayı farklı tanımlar yapmak zorundayız. Örneğin, dg = &i; derleyici tarafından kabul edilebilir, ancak anlamsızdır, çünkü dg, bir double yerine bir tamsayıyı gösterecektir. Derleyiciler bu tip yanlış atamalarda sizi uyaracaktır. Lütfen bu uyarıları dikkate alın. (& ( 3.1.3. Gösterge Aritmetiği 6$ ' Şimdi, bu kısım başında verilen örneğe geri dönelim ve ne olduğuna bakalım. Dizi bildirimi, derleyicinin dizi için, ana bellekte yer ayırmasını sağlar. Bir int değişkeninin 2 bayt tuttuğunu ve N’nin 10 olarak #define ile tanımlandığını varsayın. Bu durumda z dizisi 20 bayt tutacaktır. İlk eleman, adresi &z[0] ifadesi ile elde edilen yerde saklanır. (Tanım gereği &z[0] ile z aynı şeydir ve buna dizinin temel adresi denir. Diğer bir deyişle, bir ifade içinde indissiz kullanılan dizi isimleri belirli bellek bölgelerini gösterirler, yani göstergedirler.) Bir dizinin i’inci elemanını elde etmek için (örneğin z[i] yazıldığında), derleyici şunu yapar: Dizinin temel adresini (yani ilk elemanının adresini) alır (örneğin 8566), sonra indisin değerini alır (örneğin 3) ve eğer dizinin eleman tipi n tane bayt kullanıyorsa GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME BÖLÜM 3 ø5 48 ød ø1 ' (örneğin, bizim sistemde tamsayılar için bu 2 bayttır) i’inci elemanın adresini bulmak için TemelAdres+n×i hesaplar. Şimdi dizi indislerinin neden sıfırdan başladığı daha iyi anlaşılıyor; eğer i sıfıra eşitse, o zaman ikinci terim yok olur ve, olması gerektiği gibi, dizinin ilk elemanının adresinin gerçekte dizinin temel adresi olduğu ortaya çıkar. for deyimlerimize geri dönersek, ilkinde bu hesaplamanın her yinelemede tekrarlandığını görürüz. İkinci durumda ise, açıkça bir gösterge kullanılmıştır. Tamamen ,0 for (g=z; g<&z[N]; g++) *g = 0; // $1 deyimiyle eşdeğer olan bu deyim, önce g int göstergesine z dizisinin temel adresini koyar (örneğin 8566); daha sonra g ile işaretlenmiş bölgeye sıfır koyar. Bu adreste (yani 8566’da) saklanacak olan değerin tipinin derleyici tarafından bilinmesi gerekir, int, char, double, yoksa başka bir şey mi? Her tipin bellekte farklı sayıda bayt kapladığını anımsayın. Bunu göstergenin tipinden belirler. Bu bir tamsayı göstergesi olduğuna göre, bu gösterge tarafından işaret edilen bölgede bir tamsayı değişkeni bulunmalıdır. Bundan dolayı 8566 ve 8567 adresli baytlara sıfır yerleştirir. .ø ùø 6( / .8 Bundan sonra gösterge artırılır. Şimdi yine bir sorunumuz var demektir, çünkü sayılar için artırma (veya azaltma) elimizdeki değere bir sayısı eklenerek (veya çıkarılarak) yapılır. Aynı şey göstergelere uygulanamaz. g’nin gösterdiği adresin değerine bir eklenmesi, göstergenin dizideki bir sonraki elemana (yani 8568 adresine) işaret etmesini sağlayamayacaktır; onun yerine, ilk elemanı içeren “sözcüğün” ikinci yarısını (yani 8567 adresini) gösterecektir. Gösterge ile gösterilen elemanın boyuna eşit bir sayı (yani bizim sistemimizde tamsayılar için 2) eklemeliyiz. Bu, derleyici tarafından bizim için yapılır. Yani, int göstergesi “++” işleci ile artırıldıktan sonra 8568 adresini göstermeye başlayacaktır. Değişik tipteki göstergelerin uyumlu olmamalarının nedenleri işte bu farklılıklardır. (& ( Gösterge aritmetiğinin diğer şekillerinde de benzer bir sorun ortaya çıkar. Örneğin, eğer g’de 8566 (&z[0]) adresi varsa, g+3 ifadesi nereyi göstermelidir? 8569 adresini mi? Hayır! Bu, z[1]’i içeren sözcüğün ikinci yarısının adresi demektir ki fazla anlamlı bir şey değildir. Daha iyisi &z[3] (yani 8572) adresine işaret etmesi olacaktır. Yine, derleyici bize bunu sağlar: Bir adrese (göstergeye), z, bir tamsayı, i, eklediğimizde (veya çıkardığımızda), derleyici z tarafından işaret edilen değişken tipinin boyunu i ile çarpar ve sonra toplama (veya çıkarmayı) yapar. Bunun nedeni adreslerin her zaman baytlara işaret etmelerine karşılık, göstergelerin değişik büyüklüklere sahip tipte nesneleri göstermeleridir. 6$ ' Bu anlatılanların anafikri göstergelerin tamsayı olmadıkları ve bazı işleçlerin (++, -, +, -, +=, -=) göstergeler için farklı uygulandıklarıdır. *g ile gösterilen değişkenin n bayt kapladığını varsayın. O zaman, g++ g-g+tamsayi_ifade g-tamsayi_ifade GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME 49 ø5 BÖLÜM 3 ød ø1 ' gösterge ifadeleri sırasıyla g+n, g-n, g+n×tamsayı_ifade, g-n×tamsayı_ifade şeklinde hesaplanır. Ayrıca p1 ve p2 aynı tipten göstergelerse, değeri bir tamsayı olan p1-p2 ifadesi p1-p2 şeklinde hesaplanır. Örneğin, n ,0 p1 = &z[3]; p2 = &z[0]; printf("%d\n", (int)(p1-p2)); $1 (z dizisinin eleman tipine bağlı olmaksızın) çıktı olarak 3 verecektir. İki göstergeyi birbirinden çıkardığımızda, kullanılan sistemdeki bellek boyuna bağlı olan bir tipte bir ifade oluştuğuna dikkat edin. İşaretli olan bu tip stddef.h adlı başlık dosyasında uygun bir şekilde prtdiff_t adıyla tanımlanmıştır. .ø ùø 6( / .8 // İki uyumlu gösterge (<, >, <=, >=, == ve != kullanarak) karşılaştırılabilir, ancak farklı dizilerdeki nesnelere işaret eden iki göstergeyi karşılaştırmak anlamlı (en azından taşınabilir bir özellik) değildir. Doğal olarak, bunun nedeni iki dizinin ana bellekteki birbirine göre durumları konusunda emin olamayacağınızdır. Bu kısımdaki ikinci for’da kullanılan “g<&z[N]” testi uygundur, çünkü g ve &z[N] aynı dizi içindeki (olası değişik) yerlere işaret ederler. &z[N] adresinin z dizisi içinde olmadığını söyleyerek, buna karşı çıkabilirsiniz, zira dizinin son elemanı z[N-1]’dir. Haklısınız, ancak g’nin bu “geçersiz” adrese işaret ettiği zaman *g’ye birşey atamamak için, <= yerine < kullanacak kadar dikkatli olduğumuzu da gözlemleyin. C Standardı ise, bir nesnenin sınırları dışında adres üretmeyi—o adresteki bölge değiştirilsin değiştirilmesin—açıkça yasaklamaktadır. Tek istisna olarak, bir nesnenin son baytından bir sonraki baytı gösteren adresi üretmeğe izin verir. İşte bu özellik “g<&z[N]”de kullanılmıştır. Bir gösterge (== veya != kullanılarak) 0 tamsayı değişmeziyle karşılaştırılabilir. Geleneksel olarak 0 değerinin hiç bir şeyi göstermediği varsayılmıştır. Bu tamsayı değişmezi programlarda o kadar çok kullanılmaktadır ki stdio.h başlık dosyasında #define NULL 0 (& ( şeklinde bir tanımlama yapılmıştır. Böylece, eğer 0 yerine NULL kullanılacak olursa “göstergeler tamsayı değildir” kuralı bozulmamış gibi görünecektir. Bir göstergenin herhangi bir yeri göstermesini istemiyorsanız g = NULL; 6$ ' atama deyimini kullanın. NULL’un her tip gösterge ile uyumlu olduğuna dikkat edin. Bu özel bir durumdur. 3.2. Göstergeler Ve Diziler Şimdi, gelin aşağıdakini inceleyelim GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME BÖLÜM 3 ø5 50 ød ø1 ' int z[N], i; ... for (i=0; i<N; i++) *(z+i) = 0; $1 ,0 Buradaki atama bir önceki kısmın başında verilenle tamamen aynıdır. Neden? z ile &z[0] aynı şey olduğunu zaten biliyorsunuz. Böylece *(z+i) ile *(&z[0]+i) aynı şeydir. Yukarıda gösterge toplama işlemleri ile ilgili anlatılanlara göre, aynı zamanda *(&z[i]) ile eşdeğerdir. Şimdi, * ile & birbirinin aksi işlemleri olduğuna göre, birbirlerini götürürler. Böylece ifade z[i] olur. Aslında, derleyici z[i] şeklindeki bir ifadeyi hemen *(z+i) şekline dönüştürür, yani ilk şekil programcının rahatlığı için dilde sağlanan bir kısaltma gibi düşünülebilir. Hatta z[i] yerine, biraz garip olan, i[z] ifadesini de kullanabilirsiniz. float z[N]; float *g; ile .8 arasındaki fark nedir, diye sorabilirsiniz. g=z ataması bir yapıldı mı, &z[0], ve z, .ø ùø 6( / g, // Dizi isimlerinin gerçekte gösterge olduğunu bildiğinize göre, kendi aralarında, g+i, ve &z[i], *(g+i), z[i], ve z+i, ve *(z+i) de, aynı şekilde, kendi aralarında eşdeğerdir. Fakat önemli bir fark var: (& ( z = g; yazamazsınız çünkü g bir değişken gösterge, oysa z bir değişmez göstergedir. Şimdi değişken tanımlamalarına geri dönelim. float z[N]; 6$ ' derleyicinin, ana bellekte N float değişken için gerekli yer ayırmasına yol açacaktır. (Bizim sistemimizde 4×N bayt.) Bu bellek öbeğinin başlangıç adresi z değişmezinin (gösterge) değeri olur. z bir değişken değildir, çünkü bu (değişmez) adresi saklamak için bellekte ayrıca yer ayrılmamıştır. Diğer yandan, float *g; GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME 51 ø5 BÖLÜM 3 ød ø1 ' bir adres tutacak genişlikte bir yerin ayrılmasını sağlar. (Bizim sistemimizde 2 bayt.) Programın yürütülmesi esnasında, bu g değişkeni değişik zamanlarda değişik değerler tutabilir. Başlangıçta ise, şimdiye kadar gördüğümüz değişken türleri için, değeri belirsizdir. 3.3. Karakter Dizileri #include <stdio.h> .8 // void main (void) { char *dd; dd = "dunya"; printf("Merhaba, %s.\n", dd); } $1 ,0 C dilinde özel bir “karakter dizisi” tipi yoktur. Ancak karakter dizisi gerektiren durumlar için bazı kolaylıklar bulunmaktadır. Karakterlerden oluşan normal bir dizi veya bir karakter göstergesi bir karakter dizisi olarak düşünülebilir. .ø ùø 6( / Bildiğiniz gibi, printf’in ilk argümanı bir karakter göstergesi olmalıdır; ikinci argüman da, %s dönüşüm tanımlamasının gerektirdiği şekilde bir karakter göstergesidir. Yukarıdaki atama ifadesinde olduğu gibi, bir ifade içinde kullanılan bir karakter dizisi değişmezi bir karakter göstergesidir ve dizinin ilk karakterine işaret eder. Karakter dizisi, derleyici tarafından, bir tarafta saklanır. Böylece, yukarıdaki atama deyiminde sadece bir gösterge ataması yapılmaktadır; bir karakter dizisi aktarması söz konusu değildir. Eğer bir karakter dizisi aktarması yapmak istiyorsak bunu kendimiz yapmalıyız. Örneğin, char d[10]; d = "bir dizi"; geçersizdir, çünkü derleyici gösterge ataması yapmaya çalışacaktır. Ancak “=” işaretinin sol tarafında bir değişmez gösterge bulunduğundan, bu olanaksızdır. Karakterleri tek tek, bir döngü kullanarak, atamak zorundayız. Böyle işlemler çok sık kullanıldığı için, C kütüphanesi bazı karakter dizisi işleme fonksiyonları sağlamaktadır. Örneğin, (& ( strcpy(d, "bir dizi"); bizim işimizi görecektir. Bu fonksiyon, ikinci argüman olarak geçirilen adresteki bütün karakterleri, en sonda gelen boş karakteri (\0) ile birlikte, d tarafından gösterilen yere aktaracaktır. Bu durumda, bu 9 karakterdir. Bu fonksiyon, hedef dizinin bu kadar çok karakteri alacak genişlikte olup olmadığını kontrol etmez. (Zaten edemez.) 6$ ' Benzer bir durum karakter dizileri karşılaştırması yaparken ortaya çıkar. if (s=="Bu dizi") ... testi her zaman yanlış sonucunu verecektir. Kuşkusuz bunun nedeni gösterge eşitliğini test etmemizdir. s ya bir gösterge yada bir dizi ismi olabilir (her iki durumda da bir gösterge GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME BÖLÜM 3 ø5 52 ød ø1 ' ifadesidir); değişmez karakter dizisi ise onu saklamak için kullanılan bellek öbeğinin başına işaret eden bir göstergedir. Doğal olarak, bunlar farklı adreslerdir, böylece bu test hiçbir zaman “doğru” sonucunu vermeyecektir. Bunun yerine, s1 ve s2 şeklinde verilen iki karakter dizisini karşılaştırıp, sözlük sıralamasına göre s1’in s2’den küçük, s2’ye eşit veya s2’den büyük olmasına bağlı olarak, sırasıyla olumsuz bir tamsayı, sıfır veya olumlu bir tamsayı veren strcmp(s1,s2) fonksiyonunu kullanmalıyız. ,0 strcat(d,s) fonksiyonu s dizisini d’nin arkasına aktarır. Kuşkusuz d dizisinin hem eski hem de yeni karakter dizisini kapsayacak kadar geniş olması gerekir. $1 strlen(s) s karakter dizisinin uzunluğunu verir; bunu yaparken en sondaki boş karakteri saymaz. strchr(s,c) c karakterinin s karakter dizisinin içinde ilk ortaya çıktığı yerin adresini bir karakter göstergesi olarak döndürür; c dizi içinde yoksa NULL verir. strrchr(s,c) strchr(s,c) gibidir, sadece tarama işlemini sağdan sola doğru yapılır. .8 // Yukarıdaki fonksiyonlardan bazıları için işlemi sınırlayan başka bir argüman, n, kabul eden bazı uyarlamalar bulunmaktadır. strncmp(s1,s2,n) en fazla n karakteri karşılaştırır; strncat(s1,s2,n) en fazla n boş olmayan karakter ekler; strncpy(s1,s2,n) tam olarak n karakter aktarır (eğer s2’nin uzunluğu daha kısa ise, boş karakterler eklenir). Yararlı bir değer döndürmüyor gibi gözüken fonksiyonlar aslında karakter göstergesi döndürmektedir. Genelde, geri döndürülen gösterge hedef dizisinin başına işaret eder. .ø ùø 6( / Bir sonraki bölümde de göreceğimiz gibi, fonksiyonları kullanmadan önce bildirimlerini yapmak zorundayız. Bu kısımda anlatılan fonksiyonların bildirimi string.h başlık dosyasında bulunmaktadır. Diğer birçok fonksiyon yanında, C kütüphanesinde bazı veri dönüşüm fonksiyonları da mevcuttur. Bunlardan bazılarının bildirimi stdlib.h başlık dosyasında bulunmaktadır ve aşağıda açıklanmıştır. Ayrıca fonksiyon ve argüman tipleri de gösterilmiştir. double atof(char *) karakter dizisi argümanını çift duyarlıklı kayan noktalı sayıya çevirir; hata durumunda 0.0 döndürür. (& ( int atoi(char *) karakter dizisi argümanını tamsayıya çevirir; hata durumunda 0 döndürür. long atol(char *) karakter dizisi argümanını uzun tamsayıya çevirir; hata durumunda 0L döndürür. 6$ ' char * itoa(int, char *, int) ilk tamsayı argümanını karakter dizisine çevirir, sonucu ikinci argüman olarak verilen adrese koyar; üçüncü argüman tabanı belirtir. char * ltoa(long, char *, int) ilk uzun tamsayı argümanını karakter dizisine çevirir, sonucu ikinci argüman olarak verilen adrese koyar; üçüncü argüman tabanı belirtir. GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME 53 ød ø1 ' int toupper(int) ve int tolower(int) sırasıyla karakter argümanının büyük harf ve küçük harf karşılığını döndürür. ø5 BÖLÜM 3 3.4. Bitsel İşleçler ,0 İşleçler C’nin önemli bir konusudur. Ancak, hepsinin birlikte anlatılacakları tek bir yer yoktur. En iyisi gerek duyulduğunda onları anlatmaktır. Bu bölümde, göstergelerle beraber kullanıldıkları için, iki tekli işleç (& ve *) anlatılmıştı. // $1 Bitsel işleçler başka şeylerle pek ilgisi olmayan bir grup oluşturduklarından, hepsini bu kısımda anlatmaya karar verdik. İşleçlerin azalan önceliklerine göre anlatılmaları açısından bu kısım Kısım 2.2’ye benzemektedir. Bire tümler ve atama işleçleri sağdan sola doğru, diğerleri soldan sağa doğru birleşirler. Bu kısımda anlatılan tüm işleçler sadece (çeşitli boylarda olabilen) tamsayı işlenenleri kabul ederler ve işlenenler üzerinde işlem yapmadan önce Kısım 1.6’da anlatılan tip dönüşümlerini gerçekleştirirler. Atama ile ilgili olanlar hariç, eğer işlenenler değişmez ifadeler ise, değişmez ifadeler oluştururlar. Bu işleçlerin isimleri ve kullanılan simgeler şöyledir: isim bire tümler sola kaydırma sağa kaydırma bitsel VE bitsel dışlayan VEYA bitsel VEYA sola kaydırma ve atama sağa kaydırma ve atama bitsel VE ve atama bitsel dışlayan VEYA ve atama bitsel VEYA ve atama .ø ùø 6( / .8 işleç ~ << >> & ^ | <<= >>= &= ^= |= Detaya girmeden önce, bitsel işleçlerin mantıksal olarak ne yaptığını gösteren bir çizelge sunalım. Aşağıda y ve z tek bitlerdir: (& ( y 0 0 1 1 z 0 1 0 1 ~y 1 1 0 0 y& z 0 0 0 1 y^z 0 1 1 0 y|z 0 1 1 1 6$ ' Bitsel bir işleç işlenen(ler)in her bitine yukarıda anlatılan şekilde uygulanır. GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME BÖLÜM 3 ø5 54 ød ø1 ' Bire Tümler İşleci ~ ~ işleci işleneninin 1 olan bitlerini 0’a, 0 olan bitlerini de 1’e çevirir. Sonucun tipi işlenenin tipiyle aynıdır. Kaydırma İşleçleri << Ve >> Bir kaydırma ifadesi ,0 ifade_1 << ifade_2 veya $1 ifade_1 >> ifade_2 // şeklindedir. Normalde ifade_1 bir değişken veya dizi elemanıdır. << işleci durumunda, tip dönüşümlerinden sonra, ifade_2 int’e çevrilir ve ilk işlenenin bitleri ifade_2’nin değeri kadar sola kaydırılır. İşlenenin solundan “düşen” bitler kaybedilir. Sola kayan bitlerden arta kalan sağdaki boş yerler sıfırla doldurulur. Sonucun tipi soldaki işlenenin tipidir. .ø ùø 6( / .8 >> işleci yukarıda anlatılanların sağa doğru olan şeklini yerine getirir, tek bir farkla: Eğer soldaki ifade signed (işaretli) ise boş kalan yerler, 0 yerine, işaret bitiyle doldurulabilir. Buna aritmetik kaydırma denir ve sistemimiz bunu yapar. Eğer ilk ifade unsigned (işaretsiz) ise solda boşalan bitlerin sıfırla doldurulacağı garanti edilir ve bir mantıksal kaydırma söz konusudur. Bitsel VE İşleci & İkili & işleci işlenenlerinin bitlerinin VEsini verir. Yani eğer her iki işlenenin i’inci bitleri 1 ise, sonucun i’inci biti de 1 olur. Aksi takdirde 0’dır. Tabii ki, (a & b) & c ve a & (b & c) (& ( aynı değerlere sahiptirler (yani & işlecinin birleşme özelliği vardır). C bu gerçeği kullanır ve derleyici, daha verimli olacağı gerekçesiyle, parantez içine alınmış olsa dahi, böyle ifadeleri (yani, * ve + gibi birleşme ve değişme özelliği gösteren işleçleri içeren ifadeleri) istediği şekilde yeniden düzenleyebilir. 6$ ' Bitsel Dışlayan VEYA İşleci ^ ^ işleci işlenenlerinin dışlayan VEYAsını verir. Yani eğer işlenenlerin i’inci bitleri farklı ise, sonucun i’inci biti 1 olur. Aksi takdirde 0’dır. ^ birleşme özelliği gösteren bir işleçtir ve bu işleci içeren ifadeler, önceki altkısımda anlatıldığı gibi, yeniden düzenlenebilir. GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME 55 ø5 BÖLÜM 3 ød ø1 ' Bitsel VEYA İşleci | | işleci işlenenlerinin kapsayan VEYAsını verir. Yani eğer her iki işlenenin i’inci bitleri 0 ise, sonucun i’inci biti de 0 olur. Aksi takdirde 1’dir. | da birleşme özelliği gösteren bir işleçtir ve yeniden düzenleme söz konusu olabilir. Atama İşleçleri <<=, >>=, &=, ^= Ve |= ,0 Yukarıda anlatılan işleçler belirli ifadeler oluşturmalarına rağmen, işlenenlerinin değerlerini değiştirmezler. Şimdi anlatacağımız atama işleçleri ise işlemin sonucunu soldaki işlenenlerine aktarırlar. // $1 Bölüm 1’deki +=, -=, *= vs işleçlerini anımsayın. Her bir ikili bitsel işlecin karşılığında bir atama işleci mevcuttur, << için <<=, >> için >>=, & için &=, ^ için ^= ve | için |=. Bu işleçlerin işlevselliği diğer atama işleçlerine benzer. Bitsel İşleçler—Örnekler short s; .ø ùø 6( / /* signed */ char c; .8 short, long gibi tiplerin uzunlukları derleyiciden derleyiciye değiştiğine göre, buradaki örnekler sadece bizim sistemimiz için geçerlidir. Aşağıdaki bütün örneklerde ifadenin değeri sekizli tabanda verilecektir. Sonucun tipi de ayrıca belirtilecektir. Bütün değişkenlerin ilk değeri 5’tir. Tipler ise şöyledir: 6$ ' (& ( ifade ~c ~s ~i ~l c << 3 s >> 2 i << l c&s -i & ~l c^3 ~s ^ 2 i^l&i ~c | 3 s | s>>1 i|l c <<= s l >>= i s &= -i i ^= l+1 c |= 16 int i; değer 0372 0177772 0177772 037777777772 050 01 0240 05 037777777772 06 0177770 0 0177773 07 05 0240 0 01 03 025 long l; tip char int int long char int int int long int int long int int long char long short int char GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME BÖLÜM 3 ø5 56 ød ø1 ' Bir Örnek—Sayı Paketleme Bitsel işleçlerin kullanımını göstermek için, üç sayıyı bir tamsayıya “paketleyen”, daha sonra ise “açan” aşağıdaki programı inceleyelim. $1 ,0 #include <stdio.h> #define GUN_UZ 5 #define AY_UZ 4 #define TABAN_YIL 1900 #define TAVAN_YIL (TABAN_YIL+(1<<16-GUN_UZ-AY_UZ)-1) void main (void) { unsigned const ay_ortu = ~(~0<<AY_UZ); unsigned const gun_ortu = ~(~0<<GUN_UZ); unsigned yil, ay, gun, tarih; // do { scanf("%u%u%u", &yil, &ay, &gun); } while (yil<TABAN_YIL || yil>TAVAN_YIL || ay<1 || ay>12 || gun<1 || gun>31); yil -= TABAN_YIL; tarih = (yil<<AY_UZ|ay)<<GUN_UZ | gun; printf("Paketleme tamamlandi.\n"); .8 yil = ay = gun = 0; /* degiskenleri "temizle" */ gun = tarih & gun_ortu; ay = (tarih>>GUN_UZ) & ay_ortu; yil = tarih>>(GUN_UZ+AY_UZ); printf("Acma tamamlandi.\nTarih: %u %u %u", yil+TABAN_YIL, ay, gun); } /* main */ .ø ùø 6( / 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. (& ( Program başladığında 1900 ile 2027 yılları arasında bir tarih kabul eder. (Satır 1215.) Sadece bazı basit kontroller yapılmıştır; 13’üncü ayın 54’üncü günü giremezsiniz, ancak Şubat’ın 31’ini girebilirsiniz. Sadece 1900 yılından beri geçen yılları sakladığımız için, Satır 16’daki -= işlemi yapılır. Paketleme Satır 17’de yapılır: yil içindeki geçen yıllar AY_UZ (yani 4) bit sola kaydırılır, ay yeni boşalan yere VEYAlanır, sonra bunun tamamı GUN_UZ (5) bit sola kaydırılır ve gun içeriye VEYAlanır. Paketleme sonunda, tarihin en solundaki 7 bitinde geçen yıllar, en sağdaki 5 bitte gün ve geri kalanında ay bulunur. Bizim sistemimizde short bir tamsayı 16 bit kapladığına göre, tarihteki bütün bitler kullanılmış olur. do deyimindeki erim (yayılma aralığı) kontrolleri, bu sayıların hiçbirinin kendileri için ayrılan miktardan daha fazla bir yer isteğinde bulunmayacaklarını sağlamak içindir. Satır 20 açma işleminin gerçekten çalışıp çalışmadığı kuşkusunu bertaraf etmek içindir ve programın davranışında herhangi bir değişikliğe yol açmadan çıkarılabilir. 6$ ' Satır 21 tarihin gün bitlerini 1’le, geri kalanını da 0’la VEleyerek günü alır. Buna, belli nedenden dolayı, “örtme” denir. Satır 10’da ilklenen, gun_ortu değişkeni gerekli bit kalıbını içerir. (~0’ın bütün bitleri 1’dir.) Satır 22, önce ayın en sağdaki 4 bite geleceği şekilde tarihi kaydırır, sonra da ay dışındaki bitleri örterek ayı elde eder. Satır 23’te, tarih, sonuçta geçen yılların elde edileceği şekilde, sağa kaydırılır. tarih unsigned olduğuna göre en solda hep 0 vardır. Program yeni açılan tarihi yazarak sona erer. GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME 57 ø5 BÖLÜM 3 ød ø1 ' Bu arada, daha ileriki bir bölümde aynı paketlemeyi yapacak başka bir yöntem göreceğiz. 3.5. İşleç Önceliği Ve Birleşme ,0 İşleç önceliği ve birleşme çizelgesinin en son durumu Çizelge 3.1’de gösterilmiştir. Bu çizelge yeni tanıtılan işleçlerle daha ileriki bölümlerde tanıtılacak olan işleçlerin tamamını içerir. .ø ùø 6( / .8 // $1 ÇİZELGE 3.1 C işleç önceliği ve birleşme () -> . ~ ! ++ -sizeof (tip) +(tekli) -(tekli) *(dolaylama) &(adres alma) * / % + << >> < <= > >= == != & ^ | && || ?: = *= /= %= += -= <<= >>= &= ^= |= , → ← → → → → → → → → → → ← ← → 6$ ' (& ( Şimdi bu çizelgenin ne anlama geldiğini bir daha gözden geçirelim. Bu çizelge, C dilindeki bütün işleçleri, azalan öncelik sıralarına göre liste halinde vermektedir. Aynı satırda verilmiş olan işleçler aynı önceliğe sahiptirler. Eğer aynı önceliğe sahip iki işlecimiz varsa, o zaman çizelgenin sağ sütununda gösterilen birleşmeyi kullanırız. Sağa doğru ok (→) soldan sağa birleşmeyi ifade eder, örneğin “x/y/z” ile “(x/y)/z” aynı anlamı taşırlar. Sola doğru ok (←) sağdan sola birleşmeyi belirtir, örneğin “x=y=z” ile “x=(y=z)” eşdeğer ifadelerdir. Tüm tekli işleçler, üçlü (koşullu) işleç ve tüm atama işleçleri sağdan sola doğru gruplanırlar; geri kalanların soldan sağa doğru birleşme özelliği vardır. Bu çizelgede gösterilen bazı işleçler henüz anlatılmamıştır. Bunlar: (), ., -> ve sizeof’tur. GÖSTERGELER VE BİT İŞLEME ød ø1 ' Problemler 1. BÖLÜM 3 ø5 58 Bizim sistemimizde ,0 #include <stdio.h> void main (void) { int x; printf("%d %d %d\n",(int)&x,(int)(&x+1),(int)&x+1); } programı $1 8580 8582 8581 sonucunu görüntüler. Tahmin edebileceğiniz gibi bunlar bellek adresleridir. Neden ilk durumda fark 2, ikinci durumda ise 1’dir? Eğer makinenizde (işaretli) bir tamsayı üzerinde yapılan bir sağa kaydırma (>>) işlemi esnasında boşalan yerler işaret bitiyle dolduruluyorsa isaret-doldurma, aksi takdirde sifir-doldurma mesajını verecek bir program yazınız. Sisteminiz hakkında (sözcük uzunluğu gibi) herhangi bir varsayım yapmayın. 3. Girilen bir tamsayıda 1 olan bitleri sayan bir program yazınız. 4. Aşağıdaki deyimler ne yapar? .8 // 2. .ø ùø 6( / a ^= b; b ^= a; a ^= b; Açıklayınız. İpucu: Başlangıçta a’nın 0077, b’nin de 0707 içerdiğini varsayın. Son değerleri ne olacaktır? 5. Zaman da bir sözcük içine aşağıdaki gibi paketlenebilir: 5 bit saat, 6 bit dakika, 5 bit saniye. Saniyeleri 5 bite sığdırmak için değeri 2 ile bölün, yani saniyenin en sağındaki biti atın. Bunu yerine getirecek bir program yazın. 6. Aşağıdaki kodun ne işe yaradığını açıklayın: 6$ ' (& ( int i; for (i=0; i<10; i++) printf("%d:%c\n",i,"QWERTYUIOP"[i]); ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 BÖLÜM 4: FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI .8 Bir program bir görevi yerine getirmek için yazılır. Eğer yapılacak iş pek kolay değilse, program oldukça uzun olabilir. Bazı programlar onbinlerce satır uzunluğunda olabilir. Böyle durumlarda, esas görevi daha küçük ve kolay idare edilebilir altgörevlere ayırmadan yerine getirmek hemen hemen olanaksızdır. .ø ùø 6( / C, böyle altgörevleri ifade etmek ve birbirinden ayırmak için bir yöntem öngörmektedir. Bu yöntem sayesinde “bilgi saklama” ilkeleri kullanılabilir. C sadece bir tek altprogram çeşidi sağlamaktadır, bu da fonksiyondur. Matematiksel olarak; bir fonksiyon, argümanlarını döndürdüğü değere ilişkilendiren bir “kara kutu” gibidir. Aynı şey C için de geçerlidir, ancak bir fonksiyon birden fazla değer döndürecek, küresel veri yapılarında yan etkiler yapacak veya girdi/çıktı sağlayacak bir şekilde de tasarımlanabilir. Örneğin, printf fonksiyonu, argümanlarının değerlerinin çıktısını yapmak için kullanılır. Geri döndürdüğü değer, yazılan karakterlerin sayısıdır, ancak bu fazla ilgi çekici değildir. Çok “basit” bir fonksiyon tanımı aşağıda verilmiştir: (& ( void f (void) {} Bu fonksiyon hiçbir şey yapmamasına rağmen, program geliştirmesi esnasında yer tutucu olarak kullanılabilir. Bu bölümde fonksiyon tanımı ve kullanımı hakkında daha fazla şeyler öğreneceğiz. 6$ ' Kitabın başından beri görmekte olduğumuz main tanıtıcı sözcüğü, programın yerine getirmesi gereken görevi ifade eden fonksiyonun ismidir. Her makul C programı içinde main adı verilen bir fonksiyonun bulunması gerekir, çünkü program yürütülmeye başlandığında, program içinde bağlanmış bulunan bir başlangıç yordamı çalışmaya başlar, bu da kontrolü sonuçta main fonksiyonuna geçirir. Eğer bağlama esnasında, bağlayıcı (linker) main adı verilen bir fonksiyon bulamazsa, sizin için yürütülebilir bir kod 59 FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 60 ød ø1 ' oluşturamayacaktır. main’in bir anahtar sözcük olmadığına dikkat edin, yani isterseniz, main adında bir değişken de tanımlayabilirsiniz. ,0 Fonksiyonların gücü, bizim tekrarlanan kod yazmamızdan kaçınmamızı sağlamalarında yatar. Herhangi bir kodu, bir fonksiyon şeklinde, bir defa belirtiriz, ona bir isim veririz ve daha sonra, bu kodu çalıştırma gereksinimi duyduğumuzda, bu fonksiyonu “çağırırız”. Bu iyi, fakat yeterli değildir. Birçok durumda bu kod o anki gereksinmelerimize “uyarlanmalıdır”. Örneğin, bir diziyi sıraya sokan bir kodumuz varsa, bu kodu her çağırdığımızda, değişik sayıda elemandan oluşan değişik bir dizi belirtecek şekilde bunu hazırlamamız daha iyi olur. Bu ise, fonksiyon argümanları kullanılarak yapılabilir. $1 Her fonksiyon diğerlerinden bağımsız olduğuna, yani bir fonksiyon içinde tanımlanmış değişkenler başka bir fonksiyonda kullanılamadığına göre, fonksiyonların birbirleriyle haberleşmelerini sağlayacak yöntemler geliştirilmiştir. Bir yöntem fonksiyonlara argüman geçirmektir. Başka bir yöntem küresel değişkenler kullanmaktır. .ø ùø 6( / .8 // Şimdiye kadar olan örneklerde gördüğümüz bütün değişkenler fonksiyonlar (main fonksiyonu) içinde tanımlanmışlardı. Bu bölümde göreceğimiz gibi; değişken bildirimleri veya tanımlamalarını fonksiyonlar dışında yapmamız da olasıdır. Böyle değişkenlere küresel adını veririz, çünkü fonksiyon içinde tanımlanan yerel değişkenlerin aksine, bunlar, tanımlamadan sonra gelen program metni içindeki bütün fonksiyonlar tarafından kullanılabilirler. 4.1. Fonksiyon Tanımlama Aslında bir fonksiyonu, yani main fonksiyonunu, nasıl tanımlayacağımızı zaten biliyoruz. Şimdi, bir fonksiyonun daha genel bir şeklini görelim: dönüş_tipiopt fonksiyon_ismi (parametre_bildirimleriopt) blok (& ( Dönüş_tipi fonksiyon tarafından döndürülen değerin tipini belirtir. Bu, int, double gibi bir aritmetik tip veya gösterge olabilir. Bir dizi, ve bazı eski derleyicilerde bir yapı veya birlik olamayabilir, ancak bunlara bir gösterge olabilir. Bir fonksiyon için varsayılan dönüş tipi int’tir, bu da geniş bir alanı kapsar, çünkü genelde mantıksal değerler (doğru/yanlış değerleri) ve karakterler için de int kullanırız. 6$ ' Dönüş_tipi olarak void anahtar sözcüğü kullanıldığında, fonksiyondan hiçbir değer döndürülmeyeceği belirtilmiş olur. void fonksiyonlar FORTRAN’daki SUBROUTINE’ler veya Pascal’daki procedure’ların karşılığıdır. Fonksiyon_ismi bir tanıtıcı sözcüktür. Eğer fonksiyon, ayrıca derlenen başka bir kaynak dosyadan çağrılacaksa, fonksiyon isminin sadece ilk 8 karakteri anlamlıdır, bu da bağlayıcı tarafından konulan sınırlamadan dolayıdır. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI 61 ø5 BÖLÜM 4 ød ø1 ' Parametre_bildirimleri virgülle ayrılmış ve önüne tipleri yazılmış biçimsel argüman veya parametre isimleri listesidir. Diğer bir fonksiyon tarafından çağrıldığında bu fonksiyona geçirilecek olan argümanların sayısını, sırasını ve tipini belirtir. Aynı zamanda, parametrelere, sadece fonksiyonun gövdesini oluşturan blok’un içinde anlamlı olan, isimler verir. Hiç parametresi olmayan bir fonksiyon da olabilir. Bu durum, parantezler içine void yazılarak açıkça gösterilir. Örneğin, ,0 rand (void) { fonksiyonun gövdesi } // $1 Blok, her biri isteğe bağlı olan, iki kısımdan oluşan bileşik bir deyimdir: Bir değişken veya tip tanımlama veya bildirim kısmı ile onu izleyen deyimler. Kısım 1.8’e bakınız. Bildirim kısmı, fonksiyon gövdesi içinde yerel olarak kullanılacak olan nesnelerin tanımını veya bildirimini içerir. Deyimler, fonksiyon gövdesinin yürütülebilir kısmını oluştururlar. .8 Bir fonksiyon başka bir fonksiyon içinde tanımlanamaz. Diğer bir değişle bir fonksiyon tanımı diğer bir fonksiyon tanımının bitmesinden sonra başlar. Fonksiyon tanımlamalarının sırası önemsizdir, ancak bu bölümde daha ileride bahsedeceğimiz dikkat edilmesi gereken bazı küçük noktalar vardır. Şimdi, bir örnek. C’nin “mutlak değer alma işleci” yoktur. Tamsayılar üzerinde çalışan bir fonksiyon tanımlayalım. .ø ùø 6( / abs (int n) { if (n >= 0) return n; else return -n; } Burada return adında yeni bir deyim görmekteyiz. Bu genelde, return ; veya (& ( return ifade; 6$ ' şeklinde olur. Kontrolün çağırana geri dönmesini sağlar. return deyiminden sonra gelen deyimler yerine getirilmez ve fonksiyon hemen çağrıldığı yere “geri döner”. İlk şekilde kontrol geri döner, ancak yararlı hiç bir değer döndürülmez. Geri döndürülen değer tanımsız olduğu için, çağıran fonksiyon bunu kullanmaya çalışmamalıdır. İkinci şekilde ifadenin değeri fonksiyonun değeri olarak geri döndürülür. Eğer ifadenin değerinin tipi fonksiyonun dönüş tipiyle aynı değilse, otomatik tip dönüşümü yapılır. “Dönüş tipi” void olan fonksiyonlar için ikinci şeklin kullanılamayacağı açıktır. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 62 ød ø1 ' Sağ çengelli parantezin önünde bir return olduğu varsayılır; bundan dolayı belli bir değer döndürmek istemiyorsanız return yazmayabilirsiniz. Son deyim yerine getirildikten sonra, yararlı bir değer olmadan kontrol çağıran fonksiyona döndürülecektir. 4.2. Fonksiyon Çağrıları $1 ,0 Bir fonksiyonu çağırmak için fonksiyon ismini ve virgülle ayrılıp parantez içine alınmış argümanların bir listesini belirtin. Fonksiyonun argümanları olmasa dahi parantezler bulunmalıdır, böylece derleyici ismin bir değişkeni değil de bir fonksiyonu gösterdiğini anlayabilecektir. Fonksiyon tarafından geri döndürülen değer kullanılabilir veya kullanılmayabilir. Örneğin, abs(-10); x = abs(-127); .8 // bir fonksiyon çağrısıdır. Bu noktada kontrol, çağıran fonksiyondan çağrılan fonksiyona aktarılır. -10 değeri abs fonksiyonunun n parametresine atanır. Çağrılan fonksiyon, ya bir return deyiminin yerine getirilmesi yada fonksiyon gövdesinin sağ çengelli parantezine ulaşılması sonucu bittiğinde, kontrol çağıran fonksiyondaki kaldığı yere geri döner. Fonksiyon tarafından bir değer döndürülüyorsa, bu değer çağrının yerini alır. Örneğin, .ø ùø 6( / x’in değerini 127 yapacaktır; oysa daha yukarıda aynı fonksiyona yapılan ilk çağrıda geri döndürülen değer (10) kullanılmamıştı, bu yüzden bu değer kaybolmuştu. “Dönüş tipi” void olan bir fonksiyonun bir ifade içinde kullanılmaması gerektiği açıktır. Bir argüman istenildiği kadar karmaşık bir ifade olabilir. Argüman değerinin tipi fonksiyon tanımındaki karşılık gelen parametre için beklenen tipe uymalıdır, aksi takdirde, aşağıda açıklanacağı gibi, bulunması zor olan bazı hatalar meydana çıkabilir. Dikkat: Fonksiyon argümanlarının hesaplanma sırası belirtilmemiştir. Örneğin, iki int argümanının toplamını veren topla isminde bir fonksiyonumuzun olduğunu varsayalım. Ayrıca, değeri 5 olan, i adında bir değişkenimiz olsun. toplam = topla(i--, i); (& ( yazdığımızda toplam’ın değeri ne olacaktır? 9 mu 10 mu? Bu, argümanların hesaplanma sırasına bağlıdır. Değişik derleyiciler değişik şekilde yapabilirler. Bizim sistemimizde, argümanlar sağdan sola hesaplanır, böylece toplam’ın değeri 10 olacaktır. Bu tür şeylerden kaçınılması gerektiğini söylemeye gerek yok tabii. 6$ ' Fonksiyonlar kullanılmadan önce bildirilmelidirler. Bu kural bazı hataların önlenmesi için titizlikle uygulanmalıdır. C derleyicisi, bildirimi yapılmayan bir fonksiyon kullanımı ile karşılaştığında dönüş tipinin int olduğunu varsayar. Örneğin, aşağıdaki gibi dabs adında bir fonksiyon tanımladığımızı FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI ød ø1 ' double dabs (double n) { return (n >= 0.0) ? n : -n; } ve onu şeklinde çağırdığımızı düşünün. Üç olasılık vardır: $1 ,0 deneme (void) { double d; ... d = dabs(-3.14159); ... } 63 ø5 BÖLÜM 4 dabs’ın tanımı aynı kaynak dosyada deneme’nin tanımından önce gelir. Bu durumda dabs’ın tanımı etkisini deneme’nin içinde de sürdüreceği için hiç bir sorun çıkmayacaktır. Derleyici, yukarıdaki ifadede dabs tarafından beklenen ve geri döndürülen değerin tipinin double olduğunu bilecek ve gerekli tip dönüşümlerini yapacaktır. 2. dabs’ın tanımı deneme’nin tanımından sonra gelir. Derleyici dabs’ın bir fonksiyon çağrısı olduğunu tanıyacak, ancak, henüz dönüş tipinin ne olduğunu bilemeyeceği için, int döndüren bir fonksiyon olduğunu varsayacaktır. Daha sonra, dabs’ın gerçek tanımıyla karşılaştığında, bir sorun ortaya çıkacaktır, çünkü double döndüren bir fonksiyon olarak tekrar tanımlamaya çalışacaktır. Bu durumda bir hata mesajı verilecektir. 3. En kötü durum, dabs’ın tanımı ayrı bir kaynak dosyada verildiği zaman ortaya çıkacaktır. Ayrı ayrı derlemeden dolayı, derleyici uyuşmazlığı bulamayacaktır. Hatta bağlayıcı bile birşey yapamayacaktır. Programın yürütülmesi esnasında anlamsız sonuçlar elde edilecektir. Bunun nedeni, yine, derleyicinin tanımı veya bildirimi yapılmamış olan fonksiyonun int döndürdüğünü varsayması, böylece de dabs fonksiyonu tarafından döndürülen double değerin deneme tarafından int gibi yorumlanmasıdır. Birçok derleyici yapılan bu tip varsayımları, bir uyarı mesajı şeklinde kullanıcıya bildirirler. Bu tip uyarıları mutlaka dikkate alın, çünkü varsayımlar her zaman sizin düşündüklerinizle uyuşmayabilir. (& ( .ø ùø 6( / .8 // 1. Yukarıdaki 2 ve 3’teki sorunları çözmek için aşağıdaki şekil önerilmektedir: 6$ ' deneme (void) { double d, dabs(double); ... d = dabs(-3.14159); ... } FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 64 ød ø1 ' Yukarıdaki bildirim (buna ayrıca fonksiyon prototipi de denir) deneme fonksiyonun tanımının dışında ve önünde de yazılabilir. Böyle fonksiyon prototiplerinin tamamını programın başlangıcında veya böyle fonksiyonları kullanan her kaynak dosya tarafından #include kullanılarak içerilecek başlık dosyalarına yazmak sıkça kullanılan bir yöntemdir. Standart kütüphane fonksiyonlarının bildirimlerini yapan standart başlık dosyaları buna iyi bir örnek oluştururlar. Bunlar, derleyicilerin çeşitli hataları yakalamalarını veya gerektiği zaman tip dönüşümleri yapmalarını sağlar. Örneğin, yukarıdaki bildirimden sonra, derleyici, ,0 d = dabs(5); ifadesindeki 5 tamsayısını dabs’a geçirmeden önce double’a dönüştürecektir. Ancak $1 d = dabs("bes"); için bir hata mesajı verecektir, çünkü bu durumdaki karakter göstergesi double’a dönüştürülemez. .ø ùø 6( / 4.2.1. Değer İle Çağrı .8 // Argümanlar çağıran fonksiyondan çağrılan fonksiyona geçirildiğinde, “doğal” tiplerine (örneğin short’tan int’e) dönüştürürler. Eğer fonksiyon kısa bir tip bekliyorsa, bu argümanın kısa tipe dönüştürülmesi gerekecektir. Böylece, eğer özel bir neden yoksa, fonksiyon parametrelerinin bu doğal tiplerden olması daha iyi olacaktır. Genelde, dönüş tipleri için de aynı şey sözkonusudur. (& ( FORTRAN’da ve bazı diğer dillerde argümanlar referansla geçirilir. Yani, fonksiyona argümanın değeri yerine adresi verilir. Bu yolla, çağrılan fonksiyon çağıran fonksiyon tarafından argümanın saklandığı bölgeye erişir ve değerini değiştirebilir. Böylece, bütün argümanlar hem fonksiyona bilgi iletirler, hem de fonksiyondan bilgi geri getirirler, yani, istemesek bile, fonksiyona hem girdi hem de çıktı için kullanılırlar. Eğer gerçek argüman, bir değişken değil de bir ifade veya değişmez ise ne olur? Bu durumda, çağıran fonksiyon ifadeyi hesaplar, değerini bir yerde saklar, sonra da bu adresi geçirir. Eğer çağrılan fonksiyon, mantıksal olarak yapmaması gerektiği halde, argümanının değerini değiştirirse, bazı garip şeyler ortaya çıkabilir. Bir yordamın F FORTRAN fonksiyonunu bir değişmez olan 4 argümanı ile çağırdığını (yani “F(4)”), ancak F fonksiyonu içinde argümanın değerinin 5 yapıldığını varsayın. Bundan sonra, program içindeki 4 “değişmez”inin her kullanıldığı yerde (örneğin “PRINT *,4”) 4’ün 5 olduğu “gerçeği” ortaya çıkarılacaktır. Diğer bir deyişle, yukarıdaki deyimden 5 elde edilecektir! 6$ ' Yukarıdaki tartışma, argüman geçirilmesi için başka bir yöntemin gerekli olduğunu ortaya çıkarmaktadır. Bu değer ile çağrıdır ve C tarafından desteklenmektedir. Bu durumda, argümanın adresi yerine değeri fonksiyona geçirilir. Bu değer, özel bir bölgede, tıpkı normal bir yerel değişken gibi saklanır. Biçimsel argümana yapılan her türlü değişiklik yerel kopyasında yapılacaktır ve çağıran fonksiyondaki argümanlara herhangi bir etkisi olmayacaktır. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI 65 ø5 BÖLÜM 4 ød ø1 ' Bazı diller argüman geçişinin her iki yöntemine de izin verirler. Örneğin, Pascal’da, önüne var anahtar sözcüğü yazılarak tanımlanan parametreler için referansla çağrı yapılır, var yoksa değerle çağrı yapılır. Normalde C değerle çağrıyı desteklediği halde, daha ileride göreceğimiz gibi, mantıklı bir adres ve gösterge kaynaşması ile referansla çağrı yapılabilir. İlk önce değerle çağrıya bir örnek verelim: $1 ,0 fakt (int n) { int i = n; while (--n) i *= n; return i; } // Burada, önce i’ye n atanır, daha sonra n sıfır oluncaya kadar aşağı doğru sayılır, her sefer i yeni n ile çarpılır. Gördüğünüz gibi n’nin değeri değişir, ancak çağıran fonksiyon tarafından geçirilen gerçek argüman üzerinde bunun bir etkisi yoktur. Örneğin, sayi = 4; printf("%d! = %d\n", sayi, fakt(sayi)); .ø ùø 6( / 4.2.2. Referans İle Çağrı .8 deyimlerinden sonra sayi’nın değeri (0 değil) 4 olmaya devam edecektir. fakt’taki n parametresinin i gibi yerel bir değişken olduğuna dikkat edin. Çağrıyı yapana bilgi döndürmek istediğimizde ne yapmamız gerekir? Bir yöntem fonksiyonun dönüş değerini kullanmaktır. Şimdiye kadar olan örneklerimizde bu çok sık kullanılmıştı. Fakat, birden fazla döndürülecek değer varsa o zaman ne yapacağız? Bu durumda, referansla argüman geçirmenin bir yolunu bulmamız gerekecektir. Aslında bunu nasıl yapacağımızı da biliyoruz. Daha önceki bölümlerde programa değer girmek için scanf fonksiyonunu kullanmıştık. Bu fonksiyon argümanlarına yeni değerler atar. Bu fonksiyonu ilgilendirmediğine göre, argümanların eski değerlerini geçirmek yerine, adreslerini geçiririz. Bu amaçla da, adres alma (&) işlecini kullanırız. (& ( Şimdi referans ile çağrı yöntemini göstermek için bir örnek vermenin zamanıdır. İki int argümanının değerlerini değiş tokuş eden bir fonksiyon yazmak istediğimizi varsayın. 6$ ' void degis (int x, int y) { int t; t = x; x = y; y = t; } fonksiyonu bu işi yapacaktır, ancak sadece yerel olarak! Parametrelerin yeni değerleri çağıran fonksiyona geri iletilmeyecektir. Değerleri geçirmek yerine, yukarıda anlatıldığı FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 66 ød ø1 ' gibi değişkenlerin adreslerini geçirmemiz gerekir. Böylece, a ve b’nin int değişken olduğu degis(&a, &b) şeklinde bir çağrı gerekecektir. Ancak degis fonksiyonu da bu göstergeleri kabul edecek şekilde yeniden düzenlenmelidir. Herşeyden önce, parametre bildirimleri değiştirilmelidir; yeni parametre değişkenleri değerler yerine adresleri saklamalıdır. Bildirim şöyledir: ,0 int *xg, *yg; .8 // void degis (int *xg, int *yg) { int t; t = *xg; *xg = *yg; *yg = t; } $1 ve, örneğin, xg değişkeninin bir int göstergesi olduğu anlamına gelir. Şimdi bütün x ve y’leri sıra ile *xg ve *yg ile değiştirirsek degis’in doğru tanımını elde ederiz: Unutulmaması gereken bir nokta, dizi argümanlarının her zaman referans ile geçirildiğidir. Örneğin, argüman olarak verilen diziyi sıraya sokan sirala adında bir fonksiyonumuz olduğunu varsayalım. Fonsiyonun bildirimi şöyle bir şey olacaktır: .ø ùø 6( / void sirala (int a, int n) /* n dizinin uzunlugudur */ { sıralama işlemi } Bu durumda, sirala(dizi, eleman_sayisi); (& ( şeklinde bir çağrı, dizinin taban adresini fonksiyona geçirecektir. sirala’daki a geçirilen dizinin yerel bir kopyası değildir. a “dizisi”nin uzunluğunun belirtilmemesinden, dizi için bir yer ayrılmadığını anlayabilirsiniz. sirala fonksiyonu içinde a’ya yapılan bütün referanslar aslında dizi’ye yapılmaktadır, bundan dolayı değişiklikler de orada yapılmaktadır. Bunun nedeni dizi ile &dizi[0]’ın tamamen aynı şey olmasıdır. Bu iyi bir özelliktir, çünkü aksi takdirde bütün dizinin yerel bir diziye aktarılması gerekecekti; bu da hem bilgisayar zamanı hem de bellek harcayacaktı. 6$ ' Aslında, parametre_bildirimlerinde “int a” ile “int *a” aynı şeydir, yani a bir göstergedir. Örneğin, bir dizinin elemanlarını toplayan bir fonksiyonumuz var diyelim. Bunu şu şekilde tanımlayabiliriz: FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI 67 ø5 BÖLÜM 4 ød ø1 ' topla (int a, int n) { int s = 0; while (n--) s += a[n]; return s; } ve dizi’nin bir tamsayı dizisi, uzunluk’un da toplanacak elemanların sayısı olduğu ,0 topla(dizi, uzunluk) // .8 topla (int a, int n) { int s = 0; while (n--) s += *a++; return s; } $1 şeklinde bir çağrı yapabiliriz. dizi isminin bir gösterge olduğu, bundan dolayı topla’nın a’da elde ettiği şeyin bir gösterge olduğuna dikkat edin. a’nın “int *a” şeklinde bildirilmesi daha iyi olacaktı. Aslında derleyici de aynı şeyi düşünmekte ve fonksiyon parametreleri için iki bildirimi tamamen eşdeğer kabul etmektedir. Bunu görmek için aşağıdakini karşılaştırın: .ø ùø 6( / Atama deyiminde, *a++, *(a++) anlamına gelir, bu da (*a)++’dan tamamen farklıdır, çünkü bu sonuncusu dizinin ilk elemanını sürekli olarak artırmaya yarar, yani a[0]++. topla’nın bu yeni şeklinin ilk verilenle aynı işi yaptığını, ancak daha verimli olduğunu gösterin. Ayrıca, topla’ya dizinin taban adresi yerine başka bir adresin de verilebileceğini akıldan çıkarmayın. Örneğin topla(&dizi[2], uzunluk-2) ve topla(dizi+2, uzunluk-2) (& ( topla’nın dizinin üçüncü elemanından başlayarak, yani ilk iki elemanı atlayarak, işlemi yapmasını sağlayan iki eşdeğer çağrıdır. 6$ ' Bir fonksiyon parametresinin bildirimi yapılırken const tip niteleyicisi de kullanılabilir. Bir dizinin fonksiyon gövdesi içinde değiştirilmeyeceğini göstermesi açısından, dizi parametrelerinin bildirimlerinde yararlanılabilir. 4.2.3. main Fonksiyonunun Parametreleri main de bir fonksiyondur, fakat ilk bakışta sanki herhangi biri onu çağırıyor gibi gözükmemektedir. Bu doğru değildir, çünkü birisi onu gerçekten çağırmaktadır. İşletim FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 68 ød ø1 ' sistemi, programı çalıştırmak için onu yükledikten sonra, bir başlatma yordamı kontrolü eline alır; bu da sonuçta main adında bir fonksiyonu çağırır—bundan dolayı bu isimde bir tane fonksiyon bulunması gerekir—ve ona üç tane argüman geçirir. En sık kullanılanlar ilk iki argümandır, bunlar da main fonksiyonunun komut satırı argümanlarına ulaşmasını sağlar. main’in şu şekilde tanımlanmış olduğunu varsayın: // $1 ,0 #include <stdio.h> void main (int argc, char *argv) { int i; printf("Merhaba, benim ismim %s.\n", argv[0]); printf("Argumanlarim sunlar"); for (i=1; i<argc; i++) printf(", %s", argv[i]); printf(".\n"); } A>DNM BIR IKI UC .ø ùø 6( / Çıktı ise şöyle olacaktır: .8 Program derlenip bağlandıktan sonra işletilebilir bir dosya ortaya çıkmış olacaktır. Bu dosyayı, isminin arkasına, isteğe bağlı olarak verilen, birkaç argüman yazarak çalıştırırsınız. Bizim sistemimizde DNM.EXE adlı bir dosya oluştuğunu varsayalım. Aşağıdaki komut kullanılabilir: Merhaba, benim ismim A:\DNM.EXE. Argumanlarim sunlar, BIR, IKI, UC. (& ( main’in ilk parametresi (argc) bir sayıdır ve programı çalıştırmak için verilen komut satırındaki toplam isim sayısına eşittir. Yukarıdaki denemede 4 idi: Bir tanesi .EXE dosya adı için, 3 tanesi de onun argümanları için. main’in ikinci parametresi (argv) char’a göstergelerden oluşan bir dizidir. Yine, main onun için yer ayırmadığından dolayı uzunluğu belirtilmemiştir. “char *” bir karakter dizisini tanımlar. Bu tipten olan bir değişken, printf’in kontrol karakter dizisindeki %s dönüşüm tanımlaması kullanılarak basılabilir. argv bir karakter dizileri dizisidir ve argv[0], argv[1] elemanları, karakter dizilerini gösterir. Böylece yukarıdaki program argv’nin elemanlarını karakter dizileri olarak basar. 6$ ' Şekil 4.1’deki şema başlatma yordamının main için hazırladığı belleğin durumunu gösterir. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI 69 ø5 BÖLÜM 4 4 . argc .. argv .. . . argv[0] . ... . . .. argv[3] ,0 .. ød ø1 ' .. A : \ D N M . E X E \0B I R \0I K I \0U C \0 .. $1 ŞEKİL 4.1 main fonksiyonuna geçirilen komut satırı argümanları // main’in üçüncü parametresi (envp) argv’ye benzer. SET işletim sistemi komutuyla oluşturulan ortam karakter dizilerine göstergeler içeren bir dizidir. Bir program yazarak, bunları bastırmaya çalışın. .8 4.3. Bellek Sınıfları .ø ùø 6( / Değişken ve fonksiyonların bellek sınıfları onların yaşam sürelerini, etki alanlarını, saklandıkları bölgeleri ve ilklenme yolunu belirler. C dilinde dört tane bellek sınıfı vardır: Otomatik, yazmaç, dural ve dışsal. Aşağıda bunların herbiri detaylı olarak anlatılmaktadır. Bu kısım değişik bellek sınıfından değişkenlerin ilklenmeleriyle ilgili bir anlatımla sona ermektedir. Başlamadan önce, küresel değişkenden ne kastettiğimizi açıklayalım: fonk_1 (...) { fonk_1’in gövdesi } double z; fonk_2 (...) { fonk_2’nin gövdesi } (& ( main (...) { main’in gövdesi } 6$ ' Yukarıdaki dosyada, z küresel bir değişkendir ve fonk_1 dışındaki bütün fonksiyonlar sanki kendi blokları içinde tanımlanmış gibi onu kullanabilirler. (fonk_1 ve başka dosyalarda tanımlanan fonksiyonlar, bu kısımda daha ileride göreceğimiz bir yöntemle z’ye ulaşabilirler.) Eğer daha ileriki bir blok içinde z adı verilen başka bir değişken tanımlanırsa, küresel z değişkeni, daha önce açıklandığı şekilde, geçici olarak “unutulacaktır”. Şimdiye kadar görmüş olduğumuz yerel değişkenler, tanımlanmış oldukları blok sona erdiğinde tamamen yok olurlar. Eğer aynı blok daha sonra tekrar başlarsa yerel değişkenlerin eski değerlerini almaları beklenemez. Öte yandan, küresel değişkenler değerlerini, program çalıştığı sürece, yitirmezler. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 70 ød ø1 ' 4.3.1. auto Değişkenler Şimdiye kadar karşılaşmış olduğumuz bütün değişkenlerin bellek sınıfı otomatiktir. Öğrenmiş olduğunuz gibi, otomatik değişkenler, içinde bulundukları blok yürütüldüğü sürece “yaşarlar” yani bloktan önce veya sonra mevcut olmazlar. Değişkenlerin otomatik bellek sınıfından olduğunu belirtmek için tanımlarından önce auto anahtar sözcüğünü yazabilirsiniz. Örneğin, ,0 auto int i; auto char kar, x; $1 (Genelde, bellek sınıfı belirten bütün anahtar sözcükler bu şekilde kullanılırlar; tanım veya bildirimin önüne yazılırlar.) auto kullanmanın aslında gerçek bir anlamı yoktur, çünkü bloklar içinde tanımlanmış değişkenler için bellek sınıfı belirtilmediği zaman, otomatik oldukları varsayılır. Yani, C’nin bile gereksiz bir anahtar sözcüğü vardır. .8 // Doğal olarak küresel değişkenler için auto kullanılamaz. Ayrıca, fonksiyonlar da otomatik olamaz. Fonksiyon parametrelerinin de otomatik olduğu varsayılır ve değerleri çağıran fonksiyon tarafından ilklenir. 4.3.2. register Değişkenler .ø ùø 6( / register bellek sınıfı auto bellek sınıfı ile yakından ilgilidir. Bu iki sınıf için etki alanı ve yaşam süresi kuralları aynıdır, ve register, tıpkı auto gibi, fonksiyonlar dışında anlamsızdır. Eğer bir değişken register sınıfından tanımlanmışsa, derleyici onu makinenin hızlı bellek yazmaçlarına yerleştirmeye çalışır. Bu tür yazmaçlardan sınırlı sayıda olduğu için, sadece ilk birkaç register değişkeni gerçekten yazmaçlarda saklanır, diğerleri otomatik değişkenler gibi işlem görürler. Yani, bir register bildirimi derleyiciye sadece bir öneri özelliği taşır. Böylece, eğer bir önceki alt kısımda tanımlanmış değişkenlere gerçekten hızlı erişmeyi istiyorsak register int i; register char kar, x; yazarız. (& ( Ana bellekte depolanmayabilecekleri için, register değişkenlerine tekli & işleci uygulanamaz. Ayrıca, diziler gibi “karmaşık” tipten bazı veriler register olamazlar; ancak bu sistemden sisteme değişebilir. 6$ ' register bellek sınıfından en iyi şekilde yararlanmak için, sadece birkaç değişkeni bu tipten tanımlamalısınız. Bunlar en çok kullanılanlar olmalıdır. (Örneğin döngü sayaçları.) Mümkün olduğu kadar kullanıldıkları program koduna yakın tanımlanabilmeleri için de blok içine alın. Fonksiyon parametreleri de register bellek sınıfından tanımlanabilirler. Bu bölümün sonundaki örneğe bakınız. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI 71 ø5 BÖLÜM 4 ød ø1 ' 4.3.3. static Değişkenler Ve Fonksiyonlar // scanf("%d", &yeni_deger); printf("Bu deger son seferden %d birim farklidir.\n", deger - yeni_deger); deger = yeni_deger; .8 } $1 void fark (void) { static int deger; int yeni_deger; ,0 Kullanıldığı yere bağlı olarak static anahtar sözcüğünün iki değişik anlamı vardır. Blok içinde, static “kalıcı” anlamına gelir. Yani, blok içinde değişkenlerin tanımlarının önüne static anahtar sözcüğü kullanılırsa, bu değişkenlerin değerleri blok sona erdiğinde yok olmazlar. Blok dışına çıkıldığında değişkenler erişilmez hale gelir, fakat blok tekrar işletilirse, blok sona erdiği zamanki değerleriyle programın yürütülmesine katılırlar. Diğer bir deyişle, bu bağlamda static auto’nun tersidir. Fonksiyon parametreleri olarak kullanılan değişkenler static olamaz. Örnek: .ø ùø 6( / Bu fonksiyon girilen değerle daha önce en son girilen değer arasındaki farkı yazar. İlk çağrıda eski değerin sıfır olduğunu varsayar. (Bütün static değişkenlerin sıfıra ilklendiği varsayılır.) deger adı verilen değişken, kontrol başka fonksiyonlara dönüp tekrar buraya geldiğinde değerini sürdürür. Bir fonksiyon veya küresel bir değişken tanımının önüne yazıldığı zaman, static “gizli” anlamına gelir. Yani, bu fonksiyon veya değişken (ayrıca derlenmiş yada derlenecek) başka dosyalara tamamen yabancı olacaktır; diğer bir deyişle, bu dosyalar static değişken veya fonksiyona erişemeyeceklerdir. Bu kısmın başındaki örnekte, z ve fonk_2’yi static yapalım: fonk_1 (...) { fonk_1’in gövdesi } static double z; (& ( static fonk_2 (...) { fonk_2’in gövdesi } main (...) { main’in gövdesi } 6$ ' Şimdi, eğer isterlerse, bu dosyadaki fonksiyonlar z ve fonk_2’ye erişebilirler, ancak başka kaynak dosyalardaki fonksiyonlar için bu olanaksız olacaktır. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 72 ød ø1 ' 4.3.4. Fonksiyonlar Ve extern Değişkenler ,0 Daha önce de bahsettiğimiz gibi, küresel bir değişkenin etki alanı normalde tanımlanmış olduğu kaynak dosyanın sonuna kadar olan kısımdır. Ancak, başka dosyalarda veya aynı dosyada fakat daha ileride tanımlanmış bulunan küresel değişkenleri kullanmanın bir yolu vardır: Anlamlı bir yerde extern anahtar sözcüğünü ve arkasına değişkenin bildirimini yazmanız gerekir. Bundan sonra, sanki orada değişkeni tanımlamışsınız gibi onu istediğiniz gibi kullanabilirsiniz. Ancak, diğer dosyalardan değişkenlere bu tür bir erişim sağlamak için, değişkenin özgün tanımının static olmaması gerekir. // $1 Yukarıda anlatılan yöntemin kullanıldığı bir dosya topluluğunda static olmayan her küresel değişkenin tam bir tane extern olmayan tanımı ve birtakım extern bildirimleri vardır. extern kullanılmamış (“özgün”) tanım, değişken için bellekten bir bölgenin ayrıldığı tek yerdir. Diğer bildirimler ise, bu değişkenin tanımının başka bir yerde bulunduğunu, tipinin ise belirtildiği gibi olduğunu derleyiciye anlatmak içindir. Diğer bir deyişle, extern bildirimi değişken için yer ayrılmasına neden olmaz. .8 Doğal olarak, bir değişkenin özgün tanımıyla extern bildirimlerinde farklı tiplerin belirtilmesi istenmeyen şeylerin oluşmasına neden olabilir, onun için dikkatli davranmak gerekir. Eğer hem tanım hem de bildirim aynı dosyada ise derleyici hatayı bulabilecektir, fakat eğer farklı dosyalarda ise hata bulunamayacaktır. .ø ùø 6( / Fonksiyonlar kendi dosyalarında daha yukarıda kalan bölümler veya (eğer static değillerse) başka dosyalar tarafından kullanılabilirler. Böyle bir durumda, kullanılmadan önce, kullanıldığı bloğun (içinde veya) dışında fonksiyonun bildirimi yapılmalıdır. Böyle bir bildirimde, fonksiyonun dönüş tipi, adı, parantez içine alınarak virgülle ayrılmış parametre tipleri ve noktalı virgül bulunur. Fonksiyonun bloğu yazılmaz. Örnek: #include <stdio.h> double cikar(double,double); /* Bu fonksiyon daha ileride bir */ /* yerde tanimlanmaktadir. */ (& ( void main (void) { double a; a = 3.2; printf("%f\n", cikar(a,2)); } 6$ ' double cikar (double x, double y) { return x-y; } Yukarıdaki programda yazılan “double cikar(double,double);” bildirimi, başka bir dosyada veya bu dosyanın daha ileriki bölümlerinde iki double argüman kabul eden ve dönüş tipi double olan cikar isminde bir fonksiyonun bulunduğunu ve bu fonksiyon kullanılırken bu bilginin dikkate alınması gerektiğini derleyiciye anlatır. Eğer FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI 73 ø5 BÖLÜM 4 ød ø1 ' bu satır yazılmamış olsaydı, derleyici cikar’ın gerçek tanımına ulaştığında biri int biri de double olan iki cikar isminde fonksiyon bulunduğunu düşünecek, bu da büyük bir hata olacaktı. Ayrıca, bu bilgiyi kullanarak, derleyici 2 tamsayı argümanını fonksiyona geçirirken double’a dönüştürür. 4.3.5. İlkleme $1 ,0 Bu altkısma başlamadan önce, gelin bellek sınıflarını bir daha gözden geçirelim: Otomatik sınıfından olan değişkenler ait oldukları blokla beraber ortaya çıkarlar ve sonra yok olurlar. Yazmaç sınıfı değişkenler otomatikler gibidir, sadece yazmaçlara yerleştirilebilirler. Dural (static) yerel değişkenler değerlerini asla yitirmezler, oysa aynı sınıftan olan küresel değişkenler ve fonksiyonlar kendi dosyalarında gizli kalırlar. static olmayan küresel değişkenler ve fonksiyonlar dördüncü ve son bellek sınıfını oluştururlar, bunlara dışsal adı verilir ve programın herhangi bir yerinden kullanılabilirler. .8 // Programcı tarafından, aksi belirtilmediği sürece dışsal ve static bellek sınıfından olan değişkenler sıfıra ilklenir. auto ve register sınıfından olan değişkenlerin ilk değerleri belirsizdir. Bildiğiniz gibi, tanım esnasında bir ilkleme yapmak için, değişkenin arkasına = işaretini koyup (çengelli parantez içine alarak veya almayarak) bir ifade yazarız. Böyle ifadeler için kurallar bellek sınıfına bağlı olarak değişir. .ø ùø 6( / Dışsal veya static değişkenler durumunda, bu bir değişmez ifade olmalıdır ve şimdiye kadar gördüğümüz değişmez ifadelerden farklı olarak (adreslerini belirtmek için) dizi ve fonksiyon isimleri ve dışsal ile static değişkenler veya dizi elemanlarına uygulanan tekli & işleciyle oluşturulmuş ifadeler de içerebilir. Bütün bunların anlamı, böyle bir ifadenin değerinin (a) bir adres artı veya eksi bir değişmez veya (b) sadece bir değişmez olabileceğidir. Örnek: float t = (900.9-888.1)*1.1; Eğer ilklenecek değişken auto veya register ise ilkleme ifadesi daha önce tanımlanmış sözcükler içerebilen her çeşit geçerli C ifadesi olabilir. Örnek: double v = x/a()%77; (& ( { } /* x ve a bu blok */ /* icinde bilinmektedir. */ bloğun geri kalanı Gelin bu kuralların arkasındaki nedeni araştıralım: 6$ ' Dışsal ve static değişkenler derleme sırasında hesaplanabilecek ilkleme ifadeleri isterler, çünkü bu esnada ilklenmektedirler. Program çalışmaya başlamadan, bu değişkenler ilk değerlerini almış olurlar. Bunun için, tanımında bir ilkleyeni olan yerel bir static değişken bloğa her girişte değil de sadece bir defa ilklenir (bu da doğru bir şeydir, çünkü static bir değişken böyle davranmalıdır). FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 74 ød ø1 ' Diğer taraftan, derleyici, bir auto veya register değişkeni için bir ilkleyen gördüğünde, bunu o bloğun tanım listesinden hemen sonra gelen ve ilgili değişkenlere atama yapan bir deyim gibi görür. Bu atamalar, yürütme sırasında, bloğun başına ulaşıldığı her sefer tekrarlanır. Bundan dolayı, auto ve register değişkenleri için ilkleme ifadeleri, ilgili değişken bir sol işlenen olarak bir atama deyiminde kullanıldığı zaman sağ tarafta gelebilecek her tür geçerli ifade olabilir. Bu da, diğer dillerde rastlanması zor olan, C’nin güzel özelliklerinden biridir. ,0 Artık, static olmayan değişkenlerin bir switch bloğunda ilklenmelerinin neden anlamsız olduğu anlaşılıyor: Her durumda, kontrol bu ilklemelerin üstünden geçer. // int g[5] = { 1, -2, 0, 3 }; $1 İlklenecek değişken bir dizi ise o zaman ne olur? Artan indis sırasına göre çengelli parantezler içine ve virgülle ayırarak her dizi üyesinin değerini belirten ifadeler yazılır. Bu listede, dizinin boyundan daha fazla sayıda ifadenin bulunması hata olur. Fakat eğer daha az sayıda ifade varsa, kalan dizi elemanları sıfıra ilklenir. Örneğin: dizinin ilk dört elemanına belirtilen değerleri atar, beşinciye de sıfır yerleştirir. .8 Dizi ilklenmesinde bazı kestirmeler söz konusu olabilir. Eğer dizinin tanımlanması esnasında boyunu belirtmezseniz, derleyici (mutlaka var olması gereken) ilkleme listesine bakar ve listedeki eleman sayısına eşit boyda bir dizi yaratır. Örneğin; float f = { 2.2, 0.3, 99.9, 1.1 }; .ø ùø 6( / dört elemanlı bir dizinin ayrılmasını ve yukarıdaki değerlerle ilklenmesini sağlar. Karakter dizileri liste yerine değişmez bir karakter dizisi yazarak da ilklenebilirler: char gercek = "C iyidir."; ile char gercek = { 'C', ' ', 'i', 'y', 'i', 'd', 'i', 'r', '.', '\0' }; (& ( aynı anlama gelirler. İlk durumda belirtilmemiş olmasına rağmen derleyici tarafından otomatik olarak eklenen boş karaktere dikkat edin. Eğer böyle bir durumda dizinin uzunluğu belirtilmiş olsa ve ilkleyen karakter dizisinin uzunluğuna (yukarıdaki örnekte 9’a) eşit olsaydı, bitirici boş karakter diziye dahil edilmeyecekti. 6$ ' Göstergeleri de ilkleyebilirsiniz. Otomatik veya register göstergeler için ilkleyen herhangi bir geçerli gösterge ifadesi olabilir. static veya dışsal göstergeler için değişmez bir ifade olmalıdır. Aşağıdaki örnekte, FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI 75 ø5 BÖLÜM 4 ,0 ød ø1 ' #define N 10 test (int i) { int a[N], *ag = a+i; static b[N], *bg = &b[N], *bg1 = &b[0]+i, /* hata */ *bg2 = a; /* hata */ ... } $1 ag ve bg için ilklemeler geçerlidir. Fakat bg1 için ilkleme geçersizdir, çünkü i bir değişmez değildir. Ayrıca bg2’de de bir sorun vardır: a otomatik bir dizidir; temel adresi yürütme esnasında belirlenir, oysa (ag’den farklı olarak) bg2’nin ilklemesi derleme esnasında yapılır, ancak bu durumda bu olanaksızdır. Dizilerle göstergeler arasında ilgi çekici bir karşılaştırma aşağıda görülebilir: // char const msj1 = "Sonraki lutfen? "; char const *msj2 = "Sonraki lutfen? "; .ø ùø 6( / .8 Hem msj1 hem de msj2 karakter göstergeleri olarak değerlendirilebilirler ve birçok bağlamda birbirinin yerine kullanılabilirler. Fakat derleyici açısından bir fark sözkonusudur. İlk tanımda, dizi için 17 bayt kullanılır, bu da msj1 dizisi için ayrılan bellek miktarıdır. İkincisinde ise, dizinin derleyici tarafından, başka bir yerde saklanması (yine 17 bayt) ve bunun başlangıç adresinin msj2 için ayrılan yere (bizim sistemde 2 bayt) depolanması sağlanır. Yani ikinci tanım daha fazla yer kaplar. Bu değişken bir gösterge için ödememiz gereken bedeldir; oysa programın yürütülmesi esnasında belki de bu göstergenin değerini değiştirmeyeceğiz. Bu tür program değişmezleri için ilk seçeneği (yani değişmez bir göstergeyi) kullanmamız daha akıllıca olacaktır. 4.4. Özçağrı (& ( Şimdiye kadar başka fonksiyonlar çağıran fonksiyonlara örnekler vermiş bulunuyoruz. Peki, kendini çağıran bir fonksiyona ne dersiniz? Daha önce böyle bir şey görmeyenler için, bu oldukça garip gözükebilir. Herşeyden önce, bir fonksiyon niye kendisini çağırmak zorunda kalsın? İkinci olarak, sonsuz böyle özçağrı sonucu ortaya çıkacak bir döngüden nasıl kaçınabiliriz? Üçüncü olarak da, aynı fonksiyondan birden fazla kopyanın işlek durumda olacağı için, fonksiyonun yerel değişkenlerine ne olur? 6$ ' Kendini çağıran fonksiyonlara özçağrılı adı verilir. Özçağrılı bir fonksiyonun kendini dolaylı veya dolaysız olarak çağırabileceğine dikkat edin. İkinci durumda, örneğin, f adında bir fonksiyonun g adında başka bir fonksiyonu çağırması, onun da f’yi tekrar çağırması söz konusudur. Her durumda, bir fonksiyonun bir önceki etkinleştirmesi sona ermeden aynı fonksiyonun tekrar çağrılması sözkonusudur. Bundan dolayı, özçağrılı fonksiyonlar özel işlem gerektirirler. Özçağrılı fonksiyonları desteklemek için derleyicinin özel bir bellek düzeni kullanması; özçağrılı fonksiyonlar yazmak için ise programcının biraz farklı bir düşünme tarzına sahip olması gerekir. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 76 Matematikte, faktöriyelin (!) tanımı şöyledir: n! = n × (n-1) ··· 2 × 1. Bu tanım, faktöriyel fonksiyonunun algoritmasını açıkça gösterir: $1 ,0 fakt (int n) { int i = 1; while (n) i *= n--; return i; } ød ø1 ' Yine de, özçağrılı fonksiyonlar o kadar garip değildir; ve bazı durumlarda, eşdeğer özçağrılı olmayan fonksiyon yerine özçağrılı olanı kodlamak daha kolaydır. İşte basit ve klasik bir örnek: // Faktöriyelin başka bir eşdeğer tanımı da şöyledir: .8 0! = 1 n! = n × (n-1)! Bu bir özçağrılı tanımdır. Özçağrılı bir fonksiyonun tanımının temel unsurları şunlardır: Fonksiyonun, bazı argümanlar için, değerini veren bir temel (veya “aksiyomlar” veya “sınır koşulları”). Yukarıdaki tanımda ilk deyim buna bir örnektir. 2. Bilinen değerlerden fonksiyonun başka değerlerinin nasıl elde edileceğini gösteren özçağrılı yapı kuralı. Bu da yukarıdaki örneğin ikinci deyiminde gösterilmektedir. .ø ùø 6( / 1. Özçağrılı tanımın, özçağrılı yapı kuralının temel fonksiyon değerleri üzerinde sınırlı sayıda uygulama sonucu sona eren bir yöntem tarif ettiğine dikkat etmemiz gerekir. Her n≥0 için yukarıdaki tanımın doğru olduğu gösterilebilir. Örneğin, 3! = 3 × 2! = 3 × (2 × 1!) = 3 × (2 × (1 × 0!)) = 3 × (2 × (1 × 1)) = 6 Bu kadar matematik yeter. Şimdi de bilgisayarlı gerçek yaşama dönelim. Faktöriyel fonksiyonunun özçağrılı uyarlaması şöyledir: (& ( fakt (int n) { return (n==0) ? 1 : n*fakt(n-1); } 6$ ' Bu da tamamen matematik dilinden bilgisayar diline bir çeviridir. Koşullu işlece dikkat edin. Argümanın, temel deyimin gereğine uyup uymadığı, yani sıfır olup olmadığı, kontrol edilir. Eğer öyle ise, temel fonksiyon değeri, yani 1, döndürülür. Aksi takdirde, özçağrılı yapı kuralı uygulanır. Bu kural (3! örneğinde olduğu gibi) sınırlı sayıda tekrarlanarak doğru değer hesaplanır. Böylece bu kısmın başında sorulan ikinci soruyu yanıtlamış bulunuyoruz: Temel deyim sonsuz sayıda özçağrıya engel olur. İlk soruya gelince: Bu bir zevk ve verimlilik sorunudur. Bazı programcılar fakt’ın ilk tanımını, bazıları ise ikinci tanımını beğenebilir. Ancak, verimlilik programcılar için FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI 77 ø5 BÖLÜM 4 ød ø1 ' önemli (ve nesnel) bir parametredir. Göreceğimiz gibi, özçağrılı tanımlar özçağrılı olmayan (yani yinelemeli olan) tanımlardan daha az verimlidir. Buna rağmen, gerçek programlarda (örneğin bir derleyicinin kendisinde) özçağrılı fonksiyonlar kullanılır, çünkü özçağrılı bir tanım bazen daha zariftir ve anlaşılıp izlenmesi daha kolay olur. Son sorumuz özçağrılı fonksiyonların nasıl çalıştığı ile ilgili idi. Aşağıdaki atama deyiminin neyle sonuçlanacağını izleyelim. f2 = fakt(2); ,0 (fakt’ın ikinci uyarlamasını kullanmaktayız.) Aşağıda adım adım ne olduğu verilmektedir: .8 // $1 fakt 2 argümanıyla çağrılır ....................................................................................... 0 n = 2; ............................................................................................................... 1 fakt n-1 (=1) argümanıyla çağrılır ................................................................... 1 n = 1; ........................................................................................................ 2 fakt n-1 (=0) argümanıyla çağrılır ............................................................ 2 n = 0; ................................................................................................. 3 return 1; .......................................................................................... 3 return n * 1; (=1 × 1 = 1) ................................................................... 2 return n * 1; (= 2 × 1 = 2) ......................................................................... 1 f2 = 2; .................................................................................................................... 0 .ø ùø 6( / Sağda yazılan sayılar fakt fonksiyonunun kaç tane işlek kopyasının bulunduğunu gösterir. Üçüncü seferki işleme esnasında n yerel değişkeninin (parametrenin) değeri 0’dır, daha sonra ikinci işlemeye döndüğümüzde, n’nin değeri fonksiyonun o işleme başladığı zamanki değer olur. Bu örnekten, üç n’nin aslında farklı değişken olduğu ortaya çıkar. 6$ ' (& ( Bunu sağlamak için, derleyici programa bir yığıt kullandırır. Bütün auto ve register değişkenleri yığıtta yer alır. Yığıt, bir bayt dizisi şeklinde bitişik bir bellek bölümü ve bununla birlikte bir yığıt göstergesi şeklinde düşünülebilir. Yığıt göstergesi başlangıçta yığıtın başına işaret eder; yığıtın geri kalanı serbest (yani boş) kabul edilir. Özçağrılı olsun olmasın, herhangi bir fonksiyona giriş yapıldığında, o fonksiyonun (static ve dışsal olanlar hariç) yerel değişkenlerinin tamamını tutacak miktarda bayt için yığıtta yer ayrılır; yığıt göstergesi yığıtın geri kalan boşluğunun başını göstereceği şekilde ileriye götürülür. Fonksiyonun bütün (“dinamik”) yerel değişkenlerine yapılan referanslar yığıtın ayrılmış bu kesimine yapılır. Fonksiyon bitip geri döndüğünde, yerel değişkenler yok olur, çünkü yığıt göstergesi fonksiyon çağrılmadan önce gösterdiği yeri tekrar gösterecek şekilde geriye kaydırılır. Eğer aynı fonksiyondan iki çağrı yapılırsa, yerel değişkenler için iki defa yer ayrılır; üç defa çağrılırsa, yığıtta yerel değişkenlerin üç kopyası yaratılır vs. Aynı fonksiyona birden fazla çağrı yapılmışsa, yerel değişkenlerin sadece son kopyası erişilir olmaktadır. Fonksiyon geri döndüğünde eski değişkenler etkili olmaya başlarlar vs. Bir fonksiyon çağrısı olduğu esnada yürütmenin sürdüğü yer olan dönüş adresi de yığıta “itilir”. Özçağrılı fonksiyonları desteklemek için bütün bunlar gereklidir. FORTRAN gibi, bazı diller bunu yapmazlar, bundan dolayı bu dillerde FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 78 ød ø1 ' özçağrılı fonksiyonlara izin verilmez. Diğer taraftan, C ve Pascal gibi bazı diller özçağrıyı destekler. ,0 Özçağrılı fonksiyonlar yığıttan çok yer harcarlar. Bir int değişkenin iki bayt, dönüş adresinin de dört bayt kapladığını varsayalım. Bu durumda, “fakt(i)” şeklinde bir çağrı yığıtta 6×(i+1) bayt kullanacaktır. Örneğin, “fakt(6)” için 42 bayta gereksinimimiz olacaktır. Diğer taraftan, fakt’ın yinelemeli (yani ilk verilen) uyarlaması yığıttan 4 (dönüş adresi için) + 2 (n için) + 2 (i için) = 8 bayt kullanacaktır. Özçağrılı fonksiyonun bellek üzerinde daha fazla talepte bulunduğu açıktır. Ayrıca, yerel değişkenlerin ve dönüş adresinin yığıta itilip geri alınması işlemci zamanı da harcar. // 4.5. Fonksiyonlara Göstergeler $1 Yinelemenin özçağrıdan daha verimli olduğu sonucunu elde edebiliriz. Verimlilikteki bu farkın o kadar fazla olmadığı gerçek örnekler de verebiliriz, bundan dolayı eşdeğer bir yinelemeli algoritma bulamadığınız zaman özçağrı kullanmaya tereddüt etmeyin. .8 C dilinde, tıpkı bir değişkenin adresi gibi, bir fonksiyonun adresini de bir gösterge değişkeninde depolayabilir veya başka bir fonksiyona argüman olarak geçirebiliriz. Bu kısımda, diğer fonksiyonlara fonksiyon göstergelerini nasıl geçirebileceğimiz konusuyla ilgileneceğiz. f(); yerine f; .ø ùø 6( / Derleyici tarafından, bir tanıtıcı sözcüğün bir fonksiyonu gösterdiği, ya daha önce bir fonksiyon olarak tanımlandığı veya bildirimi yapıldığı için, yada tanıtıcı sözcüğün arkasında sol parantez olduğu için (yani bağlamdan) derleyici tarafından yapılan otomatik bildirim sonucu bilinir. Eğer bu tanıtıcı sözcük daha sonra bir parantezle birlikte kullanılmazsa, derleyici bu fonksiyonu çağırmaya kalkmayacak, onun yerine fonksiyonun adresini kullanacaktır. (C dilinde sık yapılan bir yanlış ta argümanı olmayan bir fonksiyonu parantezleri belirtmeden çağırmaya çalışmaktır. Yani (& ( şeklinde bir deyim kullanmaktır. İkinci deyim, “f” yerine fonksiyonun adresini koyma dışında bir şey yapmayacaktır.) 6$ ' Bazı değerler ile bu değerler üzerinde uygulanacak herhangi bir fonksiyondan geri döndürülen değerlerin bir çizelgesini çıkaracak bir fonksiyon yazmak istediğimizi düşünün. Bu, örneğin, bir sinüs, karekök veya doğal logaritma çizelgesi olabilir: 79 ø5 FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI #include <stdio.h> #include <float.h> ød ø1 ' BÖLÜM 4 void cizelge (double al, double ul, double art, double (*fg)(double), char *fi) { double x; ,0 } printf("\n x\t%s(x)\n\n", fi); for (x = al; x <= ul; x += art) printf("%7.2f\t%7.2f\n", x, (*fg)(x)); $1 Buradaki double (*fg)(double); ifadesi .ø ùø 6( / double *fg(double); .8 // tanımına dikkat edin. Bunun ne olduğunu anlamak için işleçlerin uygulanış sırasını göz önünde tutmamız gerekir. Bu bir double döndürüp argümanı da double olan fonksiyona bir göstergedir. İleride, bir ifade içinde “(*fg)(...)” yazdığımızda böyle bir fonksiyona çağrı yapmış oluyoruz. Şimdiye kadar incelediğimiz diğer gösterge değişkenlerinin, örneğin int göstergelerinin, hem tanım hem de kullanımındaki benzerliğe dikkat edin. fg fonksiyona bir göstergedir, (*fg) ise fonksiyonun kendisidir. Gösterge ifadesini çevreleyen parantezler gereklidir, çünkü aksi takdirde double *(fg(double)); anlamına gelecekti, bu da double gösterge döndüren bir fonksiyon demektir ki bu bildirim parametre tanımlarında kullanılamayacak çok farklı bir şeydir. Bunun nedeni fg’den sonra gelen parantezlerin *’dan daha yüksek önceliğe sahip bir işleç olmasıdır. Aşağıdaki program cizelge fonksiyonuna geçerli çağrılar yapmaktadır: #include <math.h> (& ( void main (void) { double sin(double), sqrt(double), log(double); } cizelge(0.0, 3.14, 0.1, sin, "sin"); cizelge(1.0, 100.0, 1.0, sqrt, "k.kok"); cizelge(1.0, 2.718, 0.05, log, "log"); 6$ ' Dördüncü argümanın bir değişken değil de bir fonksiyon ismi olduğuna dikkat edin. Fonksiyon tarafımızdan tanımlanmış olabileceği gibi bir kütüphane fonksiyonu da olabilir. Bu noktada bu fonksiyona bir çağrı sözkonusu değildir, çünkü argümanlar verilmemiştir, hatta parantezler bile yoktur. Derleyici, sin, sqrt ve log’un fonksiyon olduğunu bilir, çünkü yukarıda bildirimleri yapılmıştır; böylece bu fonksiyonların başlangıç adreslerini alıp cizelge fonksiyonuna geçirir. Dizilerde olduğu gibi burada da adres alma (&) FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 80 ød ø1 ' işlecini kullanmamıza gerek yoktur. Eğer bir dizi isminin arkasında “” varsa, o zaman dizinin belirtilen elemanının değeri kullanılır; aksi takdirde dizinin temel adresi kullanılır. Aynı şekilde, bir fonksiyon isminden sonra eğer “()” varsa (çağrı sonucu) fonksiyondan döndürülen değer kullanılır; aksi takdirde ifadenin değeri olarak fonksiyonun başlangıç adresi kullanılır. $1 ,0 cizelge fonksiyonu, ona geçirilen adresi kullanarak asıl çağrıyı yapar. cizelge’ye geçirilen bütün fonksiyonların “benzer” olması gerekir, yani aynı sayıda ve tipte argüman kabul edip aynı tipi döndürmelidirler. Parametrenin tanımlanması esnasında bütün bunlar belirtilir. main içinde verilen fonksiyon bildirimleri gerekli değildir, çünkü #include edilen standart başlık dosyası math.h’de bu bildirimler zaten mevcuttur. 4.6. Bir Örnek—8 Vezir Problemi // Bu kısımda, fonksiyonlar, bitsel işleçler, küresel değişkenler, register bellek sınıfı ve özçağrı gibi kavramları kullanan örnek bir program vereceğiz. .8 Bu program bize klasikleşmiş bir problemin çözümlerini bulacaktır: 8 çarpı 8’lik bir satranç tahtasına birbirini almayacak şekilde 8 vezirin yerleştirilmesi. İki vezir aynı sıra, sütun veya çaprazda olduğunda birbirini alabilir. Yani bir çözümde aynı sıra, sütun veya çapraz hatta iki vezir bulunmamalıdır. Örneğin, · · · · · · V · · · V · · · · V · · · · · · · · · V · · · · · · · · · · V · · · V · · · · · · · · · · · · V · · · · · V · · · (& ( .ø ùø 6( / · bir çözümdür. Burada “V” bir veziri “·” ise boş bir kareyi gösterir. Bu problemi çözmede ilk yaklaşım sistemli bir şekilde tüm yerleştirmeleri inceleyip sadece geçerli olanları listelemektir. Bir bilgisayarımız olduğuna göre, bunu çabuk bir şekilde yapabiliriz. Aslında, o kadar da değil! Olası tüm değişik yerleştirmelerin sayısı 6$ ' (8 × 8)! = 4,426,165,368’dir. (8 × 8 - 8)! × 8! Her yerleştirme için bir milisaniye harcasak bile, hepsini teker teker denemek elli günden daha uzun bir süre alacaktır. Araştırma bölgemizi daraltmamız gerekir. Aşağıdaki gözlemler yararlı olacaktır: FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI 81 ø5 BÖLÜM 4 Eğer iki veziri yerleştirdiğimizde bunların birbirini aldığını görürsek, diğerlerini de dikkate alan bütün olası yerleştirmeleri denememize gerek yoktur. Bu, bütün vezirleri satranç tahtasına yerleştirdikten sonra değil, bir vezir yerleştirir yerleştirmez uyuşmazlıkları kontrol etmemiz gerektiği anlamına gelir. 2. Aynı sıraya iki vezir yerleştirmeye çalışmamalıyız. Her veziri bir sıraya “atayarak” bunu gerçekleştirebiliriz. Her vezir sadece kendi sırasındaki 8 kareden birisine yerleştirilecektir. ød ø1 ' 1. ,0 Bu iki gözlem araştırma bölgemizi çok daraltacaktır. Algoritma şöyledir: En üst sıradan başlayarak, her veziri kendi sırasına, en sağdaki sütundan itibaren, yerleştirin. • Bir vezir yerleştirdiğinizde, daha önce yerleştirilmiş vezirlerle bir uyuşmazlığın olup olmadığını kontrol edin. Eğer varsa, veziri bir sonraki (yani hemen solundaki) kareye kaydırın; eğer yoksa, bir sonraki (yani hemen altındaki) sırayı değerlendirin. Eğer son vezir de başarılı bir şekilde yerleştirilirse, bu bir çözümdür. • Eğer bir vezir, sırasındaki sekizinci stunu da geçerse, o zaman veziri satranç tahtasından alın, bir önceki sıraya geriye dönüş yapın ve bu sıradaki veziri bir sonraki (yani hemen solundaki) kareye kaydırın. • İlk sıradaki vezir son sütundaki kareden dışarı çıkıncaya kadar buna devam edin. .8 // $1 • .ø ùø 6( / Algoritmayı belirledikten sonra, bu sefer işlenecek bilgiyi saklayacak veri yapısı için karar vermemiz gerekecektir. Verimlilik en önemli tasamız olmalıdır. Veri yapısı fazla miktarda bilgisayar belleği harcamamalı ve kolay, hızlı erişim sağlamalıdır. Satranç tahtasını nasıl göstermemiz gerekir? En azından iki seçenek sözkonusudur: 1. Her kare bir bitle gösterilebilir. Eğer bit 1 ise bu karede bir vezir var, 0 ise, boş demektir. Böylece, mantıksal olarak 8’e 8’lik bir kare şeklinde düzenlenmiş 64 bite gereksinimimiz vardır. 2. Her sırada en fazla bir vezir olduğuna göre; her elemanında o sıradaki vezir tarafından işgal edilen sütun sayısının saklandığı doğrusal bir dizi tutabiliriz. (& ( Bu örnekte ilk seçeneği kullanacağız. Her sıra 8 bite gereksinim duyar. Birçok bilgisayarda, bir int değişken en az 16 bittir. Böylece iki sıra tek bir int değişkenin içinde saklanabilir. Ama, her sıra için bir tamsayı ayırıp sadece sağdaki (düşük) bitlerin kullanılması daha kolay olacaktır. Soldaki bitler ise kullanılmayabilir. Ayrıca, programı daha genel bir problem (yani n çarpı n’lik bir satranç tahtasına n adet vezirin yerleştirilmesi) için tasarlarsak, aynı programı kullanarak, örneğin, 15 vezir problemini de çözebiliriz. 6$ ' Programda kullanılan veri yapısı (aşağıdaki program listesine bakın) şöyledir: int tahta[8]; (Bu arada, int unsigned olarak #define edilmiştir, böylece sağa kaydırma işlemlerinin aritmetik, yani işaret doldurma, değil de mantıksal, yani sıfır doldurma, FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 ø5 82 ød ø1 ' olması temin edilmiştir.) tahta ve sayi küresel değişkenler olarak tanımlanmışlardır, böylece bütün fonksiyonlar bunlara erişebilir. tahta[0] satranç tahtasının en üstteki sırasını, tahta[7] ise en alttaki sırayı gösterir. Bir dizi elemanının en düşük (yani sağdaki) biti sıranın en sağdaki sütununu gösterir. Altıncı sıranın en sağındaki sütununa bir vezir koymak istediğimizde tahta[5] = 1; atama deyimini; bu veziri bir sola kaydırmak istediğimizde ,0 tahta[5] <<= 1; tahta[sira] >= 1<<8 $1 atama deyimini; en soldaki sütundan ileriye bir vezir geçip geçmediğini anlamak için testini; iki farklı sıradaki iki vezirin aynı sütunda olup olmadığını anlamak için // tahta[sira2] == tahta[sira1] testini; aynı çapraz hatta olup olmadığını anlamak için .8 tahta[sira2] == tahta[sira1]<<sira1-sira2 || tahta[sira2] == tahta[sira1]>>sira1-sira2 .ø ùø 6( / testini kullanabiliriz. Yukarıdaki testleri kullanarak, tahtaTamam fonksiyonunu tasarlayabiliriz. Bu fonksiyon, sira’ya yeni bir vezir yerleştirildiğinde tahtanın tamam olup olmadığını kontrol eder. Bunu yapmak için 0’dan sira’ya kadar (sira hariç) olan bütün sıralarla sira arasındaki uyuşmazlıkları kontrol eder. Eğer sira 0 ise o zaman for döngüsüne hiç girilmeyecek tahtaTamam fonksiyonu hemen 1 (doğru) döndürecektir: İlk sıra için satranç tahtası her zaman “tamam”dır. Bir çözüm bulunduğunda cozumyaz fonksiyonu çağrılır. sayi (çözüm sayısı) değişkeni bir artırılır ve tahta’daki çözüm yazılır. Dış döngü sıralar, iç döngü de sütunlar içindir. 6$ ' (& ( Programın kalbi yerlestir fonksiyonudur. Algoritmadan da tahmin edebileceğiniz gibi, bu özçağrılı bir fonksiyon olarak tanımlanabilir. Bu fonksiyon, başta 0 (ilk sıra) argümanıyla ana programdan çağrılır. for döngüsü belirtilen sira’nın her sütununa veziri yerleştirir. Her yerleştirmeden sonra tahta kontrol edilir; eğer tamamsa, bu sira için yerleştirme işlemi geçici olarak bekletilir ve bir sonraki sira denenir. Bir sonraki sira’yı kim deneyecektir? Tabii ki, aynı fonksiyon! Sonsuz özçağrılara engel olmak için fonksiyonun başında bir test yapılır. Eğer yerlestir 8 argümanıyla çağrılmışsa, bu, satranç tahtasına (başarılı bir şekilde) 8 vezirin yerleştirildiği anlamına gelir. Bu durumda yerlestir fonksiyonu çözümü yazdırır ve hemen döner. yerlestir fonksiyonunun her yeni çağrısında sira adı verilen yeni bir (yerel) değişken yaratılır. Bir önceki çağrıya geri döndüğümüzde bir önceki sira değişkeni tekrar geri gelir; değeri ise bir eksiği olur. 83 /* vezir sayisi ve tahta boyu */ /* isaretsiz tamsayi kullan */ int sayi = 0; int tahta [VEZIRLER]; /* cozum sayisi */ /* her eleman bir sirayi gosterir */ int tahtaTamam (register int sira) { register int r; /* tahtanin gecerliligini kontrol et */ ,0 ød ø1 ' #include <stdio.h> #define VEZIRLER 8 #define int unsigned /* cozumu goster; sayiyi artir */ .8 printf("\n\n\tCOZUM %u\n\n", ++sayi); for (r = 0; r < VEZIRLER; r++) { /* sira */ for (t = 1<<VEZIRLER-1; t > 0; t >>= 1) printf(" %c", tahta[r] == t ? 'V' : '.'); printf("\n"); } .ø ùø 6( / } $1 void cozumyaz (void) { register int t, r; // } for (r = 0; r < sira; r++) /* onceki tum siralari kontrol et */ if (tahta[sira] == tahta[r] || tahta[sira] == tahta[r] << sira-r || tahta[sira] == tahta[r] >> sira-r) return 0; /* uyusmazlik varsa */ return 1; /* uyusmazlik yoksa */ void yerlestir (int sira) /* bir sonraki siraya yerlestir */ { if (sira == VEZIRLER) /* tum siralar dolu ve kontrol edilmis */ cozumyaz(); else for (tahta[sira]=1; tahta[sira]<1<<VEZIRLER; tahta[sira]<<=1) if (tahtaTamam(sira)) yerlestir(sira+1); /* bir sonraki sirayi dene */ } void main (void) { yerlestir(0); /* ilk siradan basla */ printf("\n\n%d vezir probleminin %u cozumu vardir.\n", VEZIRLER, sayi); } (& ( 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI ø5 BÖLÜM 4 Bu örnekte, özçağrı adımı yerine bir döngü ve sira değişkeninin uygun şekilde artırılıp azaltılması kullanılabilir. 6$ ' Aşağıda VEZIRLER değişmezine değişik değerler verildiğinde yukarıdaki programla elde edilen sonuçları görüyorsunuz: FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI BÖLÜM 4 Çözüm sayısı: 1 0 0 2 10 4 40 92 352 724 2 680 14 200 73 712 365 596 2 279 184 // $1 ,0 ød ø1 ' VEZIRLER 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 ø5 84 1. .8 Problemler Altkısım 4.2.1’in sonundaki printf deyiminin çıktısı .ø ùø 6( / 4! = 24 şeklinde olur. Bir an için, fakt’ın sayi değişkeninin değerini gerçekten değiştirdiğini varsayın; bu durumda da çıktının aynı olacağını söyleyebilir miyiz? C dilinde bir fonksiyon çağrısı esnasında verilen argümanların sayı ve tipinin bildirimdeki ile aynı olmasına gerek yoktur. Ancak, çok gerekmedikçe bu özelliği kullanmak iyi değildir. printf kütüphane fonksiyonu buna bir örnektir. Burada, sizden (sayısı belli olmayan) argümanların enbüyüğünü döndüren maks adında bir fonksiyon yazmanızı istiyoruz. Listenin sonunu belirtmek için çağrıdaki son argüman her zaman sıfır olacaktır. Örnekler: maks(15,-62,21,57,43,0)==57; maks(0)==0; maks(-10,0)==-10. İpucu: Microsoft C derleyicisinde (ve muhtemelen diğer birçok C derleyicilerinde) argümanlar bellekte arka arkaya olan yerlerde geçirilirler; yani, ikinci argüman ilk argümanın hemen arkasında saklanır vs. Yazacağınız fonksiyonun tanımında tek bir parametre belirtmeniz yeterli olacaktır. Arkadan gelen argümanları adres alma ve dolaylama işleçlerini kullanarak elde edebilirsiniz. Bu fonksiyonun taşınabilir olmadığına dikkat edin. (& ( 2. Sistemimizde 6$ ' 3. FONKSİYONLAR VE PROGRAM YAPISI ød ø1 ' #include <stdio.h> void main (void) { { int y = 1993; } { int i; printf("%d\n", i); } } ,0 programı 4. Sistemimizde $1 1993 yazar. Bunu açıklayabilir misiniz? 85 ø5 BÖLÜM 4 .8 // #include <stdio.h> void main (void) { { int a1=111, a2=222, a3=333, a4=444; } { register r1, r2, r3, r4; printf("%d %d %d %d\n", r1, r2, r3, r4); } } .ø ùø 6( / programı 131 3982 333 444 yazar. Bu size register değişken tanımı konusunda neyi düşündürür? r3 değişkeni bir yazmaçta mı saklanmaktadır? Bölüm 0’ın başında verilen programın ne yaptığını anlatın. 6. Bir önceki bölümde anlatılan ve C kütüphanesinde bulunan strcpy, strcmp, strcat ve strlen fonksiyonlarının işlevsel benzerlerini yazın. 7. 8 vezir programını, yerlestir özçağrılı fonksiyonu içindeki sira değişkeninin küresel bir değişken olacağı şekilde tekrar düzenleyin. Şimdi program daha az yığıt yeri kullanacaktır. (& ( 5. 8 vezir programını özçağrılı olmayana (yani yinelemeli olana) çevirin. 6$ ' 8. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 BÖLÜM 5: TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI .8 C dilinin yapısı içinde var olan veri tipleri arasında int, float, double, char gibi basit tipler, diziler, göstergeler, sayım tipleri, yapılar ve birlikler bulunmaktadır. Veri tipleri özçağrılı bir şekilde tanımlanabilirler, yani dizilerden oluşan diziler, yapılar içeren yapılar, göstergelere göstergeler vs sözkonusu olabilir. Böylece, gerçekte, tanımlanabilecek veri tipleri sonsuz sayıdadır. .ø ùø 6( / Bu bölümde, yeni veri tiplerini ve var olan veri tiplerinden nasıl yeni tipler tanımlayacağımızı göreceğiz. Şimdiye kadar, göstergeler ve dizileri tanımış olduk, ancak, sayım tipleri, yapılar ve birlikler nedir? Gelin, bunları tek tek inceleyelim. 5.1. Sayım Tipleri (& ( C dilindeki temel veri tipleri arasında basamaklı sayı tipleri vardır (işaretli veya işaretsiz çeşitli boylarda tamsayılar). Bütün basamaklı tipler sınırlı ve doğrusal olarak sıralanmış bir değerler kümesi oluştururlar. C dili tarafından sağlananlar dışında, kullanıcının kendi basamaklı sayı tiplerini tanımlama olanağı vardır, bunlara sayım (veya sayılı) tipler denir. Böyle bir tipin tanımı, sırasıyla, bütün olası değerleri belirtir. Bunlar tanıtıcı sözcüklerle temsil edilir ve yeni tipin değişmezleri olurlar. Sayım tiplerini tanımlamanın genel sözdizimi aşağıda verilmiştir: 6$ ' enum tanıtıcı_sözcükopt { sayım_listesi }opt bild_belirteçleriopt ; Tanıtıcı_sözcük’e sayım künyesi denir ve tanımlanmakta olan tipe verilen isteğe bağlı bir isimdir. Daha ileride, aynı tipten başka değişken veya fonksiyon tanımlamaları yapmak gerekirse, bu isim kullanılabilir. 87 TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ø5 88 ød ø1 ' Sayım_listesi virgülle ayrılmış tanıtıcı sözcüklerden oluşan bir listedir. Bunlara sayıcı adı verilir. Bild_belirteçleri, olası ilkleyenlerle izlenen, değişkenlerden oluşan bir listedir. Birkaç örnek: eksi, carpi, bolu } carpi, islx; sa, ca, pe, cu, ct }; pa, bir_gun, son_gun = ct; ,0 enum islecler { arti, isl1 = arti, isl2 = enum gunler { pa, pt, enum gunler ilk_gun = enum { erkek, kadin } cinsiyetim = erkek, cinsiyetler[MAKSK]; .8 // $1 İlk örnekte “enum islecler” tipini ve bu tipten isl1, isl2, islx değişkenlerini tanımlamaktayız. Bu değişkenler herhangi bir zamanda arti, eksi, carpi ve bolu değerlerinin sadece bir tanesini alabilirler. Ayrıca, isl1 ve isl2 değişkenleri sırasıyla arti ve carpi değerleriyle ilklenirler. İlkleme işlemi tamsayı değişken ilklemesine çok benzer, kuralları da aynıdır. Üçüncü değişken, islx, ilklenmemiştir, fakat, tıpkı diğer değişkenler gibi yürütme esnasında buna da yukarıdakilerden bir değer atanabilir. İkinci ve üçüncü satırlarda da buna benzer bir tanımlama yapılmakta, ancak bu sefer iki adımda olmaktadır. Önce “enum gunler” tipini tanımlıyoruz—henüz değişken tanımı yok—sonra da ilk_gun gibi değişkenleri bu tipten tanımlıyoruz. .ø ùø 6( / Dördüncü satırda künyeyi atlamış bulunuyoruz, böylece bundan sonra bu tipten yeni değişken veya fonksiyon tanımlamak istesek sayım_listesini tekrar belirtmek zorunda kalacağız. Bu örnekte ayrıca sayım tipinden elemanlardan oluşmuş bir dizi tanımlamasını da görmekteyiz. Bu tanımlardan sonra, değişkenleri aşağıdaki gibi deyimlerde kullanabiliriz: (& ( cinsiyetim = kadin; bir_gun = ca; islx = isl1; if (isl1==bolu) ... while (bir_gun!=ct) ... printf("%d %d %d\n", cinsiyetim, bolu, son_gun); cinsiyetim değişkeninin kadin, son_gun’ün de ct olduğunu varsayarsak, son deyim 136 6$ ' yazacaktır. Bunun nedeni, sayım tipinden olan değişkenlerin aslında tamsayı değerleri sakladıkları ve değişmezlerin de aslında tamsayı olduklarıdır. Örneğin, arti, pa ve erkek’in değerleri 0’dır, eksi 1, carpi 2, bolu 3’tür. Normalde sayım değişmezlerine sıfırdan başlayarak sırayla değerler verilir, ancak C dilinde programcının istediği değişmez tamsayıyı bir sayıcıya vermesine izin verilir. Bundan sonra gelen sayıcılar da sonraki değerleri alırlar. Örneğin, TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI 89 ød ø1 ' enum renk { siyah, mavi, yesil, kirmizi=4, sari=14, beyaz }; ø5 BÖLÜM 5 Burada, siyah’ın değeri 0, mavi’nin 1, yesil’in 2 ve beyaz’ın 15’tir. Bir enum tanımında, iki sayıcı aynı değeri alacak şekilde tanımlanabilirler. Bir sayıcı eksi bir değere sahip olabilir. ,0 Sayım tipinden olan değişkenler fonksiyonlara argüman olarak geçirilebilir ve bir fonksiyonun dönüş tipi sayım tipinden olabilir. Buna örnek bir fonksiyon aşağıda verilmiştir: $1 enum gunler gun_ekle (enum gunler g, int n) { return (enum gunler) (((int) g + n) % 7); } // Bu fonksiyon bir gün kabul edip n gün sonraki günü verir. bir_gun = gun_ekle(pe, 31); .8 şeklindeki bir çağrı bir_gun’e pa atayacaktır. Sayım tiplerini kalıplarda da kullanabileceğimize dikkat ediniz. Bu örnekte iki tane kalıp kullanmaktayız: Bir tanesi, hesap yapmak için günü tamsayıya dönüştürmede, diğeri de sonucu tekrar “enum gunler” tipine dönüştürmede kullanılır. .ø ùø 6( / Sistemimizde, sayım tiplerinden olan değişkenlerin tamsayı olduğunu düşünebilirsiniz, örneğin enum değerlerinin girdi ve çıktısını tamsayı biçiminde yapabilirsiniz. Tıpkı int değişkenleri gibi, sayıcıların (ve sonuçta sayım tipinden olan değişkenlerin) alacakları değerler 16 bit içinde kalmalıdır. 5.2. Yapılar Yapılar ve birlikler C programları için karmaşık veri yapılarının tanımlanmasında anahtar rolü oynarlar. Bu kısımda yapılar anlatılmaktadır. Daha sonraki bir kısım ise birlikleri kapsamaktadır. 6$ ' (& ( Pascal’la tanışıklığı olan okuyucularımız, herhalde C dilindeki yapıların Pascal’daki record’lara karşılık olduğunu fark edeceklerdir. Aynı tipte belirli sayıdaki değişkenleri saklamak için bir dizi kullanılabilir. Diğer taraftan, bir yapı, genelde değişik tipte olan bir veya daha fazla değişkeni toplamak için kullanılabilir. Niye, ayrı ayrı değişkenler kullanmak yerine bunları bir yapı içinde toplamaya gerek duyarız? Temel neden kolaylıktır. Örneğin, bir fonksiyona çok sayıda argüman geçirmek yerine, bazılarını yapılar içinde gruplayıp yapıları geçirebiliriz. Şimdi yapıları nasıl tanımlayabileceğimizi ve kullanacağımızı görelim. Yapı tanımlamasının genel şekli şöyledir: struct tanıtıcı_sözcükopt { yapı_bild_listesi }opt bild_belirteçleriopt ; TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ø5 90 ød ø1 ' struct anahtar sözcüğü bir yapının tanımlanmakta olduğunu göstermektedir. Her zaman olduğu gibi, tanımlanmakta olan değişken(ler)in bellek sınıfını göstermek için bu anahtar sözcüğün önüne uygun herhangi bir bellek sınıfı belirteci (örneğin, static, extern) konulabilir. ,0 İsteğe bağlı olan tanıtıcı_sözcük’e yapı künyesi adı verilir. Tanımlanmakta olan yapı tipine isim verir ve daha sonra benzer yapı değişkenleri tanımlamak için bir kısaltma işlevi görür. Eğer bu yapı tipi bütün program içinde bir defa kullanılıyorsa, daha sonra kullanılmayacağı için yapı künyesini atlayabiliriz. $1 Yapı_bild_listesi her bildirimin bir noktalı virgülle bitirildiği bir dizi bildirim içerir. Bu bildirimler (ilkleyen içerememeleri dışında) normal değişken tanımlamalarına benzer; fakat bu durumda değişkenler bildirimi yapılan yapı altında gruplanacaklar ve yapının üyeleri olacaklardır. Bir yapının üyeleri diziler veya yapılar gibi karmaşık tipler olabileceği için, C dilinde istediğimiz kadar karmaşık veri yapıları tanımlayabiliriz. // Bild_belirteçleri belirtilen yapı tipinden değişkenler tanımlayan isteğe bağlı bir listedir. Bunlar basit (yapı) değişkenleri, yapılara göstergeler, yapılardan oluşan diziler, yapı döndüren fonksiyonlar veya bunların herhangi bir birleşimi olabilir. .8 Bir örnek: struct yk { int i; float f; } yd; .ø ùø 6( / Burada, yk yapı künyesini ve “struct yk” tipinden yd değişkenini tanımlamış bulunuyoruz. “struct yk” tipi iki üye içerir, bir tamsayı, bir de gerçek sayı. yk yapı künyesi daha sonra aynı tipten başka değişkenlerin bildirimini yapmak için kullanılabilir. Örneğin, struct yk yd1, *yg; (yd’ye benzeyen) bir yd1 değişkenini ve “struct yk” tipindeki bir yapının saklandığı bir yere bir gösterge tanımlayacaktır. Gelin birkaç örneğe daha bakalım. Bu kısmın başında verilen sözdizimde üç tane isteğe bağlı bölüm görmekteyiz. Herhangi bir zamanda bunlardan en çok bir tanesi belirtilmeyebilir. Böylece, struct { int i; float f; } yd2; (& ( tanımlamasında bir yapı değişkeni, tanımlanmamaktadır; yd2, tanımlanmakta, fakat yapı künyesi struct yk { int i; float f; }; 6$ ' tanımlamasında ise bir yapı künyesi, yk, tanımlanmakta, fakat değişken tanımlamaları bulunmamaktadır; yani sadece bir tip bildirimi vardır. Daha sonra, bu ismi kullanarak, aşağıda yapıldığı gibi değişkenler tanımlayabiliriz: struct yk ydz[5], yf(float), (*ydgf(int))[8]; Burada yapı_bild_listesi’ni tekrar belirtmeye gerek yoktur. ydz böyle 5 tane yapıdan oluşan bir dizidir; yf bir float argüman alan ve böyle bir yapı döndüren bir TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI 91 ø5 BÖLÜM 5 ød ø1 ' fonksiyondur (bazı eski derleyiciler böyle bir bildirimi kabul etmeyebilirler, çünkü, eski “Standarda” göre, fonksiyonlar dizi veya yapı gibi “karmaşık” tipler döndürmezler); ydgf böyle 8 yapıdan oluşan bir diziye bir gösterge döndüren ve bir int argüman alan bir fonksiyondur. Son örneği anlamak için, işleçleri, uygulandıkları sırayı dikkate alarak (tersten) okuyun: (), *, ; yani yapı dizisi göstergesi fonksiyonu. Şimdi de daha karmaşık bir örnek: $1 ,0 struct kisi { char *isim; int dogumtarihi; enum cinsiyet_tipi { erkek, kadin } cinsiyet; struct kisi *baba, *ana, *es, *cocuklar[MAKSCCK]; } kisiler[MAKSKS]; .8 // Yukarıdaki tanımda gördüğünüz kadarıyla, tıpkı diğer dillerde olduğu gibi, C dilinde de “karmaşık” veri yapıları tanımlanabilir. Burada, basit değişkenler, göstergeler, sayım tipinden değişkenler, yapılara göstergelerden oluşan diziler vs olan üyeleri içeren bir yapı dizisi görmekteyiz. Yapının bazı üyelerini tanımlarken yapının kendi tanımını da kullanmakta olduğumuza dikkat edin; tanımlamakta olduğumuz üyeler gösterge oldukları için bu herhangi bir problem oluşturmaz. Aslında, gösterge tanımlarken daha ileride tanımlanmış yapıları da kullanabiliriz. Yukarıda tanımlanan kisiler değişkeni, kolayca erişilip işlenebilen en fazla MAKSKS kadar kişinin bilgisini saklayabilir. .ø ùø 6( / Bir yapının üyelerine ulaşmak için, bir nokta (“.”) ile gösterilen, yapı üyesi işlecini kullanırız. Bu işleç, yapı değişkeni ile üyesi arasına konur. Örneğin, yd.i = (int) yd.f; yd yapı değişkeninin f üyesi içindeki tamsayıyı i üyesine atayacaktır. “.” işleci en yüksek önceliği olan işleçlerden biridir, böylece, örneğin yd.i genelde sanki tek bir değişkenmiş gibi, etrafına parantez koymaya gerek duymadan kullanılabilir. (& ( Şimdi, bir yapı göstergesi değişkeninin üyesine erişirken karşılaşabileceğimiz küçük bir problemi inceleyelim. Örneğin, yg bir yapıya bir göstergedir; *yg yapıya erişmek için kullanılır, ancak onun üyesine erişmek için *yg.i kullanılamaz. Bunun nedeni önceliklerdir; “.”nin önceliği *’dan yüksektir, böylece *yg.i aslında *(yg.i) anlamına gelir, bu da yg’nin bir üyesi olan i’nin bir gösterge olduğunu varsayar. Doğru sonucu elde etmek için parantez kullanmak zorundayız: (*yg).i. Ancak bu da sıkıntılı olabilir. Bunun üstesinden gelmek için, C’ye başka bir işleç (->) eklenmiştir. yg->i tamamen (*yg).i ile eşdeğerdir ve daha kısa ve anlamlıdır. 6$ ' Dört işleç, (), , . ve ->, öncelik tablosunda en yüksek düzeyi oluştururlar ve referans oluşturmak için kullanıldıklarından diğer işleçlerden farklıdırlar. Bazı eski C uygulamalarında, yapılarla yapabileceğimiz şeyler, & kullanarak bir yapının adresini almak ve üyelerinden birisine erişmekle sınırlıdır. Örneğin, yapılar fonksiyonlara geçirilip geri döndürülemez; TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ø5 92 ød ø1 ' yapi1 = yapi2; şeklinde her iki tarafında yapı değişkeni olan bir atama gerçekleştirilemez. Bu sınırlamaların üstesinden gelmek için göstergeler kullanılabilir. Buna rağmen, ANSI Standardını izleyen yeni C derleyicilerinde böyle sınırlamalar yoktur. Örneğin, bizim sistemde aşağıdaki program kabul edilmektedir: #include <stdio.h> $1 /* parametresi ve donus tipi */ /* struct kunye olan fonksiyon */ // /* uyelere degerler ata */ /* bir yapi dondur */ .8 struct kunye f (struct kunye y) { struct kunye z; z.i = y.i * 2; z.c = "iki kere"; return z; } /* f */ ,0 struct kunye { int i; char *c; /* y1 yapi degiskeninin */ } y1 = { 1, "bir" }; /* tanimlanmasi ve ilklenmesi */ .ø ùø 6( / void main (void) { struct kunye y2, f(struct kunye); y2 = f(y1); /* yapiyi baska bir yapiya ata */ printf("%d %s\n", y2.i, y2.c); } /* main */ ve çıktı şöyledir 2 iki kere Burada yapılarla yapılacak üç şeyi görmekteyiz: Bir yapıyı bir argüman olarak geçirmek, fonksiyondan bir yapı döndürmek ve bir yapıyı başka bir yapıya atamak. Yapı ataması, kaynak yapının her üyesinin hedef yapının ilgili üyesine atanması demektir ve yapının boyuna göre bir miktar zaman alabilir. (& ( Yukarıdaki örnekte, yapı değişkenlerini ilkleme yöntemini de görmekteyiz. Sözdizimi diziler için kullanılana benzemektedir. İlklenecek değişken, = atama simgesinden sonra virgülle ayrılıp çengelli parantezler içine alınmış değişmez ifadelerden oluşan bir liste ile izlenir. Her üye ilgili ifadenin değerine ilklenir. Eğer ifadelerden daha fazla üye varsa, geri kalan üyeler C dilindeki varsayılan değere, yani sıfıra ilklenir. 6$ ' 5.3. Yeni Tip Tanımlama Türetilmiş veri tipleri üzerindeki tartışmamıza devam etmeden önce, gelin, dilin içindeki basit tipler gibi görünen, ancak karmaşık tip olan yeni, yani kullanıcı tarafından tanımlanmış, tiplere ve böyle tiplerin tanımlanması için kullanılan yönteme bakalım. Bu TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI 93 ø5 BÖLÜM 5 int kisa; *kdfonk(char *, char *); ger, im; } kompleks; matriks[8][6]; dogru } mantiksal; ,0 unsigned short char *kdizisi, struct { float int vektor[6], enum { yanlis, $1 typedef typedef typedef typedef typedef ød ø1 ' amaçla, C dilinde, bir tipe bir tanıtıcı sözcük vererek yeni bir tip tanımlamaya yarayan typedef bildirimi bulunmaktadır. Bildirim, anlambilim açısından oldukça farklı olmasına rağmen, sözdizimsel olarak bir değişken tanımıyla aynıdır. Sadece başına typedef anahtar sözcüğü getirilir. typedef anahtar sözcüğünün bir bellek sınıfı belirteci olduğu kabul edilir, ve C dili bir bildirimde en fazla bir tane bellek sınıfı belirtecine izin verdiği için typedef’in arkasına (veya önüne) auto, register, static veya extern konulamaz. Gelin birkaç örneğe bakalım: .8 // (kisa, kdizisi, kdfonk, kompleks, vektor, matriks ve mantiksal gibi) yeni tanımlanan tanıtıcı sözcüklerin kendileri değişken veya fonksiyon değillerdir (eğer typedef anahtar sözcükleri olmasaydı öyle olacaklardı), ancak bu tür değişken veya fonksiyon tanımlamaya yarayacak tiplerdir. Böyle tip isimleri kalıplarda ve sizeof’un işlenenleri olarak kullanılabilir. (sizeof bir sonraki kısımda anlatılmaktadır.) Örneğin, aşağıdakiler birbirlerine eşdeğerdir: .ø ùø 6( / kisa i, j, k; ile kdizisi s1, s2; ile kdfonk strcpy; ile kompleks z[5]; ile vektor a[8]; veya matriks a; ile mantiksal m1, ile md=dogru, my=yanlis; unsigned short int i, j, k; char *s1, *s2; char *strcpy(char *, char *); struct {float ger, im;} z[5]; int a[8][6]; enum { yanlis, dogru } m1, md=dogru, my=yanlis; typedef kullanmanın temel nedeni uzun bildirimleri kısaltmasıdır. Fakat, mantıksal olarak, programcı C dilinin sağladığı tiplerin yanına sanki yeni bir tip ekliyormuş gibi düşünebilir. Bu kolaylık programlama çabasını azaltır, programın okunaklılığını geliştirir ve programlarımızı daha “yapısal” hale getirir. Ayrıca, önemli ve karmaşık tip bildirimleri programın belirli bir yerinde toplandığında, programı belgelemek ve daha sonra onu anlayıp değiştirmek daha kolay olacaktır. 6$ ' (& ( typedef bildirimlerinin etki alanı değişkenlerde olduğu gibidir. Bir blok içinde tanımlanmış bir tip dış bloklara erişilebilir değildir, fakat bir dış blokta tanımlanmış bir tip, tekrar tanımlanmadığı sürece, bir iç blokta kullanılabilir. Dışsal düzeyde yapılmış bir typedef bildirimi kaynak dosyasının sonuna kadar etkisini sürdürecektir, fakat ayrı derlenen dosyalarda değil. struct, union ve sayım tipi bildirimlerinin etki alanı da aynıdır. TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ø5 94 ød ø1 ' 5.4. sizeof İşleci ,0 C dilinin bir diğer anahtar sözcüğü de sizeof’tur. sizeof C dilinde bir anahtar sözcük ile ifade edilen tek işleçtir. Bir fonksiyon değildir; diğer tekli işleçler ile aynı önceliğe sahip olan ve sağdan sola birleşme özelliği gösteren bir tekli işleçtir. Genelde, ya bir değişkene yada bir tipe uygulanır. Bu işleç işlenenin tipinden olan bir değişkenin bellekte tutacağı bayt sayısını (bir değişmez) döndürür. Bir önceki kısmın değişken tanımlamalarını kullanan örnekler aşağıda verilmiştir: $1 printf("%ld %ld %ld %ld %ld\n", (long)sizeof i, (long)sizeof a, (long)sizeof s1, (long)sizeof z[3], (long)sizeof 1.0); // printf("%ld %ld %ld %ld %ld\n", (long)sizeof(int), (long)sizeof(float), (long)sizeof(double), (long)sizeof(int *), (long)sizeof(kompleks[3])); .8 printf("%ld %ld %ld %ld %ld\n", (long)sizeof(vektor), (long)sizeof(long[4]), (long)sizeof(struct { char *c; vektor v[5]; }), (long)sizeof *s1, (long)sizeof(a[1])); Bu deyimler farklı sistemlerde farklı çıktılar görüntüleyecektir. Sistemimizde çıktı şöyledir: .ø ùø 6( / 2 96 2 8 8 2 4 8 2 24 12 16 62 1 12 Bunun anlamı, int değişkenlerinin 2 bayt, float değişkenlerinin 4 bayt, double değişkenlerinin 8 bayt ve gösterge değişkenlerinin 2 bayt tuttuğudur. Her gerçekleştirmede sizeof(char)’ın 1 olduğu tanımlanmıştır. Diğer sayıları kendiniz doğrulamaya çalışın. Bir long kaç bayttır? (& ( sizeof’un değerinin derleme zamanında belirlendiğine dikkat edin, böylece sizeof bir değişmez ifadenin kullanılmasına izin verilen yerlerde kullanılabilir. Standarda göre sizeof işlecinin verdiği sayının int olması beklenmemelidir; gerçekleştirmeye bağlı olarak long veya herhangi bir uygun tamsayı tipi olabilir. Bu (unsigned olan) tip standart başlık dosyası stddef.h’de size_t ismi ile tanımlanmıştır. Bu sayıyı printf’e geçirmeden önce bir kalıpla long’a çevirecek ve long için olan dönüşüm tanımlamasını kullanacak kadar dikkatli davrandık. 6$ ' sizeof ile ilgili bir sözdizimsel ayrıntı da, bir ifade yerine bir tipe uygulandığında tipin parantezler içine alınması gerektiğidir. TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI 95 ø5 BÖLÜM 5 ød ø1 ' 5.5. Birlikler ,0 Birlikler bir sözdizimsel, bir de anlambilimsel fark dışında yapılara çok benzerler. Bir birliğin sözdizimi aynıdır, sadece struct yerine union anahtar sözcüğünü kullanırız. Yapılarda, üyeler belleğe birbiri ardınca yerleştirilirler (yani bir üyenin diğerinin üstüne sarkması söz konusu değildir), böylece her üyeyi diğerlerinden bağımsız işleyebiliriz. Birliklerde üyeler aynı bellek bölgesini paylaşırlar. Böylece, herhangi bir zamanda, üyelerden sadece bir tanesi ile ilgilenebiliriz. Derleyici, en büyük üyeyi içine alabilecek kadar geniş bellek ayırır. Örneğin, // $1 union cifdg { char c; int i; float f; double d; int * g; } bd = { 'A' }; .8 5 yerpaylaşımlı üyeden oluşan bd birlik değişkenini tanımlar. sizeof bd 8’dir, bu da en büyük üye olan double değişkeninin boyudur. Üyelere yapılarda olduğu gibi aynı yolla ulaşılır (yani “.” veya “->” işlecini kullanarak). Örneğin, bd . d = 9.8696044011; printf("%c\n", bd.c); .ø ùø 6( / Bu şekilde bu iki deyimi arka arkaya kullanmanın yanlış olduğuna dikkat edin, çünkü bir taraftan double bir değer koyup, diğer taraftan bir char almaya çalışmaktayız. Ayrıca, her üye için bir ilkleyenin bulunduğu yapılara karşılık, birliklerde en fazla bir tane ilkleyenin olabildiğine dikkat edin. İlkleyen ilk üyeye uygulanır. Örneğin, yukarıdaki tanımda bd.c’ye 'A' atanmaktadır; daha sonra, yukarıdaki iki deyim yerine getirildikten sonra, E çıktısını elde ederiz, bu da anlamsız bir değerdir, çünkü bd.d’ye atanan değer bd.c’deki değeri bozar. (& ( Herhangi bir zamanda üyelerinden en fazla bir tanesinin bir değer tutacağını bildiğimiz zamanlarda, bellekten tasarruf etmek amacıyla genelde birlikler kullanılır. Bu özellik, daha önce verilmiş olan bir örneğin genişletilmiş uyarlaması olan, aşağıdaki örnekte kullanılmıştır: 6$ ' struct kisi { char *isim; int dogumtarihi; enum cinsiyet_tipi { erkek, kadin } cinsiyet; union { int ahbtarihi; char *ksoyadi; } cbil; struct kisi *baba, *ana, *es, *cocuklar[MAKSCCK]; } kisiler[MAKSKS]; TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ø5 96 ,0 ød ø1 ' Burada kişinin cinsiyetine bağlı olan iki adet bilgi vardır: Erkekler için askerlik hizmetini bitirme, yani terhis tarihi (ahbtarihi), kadınlar için ise kızlık, yani evlenmeden önceki soyadı (ksoyadi). Aynı zamanda her iki üyenin anlamlı bir değer saklamayacaklarını bildiğimiz için, bellekten tasarruf etmek amacıyla, bunları bir birliğin içine alıyoruz. Hangi üyeyi (kisiler[birisi].cbil.ahbtarihi veya kisiler[birisi].cbil.ksoyadi) kulanmamız gerektiğini belirlemek için kisiler[birisi].cinsiyet içindeki bilgiyi kullanabiliriz. $1 5.6. Alanlar .ø ùø 6( / struct tarih { unsigned yil : 7; unsigned ay : 4; unsigned gun : 5; }; .8 // Bazı durumlarda, dar bir yer içine (örneğin bir tamsayı boyunda bir bölgeye) birçok bilgi sığdırmamız gerekebilir. Bunun nedeni bellek tasarrufu olabildiği gibi, program dışındaki bazı durumlardan (örneğin donanım aygıtlarına olan arabirimlerden) kaynaklanabilir. Bunu yapmak için bir yapının üyelerini bit uzunluklarını da vererek tanımlarız. Bu tür üyelere alan adı verilir. Doğal olarak, uzunluklar sıfırdan küçük olmayan değişmez ifadelerdir. Tanım yapılarda olduğu gibidir; sadece her üyenin arkasına iki nokta ile uzunluk verilebilir. Erişim de yapılarda olduğu gibi “.” veya “->” işleçleri ile yapılır. Bir örnek: Burada, tarihin iki bayt (sizeof(struct tarih) 2’dir) içine sığdırılabileceği bir 7 yapı tanımlanmaktadır. yil 7 bit kullanır (işaretsiz olduğu için, değeri 0’dan 2 -1=127’e kadar değişebilir ve örneğin 1900 ile 2027 arasındaki yılları ifade etmek için 4 kullanılabilir), ay 4 bit (0’dan 2 -1=15’e kadar değişir), gun ise 5 bittir (0’dan 5 2 -1=31’e kadar değişir). Eğer uzunlukları belirtmemiş olsaydık, her üye 2 bayt kullanacak, böylece tüm yapı 6 bayt kaplayacaktı. Alanlarla uğraşan birisinin dikkat etmesi gereken kurallar şöyle özetlenebilir: Alan tipi unsigned bir tamsayı olmalıdır. Standart, en azından unsigned int’in desteklenmesini gerektirir. (& ( 1. Bitlerin alanlara atanma tarzı (soldan sağa veya sağdan sola) derleyiciye bağlıdır. 3. Eğer bir alan sözcük sınırlarını (sistemimizde, short ve int için 16, long için 32 ve char için 8 bitlik sınırları) kesecek şekilde tanımlanırsa bir sonraki sözcükten başlatılır; kullanılmakta olan sözcükteki bitler kullanılmaz. Örneğin, 6$ ' 2. TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI 97 ø5 BÖLÜM 5 ød ø1 ' struct dnm { unsigned a1 : 12; unsigned a2 : 5; unsigned a3 : 12; }; 12 bit a1, 4 bit kullanılmıyor (ilk sözcük, yani iki bayt), 5 bit a2, 11 bit kullanılmıyor (ikinci sözcük), 12 bit a3, 4 bit kullanılmıyor (üçüncü sözcük). ,0 aşağıdaki biçimde 6 bayt kaplar: $1 Eğer unsigned yerine unsigned long kullanmış olsaydık, yapı aşağıdaki biçimde 4 bayt kaplayacaktı: 12 bit a1, 5 bit a2, 12 bit a3, 3 bit kullanılmıyor (bir long sözcük, yani 4 bayt). .8 // Eğer unsigned char kullanmış olsaydık, tanım kabul edilmeyecekti, çünkü alan a1 12 bit uzunluğundadır, oysa bir char en fazla 8 bit tutabilir. Bu, bir alanın kendi tipinden daha geniş olamayacağı anlamına gelir. Eğer bir alan için bit sayısı belirtilmemişse, o tip için en büyük değer kullanılır. Alanlardan oluşan diziler tanımlanamaz. 5. Adres alma işleci (&) alanlara uygulanamaz, böylece alanlar gösterge kullanarak doğrudan doğruya adreslenemezler. 6. Alan isimleri isteğe bağlıdır. Eğer bir alanı kullanmayı düşünmüyorsanız—örneğin yukarıdaki örnekte a2’yi—tipi ve alan ismini atlayın. Örneğin, .ø ùø 6( / 4. struct dnm { unsigned a1 : 12; : 5; unsigned a3 : 12; }; Eğer bir sonraki sözcüğün başına atlamak istiyorsanız, araya 0 genişliğinde bir boş alan koyun. Örneğin, sistemimizde struct dnm { unsigned a1 : 12; : 0; unsigned a3 : 12; }; (& ( 7. ile 6$ ' struct dnm { unsigned a1 : 12; : 4; unsigned a3 : 12; }; TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI ød ø1 ' eşdeğerdir. Neden? 8. BÖLÜM 5 ø5 98 Alanlar da tıpkı yapı üyeleri gibi ilklenebilirler, fakat alan için çok büyük olan bir değer vermemeye dikkat etmek gerekir. 5.7. Bellek Ayırma $1 ,0 Bazı durumlarda, programcı program için gereken ana bellek miktarını önceden belirleyemez. Örneğin, bu, büyük oranda program girdisine bağlı olabilir. Bir dosyayı sıraya sokan bir program, bütün dosyayı alacak kadar ana belleğe gereksinim duyabilir. Bir dosya istenildiği kadar uzun olabildiğine göre, yürütme esnasında, sistemin bize sağlayabileceği kadar daha fazla bellek elde edebilme yöntemine gereksinimimiz vardır. // Standart kütüphane, buna izin verecek bir fonksiyon, calloc(n,boy) içerir. İki argümanı size_t tipinden tamsayılar olmalıdır. boy boyunda n tane değişken tutabilecek sıfıra ilklenmiş bir bellek bloğuna bir gösterge döndürür. .8 Daha basit başka bir fonksiyon malloc(bayts)’tır ve bayts kadar bayttan oluşan bir bellek bloğuna bir gösterge döndürür. Argümanın tipi yine size_t’dir. size_t gerçekleştirmeye bağlı olan ve en büyük bellek boyunu saklayabilecek kadar büyük olan bir tamsayıdır. .ø ùø 6( / free(g) fonksiyonu daha önce calloc veya malloc ile ayrılmış bulunan ve g ile gösterilen bellek bloğunu serbest bırakacaktır. malloc ve calloc’un dönüş tipi ve free’nin argüman tipi genel gösterge tipi olan “void *”’dır. “void *” tipi bekleyen bir fonksiyona bir gösterge argümanı geçirdiğinizde, bir kalıp kullanarak, bunu “void *” tipine dönüştürmeniz gerekir. Aynı şekilde, bir fonksiyon “void *” döndürüyorsa, bunu uygun gösterge tipine dönüştürmeniz gerekir. Her tip gösterge, herhangi bir bilgi yitimine uğramadan, “void *” tipine ve daha sonra eski tipine dönüştürülebilir. stdlib.h başlık dosyası bu fonksiyonlar için gerekli bildirimleri içerir ve bu bölümün sonunda bu fonksiyonları kullanan örnek bir program bulunmaktadır. (& ( 5.8. Karmaşık Tipler 6$ ' Bu kısımda, dizi dizileri, dizilere göstergeler, gösterge dizileri ve göstergelere göstergeler gibi daha karmaşık veri tiplerini inceleyeceğiz. Bir tanımı istediğimiz kadar karmaşıklaştırabileceğimize dikkat edin; örneğin, tamsayı dizilerine göstergeler içeren diziye bir gösterge. Biz ise burada yalnızca, yukarıda sıraladığımız gibi, “iki-düzeyli” karmaşık veri tiplerine bakacağız. TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI 99 ø5 BÖLÜM 5 ød ø1 ' 5.8.1. Dizi Dizileri Bir dizi benzer elemanlardan oluşan bir topluluktur. Eleman sayısı derleme sırasında belirlenir, böylece C dilinde devingen dizilere izin verilmez. Bir dizinin elemanları (alan veya fonksiyon dışında) herşey olabilir; ayrıca dizi de olabilir, böylece çok-boyutlu diziler tanımlanabilir. Bir dizinin elemanlarına ulaşmak için indisler kullanılır. İndisler tamsayı ifadelerdir ve, dizinin n tane elemanı varsa, değerleri 0 ile n-1 arasında değişebilir. ={ 2+2}, 1<<3}, 11, 0xF&~03} $1 int a[3][4] {1, 2, 3, {5, 6, 7, {3*3, 10, }; ,0 Tek-boyutlu dizileri nasıl kullanacağımızı biliyoruz. Şimdi çok boyutlu bir dizi tanımına bakalım: .ø ùø 6( / .8 // Burada çok-boyutlu bir dizinin (bir dizi dizisinin) tanımının bütün boyutlarda boyların ayrı ayrı köşeli parantezler içine alınarak verildiği görüyoruz. Yukarıdaki tanımda dizinin, her biri 4 elemanlı 3 “vektör” şeklinde düzenlenmiş 12 elemanı vardır. Diğer bir deyişle, diziler satır şeklinde saklanırlar, yani son indis en hızlı değişendir. İlkleme beklendiği gibi yapılır, dizinin her elemanı için üç madde bulunmaktadır, bunlar da virgülle ayrılmış vektörlerdir. Bu maddelerin her biri birbirinden virgülle ayrılıp çengelli parantezler içine alınmış 4 değişmez ifadeden oluşurlar. Bütün (12) değerleri de belirtmemize gerek yoktur. Örneğin, int b[3][4] = { {1, 2, 3}, {5, 6} }; ile int b[3][4] {1, 2, 3, {5, 6, 0, {0, 0, 0, }; ={ 0}, 0}, 0} (& ( aynıdır. Eğer bütün değerleri belirtirsek içteki çengelli parantezlere gerek yoktur: int a[3][4] = { 1, 2, 3, 2+2, 5, 6, 7, 1<<3, 3*3, 10, 11, 0xF&~03 }; 6$ ' Eğer derleyici dizinin boyunu ilkleyenden çıkarabilirse, o zaman boyu belirtmeye gerek yoktur. Örneğin, int a[4] = { {1, 2, 3, 2+2}, {5, 6, 7, 1<<3}, {3*3, 10, 11, 0xF&~03} }; TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ø5 100 ød ø1 ' a için ilk verilen tanıma eşdeğerdir. Bildirimdeki ilk (yani belirtilmeyebilen) indisin sadece dizi tarafından gerek duyulan bellek miktarını belirlemede kullanıldığına dikkat edin; indis hesaplamalarında kullanılmamaktadır. ,0 Bir dizi elemanına ulaşmak için “” işlecini kullanırız. Eğer n-boyutlu bir dizimiz varsa, n tane böyle işleç kullanılmalıdır. Örneğin, a[1][2] değeri 7 olan dizi elemanını göstermektedir. Pascal programlama dilinden farklı olarak a[1,2]—veya a[(1,2)]— a[2]’ye eşdeğerdir ve bir int’in beklendiği bir yerde kullanılamaz. 5.8.2. Dizilere Göstergeler // $1 Daha önce de açıklandığı gibi, bir fonksiyon parametresi olarak tanımlanmış tek boyutlu bir dizinin boyunun belirtilmesine gerek yoktur, çünkü bu bir dizi değil, gerçekte bir göstergedir. Çok-boyutlu bir dizide ne olur? Kural şöyledir: İlki dışında bütün boyutların boyunu belirtmeniz gerekir. Örneğin, f (int uc_b[5][7]) { ... } .ø ùø 6( / .8 Gelin bunun nedenine bakalım. uc_b[0]’ın 5×7 boyunda iki-boyutlu bir dizi olduğuna dikkat edin, uc_b[1] ilkinden 35 int ileride olan bir sonraki iki-boyutlu dizidir. Yani, uc_b[1] veya *(uc_b+1)—bir gösterge ifadesi—uc_b[0]’ın 35 int ilerisini göstermelidir. Bu, uc_b’nin 5 çarpı 7 (yani 35) elemanlık bir diziye gösterge olduğu anlamına gelir. Yukarıdaki parametre bildirimi şöyle de yazılabilirdi: int (*uc_b)[5][7]; bu da yukarıdaki ile tamamen aynıdır. Parantezlere dikkat edin. Eğer yazılmasalardı, int *(uc_b[5][7]); anlamına gelecek, bu da int göstergelerden oluşan iki-boyutlu bir dizi anlamına gelecekti; bir sonraki altkısmın konusu. Aşağıdaki örnek çok-boyutlu dizilerin kullanımını özetlemeye çalışmaktadır. Programı inceleyip, onu izleyen çıktıyı doğrulamaya çalışın. (& ( #include <stdio.h> int x[3][5][7]; /* uc-boyutlu bir dizi */ 6$ ' void f (int a[5][7]) /* iki-boyutlu diziye gösterge */ { printf("%d\t%d\n", a[0][0][0], (int)sizeof a[0][0][0]); printf("%d\t%d\n", a[0][0], (int)sizeof a[0][0]); printf("%d\t%d\n", a[0], (int)sizeof a[0]); printf("%d\t%d\n", a, (int)sizeof a); printf("\n%d\t%d\n", x[0][0][0], (int)sizeof x[0][0][0]); TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI 101 } ,0 ød ø1 ' printf("%d\t%d\n", x[0][0], (int)sizeof x[0][0]); printf("%d\t%d\n", x[0], (int)sizeof x[0]); printf("%d\t%d\n", x, (int)sizeof x); printf("\n%d\t%d\t%d", (int)a[0], (int)a[1], ((int)a[1]-(int)a[0]) / (int)sizeof(int)); printf("\n%d\t%d\t%d", (int)x[0], (int)x[1], ((int)x[1]-(int)x[0]) / (int)sizeof(int)); printf("\n%d\t%d\t%d", (int)a[0][0], (int)a[0][1], ((int)a[0][1]-(int)a[0][0]) / (int)sizeof(int)); printf("\n%d\t%d\t%d", (int)x[0][0], (int)x[0][1], ((int)x[0][1]-(int)x[0][0]) / (int)sizeof(int)); ø5 BÖLÜM 5 $1 void main (void) { f(x); } Çıktı şöyledir: 2 14 70 210 3384 3384 3384 3384 .8 0 3384 3384 3384 // 2 14 70 2 .ø ùø 6( / 0 3384 3384 3384 3454 3454 3398 3398 35 35 7 7 5.8.3. Gösterge Dizileri (& ( Daha önceki bir bölümde, geleneksel olarak argv adı verilen, main’in ikinci parametresinin bir karakter göstergeleri dizisi olduğunu görmüştük. Aslında bunu anlamak ta o kadar zor değildir; eğer belirli bir sayıda göstergemiz varsa, diğer tipteki değişkenler için yaptığımız gibi, bunları da bir dizi içinde saklayabiliriz. Bir örnek görelim, 6$ ' char *msj = { "Tamam", "Disk dolu", "Sozdizim hatasi", ... "Dosya bulunamadi" }; Burada, ilkleyen içinde verilen karakter dizilerinin sayısı kadar boyda bir dizimiz vardır. Her karakter dizisinin temel adresi msj dizisi içinde arka arkaya gelen gösterge TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ø5 102 ød ø1 ' elemanları içinde saklanmaktadır. Bu msj’yi iki-boyutlu bir karakter dizisi olarak tanımlamaktan iyidir. Bellek kullanımı dikkate alarak bunun nedenini açıklamaya çalışın. Bu diziyi kullanabilecek bir hata yordamı şöyledir: ,0 void hata (int hk) { printf("<%d>: %s.\n", hk, msj[hk]); exit(hk); } $1 Burada exit, programı bitiren bir kütüphane fonksiyonudur. stdlib.h başlık dosyasında bildirilmiştir. int tipinden olan argümanı da, çağıran sürece—tipik olarak işletim sistemine—döndürülen bir durum kodudur. Geleneksel olarak, 0 normal sonuçlanmayı, sıfırdan farklı bir sayı da farklı bir durumu göstermek için kullanılır. Başka bir örneğe bakalım: // int cikis(void), ekleme(void), silme(void), degistirme(void); .8 int (*fonkt)(void) = { cikis, ekleme, silme, degistirme }; .ø ùø 6( / Bu, fonksiyonlara göstergelerden oluşan bir dizidir. Tekrar, işleç önceliklerini anımsayın. İlk olarak fonksiyon tiplerini tanımlıyoruz. Fonksiyonların hepsinin parametresiz ve dönüş tiplerinin de hep aynı olduğuna dikkat edin. Daha sonra bu fonksiyonlara göstergelerle diziyi ilkliyoruz. Bildiğiniz gibi, eğer bir fonksiyon ismi arkasında parantez bulunmuyorsa, bu o fonksiyona bir göstergedir. Bu dizideki bir fonksiyonu çağırmak için, (*fonkt[secenek])() kullanırız; secenek burada bir tamsayıdır. Eğer secenek 0’sa cikis, 1 ise ekleme çağrılır vs. 5.8.4. Göstergelere Göstergeler (& ( Göstergeler değişken olduklarına göre, onlara da gösterge tanımlanabilir. Pratik bir durum, bir fonksiyona geçirilen bir gösterge dizisidir. main’in ikinci parametresi böyle bir örnektir, argv char göstergelerine bir gösterge olarak düşünülebilir. Böylece, void main (int argc, char *argv) ve 6$ ' void main (int argc, char **argv) tanımları eşdeğerdir. Aşağıda, Altkısım 4.2.3’te verilen programın bir başka şekli verilmiştir: TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI 103 ø5 BÖLÜM 5 ød ø1 ' #include <stdio.h> ,0 void main (int argc, char *argv) { printf("Merhaba, benim ismim %s.\n", *argv); printf("Argumanlarim sunlar"); while (*++argv) printf(", %s", *argv); printf(".\n"); } argv’nin en sonunda bir NULL göstergenin bulunduğuna dikkat edin. $1 Bir sonraki kısımda bir göstergeye gösterge örneği vardır. // 5.9. Bir Örnek—Dosya Sıralama .8 Bu kısımda, malloc ve free kütüphane fonksiyonlarını kullanan ve bu bölümde öğrenilmiş bazı kavramları gösteren bir örneğe bakacağız. Problem bir metin dosyasındaki satırları sıraya sokmaktır. Sıraya sokma düzeni, sistem tarafından sağlanan sıraya göre olacaktır. Bu, bizim sistem için, artan ASCII karakterleri sırasıdır. (Ek A’ya bakınız.) Bu program MS-DOS’un SORT komutuna benzemektedir. .ø ùø 6( / Yöntemimiz ikili bir ağaç kullanmak olacaktır. Ağacın her düğümünde bir bilgi alanı ve iki gösterge vardır: biri sola, biri sağa. Algoritma şöyledir: Boş bir ağaçla başla. • Bir satır oku; bir düğüm oluştur; bilgi bölümünü satırla doldurup iki göstergeye BOŞ (NULL) koy. Bu, kök düğümü olacaktır. • Bir sonraki satırı oku; bu satır için yukarıdaki gibi bir düğüm oluştur. Şimdi bu düğümün ağaç içine konulacak yeri araştır. Kök düğümüne olan göstergeden başlayarak ve BOŞ bir gösterge elde edilmediği sürece göstergeleri şu şekilde izle: Eğer yeni satır, eldeki gösterge tarafından işaret edilen düğümdeki satırdan sözlük sırası açısından küçükse, göstergeye o düğümün sol göstergesini aktar; aksi takdirde sağ göstergeyi aktar; bu işlemi tekrarla. Sonunda BOŞ bir göstergeye ulaşılacaktır; bu göstergeyi yeni düğümü gösterecek şekilde değiştir. (& ( • • Girilen bütün satırlar için önceki adımı tekrarla. Sonunda—ille de dengeli olmasına gerek olmayan—bir ikili ağaç elde edilecektir. 6$ ' Sayısal değerler kullanılarak elde edilen örnek bir ikili ağaç Şekil 5.1’de gösterilmiştir. TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ød ø1 ' ø5 104 15 Sayılar şu sırada girilmiştir: 9 15, 9, 3, 5, 17, 10, 4, 7, 13 ve çıkış sırası şöyledir: ,0 3 17 10 13 // 5 $1 3, 4, 5, 7, 9, 10, 13, 15, 17. işareti BOŞ gösterge anlamına gelir. 7 .8 4 ŞEKİL 5.1 Bir örnek ikili ağaç .ø ùø 6( / Ağacı bastırmak için aşağıdaki özçağrılı algoritmayı kullanacağız: Kök düğüme olan göstergeden başla. Eğer gösterge BOŞ değilse, soldaki altağacı bastır; eldeki düğümün bilgisini bastır; sağdaki altağacı bastır. “Altağaç”ların basım işi aynı tümcede anlatılan algoritma kullanılarak yapılacaktır. Bu algoritma eninde sonunda bitecektir; çünkü tümce başında “eğer” koşulu vardır. Dikkat ederseniz, bir ağaçtaki göstergelerin yarısından fazlası BOŞtur. Neden? (& ( Bu algoritmayı bir program şeklinde uygulamaya sokmak için düğüm için ne tür bir veri yapısı kullanacağımıza karar vermemiz gerekir. Doğal olarak, bu, üç üyeden oluşan bir yapı (struct) olacaktır: satir, sol ve sag; bu son ikisi de aynı yapıya olan gösterge tipinden olacaktır. Yani, bir öz-referanslı yapımız olacaktır. İlk ye (satir), belirli bir üst limite (örneğin 80 karaktere) kadar olabilecek bir satırı saklayabilecek büyüklükte bir karakter dizisi şeklinde tanımlanabilir. Fakat bütün satırlar bu kadar uzun olamayacaklarına göre, dizi içindeki alanın büyük bir bölümü kullanılmayabilecektir, yani bellek israfı olacaktır. Bundan dolayı satir bir karakter göstergesi şeklinde tanımlanmıştır ve satırın boyu kadar, yürütme esnasında istenen, bellek bölgesinin başına işaret edecektir. 6$ ' Şimdi de program: 1. 2. 3. 4. 5. 6. #include <stddef.h> #include <stdio.h> #include <stdlib.h> #include <string.h> #define MAKSSU 80 /* en buyuk satir uzunlugu */ 6$ ' 105 void *yeni (size_t d) { void *g; /* bellek ayirma */ $1 /* satir uzunlugu dondur; 0 dosya sonu */ && c!=EOF) daha uzun satirlari kes */ .8 while ((c=getchar())!='\n' if (u-->1) *g++ = (char)c; /* if (c==EOF && g==d) return 0; /* *g++ = '\0'; return g-d; /* } /* satiroku */ // size_t satiroku (char *d, int u) { register char *g = d; register int c; ,0 if ((g=malloc(d))!=NULL) return g; /* tamam */ fprintf(stderr, "SIRALA: Yetersiz bellek"); exit(1); /* programi kes */ } /* yeni */ ød ø1 ' typedef struct dugum { /* struct dugum'un tanimi */ char *satir; /* bilgi */ struct dugum *sol, *sag; } *dugumg; /* dugumg tipinin tanimi*/ bir sey okunamadi */ asil uzunluk arti bir ('\0' icin) */ .ø ùø 6( / void satirlaribas /* agacin ozcagrili taranmasi */ (dugumg g) { if (g!=NULL) { satirlaribas(g->sol); printf("%s\n", g->satir); satirlaribas(g->sag); free((void *)g->satir); free((void *)g); } } /* satirlaribas */ void main (void) { char satir[MAKSSU+1]; /* MAKSSU arti bir ('\0' icin) */ size_t su; /* simdiki satir uzunlugu */ dugumg kok = NULL, *g; (& ( 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI ø5 BÖLÜM 5 while ((su=satiroku(satir,(int)sizeof satir)) > 0) { g = &kok; while (*g!=NULL) g = (strcmp(satir,(*g)->satir) < 0) ? &(*g)->sol : &(*g)->sag; *g = (dugumg) yeni(sizeof(struct dugum)); strcpy((*g)->satir = (char *)yeni(su), satir); (*g)->sol = (*g)->sag = NULL; } satirlaribas(kok); } /* main */ TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ø5 106 ød ø1 ' Programın başında, yapı (struct dugum) ve böyle bir yapıya bir gösterge (dugumg) için tipler tanımlamış bulunuyoruz. main yordamı, her okunan satır için bir defa yürütülen büyük bir while döngüsünden oluşmaktadır. satiroku fonksiyonu satir karakter dizisinin içine bir satır okur ve okunan karakter sayısı artı bir (en sona konan '\0' için) verir. Dosya sonu (EOF) durumunda ise 0 döndürür. $1 ,0 main içinde iki önemli değişkenimiz vardır: kok, düğüme bir göstergedir ve her zaman kök düğümüne işaret eder, g ise bir düğüme olan göstergeye göstergedir; bir düğümün sol yada sag göstergelerine işaret eder. Bir defa bir satır okundu mu, g kök düğüm göstergesine işaret edecek şekilde getirilir. // Sonra, g tarafından işaret edilen yerde NULL (BOŞ) bir gösterge olmadığı sürece, g’nin işaret ettiği gösterge tarafından işaret edilen düğümde şimdi okunan satırdan sözlük sırasına göre daha büyük bir satırın olup olmadığını kontrol ederiz. Eğer öyle ise g’nin sol, aksi takdirde sag göstergeye işaret etmesini sağlarız. while döngüsü g tarafından işaret edilen (sol ve sag) gösterge bir düğüme işaret ettiği (yani NULL olmadığı) sürece tekrarlanır. .ø ùø 6( / .8 Bir NULL göstergeye ulaştığımızda, g’nin bu göstergeye işaret ettiğini bilerek, döngüden çıkarız. Şimdi yeni bir düğüm oluşturmanın zamanıdır. malloc kütüphane fonksiyonunu kullanan yeni fonksiyonu, bu düğüm için yeterli miktarda bellek bölümü ayırmak için çağrılır. Döndürdüğü gösterge g tarafından işaret edilen göstergeye aktarılır. Daha sonra, okunmuş olan satırı alacak büyüklükte bir bellek bölgesi ayrılır; satır bu bölgeye aktarılır ve bu bölgeye olan gösterge, g’nin işaret ettiği gösterge tarafından gösterilen düğüm, yani yeni düğüm, içindeki satir göstergesine atanır. Ayrıca, bu düğümün sol ve sag göstergelerine de NULL konur. Yukarıda anlatılanlar, ilk bakışta, çok karmaşık gelebilir. Eğer açıklamayı tam olarak izleyemediyseniz, tamamen haklısınız. Birkaç tekrar yararlı olacaktır. (& ( Yapılacak son şey ağacı basmaktır. Burada özçağrı bize çok yardımcı olacaktır. Ana program, kok göstergesini vererek satirlaribas adlı özçağrılı fonksiyonu çağırır. Bu fonksiyon, “Eğer gösterge NULL değilse, sol altağacı bas; şimdiki düğümün bilgisini bas; sağ altağacı bas” cümlesinde denileni yapar ve ayrıca “bu düğüm tarafından kullanılan belleği serbest bırak” işini de yapar. Bellek serbest bırakıldıktan sonra, tekrar bellek ayırma söz konusu olmadığı için free fonksiyonu çağrılarının bu program için gereksiz olduğuna dikkat edin. 6$ ' Programımız girdisini standart girdi aygıtından alır ve çıktısını da standart çıktı aygıtına gönderir. Daha sonraki bir bölümde göreceğimiz gibi, programlarımızda girdi/çıktı için dosyalar da kullanabiliriz, ama daha basit bir yol vardır. Birçok işletim sistemi, girdi/çıktının yeniden yönlendirilmesi adı verilen ve tekrar derleme yapmadan, standart girdi ve çıktı dosyaları yerine başka dosyaların kullanılmasına izin veren bir yöntem sağlarlar. MS-DOS’ta, bu, şu şekilde yapılabilir: Programınızın SIRALA adlı yürütülebilir dosya içinde derlendiğini varsayın. A>SIRALA <SIRASIZ >SIRALI TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI 107 ø5 BÖLÜM 5 ød ø1 ' komutunu kullanarak programın girdiyi SIRASIZ adlı disk dosyasından almasını ve çıktıyı SIRALI adlı dosyaya koymasını sağlayabilirsiniz. Bu “argümanların” bir tanesini belirtmediğinizde ne olduğunu deneyip kendiniz bulmaya çalışın. Program için bu “argümanların” tamamen görünmez olduğuna dikkat edin; yani (main fonksiyonunun ikinci parametresi olan) argv dizisinde gözükmeyeceklerdir; gerekli işlemleri işletim sistemi yapar. Başka bir özellik küme komut işlemedir. ,0 A>DIR | SIRALA $1 şeklindeki MS-DOS komutunu deneyip çıktıyı açıklayın. Daha fazla bilgi için işletim sisteminizin elkitabına danışın. // Problemler İlklenmemiş “enum gunler” tipinden bir değişken (a) eğer static veya dışsalsa ve (b) eğer auto veya register ise hangi değere sahip olacaktır. 2. Kısım 5.2’de sözü edilen yapılarla ilgili sınırlamaları olan bir derleyiciniz olduğunu varsayın. Argüman olarak aynı tipten iki yapının adreslerini alıp ikinci yapıyı ilk yapıya aktaran yapi_ata adında bir fonksiyon yazın. 3. Yeni yapı tipleri tanımlamanın iki yöntemi vardır: yapı künyesi kullanarak ve typedef kullanarak. Aşağıdakini typedef kullanan bir bildirime dönüştürün. aylar değişkeni için yazılmış tanımı da uygun şekilde değiştirin. .ø ùø 6( / .8 1. struct char int }; ... struct ay aylar[12]; İki yerde (yani kalıplarda ve sizeof’un işlenenleri olarak), bir veri tipi verilmesi gerekir. Bu basit bir tip ismi olabileceği gibi daha karmaşık bir ifade de olabilir. Böyle bir bağlamda aşağıdakilerin ne anlama geldiğini bulmaya çalışın: (& ( 4. ay { *ayadi; ayuzunlugu; 6$ ' int int int int int 5. * *[3] (*)[3] *(float) (*)(void) Altkısım 5.8.1’in başında tanımlanmış bulunan a dizisinin içindekileri görüntülemek için aşağıdakini deneyin: TÜRETİLMİŞ TİPLER VE VERİ YAPILARI BÖLÜM 5 ød ø1 ' #include <stdio.h> void main (void) { int i, j; for (i=0; i<3; i++) for (j=0; j<4; j++) printf("%2d%c",a[i,j], j==3 ? '\n' : ' '); } ø5 108 ,0 Neden doğru çıktıyı elde edemiyoruz? Görüntülenen sayılar nelerdir? Beklenen çıktıyı elde edecek şekilde programı değiştirin. Altkısım 5.8.2’de verilen örnekte neden sizeof(x) 210’dur da sizeof(a) 2’dir? 7. Eğer MS-DOS kullanmakta iseniz, MS-DOS elkitabında SORT komutu için belirtilenleri okuyup, bu bölümün sonunda verilen örnek programı, bunları da yapacak şekilde geliştirin. Örneğin, büyük-küçük harf ayırımı yapmadan sıralama yapmayı veya sıralama yaparken belirli bir kolondan itibaren dikkate almayı sağlayın. 8. Aşağıdaki örneklerde const ve volatile anahtar sözcüklerinin ne işe yaradığını anlamaya çalışın: .8 // $1 6. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / int const int int * const const volatile * const x y a b = = = = 11; 22; &y; &x; ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 BÖLÜM 6: ÖNİŞLEMCİ #include <conio.h> #define PI 3.14159265358979323846 #define DEGIS(x,y,tip) { tip t; t = x; x = y; \ y = t; } #ifdef EOF # define SON EOF #else # define SON (-1) #endif #ifndef MAKS # define MAKS(p,q) ((p)>(q) ? (p) : (q)) #endif #define OZEL static ... #undef OZEL #if (HDUZ & 0x40) != 0 printf("satir = %d\n", __LINE__); #endif .ø ùø 6( / .8 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. (& ( Bu bölümde hemen her zaman C derleyicisi ile birlikte kullanılan ayrı bir “işlemci”ye göz atacağız. Bu; derlenmeden önce kaynak dosyalarımızı metin yönünden önişlemeye tabi tuttuğu için bu şekilde adlandırılan, C önişlemcisidir. Önişlemciyi, kaynak dosyalarımızı alıp, verilen önişlemci emirlerine göre yeni bir dosya oluşturan bir düzenleyici şeklinde düşünebiliriz. Kabaca durum şöyledir: stdio.h benim.h → prog.c → → amaç kod. 6$ ' Önişlemci aslında derleyici ile bütünleşmiştir, yani genelde ayrı bir sistem programı değildir. Bir önişlemci emrini ile sıradan bir C deyimini ne ayırır? İlk olarak, farklı sözdizimi. İkinci olarak ta, satırın başındaki sayı işareti (#). Genelde, emirler bir satır tutarlar; ancak bir satır, sonuna bir ters bölü işareti (\) konularak, bir sonraki satıra devam ettirilebilir. Ayrıca emrin sonunda noktalı virgül olmadığına dikkat edin. 109 ÖNİŞLEMCİ BÖLÜM 6 ø5 110 ød ø1 ' Emirler hiçbir zaman derleyici tarafından görünmezler. Önişlemci, emirleri çıkarıp yerlerine istenen işlemleri yapar. Örneğin, bir #include emri içeren satır yerine emirde belirtilen dosyanın içeriği konur. Önişlemci emirleri herhangi bir satıra konabilirler, ancak önişlemci açıklamaları atladığı için, açıklamaların içine konulamazlar. Bu bölümün geri kalan kısımlarında, önişlemci emirlerini ayrıntılı olarak açıklayacağız. ,0 6.1. #define Ve #undef Emirleri #define tanıtıcı_sözcük değiştirme_dizisi // Örneğin, $1 #define emri belirli karakter dizileri için (“makro” adı da verilen) takma isimler tanımlamaya yarar. Sözdizimi şöyledir: .8 #define BLOKBASI { #define BLOKSONU } #define YORDAM static void .ø ùø 6( / Tanımlanmakta olan tanıtıcı_sözcük’ün önünde ve arkasında en az bir tane boşluk karakteri bulunmalıdır. Normal C tanıtıcı sözcüklerinden ayırt etmek için, bu tür isimlerde büyük harflerin kullanılması alışılagelmiştir. Bu isimlerin tanımı #undef ile iptal edilmediği sürece, kaynak dosyanın geri kalan kısmında, tanımında ondan sonra gelen karakter dizisi (yani değiştirme_dizisi) ile değiştirilirler. Tanımlanmış bulunan bir tanıtıcı_sözcük için ikinci bir #define ancak değiştirme_dizisi aynı ise kabul edilebilecektir. Örneğin, YORDAM hepsini_goster (...) BLOKBASI ... BLOKSONU (& ( program parçası, derlenmeden önce, önişlemci tarafından static void hepsini_goster (...) { ... } 6$ ' şeklinde değiştirilecektir. Bir istisna: Eğer isim tırnak içinde yer alıyorsa, makro değişikliği yapılmayacaktır. Örneğin, printf("BU YORDAM..."); deyimi değiştirilmeden, aynı şekilde kalacaktır. ÖNİŞLEMCİ 111 ø5 BÖLÜM 6 ød ø1 ' Tipik olarak, #define emri program için sayı, karakter dizisi vs değişmezleri tanımlamak için kullanılır, ancak değiştirme_dizisi, daha önce veya sonra tanımlanan makrolar da dahil, her şeyi içerebilir. Daha önce tanımlanmış bir makronun tanımını kaldırmak için #undef emrini, arkasına makro ismini belirterek, kullanabilirsiniz. (Bu bölümün başındaki ilk örnekte Satır 13 ve 14’e bakınız.) Yani #undef tanıtıcı_sözcük ,0 Makrolara argüman da verilebilir. (Bölümün başında Satır 3 ve 11’e bakınız.) Genel şekil şöyledir: $1 #define tanıtıcı_sözcük(tanıtıcı_sözcükopt, ...) değiştirme_dizisi .8 // Makro ismi ile “biçimsel argüman listesi” içindeki ilk parametreden önce gelen sol parantez arasında herhangi bir boşluk bulunmamalıdır. Bir fonksiyona benzemesine rağmen, bazı farklar vardır. Makrolar “satıriçi kod” oluştururlar, yani makronun kullanıldığı her sefer, biçimsel argümanlar yerine gerçek argümanlar konularak, ilgili değiştirme_dizisi onun yerini alır. Makro çağrısındaki argümanların sayısı, bildirimde belirtilmiş bulunan biçimsel argümanların sayısı ile aynı olmalı ve virgüllerle ayrılmalıdırlar. Tırnak işaretleri içinde veya bir çift parantez arasında bulunan virgüller gerçek argüman ayırıcıları olarak sayılmazlar. Örneğin, Satır 11’de tanımlanmış makroya bir çağrı içeren .ø ùø 6( / m = MAKS(x=10, c?y:z) + 5; ifadesi önişlemci tarafından, m = ((x=10)>(c?y:z) ? (x=10) : (c?y:z)) + 5; şeklinde “açılacaktır”. Şimdi makro tanımında parametreler etrafında neden parantez kullanmış olduğumuzu görüyorsunuz. Hepsi gereklidir. Aksi takdirde, istenen sonuç elde edilemeyecektir. Eğer inanmıyorsanız, bir de parantezler olmadan deneyin. (İşleç önceliklerini unutmayın!) Böyle durumlar için kural şöyledir: İlk olarak, değiştirme_dizisini sol parantezle başlatıp sağ parantezle bitirin. Az önceki örnekte olduğu gibi, genelde, bir makro, ifadenin bir bölümünü oluşturur. Bu aynı zamanda Satır 8’deki tanımda da gerekli idi. [Neden? “if (kar SON)” durumunu inceleyin.] (& ( • • İkinci olarak, değiştirme_dizisindeki bütün parametreleri parantez içine alın. Çünkü gerçek argümanların karmaşık ifadeler olabileceğini unutmayın. 6$ ' Bir önceki örnekte olduğu gibi, dikkat ettiyseniz, makro açılımından sonra bazı hesaplamalar birden fazla kez yapılabilir. Örneğin, “x=10” atama deyimi. Bu durum verimsiz olması dışında, bazı beklenmeyen sonuçların çıkmasına da neden olabilir. Örneğin i’nin değerinin 6 olduğunu varsayın. “MAKS(6,i++)”nin değeri ne olacaktır? 6 mı? Bakalım. Önişlemci “((6)>(i++) ? (6) : (i++))” şeklinde açacaktır. Böylece değeri 7 olacaktır. Ayrıca, i’nin yeni değeri 7 değil de 8 olacaktır. ÖNİŞLEMCİ BÖLÜM 6 ø5 112 ød ø1 ' Eğer değiştirme_dizisinde bir parametrenin önüne # konursa, makro açılımından sonra çift tırnak içine alınacaktır, yani argüman bir karakter dizisine dönüştürülecektir. Ayrıca böyle bir argümanın içinde bulunan " ve \ karakterlerinin önüne \ eklenecektir. Eğer değiştirme_dizisi içinde bir ## simgesi varsa, bu işlecin önünde ve arkasında bulunan isimlerin birbirine yapıştırılacağı şekilde, ## ve etrafındaki her türlü beyaz boşluk karakteri çıkarılacaktır. Örneğin #define cagir(x) yord ## x() ,0 tanımını ele alalım. Bu makroyu cagir(1); $1 şeklinde kullandığımızda yord1(); // şeklinde açılacaktır. #include "dosya_adı" veya .ø ùø 6( / #include <dosya_adı> .8 6.2. #include Emri #include karakter_dizisi (& ( şeklindeki bir satır, önişlemcinin bu satır yerine belirtilen dosyanın içindekilerini koymasını sağlar. Dosyanın içinde uygun C kodunun bulunması gerektiği açıktır. İlk şekil, önişlemcinin dosya_adı için önce varsayılan altdizine, yani derlenmekte olan kaynak dosyanın bulunduğu altdizine, daha sonra “standart yerler”e bakmasını sağlayacaktır. İkinci şekil sadece standart yerlerde aramaya neden olur. “Standart yerler” derken, bu tür dosyaların bulunduğu, önişlemci tarafından bilinen, altdizinlerden sözetmekteyiz. Dosya_adına bazen başlık dosyası adı da verilir. Üçüncü şekilde ise, önişlemci tarafından #define ile tanımlanmış karakter_dizisi açıldığında ilk iki şekilden birisinin elde edilmesi beklenir. Sistemimizde, standart yerler, “INCLUDE” adındaki MS-DOS ortam değişkeninde belirtilir. Örneğin, SET INCLUDE=a:\ktphnm;a:\include 6$ ' MS-DOS komutu, önişlemcinin dosyayı bulması için, belirtilen iki altdizine bakmasını sağlayacaktır. Eğer #include’un çift tırnaklı olanı kullanılırsa, önce varsayılan aldizine bakılacaktır. Ayrıca, isterseniz #include emrindeki dosya_adında dosya isminin önüne altdizin ismini de belirtebilirsiniz. ÖNİŞLEMCİ 113 ø5 BÖLÜM 6 ød ø1 ' Son bir nokta: #include emirleri (8 düzeye kadar) içiçe yazılabilir; bu, #include edilen bir dosyanın içinde başka #include emirleri de bulunabilir anlamına gelir. 6.3. Koşullu Derleme ,0 #if, #ifdef, #ifndef, #else, #elif ve #endif emirleri, bazı koşullara bağlı olarak derlemeyi kontrol ermek için kullanılırlar. $1 #if değişmez_ifade .ø ùø 6( / .8 // emri, eğer değişmez_ifadenin değeri doğru (sıfırdan farklı) ise bir sonraki #endif veya #else (veya #elif) emrine kadar olan satırların derlemeye dahil edilmesini sağlar. İlk durumda, derleme #endif’ten sonra, normal olarak devam eder; ikinci durumda ise, #else’den sonra ilgili #endif’e kadar olan satırlar önişlemci tarafından atlanır (yani derleyiciye gönderilmez). Eğer değişmez_ifadeni değeri yanlış (0L) ise, #if ile #endif veya #else (hangisi önce geliyorsa) arasındaki metin atlanır. #if emirlerinin içiçe yazılabildiğine dikkat edin, bunun için hangi #else’in hangi #if’e ait olduğunu bilmemiz gerekir: #else bir #endif ile bağlantısı olmayan, yukarıdaki en yakın #if’e aittir. Değişmez_ifade, önişlemcinin “önişlem zamanında” hesaplayabileceği herhangi bir C ifadesidir; sizeof ve kalıp işleçleriyle sayım ve kayan noktalı sayı değişmezleri burada kullanılamazlar. Daha önce önişlemciye tanımlanmış makrolar ise kullanılabilirler; ancak, tanımsız isimlerin yerine 0L konur. Değişmez_ifade her zaman long duyarlıkta hesaplanır. Bir emir satırında defined tanıtıcı_sözcük şeklindeki bir ifade, eğer tanıtıcı_sözcük önişlemci tarafından biliniyorsa 1L ile değiştirilir, aksi takdirde 0L konur. (& ( Bir örnek olarak, iki müşteri için hazırlanmış bir programı ele alalım. Program içinde belirli bir müşteri için gerekli bölümler olabilir. Derlemeyi kontrol etmek için, şu anki derlemenin hangi müşteri için yapıldığını gösteren bir tanıtıcı sözcük tanımlayabiliriz. Örneğin, 6$ ' #define MUSTERI 1 /* diger must. icin baska bir deger */ ... #if MUSTERI == 1 /* ilk musteri icin kod */ ... #else /* ikinci musteri icin kod */ ... #endif Bu arada ÖNİŞLEMCİ BÖLÜM 6 ø5 114 ød ø1 ' #ifdef tanıtıcı_sözcük ve #ifndef tanıtıcı_sözcük emirleri, sırasıyla, tanıtıcı_sözcük’ün önişlemci tarafından #define ile tanımlanmış olup olmadığını test ederler. Bunlar, sırasıyla, #if defined tanıtıcı_sözcük ,0 ve #if !defined tanıtıcı_sözcük $1 emirleriyle eşdeğerdirler. #elif değişmez_ifade // emri #else #if değişmez_ifade .8 için bir kısaltma şeklinde düşünülebilir, ancak #elif kullanıldığında yeni bir #endif’e gerek kalmaz; önceki #if’in #endif’i kullanılır. .ø ùø 6( / Başka bir örnek olarak, hataların düzeltilmekte olduğu bir program düşünün; böylece bu programda htkntrl adlı bir fonksiyona bazı yerlerde çağrılar olmaktadır. (Bu fonksiyon, örneğin, bazı değişkenlerin o anki değerlerini basıyor olabilir.) Ancak, program geliştirilmesi sonunda programı “normal” bir şekilde derlememiz gerekecektir. Bunu yapmanın kolay bir yolu da şöyledir: (& ( ... #ifndef HATASIZ /* hata duzeltme yardimci fonksiyonu */ /* iceren baslik dosyasi */ # include "htkntrl.h" #else # define htkntrl() #endif ... 6$ ' Eğer HATASIZ adlı tanıtıcı sözcük #define ile tanımlanmamışsa, o zaman #include emri önişlemeye girecek ve htkntrl fonksiyonu da dahil, hata düzeltme yardımcı programları içeren “htkntrl.h” dosyasının içindekileri derlenecektir. Ancak, eğer HATASIZ #define ile tanımlanırsa, o zaman, boş bir değiştirme dizisine sahip olan htkntrl makrosu #define ile tanımlanmış olacaktır. Bu durumda, htkntrl’e yapılan çağrılar, önişlemci tarafından, boşlukla değiştirilecektir. Buna benzer #if emirleri programın başka bölümlerinde de konulabilir. HATASIZ tanıtıcı sözcüğü programın başında tanımlanabileceği gibi, UNIX veya sistemimizde olduğu gibi C (önişlemcisi ve) derleyicisinin çağrıldığı komut satırında belirtilebilir. Ek B’ye bakınız. ÖNİŞLEMCİ 115 ø5 BÖLÜM 6 ød ø1 ' 6.4. Diğer Emirler Pek kullanılmayan bir emir de aşağıdakidir: #line değişmez "dosya_adı"opt $1 ,0 Burada değişmez, bir değişmez ifade değil, 1 ile 32 767 arasında bir tamsayı değişmezidir. Dosya_adı ise bir karakter dizisidir. Bu emir, derleyicinin şu anki satır sayısını unutup derlemekte olduğu satırın sayısının sanki değişmez ile ifade edilen sayı imiş gibi davranmasını sağlar. Yani emirden sonraki beşinci satırda bir hata olursa “değişmez+4 nolu satırda hata var” şeklinde bir hata mesajı ortaya çıkacaktır. İsteğe bağlı olan ikinci argüman ise, derleyicinin şu anda derlenmekte olan dosyanın adının sanki dosya_adı imiş gibi bir varsayımda bulunmasına neden olur. Dosya_adının içinde altdizin de belirtilmişse, bu #include dosyaları için taranacak olan varsayılan altdizini de etkileyebilir. (Kısım 6.2’deki tartışmaya bakınız.) // #error karakter_dizisi #pragma karakter_dizisi .8 şeklindeki bir satır, önişlemcinin karakter_dizisini de içeren bir mesaj yazmasını sağlayacaktır. .ø ùø 6( / şeklindeki bir önişlemci emri, önişlemci ve/veya derleyicinin karakter_dizisi içinde belirtilen bir işlem yapmasına neden olacaktır. Karakter_dizisi için kabul edilebilecek değerler C Standardında belirtilmemiştir. Onun için bu tamamen uygulamaya bağlı bir özelliktir ve dikkate de alınmayabilir. En son olarak; görünen tek karakteri # olan bir satır dikkate alınmaz ve atlanır. 6.5. Önceden Tanımlanmış İsimler Önişlemci, ayrıca bazı tanıtıcı sözcükleri önceden #define ile tanımlamıştır. Bunların tanımının #undef ile kaldırılması veya #define ile yeniden tanımlanmaları mümkün değildir. Bunlar şunlardır: 6$ ' (& ( __FILE__ __LINE__ __DATE__ __TIME__ __STDC__ Derlenmekte olan dosyanın adı (karakter dizisi), Şu anki kaynak satır numarası (ondalık sayı), Tarih (“Aaa gg yyyy” şeklinde karakter dizisi), Saat (“ss:dd:ss” şeklinde karakter dizisi), Standarda uyan derlemeler için 1 değişmezi. BÖLÜM 6 6.6. Bir Örnek—ctype.h Başlık Dosyası ø5 ÖNİŞLEMCİ ød ø1 ' 116 Aşağıda ctype.h başlık dosyasının basitleştirilmiş ve Türkçeleştirilmiş bir uyarlaması verilmektedir: $1 ,0 /*** *ctype.h - karakter donusum makrolari ve ctype makrolari * * Copyright (c) 1985-1992, Microsoft Corp. Her hakki saklidir. * *Amac: * Karakter siniflandirmasi ve donusumu icin makrolar tanimlar. * [ANSI/Sistem V] * ****/ #ifndef _INC_CTYPE // /* ... */ .8 /* Asagidaki tanim, kullanicinin, ctype.obj'da * tanimlanmis bulunan _ctype adli karakter tipi * dizisine erisimini saglar. */ extern unsigned char /* ... */ _ctype; .ø ùø 6( / /* olasi karakter tipleri icin bit ortulerinin tanimlanmasi */ #define #define #define #define _UPPER _LOWER _DIGIT _SPACE #define #define #define #define _PUNCT _CONTROL _BLANK _HEX 0x1 0x2 0x4 0x8 0x10 0x20 0x40 0x80 6$ ' /* /* /* /* /* /* /* /* /* buyuk harf */ kucuk harf */ rakam[0-9] */ durak, satir basi, yeni satir, */ dikey durak veya sayfa ilerletme */ noktalama karakteri */ kontrol karakteri */ bosluk karakteri */ onaltili rakam */ /* ... */ /* karakter siniflandirilmasi ile ilgili makro tanimlari */ #define #define #define #define #define #define #define #define #define isalpha(_c) isupper(_c) islower(_c) isdigit(_c) isxdigit(_c) isspace(_c) ispunct(_c) isalnum(_c) isprint(_c) (& ( 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. #define isgraph(_c) ( ( ( ( ( ( ( ( ( (_ctype+1)[_c] (_ctype+1)[_c] (_ctype+1)[_c] (_ctype+1)[_c] (_ctype+1)[_c] (_ctype+1)[_c] (_ctype+1)[_c] (_ctype+1)[_c] (_ctype+1)[_c] & (_UPPER|_LOWER) ) & _UPPER ) & _LOWER ) & _DIGIT ) & _HEX ) & _SPACE ) & _PUNCT ) & (_UPPER|_LOWER|_DIGIT) ) & (_BLANK|_PUNCT| \ _UPPER|_LOWER|_DIGIT)) ( (_ctype+1)[_c] & (_PUNCT|_UPPER| \ _LOWER|_DIGIT) ) ( (_ctype+1)[_c] & _CONTROL ) #define iscntrl(_c) #ifndef __STDC__ #define toupper(_c) ( (islower(_c)) ? _toupper(_c) : (_c) ) #define #endif #define #define #define #define 117 tolower(_c) ( (isupper(_c)) ? _tolower(_c) : (_c) ) _tolower(_c) _toupper(_c) __isascii(_c) __toascii(_c) ( ( ( ( (_c)-'A'+'a' ) (_c)-'a'+'A' ) (unsigned)(_c) < 0x80 ) (_c) & 0x7f ) /* genisletilmis ctype makrolari */ #define __iscsymf(_c) #define __iscsym(_c) ød ø1 ' 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. ÖNİŞLEMCİ ø5 BÖLÜM 6 (isalpha(_c) || ((_c) == '_')) (isalnum(_c) || ((_c) == '_')) ,0 /* ... */ $1 #define _INC_TYPE #endif // Bu dosyanın başında (_ctype) extern dizisinin bildirimi yapılmaktadır. Bu 129 elemanlık bir dizidir. İlk elemanının değeri 0’dır, böylece ikinci elemandan başlamamız gerekir. İlk elemanını atlamak için, dizi şu şekilde indislenebilir: (_ctype+1)[indis] Her eleman, indis olarak kullanılan karaktere karşılık gelen bir kod içerir. Örneğin: .8 (_ctype+1)[' ']’in değeri 0x48’dir (_ctype+1)['A']’in değeri 0x81’dir .ø ùø 6( / Bu sayılar, herbirinin özel bir anlamı olan, 8 bitten oluşmaktadır. Bu bitlerin anlamları 25’ten 33’e kadar olan satırlarda verilmiştir. Örneğin, 0x48 _BLANK (boşluk) ve _SPACE (görünmeyen karakter) anlamına gelir, 0x81 _HEX (onaltılı rakam) ve _UPPER (büyük harf) demektir. Bu bilgi ile, “is...” (...dır) makrolarının nasıl çalıştığını açıklamak zor olmayacaktır. __isascii (ASCII karakteri) olup olmadığını test eder. Diğer makroların açıklaması kolaydır ve okuyucuya bırakılmıştır. Problemler Yeni tipler tanımlamak için en az iki yolunuz vardır. Bir, önişlem esnasında #define kullanarak; iki, derleme sırasında typedef anahtar sözcüğünü kullanarak. #define’ın typedef yerine kullanılamayacağı bir örnek verin. (& ( 1. Makrolar, karakter dizileri, yani çift tırnak içinde ise açılmazlar. Ancak makro parametreleri, makro tanımında tırnak içinde olsalar bile değiştirilebilirler. Standart açıkça bunu yasaklamaktadır ve bizim önişlemcimiz de bunu yapmamaktadır. Sizinkinin de aynı şeyi yapıp yapmadığını deneyerek görün ve bu “özelliği” kullanan yararlı bir örnek verin. 6$ ' 2. 3. _ctype dizisini kullanmadan ctype.h dosyasında tanımlanmış bulunan “is...” (...dır) makrolarına eşdeğer uyarlamalar tanımlayın. Bir örnek aşağıda verilmiştir: ÖNİŞLEMCİ BÖLÜM 6 Anahtar sözcükleri Türkçe, Almanca, İtalyanca veya başka bir dilde olan C programları yazmanızı sağlayacak #define’lar yazın. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 4. ød ø1 ' #define isalpha(_c) (((_c)>='A' && (_c)<='Z') || \ ((_c)>='a' && (_c)<='z')) ø5 118 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 BÖLÜM 7: DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI .ø ùø 6( / .8 Alıştığımız değişkenlerden farklı olarak, bir dosya, programın yürütülmesinden önce ve/veya sonra da var olan bir nesnedir. “Kalıcı olma” özelliği dosyaları çok yararlı kılar. Şimdiye kadar gördüğümüz programlarda olduğu gibi, dosyalar sayesinde, programlar kullanıcılarıyla veya birbirleriyle haberleşebilirler. C dilinde dosyalar, istenildiği kadar uzun olabilen karakter (bayt) sıraları şeklinde görülürler. Ancak daha karmaşık bir yapı, kullanıcı tarafından, uygulamaya göre, verilebilir. Bu bölümün büyük bir kısmı, dosyalarla ilgili çeşitli işlemler ve girdi/çıktı yapmak için bize yardımcı olacak standart kütüphaneyi anlatacaktır. Bu bölümde anlatılan fonksiyonlar, birçok C ortamında sağlananların sadece küçük bir kısmıdır. Daha fazla bilgi için ilgili başvuru elkitaplarına danışın. Kullanıcı programları, işletim sistemi adı verilen, karmaşık bir sistem programının gözetimi altında çalıştırılırlar. Programların işletim sistemine çeşitli işlemler yaptırması için, C kütüphanesi bazı yordamlar içerir. C farklı sistemlerde uygulandığı için kütüphanenin bu bölümü pek standart değildir. Bu bölümde tartışılacak başka bir konu da, bizim sistemin C ile nasıl etkileştiğidir. (& ( Kısım 7.1’den 7.4’e kadar anlatılan fonksiyonlar Standardın bir parçasıdır ve stdio.h başlık dosyasında bildirilmiştir. Kısım 7.5’teki fonksiyonların bildirimi stdlib.h standart başlık dosyasında bulunmaktadır. Ancak Kısım 7.6’dakiler Standardın bir parçası değildir, buna rağmen birçok ortamda desteklenmektedir. 6$ ' 7.1. Dosya Esasları Program bir dosya üzerinde herhangi bir işlem yapmadan önce, dosyanın açılması gerekmektedir. fopen standart fonksiyonu bunu yapar ve iki karakter dizisi argüman alır: açılacak olan dosyanın adı ve erişim modu. İlk argüman herhangi geçerli bir dosya 119 DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI BÖLÜM 7 ø5 120 ød ø1 ' adı içerebilir; dosya adının önüne sürücü ve altdizinler de belirtilebilir. İkinci argümanın alabileceği değerler ve anlamları aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir: erişim modu okuma yeniden yazma sona ekleme okuma ve yazma (değiştirme) okuma ve yeniden yazma (değiştirme) okuma ve ekleme ,0 değer "r" "w" "a" "r+" "w+" "a+" // $1 Varolmayan bir dosyadan okumaya kalkmak hatadır. Yeni bir dosya yaratmanın yolu varolmayan bir dosya adı verip "a..." veya "w..." belirtmektir. Eğer erişim modunun sonuna b harfi eklenirse—örneğin "rb"—ikili (ham) modda girdi/çıktı yapılacaktır, aksi takdirde metin girdi/çıktısı yapılır. Eğer açma işlemi başarılı ise fopen açtığı dosyaya bir dosya göstergesi döndürür, yoksa, standart kütüphanede de bulunan, NULL yani boş gösterge döndürür. Dosya göstergeleri şu şekilde tanımlanmalıdır: .8 FILE * dosya_gostergesi; FILE bütün dosyaların tipidir; kütüphanede tanımı bulunan bir yapıdır ve bu tanımın detayları normal kullanıcıları ilgilendirmez. Gelin bir dosya oluşturalım: .ø ùø 6( / dosya_gostergesi = fopen("DOSYA.YEN", "w") Bundan sonra, kullanılacaktır. DOSYA.YEN ile ilgili işlemlerde dosya_gostergesi Bir program ekrana bilgi görüntülediği zaman, aslında standart çıktı dosyasına karakter yazmaktadır. Programınıza klavyeden bilgi girdiğinizde, aslında bunları standart girdi dosyasına yazmaktasınız ve program bu dosyayı okumaktadır. “Standart dosyalar” programcı tarafından fopen kullanılarak açılmazlar, yürütme başlamadan önce, otomatik olarak açılıp, normalde, kullandığınız ekran ve klavyeye atanırlar. Kütüphane, bu iki dosya için de dosya göstergeleri içermektedir: standart girdi dosyası için stdin, standart çıktı dosyası için de stdout. (& ( Bazı durumlarda, hata mesajları için ayrı bir çıktı akışının olması uygun olabilir. C bir standart hata dosyası sağlamaktadır; bu dosyaya olan göstergenin adı stderr’dir. Normalde, stderr’e giden çıktı stdout’ınkiyle birlikte aynı aygıta yapılır, ancak bunu değiştirmenin yolları vardır. stdin, stdout ve stderr değişmez göstergelerdir; onlar kullanırken bunu unutmayın. 6$ ' Şimdi, bir dosyayı nasıl açacağımızı bildiğimize göre, gelin ona nasıl yazacağımıza bakalım. dosya_gostergesi tarafından işaret edilen dosyaya kar karakterini yazmak için putc fonksiyonunu kullanırız: putc(kar, dosya_gostergesi) DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI 121 ø5 BÖLÜM 7 ød ø1 ' putc aslında karakterleri bir tampon bölgeye koymakta ve bu bölge dolduğunda içindekileri dosyaya aktarmaktadır. Eğer dosyaya, tamponun boyundan daha az miktarda, birkaç karakter yazmak isterseniz ne olacaktır? Tamponu “boşaltmak” için bir yol gereklidir. fclose fonksiyonu, diğer işlerin yanında bunu yapmaktadır. fclose’un, dosya göstergesi olan, bir argümanı vardır. fclose(dosya_gostergesi) $1 ,0 çalıştırıldıktan sonra, dosya kapatılır ve dosya_gostergesi artık ona işaret etmez. fclose fopen’in “tersi”dir. fopen ile açtığınız her dosyayı fclose ile kapatmanız gerekir. Sistemden sisteme fark etmekle beraber, herhangi bir zamanda açık olan dosya sayısında bir sınırlama olduğu için, bu ayrıca gerekli de olabilir. Program normal olarak sona erdiğinde, bütün açık dosyalar fclose ile kapatılır. Okuma için açılmış ve dosya_gostergesi tarafından işaret edilen bir dosyadan bir karakter okumak için getc kullanılır: // kar = getc(dosya_gostergesi) .ø ùø 6( / .8 Eğer okuyacağı karakter kalmazsa getc ne yapar? Dosya sonuna ulaştığını göstermek için özel bir değer döndürmesi gerektiği açıktır. Bu değer bir karakter olmamalıdır, çünkü aksi takdirde, getc’nin dosyadan bir karakter mi okuduğunu, yoksa dosya sonunu mu işaret etmek istediğini anlıyamayacağız. Böyle bir durumda, getc, EOF değişmezini döndürür. Kütüphane, genelde EOF’u (-1) olarak tanımlar. Bu değeri de tutmak için, yukarıda kullanılan kar “karakteri”nin bir char değil de, bir int olarak tanımlanması gerektiğine dikkat edin. Böylece, her seferinde dosyadan bir karakter okuyup, o karakter için bir şey yapan ve dosyada karakter kalmadığı zaman sona eren bir program parçası şu şekilde olacaktır: if ((kar=getc(dosya_gostergesi))!=EOF) { kar’a göre işlem yap } else programı bitir 7.2. Dosya Erişimi—Başka Yöntemler (& ( fopen, fclose, putc ve getc ile çok yararlı şeyler yapılabilir, fakat C, kolaylık için, başka, “daha gelişmiş” dosya erişim yöntemleri de sağlar. Zaten bildiğiniz, getchar ve putchar böyle iki örnektir. Sistemimizde, stdio.h dosyasında şu şekilde tanımlanmışlardır: 6$ ' #define getchar() #define putchar(c) getc(stdin) putc((c),stdout) Doğal olarak, programcılar, bir seferde birden fazla karakter yazabilen fonksiyonlara gereksinim duyarlar. İşte bunu yapan fputs fonksiyonu: fputs(kar_dizisi, dosya_gostergesi) DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI BÖLÜM 7 ø5 122 ød ø1 ' Bu, kar_dizisi adlı karakter dizisinin dosya_gostergesi tarafından işaret edilen dosyaya yazılmasını sağlar. Dizinin sonundaki boş karakter yazılmaz. Bu fonksiyonun da puts adında “standart dosya” uyarlaması bulunmaktadır. puts(kar_dizisi) kar_dizisi’ni stdout’a yazar ve fputs’tan farklı olarak yeni satır karakteri yazıp yeni bir satıra geçer. ,0 Kütüphanede, ayrıca, bir seferde bir satır okuyan fgets adında bir fonksiyon bulunmaktadır. fgets(kar_dizisi, maks_uzunluk, dosya_gostergesi) // $1 dosya_gostergesi tarafından işaret edilen dosyanın bir sonraki satırından en fazla maks_uzunluk-1 sayıda karakteri kar_dizisi içine okuyup, eğer dosya sonu değilse, kar_dizisi’ni (bir gösterge), aksi takdirde NULL döndürür. (Bir satır sadece sonunda yeni satır karakterinin bulunduğu bir karakter sırasıdır.) kar_dizisi içine aktarılan satırın sonuna boş karakter eklenir. gets(kar_dizisi) .8 Standart girdi fonksiyonu gets biraz fgets’e benzer. stdin’den bir satır okuyup kar_dizisi ile başlayan yere koyar. fgets’ten farklı olarak, gets kar_dizisi’ne yeni satır karakterini koymaz. .ø ùø 6( / Kolaylık isteyen programcılar, karakter dizisi-sayı dönüşümlerinin fonksiyon tarafından yerine getirildiği, herhangi bir tipten sayıların dosyaya yazılmasını veya oradan okunmasını isterler. Bu gereksinimler, fprintf ve fscanf fonksiyonları tarafından yerine getirilirler. fprintf(dosya_gostergesi, kontrol_karakter_dizisi, argüman_listesi) çağrısı kontrol_karakter_dizisi içindeki sıradan karakterlerle, argüman_listesinden aldığı argümanları uygun bir şekilde biçimlendirerek dosya_gostergesi tarafından işaret edilen dosyaya yazar. Kontrol_karakter_dizisi ve argüman_listesi için kurallar printf’teki gibidir. fscanf(dosya_gostergesi, kontrol_karakter_dizisi, argüman_listesi) (& ( çağrısı dosya_gostergesi tarafından işaret edilen dosyadan bir karakter dizisi okur, kontrol_karakter_dizisine göre dönüşümleri yapıp, değerleri, argüman_listesindeki argümanlar tarafından gösterilen yerlere koyar. Kurallar scanf’teki gibidir. Argümanlar için doğru biçimleri ve doğru sayıda argüman sayısını vermek kullanıcının sorumluluğundadır. 6$ ' printf ve scanf fonksiyonları fprintf ve fscanf’in özel uyarlamalarıdır. İlk argüman olarak dosya göstergesi yoktur; bunlar, sırasıyla, stdout ve stdin’i kullanırlar. DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI 123 ø5 BÖLÜM 7 ød ø1 ' Bu fonksiyon ailesinin başka iki üyesi de sprintf ve sscanf’tir. Bunlar dosyaya erişmezler; onun yerine, ilk argüman olarak belirtilen bir karakter dizisi üstünde çalışırlar. sprintf(kar_dizisi, kontrol_karakter_dizisi, argüman_listesi) çağrısı, tıpkı fprintf gibi, kontrol_karakter_dizisi ve argüman_listesi ile normal biçim dönüşümlerini yapar; sonucu fprintf’ten farklı olarak kar_dizisi’ne koyar. Buna benzer olarak, ,0 sscanf(kar_dizisi, kontrol_karakter_dizisi, argüman_listesi) $1 çağrısı, scanf’in stdin’i taradığı şekilde kar_dizisi’nin taranıp değerlerin, normalde olduğu gibi, argüman_listesinin elemanları tarafından gösterilen yerlere konmasını sağlar. Örneğin sprintf(kar_dizisi, "abc%dcba", 100); deyimi kar_dizisi’nin içine "abc100cba" koyar; eğer ondan sonra // sscanf(kar_dizisi, "abc%d", &int_deg); 7.3. Rastgele Erişim .8 deyimi işletilirse, beklendiği gibi int_deg’in içine 100 konur. .ø ùø 6( / Normalde, bir dosya açıldıktan sonra, ilk okuma veya yazma işlemi dosyanın hemen başından yapılır. Bir sonraki işlem ise, en son işlem tarafından etkilenen son baytı izleyen bayttan başlayarak yapılır. Bundan dolayı, buna sıralı erişim denir. Bunu yapmadan, yani önceki baytları okuyup veya yazmadan, istediğimiz bir bayta ulaşmak (yani rastgele erişim yapmak) için fseek kullanırız: fseek(dosya_gostergesi, uzun_sayi, nereden) (& ( Yukarıdaki çağrıda ilk iki argümanın tipleri isimlerinden anlaşılabilir. nereden ise ya SEEK_SET (dosyanın başından), ya SEEK_CUR (şu anki konumundan) yada SEEK_END (dosyanın sonundan) olabilir. fseek işletildikten sonra dosya_gostergesi tarafından işaret edilen dosya üzerindeki okuma veya yazma nereden ile belirtilmiş yerden uzun_sayi mesafedeki bayttan başlıyacaktır. Eğer herhangi bir hata olursa, fseek sıfırdan farklı bir sayı döndürür, aksi takdirde 0 verir. Bir metin dosyasında bir karakterin konumunun hesaplanmasının anlamlı yada en azından taşınabilir bir özellik olmadığına dikkat edin; fseek tamamen ikili (ham) girdi/çıktı içindir. 6$ ' Eğer, birtakım işlemlerden sonra, dosyanın başından kaç bayt ileride olduğunuzu öğrenmek isterseniz ftell kullanın: uzun_sayi = ftell(dosya_gostergesi) uzun_sayi’ya miktarı koyacaktır; eğer bir hata olursa -1L verecektir. DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI BÖLÜM 7 ød ø1 ' Sık sık dosyayı “geri sarmak”, yani başına fseek yapmak isteyebilirsiniz. ø5 124 rewind(dosya_gostergesi) bunu yapmanın kısa bir yoludur. 7.4. Dosyalarla İlgili Başka Bilgiler ,0 “Okuma” fonksiyonları veya makrolarının okuduğu şey ungetc tarafından etkilenebilir. ungetc(kar, dosya_gostergesi) .8 // $1 çağrısı, dosya_gostergesi ile işaret edilen dosyadan yapılacak bir sonraki okuma işlemi (getc, fgets, fscanf vs) tarafından dosyada var olan karakterlerden önce kar’da verilen karakterin okunmasını sağlar. ungetc ile okuma işlemi arasında fseek yapılırsa, ungetc ile saklanan karakter unutulacaktır. ungetc isminin aslında biraz yanıltıcı olmasına rağmen, ungetc genelde okunmaması gerekirken okunmuş bir karakterin sanki okunmamış gibi geri alınmasını sağlar. Her dosya için, en fazla bir karakter bu şekilde geri konabilir. ungetc işlemi başarısız olursa EOF döndürülür. Dosyaları oluşturduğunuz gibi onları silebilirsiniz de. Dosyanın ismi dosya_adi ise, o zaman remove(dosya_adi) .ø ùø 6( / yazın. Dosya bu altdizinden silinmiş olacaktır. Eğer dosyanın ait olduğu tek altdizin bu ise dosya sistemden tamamen silinecektir. (Bir altdizin başka altdizin veya dosya isimleri içerebilen bir rehber olarak düşünülebilir.) Eğer işlem başarılı ise remove 0 döndürecektir. Buna benzer olarak bir dosyanın adını değiştirmek istiyorsanız. rename(eski_dosya_adi, yeni_dosya_adi) kullanın. Bilgi öbekleri okumak veya yazmak için iki yararlı fonksiyon vardır: (& ( fread(gosterge, boy, sayi, dosya_gostergesi) ve fwrite(gosterge, boy, sayi, dosya_gostergesi) 6$ ' fread, dosya_gostergesi tarafından işaret edilen dosyadan gosterge ile işaret edilen diziye boy uzunluğunda sayi kadar nesne aktaracaktır. fwrite ise bu işlemi ters yönde yapacaktır. Bu fonksiyonlar aktarılan nesne sayısını döndürürler; eğer bir hata olmuşsa, bu sayı sayi’dan az olacaktır. Çok girdi/çıktı, örneğin bir aktarma işlemi yapan bir program dosyalar için büyük tampon bölgeleri kullanırsa kazançlı çıkacaktır. Tamponlu girdi/çıktı yapmak için standart kütüphane iki fonksiyon sağlamaktadır. Bunlar fopen’dan hemen sonra çağrılmalıdır. DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI 125 ø5 BÖLÜM 7 ød ø1 ' setbuf(dosya_gostergesi, tampon) fonksiyonu, normalde char tampon [BUFSIZ]; olarak tanımlanması gereken tampon dizisini dosya için tampon bölge haline getirir. BUFSIZ stdio.h dosyasında tanımlanmış olan uygun bir değişmezdir. Eğer tampon yerine NULL verirsek, tamponlama ortadan kalkar. ,0 Tampon boyunun kullanıcı tarafından belirlendiği daha iyi bir fonksiyon ise şöyledir: setvbuf(dosya_gostergesi, tampon, mod, tampon_boyu) Son olarak, fflush(dosya_gostergesi) // $1 Burada, mod ya _IOFBF (tam tamponlama), ya _IOLBF (metin dosyaları için satır tamponlama) yada _IONBF (tamponlamanın kaldırılması) olabilir. Eğer tampon NULL ise tampon_boyu boyundan bir tampon bölgesi setvbuf tarafından ayrılacaktır. İşlem başarılı ise, bu fonksiyon 0 döndürür. .8 fonksiyonu, tamponda bilgi varsa, bunun dosyaya aktarılmasını sağlar. Sadece bir çıktı dosyası için kullanılabilir ve bir hata durumunda EOF, aksi durumda 0 döndürür. .ø ùø 6( / 7.5. Sistem İle İlgili Fonksiyonlar İlginç bir fonksiyon olan system, bir C programı içinden, işletim sisteminizin kabul edebileceği herhangi bir komutu çalıştırmanızı sağlar. system(kar_dizisi) çağrısı yapıldığında, kar_dizisi içindeki işletim sistemi komutu çalıştırılır; bu komut tamamlandıktan sonra ise program normal bir şekilde devam eder. Örneğin, system("DIR C:\\MSVC\\INCLUDE\\*.H") (& ( ifadesi c:\msvc\include altdizini içinde dosya tipi h olan bütün dosyaların ekranda görüntülenmesini sağlar. Şimdiye kadar görmüş olduğumuz programlar (herhangi bir sorun çıkmazsa), kontrol main bloğunun sonuna ulaştığında biterler. exit fonksiyonu ise, konulduğu yerde programın sona ermesini sağlar. 6$ ' exit(durum) çağrısı, açık olan tüm dosyalar için fclose’un, daha sonra da _exit kütüphane fonksiyonunun çağrılmasını sağlar. _exit başka bir şey yapmadan programı bitirir. (Programlarınızda kütüphanede tanımlanmış bulunan ve “_” ile başlayan bir şey kullanmanız tavsiye edilmez; normal programcılar için bunlar biraz düşük düzeyde kalırlar ve Standarda girmezler.) Bir tamsayı olan durum’un değeri, bu programın DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI BÖLÜM 7 ø5 126 ød ø1 ' çalışmasını sağlayan sürece geçirilir ve bu süreç tarafından bazı kararlar vermek için kullanılabilir. Geleneksel olarak, sıfırdan farklı durum değerleri çeşitli hatalı durumları gösterirler, 0 ise başarılı bir sonuçlanmayı gösterir. stdlib.h başlık dosyasında tanımlanmış EXIT_SUCCESS (başarılı sonuçlanma) ve EXIT_FAILURE (hatalı sonuçlanma) değerleri bu kodları standartlaştırmaktadırlar. Birbirleriyle ilişkili iki fonksiyon da şunlardır: rand() ,0 ve srand(tohum) // $1 İlki 0 ile RAND_MAX (≥32767) arasında bir sözde rastgele tamsayı verir. İkincisi ise, rand tarafından üretilecek yeni bir sözde rastgele sayı sırası için tohumu (işaretsiz bir tamsayı) belirtmek için kullanılır. Eğer srand çağrılmazsa, program başlarken tohum’un değeri 1’dir. .8 7.6. Dosya Tanımlayıcıları Ve İlgili Fonksiyonlar .ø ùø 6( / Dosya göstergelerine bir alternatif de dosya tanımlayıcılarıdır. Her dosya tanımlayıcısı (sistemimizde tutamak da denir), programın yürütülmesi esnasında dosyayı gösteren, sıfırdan küçük olmayan bir tamsayıdır. Kısım 7.1’den 7.4’e kadar anlatılan dosya erişim fonksiyonlarının dosya tanımlayıcıları için ayrı uyarlamaları bulunmaktadır. Dikkat: Önceki kısımdakilerden farklı olarak, bu kısımda anlatılan fonksiyonlar standartlaşmış değillerdir; sadece bizim sistem tarafından bunların desteklendiğini söyleyebiliriz. Bundan başka, dosya tanımlayıcısı fonksiyonları ile dosya gösterge fonksiyonları birbirinden tamamen farklı ve uyumsuzdurlar; bir program içinde ikisi birlikte kullanılmamalıdır. Aslında, bu kısımda anlatılan fonksiyonları hiç kullanmamak en iyi yoldur! Bu kısımda anlatılanlarla ilgili bilgiler, Standarda dahil olmayan, fcntl.h, sys\types.h, sys\stat.h ve io.h adlı başlık dosyalarında bulunur. Aşağıda anlatılan isimlerin önünde, standart olmadıklarını göstermek için, altçizgi (_) karakteri bulunmaktadır; birçok sistemde bu karakter bulunmayabilir. (& ( Standart girdi, çıktı ve hata dosyalarının sırasıyla 0, 1 ve 2 şeklinde dosya tanımlayıcıları vardır. Bir dosya oluşturmanın yolu dosya_tanimlayicisi = _creat(kar_dizisi, izin) 6$ ' yazmaktır. _creat ile ilgili yeni bir şey de her dosya için bir izin belirtebilmeyi sağlamasıdır. kar_dizisi adında bir dosya önceden bulunmuyorsa, _creat böyle bir dosya yaratır ve yazma için açar. Daha sonra, dosya ilk defa kapatıldığında, _creat’in ikinci argümanı olarak belirtilen izin dosyaya atanır. izin, _S_IWRITE ve _S_IREAD kütüphane değişmezlerinin bir tanesine eşit olması gereken bir tamsayı ifadesidir. DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI 127 ø5 BÖLÜM 7 ød ø1 ' _S_IREAD sadece okumaya izin verilmiştir, _S_IWRITE yazılmaya izin verilmiştir anlamına gelir. Hem yazma hem de okumaya izin vermek için _S_IREAD|_S_IWRITE kullanın. Eğer kar_dizisi adında bir dosya daha önceden bulunuyorsa, _creat içindekileri silip, yazma için açmaya çalışır. Dosyanın eski izin durumu etkisini sürdürür. ,0 Normalde, _creat dosya için bir tanımlayıcı döndürür. Eğer başarısızsa, örneğin dosya daha önceden var olan salt okunabilen bir dosya ise veya çok fazla açık dosya varsa, -1 döndürür. $1 kar_dizisi adında bir dosyayı açmak için aşağıdaki yazılır: dosya_tanimlayicisi = _open(kar_dizisi, bayrak, izin) .8 // Eğer her şey iyi giderse dosya_tanimlayicisi’nın içine bir tutamak değeri konur; aksi takdirde -1 döndürülür. bayrak dosya ile ilgili yapılacak işlemi gösterir; örneğin dosyayı okumak için _O_RDONLY kullanın. izin yukarıdaki gibi _S_IWRITE ve _S_IREAD kütüphane değişmezlerinden biri olmalıdır ve sadece bayrak için _O_CREAT (dosyayı yarat) kullanıldığında anlam taşır. _close fonksiyonu daha önce açık bulunan bir dosyayı kapatmak için kullanılır ve _close(dosya_tanimlayicisi) .ø ùø 6( / şeklindedir. Dosyayı kapatabilirse 0, aksi takdirde -1 döndürür. Dosya tanımlayıcıları kullanarak girdi-çıktı yapmak istiyorsanız, okunacak veya yazılacak baytlar için önceden yeterli büyüklükte bir (tampon) bölge tanımlamanız gerekir. Aşağıda, tampon’un yeterince büyük bir char dizisi olduğunu varsayın. dosya_tanimlayicisi tarafından belirtilmiş bulunan dosyaya sayi kadar bayt yazmak isterseniz s = _write(dosya_tanimlayicisi, tampon, sayi) (& ( kullanın. Yazmayı düşündüğünüz baytları, tampon ile başlayan bölgeye daha önceden yerleştirmiş olmanız gerekir. s’ye ya -1 (hatayı göstermek için) veya gerçekte yazılmış bulunan bayt sayısı konur. _write işleminden sonra eğer s!=sayi ise bir hata olmuş demektir; fonksiyonu kullandıktan sonra bu testi yapmayı unutmayın. s = _read(dosya_tanimlayicisi, tampon, sayi) 6$ ' ifadesi dosya_tanimlayicisi ile belirtilen dosyanın okunup tampon ile başlayan bölgeye baytların konulmasını sağlar. Dosya sonuna ulaşıldığında okuma biter. Her durumda en fazla sayi kadar bayt okunur. s okunmuş bulunan bayt sayısını veya okuma yapılamazsa -1 içerecektir. fseek’in dosya tanımlayıcısı karşılığı _lseek’tir. uzun_yeni_yer = _lseek(dosya_tanimlayicisi, uzun_sayi, nereden) DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI BÖLÜM 7 ø5 128 ød ø1 ' çağrısında son iki argüman fseek’te olduğu gibi aynı anlam taşırlar ve aynı iş yapılmış olur. _lseek, dosyanın başından şimdiki konuma kadar olan uzaklığı bayt cinsinden döndürür. 7.7. Bir Örnek—Öğrenci Veritabanı 6$ ' = "OGRENCI.DAT"; = "\r\r\r\r\r\r\r"; 7 = "%7s"; 15 ((long)(ANHTR_UZ+ISIM_UZ+4)) = "%7s%15s%4d"; .ø ùø 6( / /* Degismezler */ char const DOSYA_ADI char const BOS #define ANHTR_UZ char const AKD #define ISIM_UZ #define KAYIT_BOYU char const KKD // <conio.h> <stdio.h> <stdlib.h> <string.h> .8 #include #include #include #include struct kayit { char anhtr[ANHTR_UZ+1], isim[ISIM_UZ+1]; int yil; }; /* Her fonksiyonda bastan tanimlamak yerine bu * degiskenler burada tanimlanmislardir. */ char satir[128]; FILE *dg; void dizioku /* d icine en fazla u karakter oku */ (char d, int u) { gets(satir); strncpy(d, satir, u); d[u] = '\0'; } /* dizioku */ (& ( 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. $1 ,0 Öğrenci kayıtlarını tutup bunlar üzerinde ekleme, silme ve görüntüleme işlemlerini yapan bir program yazalım. Program kullanıcıya bir menü sunacak ve kullanıcının seçimine göre ilgili seçeneği çalıştıracaktır. C’nin bu tür uygulama için en uygun dil olduğunu veya bunun en iyi ve kısa program olduğunu savunmuyoruz; amacımız sadece, bu bölümde anlatılmış olan C ile ilgili bazı konuları göstermektir. Programın listesinden sonra, kodun detaylı bir açıklaması verilmektedir. Devam etmeden önce, programı bilgisayara girip çalıştırmanız önerilir. long bul /* Dosya icindeki ANHTR'in yerini; */ (char const anhtr) /* aksi takdirde -1L dondur. */ { int drm, kar = 1; long dns; char d1[ANHTR_UZ+1], d2[ANHTR_UZ+1]; 6$ ' 129 $1 ,0 ød ø1 ' sprintf(d2, AKD, anhtr); /* soldan bosluk doldur */ dg = fopen(DOSYA_ADI, "rb"); if (dg == NULL) return -1L; drm = fseek(dg, -KAYIT_BOYU, SEEK_END); while (drm == 0 && fgets(d1, ANHTR_UZ+1, dg) != NULL && (kar=strcmp(d2,d1)) != 0) drm = fseek(dg, -KAYIT_BOYU-ANHTR_UZ, SEEK_CUR); if (kar == 0) dns = ftell(dg)-ANHTR_UZ; else dns = -1L; fclose(dg); return dns; } /* bul */ // void ekleme (void) { long konum; struct kayit k; int scd; .ø ùø 6( / .8 puts("Eklenecek ogrenci numarasini girin:"); dizioku(k.anhtr, ANHTR_UZ); if (bul(k.anhtr) == -1L) { puts("Ogrenci adini girin:"); dizioku(k.isim, ISIM_UZ); do { puts("Kayit yilini girin:"); scd = scanf("%d", &k.yil); gets(satir); } while (1!=scd || k.yil<1980 || k.yil>9999); konum = bul(BOS); dg = fopen(DOSYA_ADI, "ab"); /* dosyayi olustur */ fclose(dg); dg = fopen(DOSYA_ADI, "r+b"); if (konum == -1L) fseek(dg, 0L, SEEK_END); /* dosya sonuna git */ else fseek(dg, konum, SEEK_SET); /* bos kayida git */ fprintf(dg, KKD, k.anhtr, k.isim, k.yil); fclose(dg); puts("Ekleme islemi tamamlandi."); } else fprintf(stderr, "Cift anahtar!\n\a"); } /* ekleme */ (& ( 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI ø5 BÖLÜM 7 void silme (void) { long konum; char anhtr[ANHTR_UZ+1]; ,0 puts("Silinecek ogrenci numarasini girin:"); dizioku(anhtr, ANHTR_UZ); if ((konum = bul(anhtr)) != -1L) { dg = fopen(DOSYA_ADI, "r+b"); fseek(dg, konum, SEEK_SET); fprintf(dg, AKD, BOS); fclose(dg); puts("Silme islemi tamamlandi."); } else fprintf(stderr, "Boyle anahtar yok!\n\a"); } /* silme */ ø5 BÖLÜM 7 $1 void goruntuleme (void) { long konum; struct kayit k; .8 // puts("Goruntulenecek ogrenci numarasini girin:"); dizioku(k.anhtr, ANHTR_UZ); if ((konum = bul(k.anhtr)) != -1L) { dg = fopen(DOSYA_ADI, "rb"); fseek(dg, konum+ANHTR_UZ, SEEK_SET); printf("Ogrenci adi: %s\n", fgets(k.isim,ISIM_UZ+1,dg)); fscanf(dg, "%d", &k.yil); fclose(dg); printf("Kayit yili : %d\n", k.yil); } else fprintf(stderr, "Boyle anahtar yok!\n\a"); } /* goruntuleme */ .ø ùø 6( / int menu (void) { int secenek; do { puts("\n\t1.EKLEME\n\t2.SILME\n\t3.GORUNTULEME\n\t0.CIKIS"); printf("Seciminizi yapin:"); } while ((secenek=_getche()) < '0' || secenek > '3'); putchar('\n'); return secenek - '0'; } /* menu */ void main (void) { static void (*fd)(void) = { (void (*)(void)) exit, ekleme, silme, goruntuleme }; (& ( 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. 127. 128. 129. 130. 131. 132. 133. 134. 135. 136. 137. 138. 139. 140. 141. 142. 143. 144. DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI ød ø1 ' 130 } while (1) (*fd[menu()])(); /* main */ 6$ ' Programda, her öğrenci için bir sayı, isim ve kayıt yılı saklanır. Bu bilgiyi birleştirmek için Satır 15’te kayit yapısı tanımlanmıştır. Öğrenci numarası “anahtar”dır, yani her öğrencinin ayrı numarası vardır ve öğrencinin bilgisine ulaşmak için bu numarayı kullanırız. menu fonksiyonu (Satır 126-136) kullanıcıya seçimleri sunar ve neyi seçtiğini gösteren bir sayı (aslında bir char) girmesini ister. 0’dan küçük veya 3’ten büyük DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI 131 ø5 BÖLÜM 7 ød ø1 ' seçimler kabul edilmez. Geçerli bir seçenek girildiğinde, fonksiyon tarafından secenek değişkeninin tamsayı eşdeğeri döndürülür. Bu fonksiyonda puts kullanımına dikkat edin. Herhangi bir değişkenin değerinin basılmasına gerek olmadığından, printf kullanmanıza gerek yoktur. Programda, böyle durumlar için puts kullandık. $1 ,0 main’deki while deyimi biraz karmaşık gözükebilir. Satır 140-141’de exit, ekleme, silme ve goruntuleme fonksiyonlarına göstergeler içerecek şekilde ilklenmiş bulunan, fd dizisinin menu’ncü elemanını çağırır. Gördüğünüz gibi, fonksiyonlara göstergeler için bir dizi gibi, karmaşık veri yapılarının kullanımı küçük bir yerde çok şey yapabilecek kod yazmamızı sağlar. Dikkat: stdlib.h’de tanımlanmış olan exit fonksiyonu bir int argüman beklemektedir; diğer fonksiyonlara uyması için, bir kalıp aracılığı ile, bu fonksiyonu argümansız hale çevirdik. .ø ùø 6( / .8 // ekleme, silme ve goruntuleme fonksiyonları, argüman olarak verilmiş anahtarı içeren kaydı taramak için bul adı verilen bir fonksiyonu çağırırlar. bul (Satır 34-55) kaydın dosyanın başına göre konumunu bir long sayı şeklinde verir; herhangi bir hata olursa -1L döndürür. bul’un başındaki sprintf, anhtr’ın sağa dayanmış bir uyarlamasını d2’ye koyar. Daha sonra, öğrenci dosyasını okumak için dosyayı açmaya çalışırız. Eğer açılamazsa, hata döndürülür. Eğer dosya açılırsa, dosyadaki son kaydın başına konumlanırız. Satır 46-48’deki while şu anda konumlandırılan kaydın anahtarını d2 ile karşılaştırır ve eğer eşitseler veya dosyanın başına ulaştıysak, sona erer. Satır 48 dosyayı bir önceki kaydın başına konumlandırır. Dosya taramasını geriye doğru yapmamızın nedeni, fseek fonksiyonunun, dosyanın sonundan ileri doğru gitmeyi bir hata şeklinde değerlendirmemesinden kaynaklanır. Satır 53’te dosyayı kapattıktan sonra, bul’un sonunda, (Satır 50’de ftell kullanılarak uygun değer verilen) dns döndürülür. Üç “büyük” fonksiyon tarafından çokça kullanılan başka bir fonksiyon da dizioku’dur. Bu “kolaylık” fonksiyonu iki argüman kabul eder: İçine bir şey okunacak karakter dizisi ile okunacak dizinin uzunluğunu gösteren bir tamsayı. Baştaki gets girdiden bir satır okur. Geri kalan deyimler, gerekli sayıda karakteri d’ye aktarıp sonuna bir boş karakter koyarlar. (& ( ekleme fonksiyonu dosyaya yeni bir öğrenci kaydı yerleştirmeye çalışır. Yeni öğrencinin numarasını okur ve bu anahtarla bul’u çağırır. Eğer bul -1L’den farklı bir şey döndürürse, dosya içinde bu numaradan bir öğrenci kaydı vardır demektir, onun için ekleme uygun bir uyarı mesajı ile sona erer. Eğer bu numara dosyada yeni ise, öğrencinin ismi ve kayıt yılı sorulur. Yıl için dört rakamlı bir sayı girinceye kadar devam etmeyi engelleyen do deyimine dikkat ediniz. scanf’in gerçekleştirilen başarılı dönüşüm sayısını döndürdüğünü anımsayın. 6$ ' Öğrenci hakkında bütün bilgileri elde ettiğimize göre, onu dosyaya yazmamız gerekir. Satır 73’te BOS anahtarı içeren bir kayıt ararız. BOS, bir öğrenci numarası olarak, kullanıcı ne kadar çalışırsa çalışsın, giremeyeceği özel bir karakter dizisidir. (Satır 8’deki BOS’un tanımına bakıp bunun neden böyle olduğunu söyleyiniz.) BOS anahtarı daha önce eklenmiş, fakat sonra silinmiş kayıtları gösterir. Satır 74-75, dosya yoksa, yeni bir dosya açar; aksi takdirde bir değişiklik yapmaz. Satır 76, okuma-yazma erişimi için dosyayı DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI BÖLÜM 7 ø5 132 ød ø1 ' açar. Eğer BOS bir kayıt yoksa, yeni kayıt dosyanın sonuna eklenir (Satır 78). Aksi takdirde, adresi konum içinde bulunan BOS kayda yazılır (Satır 80). Asıl yazma işlemi Satır 81’de fprintf ile yapılır. Dosyayı kapattıktan sonra ekleme sona erer. silme silinecek öğrenci numarasını okuyarak başlar. Böyle bir öğrencinin dosya içinde olup olmadığını araştırmak için bul çağrılır. Eğer kayıt varsa, anahtarına BOS yazılır ve silme biter. Eğer yoksa, dönmeden önce, uygun bir hata mesajı basılır. Hata mesajlarının stderr’e gönderildiğinde dikkat edin. $1 ,0 goruntuleme, öğrenci numarasını okur ve silme’ye benzer bir şekilde kaydın bulunup bulunmadığını kontrol eder. Kayıt bulunursa, anahtar dışındaki bilgiler görüntülenir. // Problemler stdio.h dosyasında getc() ve putc()’nin tanımlarına bakıp ne olduğunu açıklamaya çalışın. 2. Kısım 7.7’deki örnek programa degistirme adında yeni bir seçenek ekleyin. Seçildiğinde, öğrenci numarası okunur ve öğrencinin şu anki bilgileri görüntülenir. Kullanıcı, isterse, anahtar dışındaki bilgileri değiştirebilir ve yeni bilgiler eski bilgilerin yerini dosyada alır. Varlık testleri ve uygun hata mesajları bulunmalıdır. 3. Sözdizimsel açıdan doğru olan bir C programından bütün açıklama ve görünmeyen gereksiz karakterleri çıkaran bir program yazın. 4. Komut satırında argüman olarak verilen dosyaları birleştirip stdout’a yazan (ve UNIX komutu cat’e benzeyen) bir program yazın. 5. Büyük bir dosyayı birkaç küçük dosyaya ayıran bir program yazın. İlk argüman dosya adını; ikincisi (eğer verilmezse 1000 varsayılacak) parça başına satır sayısını gösterir. Parçaların dosya isimleri parca.1, parca.2 vs olacaktır. 6. Argüman olarak verilen iki dosyayı karşılaştırıp farklı olan baytları sekizli gösterimde görüntüleyecek (ve UNIX komutu cmp’e benzeyen) bir program yazın. 7. Bir satır editörü yazın. Çalışma dosyasının adı komut satırı argümanı olarak verilecektir. Program aşağıdaki komutların herhangi birini girdi olarak kabul edebilecektir: (& ( .ø ùø 6( / .8 1. E numara 6$ ' Bu komuttan sonra, standart girdiden bir satır okunup numara’ıncı satırdan önce yerleştirilir. S numara Numara’ıncı satır silinir. G numara DOSYALAR VE GİRDİ/ÇIKTI 133 ø5 BÖLÜM 7 ød ø1 ' Numara’ıncı satır görüntülenir. C Program sona erer. 8. Bir metin dosyasındaki satırları tersten basacak bir program yazın; yani son satır ilk olarak basılacak vs. Dosya boyuna herhangi bir sınırlama getirmeyin. 9. Ekranı temizleyen bir fonksiyon yazın. $1 ,0 10. Sözdizimsel açıdan doğru ve tam olan bir C programını içeren bir dosyayı alıp, aynı programı daha iyi bir biçimde başka bir dosyaya yazan bir program hazırlayın. “Daha iyi bir biçim” derken, şunu anlatmak istiyoruz: Bütün fonksiyon başlıkları aynı sütunda başlar ve başka deyimlerin parçaları olan blokların sol ve sağ çengelli parantezlerin yeri Bölüm 2’de önerilen şekildedir. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // 11. Metin okuyup aşağıdaki şekilde biçimlendirilmiş olarak bir dosyaya koyan bir program yazın: Solda 7 karakterlik boşluk bulunur, doküman her biri 55 satır olan sayfalardan oluşur, her satır en fazla 65 karakterdir, her sayfanın son satırında sayfa numarası bulunur ve noktadan sonra gelen ilk harf büyüğe dönüştürülür. Program, tek bir yeni satır ('\n') karakterini boşluğa çevirecek; arka arkaya iki tane yeni satır karakteri varsa, bunlar paragraf sonu olarak değerlendirilecek ve aynen bırakılacaktır. Gereksinimlerinize göre programı geliştirin. (Bazı biçimleme komutları ekleyin: Örneğin, özel bir karakterle başlayan satırlar emir olarak değerlendirilebilir.) 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 EK A: KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ .ø ùø 6( / .8 Bizim kullandığımız sistemde olduğu gibi, birçok sistemde karakterleri göstermek için ASCII (American Standard Code for Information Interchange—Bilgi Değişimi için Standart Amerikan Kodu) karakter kodları kullanılır. ASCII karakter kümesi 128 tane (7 bitlik) koddan oluşur ve 33 kontrol karakteri, bir boşluk ve 94 görüntülenebilen (grafik) karakteri tanımlar. Bir kontrol karakteri çıktı aygıtında değişik etkilere neden olabildiği gibi, bazen grafik bir şekil de oluşturabilir. Bir karakterlik bilginin saklanması için 8 bitlik baytların kullanıldığı makineler genelde 128 tane daha karakter içeren “genişletilmiş” bir karakter kümesi sağlarlar. Bu karakterlerin kodları 128’den 255’e kadardır ve aygıttan aygıta veya sistemden sisteme değişebilir. (& ( Bundan sonraki dört sayfa, standart ASCII karakter kümesinin bir listesini vermektedir. Bu listede kontrol karakterleri ^tuş şeklinde gösterilirler; bu da CONTROL tuşu basılı iken tuşa basarak bu karakterin elde edilebileceği anlamına gelmektedir. IBM uyumlu kişisel bilgisayarlarda (PC’lerde) ALT tuşu basılı iken klavyenin sağındaki sayısal tuşlar kullanılarak girilecek olan ASCII ondalık kod aracılığıyla ilgili karakter oluşturulabilir. Örneğin, ‘A’ harfini elde etmek için ALT tuşu basılı iken, sırayla önce 6’ya sonra da 5’e basın. Daha sonraki dört sayfada ise 128’den 255’e kadar kodlara sahip olan karakterler için PC’lerde kullanılan iki ayrı karakter standardı gösterilmiştir: ASCII (genişletilmiş): Bu, daha çok MS-DOS ortamında kullanılmaktadır. MS-DOS ortamında, bu karakterlerin klavyeden girilmesi için ALT tuşu basılı iken klavyenin sağındaki sayısal tuşlar kullanılarak, ilgili karakterin ondalık kodu girilmelidir. Örneğin, ‘Ç’ için ALT+128. Windows ortamında da kullanılan yöntem aynıdır, ancak bu işlemi yaparken NUM LOCK ışığının yakılı olması gerekmektedir. 6$ ' • 135 EK A ANSI: Windows ortamında kullanılmaktadır. Bu karakterlerin klavyeden girilmesi için yukarıdaki yöntem kullanılır; sadece girilen kodun ANSI olduğunu belirtmek için kodun önüne ‘0’ eklenir. Örneğin, ‘Ç’ için ALT+0199. ød ø1 ' • KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ ø5 136 Türkçe karakterler için en az üç ayrı standart bulunmaktadır. Herbirinde, belirli karakter kodları için, uluslararası tanımlanmış karakterin yerini Türkçe karakter almaktadır. Bunlar, listede, yerini aldıkları karakterlerin yanında, parantez içinde verilmiştir. 7 bitlik ASCII standardı: Bu sadece 128 değişik karakter kodunu destekleyen aygıtlarda kullanılmaktadır. Günümüzde 256 değişik karakter kullanan PC’lerin yaygınlaşmasıyla, bu standart daha az kullanılmaya başlanmıştır. • 8 bitlik genişletilmiş ASCII standardı: Genelde MS-DOS ortamında kullanılmaktadır. • 8 bitlik ANSI standardı: Windows gibi grafik ortamlarda kullanılmaktadır. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 • Ond. Sekizli Onaltılı Karakter 0 0000 0x00 ^@ NUL 137 ø5 KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ Anlamı ød ø1 ' EK A Boş—zaman doldurmak için kull. tamamı sıfır karakter 0x01 ^A SOH Başlık başı 2 0002 0x02 ^B STX Metin başı 3 0003 0x03 ^C ETX Metin sonu 4 0004 0x04 ^D EOT İletim sonu 5 0005 0x05 ^E ENQ Sorgu—“Kimsiniz?” 6 0006 0x06 ^F ACK Olumlu yanıt—“Evet” 7 0007 0x07 ^G BEL Zil—İnsan dikkati gerekiyor 8 0010 0x08 ^H BS Geriye alma (biçim etkileyicisi) 9 0011 0x09 ^I HT Yatay durak (biçim etkileyicisi) 10 0012 0x0A ^J LF Satır ilerletme (biçim etkileyicisi) 11 0013 0x0B ^K VT Dikey durak (biçim etkileyicisi) 12 0014 0x0C ^L FF Sayfa ilerletme (biçim etkileyicisi) 13 0015 0x0D ^M CR Satırbaşı (biçim etkileyicisi) 14 0016 0x0E ^N SO 15 0017 0x0F ^O SI 16 0020 0x10 ^P DLE 17 0021 0x11 ^Q DC1 Yardımcı aygıtları açıp kapamak için aygıt kontrolü 18 0022 0x12 ^R DC2 Yardımcı aygıtları açıp kapamak için aygıt kontrolü 19 0023 0x13 ^S DC3 Yardımcı aygıtları açıp kapamak için aygıt kontrolü 20 0024 0x14 ^T DC4 Yardımcı aygıtları açıp kapamak için aygıt kontrolü 21 0025 0x15 ^U NAK Olumsuz yanıt—“Hayır” 22 0026 0x16 ^V SYN Eşzamanlı boşa işleme—eşzamanlama sağlamak için 23 0027 0x17 ^W ETB İletim öbeği sonu—fiziksel iletişim öbekleri ile ilintili 24 0030 0x18 ^X CAN Önceki bilginin iptali 25 0031 0x19 ^Y EM Ortam sonu—kullanılan/istenen bilgi bölümünün sonu .8 // $1 ,0 1 0001 Dışarı kayma—standart olmayan kod geliyor İçeri kayma—standart koda geri dönüş (& ( .ø ùø 6( / Veri bağl. kaçışı—sınırlı veri iletişimi kontr. değişikliği 0x1A ^Z SUB Hatalı karakterin yerine gelen karakter 27 0033 0x1B ^[ ESC Kaçış—kod genişlemesi için 28 0034 0x1C ^\ FS Dosya ayırıcısı 29 0035 0x1D ^] GS Grup ayırıcısı 30 0036 0x1E ^^ RS Kayıt ayırıcısı 31 0037 0x1F ^_ US Birim ayırıcısı 6$ ' 26 0032 Ond. Sekizli Onaltılı Karakter 32 0040 0x20 BOSLUK EK A ø5 KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ Anlamı ød ø1 ' 138 Basılmayan karakter—sözcük ayırıcısı 0x21 ! Ünlem işareti 34 0042 0x22 " (Çift) tırnak işareti 35 0043 0x23 #(Ğ) Sayı işareti 36 0044 0x24 $ Dolar 37 0045 0x25 % Yüzde 38 0046 0x26 & Ve işareti 39 0047 0x27 ' Kesme işareti (tek tırnak) 40 0050 0x28 ( Sol parantez 41 0051 0x29 ) Sağ parantez 42 0052 0x2A * Yıldız 43 0053 0x2B + Artı 44 0054 0x2C , Virgül 45 0055 0x2D - Çizgi işareti 46 0056 0x2E . 47 0057 0x2F / 48 0060 0x30 0 49 0061 0x31 1 50 0062 0x32 2 51 0063 0x33 3 52 0064 0x34 4 53 0065 0x35 5 54 0066 0x36 6 55 0067 0x37 7 56 0070 0x38 8 57 0071 0x39 9 Bölü .ø ùø 6( / (& ( $1 // .8 Nokta 58 0072 0x3A : İki nokta 59 0073 0x3B ; Noktalı virgül 60 0074 0x3C < Küçüktür 61 0075 0x3D = Eşittir 62 0076 0x3E > Büyüktür 63 0077 0x3F ? Soru işareti 6$ ' ,0 33 0041 Ond. Sekizli Onaltılı Karakter 64 0100 0x40 @(Ç) B 0x43 C 68 0104 0x44 D 69 0105 0x45 E 70 0106 0x46 F 71 0107 0x47 G 72 0110 0x48 H 73 0111 0x49 I 74 0112 0x4A J 75 0113 0x4B K 76 0114 0x4C L 77 0115 0x4D M 78 0116 0x4E N 79 0117 0x4F O 80 0120 0x50 P 81 0121 0x51 Q 82 0122 0x52 R 83 0123 0x53 S 84 0124 0x54 T 85 0125 0x55 U 86 0126 0x56 V 87 0127 0x57 W 88 0130 0x58 X 89 0131 0x59 Y $1 67 0103 // 0x42 ,0 A 66 0102 -de işareti .8 0x41 Anlamı (& ( .ø ùø 6( / 65 0101 90 0132 0x5A Z 91 0133 0x5B [(Ş) Sol köşeli parantez 92 0134 0x5C \(İ) Ters bölü 93 0135 0x5D (Ö) Sağ köşeli parantez 94 0136 0x5E ^(Ü) Uzatma işareti 95 0137 0x5F _ Alt çizgi 6$ ' 139 ø5 KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ ød ø1 ' EK A Ond. Sekizli Onaltılı Karakter 96 0140 0x60 `(ç) 97 0141 0x61 0x62 Anlamı Ağır vurgu a 98 0142 b d e 102 0146 0x66 f 103 0147 0x67 g 104 0150 0x68 h 105 0151 0x69 i 106 0152 0x6A j 107 0153 0x6B k 108 0154 0x6C l 109 0155 0x6D m 110 0156 0x6E n 111 0157 0x6F o 112 0160 0x70 p 113 0161 0x71 q(ğ) 114 0162 0x72 r 115 0163 0x73 s 116 0164 0x74 t 117 0165 0x75 u 118 0166 0x76 v 119 0167 0x77 w 120 0170 0x78 x 121 0171 0x79 y $1 0x65 // 101 0145 ,0 c 0x64 .8 0x63 (& ( .ø ùø 6( / 99 0143 100 0144 0x7A z 123 0173 0x7B {(ş) Sol çengelli parantez 124 0174 0x7C |(ı) Dikey çizgi 125 0175 0x7D }(ö) Sağ çengelli parantez 126 0176 0x7E ~(ü) İnceltme işareti 127 0177 0x7F 6$ ' 122 0172 DEL EK A ø5 KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ ød ø1 ' 140 Ortam doldurma ASCII karakter Ç ANSI karakter € 129 0201 0x81 ü 130 0202 0x82 é 131 0203 0x83 â 132 0204 0x84 ä 133 0205 0x85 à 134 0206 0x86 å 135 0207 0x87 ç 136 0210 0x88 ê 137 0211 0x89 ë 138 0212 0x8A è 139 0213 0x8B 140 0214 0x8C 141 0215 0x8D // Ond. Sekizli Onaltılı 128 0200 0x80 141 142 0216 0x8E 143 0217 0x8F 144 0220 0x90 145 0221 0x91 æ ‘ 146 0222 0x92 Æ ’ 147 0223 0x93 ô “ 148 0224 0x94 ö ” 149 0225 0x95 ò • 150 0226 0x96 û – 151 0227 0x97 ù — 152 0230 0x98 ÿ(İ) ˜ 153 0231 0x99 Ö ™ ƒ „ ,0 … † $1 ‡ ˆ ‰ Š ï ‹ î Œ ì(ı) .8 .ø ùø 6( / (& ( ‚ Ä Å É 154 0232 0x9A Ü š 155 0233 0x9B ¢ › 156 0234 0x9C £ œ 157 0235 0x9D ¥ 158 0236 0x9E ₧(Ş) 159 0237 0x9F ƒ(ş) 6$ ' ø5 KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ ød ø1 ' EK A Ÿ ASCII karakter á ANSI karakter 161 0241 0xA1 í 162 0242 0xA2 ó 163 0243 0xA3 ú 164 0244 0xA4 ñ 165 0245 0xA5 Ñ 166 0246 0xA6 ª(Ğ) 167 0247 0xA7 °(ğ) 168 0250 0xA8 ¿ 169 0251 0xA9 170 0252 0xAA ¬ 171 0253 0xAB 172 0254 0xAC 173 0255 0xAD // Ond. Sekizli Onaltılı 160 0240 0xA0 EK A ¡ 174 0256 0xAE 175 0257 0xAF 176 0260 0xB0 177 0261 ¢ £ ¤ ,0 ¥ ¦ $1 § ¨ © ª « ¼ ¬ ¡ - « ® » ¯ ░ ° 0xB1 ▒ ± 178 0262 0xB2 ▓ ² 179 0263 0xB3 │ ³ 180 0264 0xB4 ┤ ´ 181 0265 0xB5 ╡ µ 182 0266 0xB6 ╢ ¶ 183 0267 0xB7 ╖ · 184 0270 0xB8 ╕ ¸ 185 0271 0xB9 ╣ ¹ (& ( .ø ùø 6( / .8 ½ 186 0272 0xBA ║ º 187 0273 0xBB ╗ » 188 0274 0xBC ╝ ¼ 189 0275 0xBD ╜ ½ 190 0276 0xBE ╛ ¾ 191 0277 0xBF ┐ ¿ 6$ ' ø5 KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ ød ø1 ' 142 ASCII karakter └ ANSI karakter À 193 0301 0xC1 ┴ 194 0302 0xC2 ┬ 195 0303 0xC3 ├ 196 0304 0xC4 ─ 197 0305 0xC5 ┼ 198 0306 0xC6 ╞ 199 0307 0xC7 ╟ 200 0310 0xC8 ╚ 201 0311 0xC9 ╔ 202 0312 0xCA ╩ 203 0313 0xCB 204 0314 0xCC 205 0315 0xCD // Ond. Sekizli Onaltılı 192 0300 0xC0 143 Á 206 0316 0xCE 207 0317 0xCF 208 0320 0xD0 209 0321 Â Ã Ä ,0 Å Æ $1 Ç È É Ê Ë ╠ Ì ═ Í ╬ Î ╧ Ï ╨ Ð(Ğ) 0xD1 ╤ Ñ 210 0322 0xD2 ╥ Ò 211 0323 0xD3 ╙ Ó 212 0324 0xD4 ╘ Ô 213 0325 0xD5 ╒ Õ 214 0326 0xD6 ╓ Ö 215 0327 0xD7 ╫ × 216 0330 0xD8 ╪ Ø 217 0331 0xD9 ┘ Ù (& ( .ø ùø 6( / .8 ╦ 218 0332 0xDA ┌ Ú 219 0333 0xDB █ Û 220 0334 0xDC ▄ Ü 221 0335 0xDD ▌ Ý(İ) 222 0336 0xDE ▐ Þ(Ş) 223 0337 0xDF ▀ ß 6$ ' ø5 KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ ød ø1 ' EK A ASCII karakter α ANSI karakter à 225 0341 0xE1 ß 226 0342 0xE2 Γ 227 0343 0xE3 π 228 0344 0xE4 Σ 229 0345 0xE5 σ 230 0346 0xE6 µ 231 0347 0xE7 τ 232 0350 0xE8 Φ 233 0351 0xE9 θ 234 0352 0xEA Ω 235 0353 0xEB 236 0354 0xEC 237 0355 0xED // Ond. Sekizli Onaltılı 224 0340 0xE0 EK A á 238 0356 0xEE 239 0357 0xEF 240 0360 0xF0 241 0361 â ã ä ,0 å æ $1 ç è é ê ë ∞ ì Ø í Є î ∩ ï ≡ ð(ğ) 0xF1 ± ñ 242 0362 0xF2 ≥ ò 243 0363 0xF3 ≤ ó 244 0364 0xF4 ⌠ ô 245 0365 0xF5 ⌡ õ 246 0366 0xF6 ÷ ö 247 0367 0xF7 ≈ ÷ 248 0370 0xF8 ° ø 249 0371 0xF9 ● ù · ú (& ( .ø ùø 6( / .8 δ 0xFA 251 0373 0xFB 252 0374 0xFC ⁿ ü 253 0375 0xFD ² ý(ı) 254 0376 0xFE • þ(ş) 255 0377 0xFF 6$ ' 250 0372 √ ø5 KARAKTER KODLARI ÇİZELGESİ ød ø1 ' 144 û ÿ ø5 ød ø1 ' .8 // $1 ,0 EK B: MICROSOFT C DERLEYİCİSİ HAKKINDA TEMEL BİLGİLER .ø ùø 6( / Bu ekte, Microsoft C derleyicileri hakkında bazı bilgiler verilecektir. Bir C programının Microsoft C Eniyileştirici Derleyicisi kullanılarak nasıl derleneceğine geçmeden önce, C bellek modellerini bilmek ve anlamak gerekir. B.1. Bellek Modelleri (& ( 80x88 ve 80x86 işlemcilerinin yapısından dolayı, bir bellek adresi 16 bitlik kesim adresi ile kesim içinde 16 bitlik bir uzaklıktan oluşur. Böyle bir adres normalde kesim:uzaklık (segment:offset) şeklinde gösterilir. Verimlilik açısından, bir programın aynı kesim içinde kalan adresler üretmesi daha iyidir, çünkü adresleme sadece uzaklık oluşturularak sağlanabilir. Sadece uzaklık bölümünden oluşan bir adrese yakın adres adı verilir. Bazen, program, başka kesimlerde bulunan nesneleri adreslemek durumunda kalabilir; böyle adreslere uzak adres adı verilir. Uzak bir adres 32 bittir ve kesim temel adresi ile uzaklıktan oluşur. Bir kesimden, yani 64 Kbayttan daha büyük olan bir veri yapısı, örneğin bir dizi, uzak adres kullanılarak adreslenemez. Bu amaç için, dev adres adı verilen başka bir adres tipi kullanılır. Dev adreslerin uzak adreslerden farkı göstergelerde ortaya çıkar; uzak adreslerde göstergeler 16 bit olmalarına rağmen, dev adreslerde 32 bittir. 6$ ' Bir C programı derlendikten sonra, en az bir veri kesimi ve bir kod kesiminden oluşur. Bu, olası en küçük C programı için bile geçerlidir. Büyük C programları birkaç veri kesimi, yani çok fazla ve büyük veri yapıları ve/veya birkaç kod kesimi, yani birçok yürütülebilir deyim şeklinde oluşabilirler. Büyük programların doğru bir şekilde derlenip 145 MICROSOFT C DERLEYİCİSİ HAKKINDA TEMEL BİLGİLER EK B ø5 146 Kod Kesimi Veri Kesimi Sayısı Sayısı kod ile veri toplam 1 kesim 1 1 1 çok çok 1 çok çok çok çok Kullanılan Kütüphane SLIBCE.LIB SLIBCE.LIB CLIBCE.LIB MLIBCE.LIB LLIBCE.LIB LLIBCE.LIB ,0 Model minik (tiny) küçük (small) kısa (compact) orta (medium) büyük (large) dev (huge) ød ø1 ' yürütülebilmeleri için, Microsoft C’ye bellek modelleri konmuştur. Aşağıdaki çizelge bellek modelleri arasındaki farkları göstermektedir: $1 Microsoft C Eniyileştirici Derleyicisi (MS-CL) için varsayılan model küçük olandır; Microsoft QuickC (MS-QC) ise her zaman orta modelde çalışır. // B.1. QC Kütüphanesi • .ø ùø 6( / .8 MS-QC derleyici ortamı içinde bulunan fonksiyonlar çekirdek kütüphaneyi oluştururlar; ancak QuickC çekirdek kütüphanesi Standart C kütüphanesi içindeki bütün fonksiyonları içermez. Örneğin, rand standart fonksiyonu QC ile birlikte yüklenmez. Bu fonksiyonu çağıran bir program çalıştırmaya kalkarsanız, “çözümlenmemiş dışsal referans” şeklinde bir hata mesajı alırsınız. Bir amaç dosya oluşturmanız ve daha sonra yürütülebilir bir dosya elde etmek için bunu LINK ile bağlamanız gerekecektir. Programınızı her değiştirdiğinizde, bunu yapmaktan kurtulmak için, bir QuickC kütüphanesi oluşturmanız ve QC’yi çalıştırdığınızda bu kütüphaneyi de yüklemeniz gerekir. Bunu yapmak için aşağıdaki yöntemi kullanın: Gerektiği kadar dışsal referans yapan, örneğin ql.c adında, bir program yazın. Derleme esnasındaki uyarı mesajlarını dikkate almayın. Örneğin: (& ( #include <stdlib.h> void main (void) { rand(); srand(); bsearch(); qsort(); } QC’yi kullanarak bir amaç dosya, örneğin ql.obj, oluşturun. • Bu dosyayı MS-QC tarafından sağlanan QUICKLIB.OBJ adlı amaç modülle beraber bağlayıp bir Quick kütüphane oluşturun. Örneğin: 6$ ' • LINK /Q QUICKLIB.OBJ+ql.obj,ql.qlb; • QC’yi çalıştırırken bu kütüphaneyi belirtin. Örneğin: QC /l ql MICROSOFT C DERLEYİCİSİ HAKKINDA TEMEL BİLGİLER 147 ø5 EK B ød ø1 ' Dikkat: QC kütüphanelerinin içerilmesi QC çalışırken bellek-içi derleme için ayrılmış bulunan serbest bellek miktarının azalmasına yol açar. En iyisi, birden fazla küçük Quick kütüphane oluşturup, gerektiği zaman bunları yüklemektir. B.3. CL Eniyileştirici Derleyicisi $1 ,0 Microsoft C Eniyileştirici Derleyicisinin (MS-CL) 5.10 uyarlaması, 80x8x işlemcileri ile MS-DOS ve OS/2 işletim sistemleri için amaç kod üretmede kullanılan gelişmiş bir eniyileştirici derleyicidir. 5.10 uyarlamasının 5.00 uyarlamasından tek farkı 80386 işlemcisi ile OS/2 işletim sistemini desteklemesidir. Microsoft Visual C++ paketi içinde bulunan Microsoft C Eniyileştirici Derleyicisinin 8.00 uyarlaması ise Windows ortamı ve C++ için ek olanaklar tanır. F1.C C kaynak dosyası derlenip SLIBCE.LIB adlı varsayılan kütüphane ile bağlanır. F1.OBJ amaç dosyası ve F1.EXE yürütülebilir program oluşturulur. .ø ùø 6( / C>CL F1.C CL seçeneklerinin bir özeti görüntülenir. .8 C>CL /HELP // Ancak, temel olarak, CL derleyici/bağlayıcısının kullanımı, komut satırından birtakım seçim anahtarları ile dosya isimleri belirtilmek suretiyle CL komutunun çağrılması şeklindedir. Seçeneklerin bir özeti ve çağrı örnekleri şöyledir: C>CL F1.C F2.C Yukarıda olduğu gibi, fakat ayrıca F2.C dosyası F2.OBJ içine derlenir. Yürütülebilir program F1.EXE içinde bağlanır. C>CL /c F1.C Derleme yapılır, ama bağlama yapılmaz. C>CL F1.OBJ Daha önce derlenmiş bulunan F1.OBJ dosyası F1.EXE içine bağlanır. C>CL F1 Varsayılan dosya tipi .OBJ olduğu için, yukarıdaki ile aynı. (& ( C>CL F1.C F2.C F3.OBJ F4 F1.C ve F2.C derlenip, F1.OBJ, F2.OBJ, F3.OBJ ve F4.OBJ bağlandıktan sonra F1.EXE oluşturulur. Bulunulan altdizin içindeki tüm C kaynak dosyaları derlenip tek bir program şeklinde bağlanır. C>CL * Bulunulan altdizin içindeki tüm .OBJ amaç dosyaları bağlanır. C>CL /Zi /Od F1.C Eniyilemenin engellendiği ve Codeview hata düzelticisinin kullanılabileceği şekilde F1.EXE oluşturulur. 6$ ' C>CL *.C MICROSOFT C DERLEYİCİSİ HAKKINDA TEMEL BİLGİLER ød ø1 ' Aşağıda derleyici seçeneklerinden bazılarının özet bir listesi bulunmaktadır: EK B ø5 148 Bellek Modeli Seçenekleri ,0 Küçük bellek modeli (varsayılan). Kısa bellek modeli. Orta bellek modeli. Büyük bellek modeli. Dev bellek modeli. Minik bellek modeli (.COM dosyası oluşur). /AS /AC /AM /AL /AH /AT $1 Eniyileme Seçenekleri Eniyilemeye izin ver (/Ot ile aynı). Başka ad vermeyi dikkate alma. Eniyilemeleri engelle (varsayılan). Yapıiçi fonksiyonların kullanılmasına izin ver. Döngü eniyilemelerine izin ver. “Güvenilmez” eniyilemeleri engelle. Duyarlık eniyilemelerine izin ver. Satıriçi dönüşleri engelle. Kod için eniyileme yap. Hız için eniyileme yap. En yüksek eniyileme (/Oailt /Gs). .ø ùø 6( / .8 // /O /Oa /Od /Oi /Ol /On /Op /Or /Os /Ot /Ox Kod Oluşturma Seçenekleri /G0 /G1 /G2 /G3 /Gc /Gs /Gtsayı 8088/8086 kodu oluştur (varsayılan). 186 kodu oluştur. 286 kodu oluştur. 386 kodu oluştur. Pascal tarzında fonksiyon çağrıları oluştur. Yığıt kontrolü yapma. Veri boyu eşiği. (& ( Listeleme Seçenekleri /Fadosyaadıopt /Fcdosyaadıopt 6$ ' /Fedosyaadı /Fldosyaadıopt /Fmdosyaadıopt /Fodosyaadı /Fsdosyaadıopt MASM için girdi olarak kullanılabilecek birleştirici dil listesi (.ASM). Birleştirilmiş kaynak ve birleştirici dil listesi (.COD). Yürütülebilir dosya adı (.EXE). Amaç ve birleştirici dil listesi (.COD). Bağlayıcı planı (.MAP). Amaç dosya adı (.OBJ). Kaynak listesi (.LST). /Sl satırgenişliği /Sp sayfaboyu /Ss "altbaşlık" /St "başlık" Listenin genişliğini satırgenişliğine ayarla; varsayılan değer 79’dur. Listede sayfa başına satır sayısı; varsayılan değer 63’tür. Bir liste altbaşlığı görüntüle. Bir liste başlığı görüntüle. Önişlemci Seçenekleri $1 /E /EP Açıklamaları çıkarma. Kaynak programda “#define isim metin”e eşdeğerdir. Önişlemci çıktısını stdout’a gönder. Önişlemci çıktısını stdout’a, “#line” emirleri olmadan, gönder. #include işlemi için ek altdizin. Önişlemci çıktısını dosyaya gönder; dosya tipi .I’dir. Önceden tanımlanmış makronun tanımını kaldır. Önceden tanımlanmış bütün makroların tanımını kaldır. “Standart yerleri” dikkate alma. ,0 /C /Disim=metinopt 149 ø5 MICROSOFT C DERLEYİCİSİ HAKKINDA TEMEL BİLGİLER ød ø1 ' EK B // /Iisim /P .8 /Uisim /u /X /Za /Zd /Ze /Zg /Zi /Zl (& ( /Zpn /Zs .ø ùø 6( / Dil Seçenekleri Dildeki genişletmeleri engelle (sadece ANSI Standardını kullan). Satır numarası bilgisi. Dildeki genişletmelere izin ver (varsayılan). Fonksiyon prototipleri oluştur. Simgesel hata düzeltme bilgileri. .OBJ içindeki varsayılan kütüphane bilgisini kaldır. Yapıları n-baytlık sınırlar içine paketle. Sadece sözdizim kontrolü yap. Bağlama Seçenekleri /Fonaltılı_sayı /linkbağ_seç_ve_kütüp Yığıt boyu (onaltılı gösterimde bayt sayısı). Bağlayıcı seçenekleri belirle. 6$ ' Kayan Noktalı İşlemler İçin Kod Üretme Seçenekleri /FPa /FPc /FPc87 Karşılıklı matematik kodu için çağrılar oluştur. 80x87 benzetme kodu için çağrılar oluştur. 80x87 kodu için çağrılar oluştur. MICROSOFT C DERLEYİCİSİ HAKKINDA TEMEL BİLGİLER Satıriçi 80x87 benzetme kodu üret (varsayılan). 80x87 komutları üret. ød ø1 ' /FPi /FPi87 Çeşitli Seçenekler ,0 Sadece derle, bağlama. Dışsal isim uzunluğu. Varsayılan karakter tipi unsigned olsun. .C’si olmayan dosyayı derle. Uyarlama kar_dizisini ver. Uyarı düzeyi (0<düzey≤4). (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 /c /Huzunluk /J /Tcdosya /Vkar_dizisi /Wdüzey 6$ ' EK B ø5 150 ø5 ød ø1 ' .8 // $1 ,0 EK C: MICROSOFT CODEVIEW HATA DÜZELTİCİSİNE GENEL BİR BAKIŞ .ø ùø 6( / Microsoft Codeview; C, Pascal, FORTRAN ve birleştirici dil programlarının yürütme esnasındaki hatalarını düzeltmek için kullanılan, kullanımı kolay, etkileşimli bir hata düzelticisidir. C programcıları için, kaynak dosyaların /Zi ve /Od seçenekleri ile derlenip /CO seçeneğiyle bağlanmaları gerekir. Bir örnek şöyledir: C>CL /c /Zi /Od F1.C C>LINK /CO F1 veya, C>CL /Zi /Od F1.C Bu yolla F1.EXE dosyası oluşturulduktan sonra, hata düzelticisini çağırmak için C>CV seçenekler exedosyası argümanlar (& ( yazmak gerekir. Burada, exedosyası derlenip bağlanmış olan programı içeren dosyanın adı, argümanlar hataları düzeltilecek olan programa geçirilecek olan argümanlar ve seçenekler de Codeview seçeneklerinden oluşan bir listedir. Bu seçeneklerden en önemli birkaç tanesi şöyledir: 6$ ' /2 İki monitör kullan; bir tanesi hata düzelticisi çıktısı diğeri de program çıktısı için. /B Renkli bir adaptör ve monitörde siyah/beyaz renkler kullan. /M Olsa bile, fareyi kullanma. Codeview’a girildiğinde, seçilebilir menü maddeleri, bir görüntüleme penceresi, bir diyalog penceresi ve isteğe bağlı olarak bir yazmaç içerikleri görüntüleme bölgesinden oluşan bir ekran kullanıcıya sunulur. Hatası düzeltilecek programın ilk birkaç satırı otomatik olarak görüntüleme penceresine konur. Codeview komutları fare ve/veya klavye aracılığıyla girilebilir. Girdilerin çoğu için fare kullanımı kolay olduğu için, sadece klavye 151 MICROSOFT CODEVIEW HATA DÜZELTİCİSİNE GENEL BİR BAKIŞ EK C ø5 152 ,0 Programın ilk satırını görüntüle. Programın son satırını görüntüle. Yardım. Yazmaç penceresi görüntüleme anahtarı. Kaynak kodu, birleştirici kodu veya her ikisini görüntüle. Program çıktı ekranını görüntüle. Eğer varsa, bir sonraki kesilme noktasına kadar, programı yürüt. Değişik pencereler arasında dolaşma anahtarı. İmlecin bulunduğu yere kadar programı çalıştır. Bir izleme (trace) komutu çalıştır. Kesilme noktası (breakpoint) ver/sil. Bir sonraki kaynak satırını çalıştır (program adım [step] modu). $1 CONTROL+HOME CONTROL+END F1 F2 F3 F4 F5 ød ø1 ' komutları burada anlatılmaktadır. Bazı klavye komutları tek tuşa dayanır; diyalog komutları gibi, bazılarının ise diyalog penceresinden girilmesi gerekir. Aşağıda bazı komutların özet bir listesi verilmiştir. PAGE UP, PAGE DOWN, oklar vs gibi düzenleme tuşları her zamanki anlamlarını taşırlar. .8 // F6 F7 F8 F9 F10 Diyalog komutları “komut işlenenler” şeklindedir. İşlenenler olarak her tür geçerli C ifadesi kullanılabilir. Diyalog komutlarında kullanılan diğer işlenenler aşağıda örneklerle tanıtılmaktadır: 100 numaralı satır. (Öndeki noktaya dikkat edin.) X.C dosyasındaki 100 numaralı satır. kesim:uzaklık şeklinde bir adres. Kesim isteğe bağlıdır. Rakam gösterimi o andaki sayı sistemine bağlıdır, fakat varsayılan sistem onaltılıdır. AH BH CH DH AL BL CL DL AX BX CX DX CS DS SS ES SP BP IP SI DI EAX EBX ECX EDX ESP EBP ESI EDI adr1 adr2 BY adres WO adres DW adres Yazmaçların yüksek baytları. Yazmaçların düşük baytları. 16-bit yazmaçlar. 16-bit kesim yazmaçları. 16-bit gösterge yazmaçları. 16-bit indis yazmaçları. 32-bit yazmaçlar. 32-bit gösterge yazmaçları. 32-bit indis yazmaçları. Adr1’den adr2’ye bir adres aralığı. Adresteki bayt. Adresteki sözcük. Adresteki çift sözcük. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .100 .X.C:100 1000:2000 Sıkça kullanılan diyalog komutları, komutun genel şeklinden sonra gelen örneklerle birlikte aşağıda liste şeklinde verilmiştir: MICROSOFT CODEVIEW HATA DÜZELTİCİSİNE GENEL BİR BAKIŞ 153 ø5 EK C Satır 100’ü göster. ?ifade,biçim ?A+B,d ?WO SP,x Belirtilen biçimde ifadenin değerini göster. Ondalık olarak A+B’nin değerini göster. SP ile gösterilen sözcüğü onaltılı gösterimde göster. XP simge X* R Simgenin adresini göster. Bütün simgelerin adreslerini göster. Bütün yazmaçları göster. MDbiçim adres MDbiçim adr1 adr2 Biçim seçimine göre adresten başlayarak 128 bayt dök. Biçim seçimine göre adr1’den adr2’ye kadar dök. Biçim seçimi şöyledir: ,0 Adr1’den adr2’ye kadar olan baytları adr3’ten başlayan baytlarla karşılaştırıp farkları göster. .ø ùø 6( / MC adr1 adr2 adr3 .8 // $1 ASCII karakter Bayt Program kodu Tamsayı (2 bayt) İşaretsiz tamsayı Uzun tamsayı (4 bayt) Kısa kayan noktalı sayı (4 bayt) Uzun kayan noktalı sayı (8 bayt) 10-baytlık kayan noktalı sayı A B C I IU L R RL RT ød ø1 ' V .100 MS adr1 adr2 değer Adres aralığı içinde değeri araştır. MS 100 1000 "isim" 100-1000 aralığı içinde “isim”i araştır. MS 100 1000 0A 100-1000 aralığı içinde onaltılı gösterimde 0A’yı araştır. adr_listesi adr_listesi .29 0 8 22 * (& ( BP BC BP BC BC BL 6$ ' W?ifade,biçim W WC * Kesilme noktası koy. Kesilme noktasını sil. Satır 29’a kesilme noktası koy. 0, 8 ve 22 adreslerindeki kesilme noktalarını sil. Tüm kesilme noktalarını sil. Tüm kesilme noktalarını göster. İfadenin değerini gözle ve biçimde göster. Tüm gözetlemeleri göster. Tüm gözetlemeleri sil. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' .8 // $1 ,0 EK D: MICROSOFT LIB VE NMAKE YARDIMCI PROGRAMLARINA GENEL BİR BAKIŞ .ø ùø 6( / Bu ekte iki Microsoft yardımcı programlarına kısaca göz atılacaktır. Daha kesin bilgi için kullandığınız paketin elkitaplarına danışın. D.1. LIB Yardımcı Programı LIB, amaç program kütüphaneleri oluşturmak ve bakımını yapmak için kullanılan yardımcı bir programdır. LIB’i çağırmak için kullanılacak komutun genel şekli şöyledir: C>LIB eskikütüphane komutlaropt ,listedosyasıopt ,yenikütüphaneopt Burada, (& ( eskikütüphane komutlar +amaçdosya +kütüphanedosyası 6$ ' -+amaçdosya Yaratılacak yeni kütüphane kütüphanenin dosya adı. veya değiştirilecek eski LIB’e komutlar: Eski kütüphaneye yeni amaç modülü ekle. Kütüphanedosyasındaki tüm amaç modüllerini eski kütüphaneye ekle. (Kütüphaneleri birleştir.) Eski kütüphane içindeki amaç modülün yerine yenisini koy. 155 -*modülismi Kütüphanedeki bir modülü (modülismi.OBJ adlı) dosyaya aktar. Kütüphanedeki bir modülü bir dosyaya taşı, yani aktarıp kütüphaneden sil. ød ø1 ' *modülismi ø5 156 MICROSOFT LIB VE MAKE YARDIMCI PROGRAMLARINA GENEL BİR BAKIŞEK D Çapraz referans için liste. yenikütüphane Değişikliklerden sonra oluşturulan yeni kütüphanenin dosya ismi. Eğer belirtilmezse, eski kütüphanenin tipi .BAK’a dönüştürülüp, eskikütüphane isminde saklanır. ,0 listedosyası Örnekler: // LIB KH1 -+MOD1; MOD1.OBJ’daki amaç modülü KH1.LIB kütüphanesine ekle. KH1.LIB kütüphanesindeki amaç modülü MOD1.OBJ’daki amaç modülle değiştir. $1 LIB KH1 +MOD1; LIB komutunda ayrıca birtakım seçenekler de bulunmaktadır. .8 D.2. NMAKE Yardımcı Programı .ø ùø 6( / NMAKE—veya MAKE—farklı kaynak dosyalarda bulunan çok sayıda modülden oluşan büyük programların otomatik olarak derlenmesi ve bağlanması için kullanılan bir yardımcı programdır. NMAKE programını çalıştıracak komutun genel şekli şöyledir: C>NMAKE seçimleropt makrotanımlarıopt seçimler /Fdosyaadı /D /I (& ( /N /S /Xdosyaadı /X- 6$ ' makrotanımları Aşağıdakiler olabilir: NMAKE yardımcı programı komutları içeren tanımlayıcı dosyanın adı. (Dosya tipi .MAK’tır.) NMAKE tarafından işlenen her dosyanın son değiştirilme tarihini görüntüle. Tanımlayıcı dosyadaki programlardan döndürülen kodları dikkate alma ve daha sonraki satırları yürütmeyi sürdür. Tanımlayıcı dosyadaki komutları işletme, sadece görüntüle. Sessiz mod, hiçbir şey görüntüleme. Hata mesajlarını bir dosyaya yönlendir. Hata mesajlarını standart çıktı aygıtına yönlendir. İsteğe bağlı olarak, isim=metin şeklinde, bir veya daha fazla sayıda karakter dizisi. Bir tanımlayıcı dosya bir veya daha fazla sayıda tanımlayıcı bloktan oluşur. Boş satırlar tanımlayıcı blokları ayırırlar. Bir tanımlayıcı bloktaki maddelerin sözdizimi ve anlambilimi aşağıda özetlenmiştir: ø5 EK DMICROSOFT LIB VE MAKE YARDIMCI PROGRAMLARINA GENEL BİR BAKIŞ 157 ød ø1 ' çıkdosya : girdosya ... #açıklama #açıklama komutlar Çıkdosya iki noktadan sonra gelen dosyalara bağımlıdır. Komutlar, satırı çıkdosya üzerinde yapılacak işlemleri belirtir. Örneğin, XYZ.MAK tanımlayıcı dosyasında ,0 XYZ.EXE : XYZ.C F1.C F2.C # XYZ'yi derleyip bagla. CL XYZ.C F1.C F2.C yazılı ise $1 C>NMAKE /F XYZ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // şeklinde bir çağrı, eğer XYZ.C, F1.C ve F2.C dosyalarından herhangi biri XYZ.EXE oluşturulduktan sonra değiştirilmişse, bu dosyaların tekrar derlenmesini sağlayacaktır. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 EK E: DİLLERARASI ÇAĞRILAR .ø ùø 6( / .8 Yazılım ayrı ayrı modüller şeklinde geliştirildiğinde, modülleri ayrı programlama dilleri kullanarak gerçekleştirmek olasıdır. Bu, hem o modül için belli bir dilin daha uygun olmasından, hem de programcının o dili daha iyi bilmesinden dolayı belli bir dili seçmiş olmasından kaynaklanabilir. Örneğin, C’de yazılmış bir programın bazı modüleri için sık sık birleştirici dil kullanılır. Bu ekte bir C programından bir birleştirici dil yordamı çağırmak veya bir birleştirici dil programından bir C fonksiyonu çağırmak için çağırma ve argüman geçirme yöntemlerini kısaca inceleyeceğiz. BASIC, Pascal ve FORTRAN’dan C yordamları veya C’den bu dillerde yazılmış yordamları nasıl çağırabileceğinizi öğrenmek için Microsoft C Version 5.00 Mixed Language Programming Guide (Karma Dil Programlama Kılavuzu) veya Microsoft Visual C++ Programming Techniques (Programlama Teknikleri) elkitaplarına bakınız. E.1. Birleştirici İle Bağlayıcının Kullanılması (& ( Bir C programında, fonksiyon isimleri dışsal simgelermiş gibi işlem görürler ve bağlayıcı tarafından kullanılmaları için, amaç program dosyasına kaydedilirler. Fakat bir farkla: C derleyicisi her fonksiyon isminin önüne bir altçizgi ekler. Örneğin: xyz (...) { ... } 6$ ' fonksiyon tanımında, fonksiyon ismi amaç programda _xyz şeklinde kaydedilir. Standarda göre, dışsal tanıtıcı sözcüklerde, anlamlı karakter sayısı en az 8’dir. Ayrıca, küçük büyük harf ayırımı yapılmayabilir. Bir C fonksiyonu başka bir C fonksiyonunu çağırdığında, çağrıdaki argümanlar ve dönüş adresi, yığıt adı verilen bir veri yapısı içinde çağrılan fonksiyona geçirilir ve 159 DİLLERARASI ÇAĞRILAR EK E ø5 160 ød ø1 ' çağrılan fonksiyon değişiklikleri bu yığıt içinde yapar. Bundan dolayı, çağıran ile çağrılan fonksiyonun bu yığıtı nasıl değiştirdiğini anlamak çok önemlidir. $1 (büyük adres) // çağrılmış fonksiyon tarafından değiştirilen yığıt bölümü n’inci argüman n-1’inci argüman ... birinci argüman dönüş adresi saklanmış BP yerel veriler saklanmış yazmaçlar .8 çağıran fonksiyon tarafından değiştirilen yığıt bölümü ,0 Yığıt, belleğin büyük adreslerinden küçük adreslerine doğru büyür. C derleyicisi, çağrıdaki argümanları argüman listesindeki sıralarına göre fakat sağdan başlayarak yığıta yerleştirir. Böylece, yığıta en son itilen ve bundan dolayı en düşük adreste bulunan argüman en soldaki, yani argüman listesindeki ilk argümandır. Çağıran yordam tarafından yığıta en son itilen şey ise dönüş adresidir. Çağrılan yordam Taban Yazmaç BP’nin içeriğini saklayarak, yerel verileri için yer ayırarak ve, SI ile DI gibi, içerikleri değişebilecek olan yazmaçların içeriklerini saklayarak yığıtta değişiklikler yapar. Aşağıdaki çizelge yığıtın içeriğini göstermektedir. ← BP ← SP (küçük adres) .ø ùø 6( / Her argüman için kullanılan bayt sayısı argümanın tipi ve, değerle veya referansla çağrı gibi, argümanı geçirmek için kullanılan yönteme bağlıdır. Referansla çağrı durumunda, bir adres geçirildiğine göre, bu sayı adresin yakın/uzak niteliğine de bağlıdır. Aynı durum dönüş adresi için de sözkonusudur. Her biri için kullanılan bayt sayısı şöyledir: (& ( Yöntem değerle değerle değerle değerle referansla referansla dönüş adresi dönüş adresi Tip short, int long float double yakın uzak yakın uzak Bayt 2 4 4 8 2 4 2 4 Program minik, küçük veya kısa bellek modelinde derlenmişse dönüş adresi yakın, aksi takdirde uzaktır. Uzak adresler kesim:uzaklık şeklinde olurlar. 6$ ' C’de dizi dışındaki tüm veri yapılarının değerle, dizilerin ise referansla geçirildiğini anımsayın. Eğer bir dizinin değerle geçirilmesi isteniyorsa, o zaman değerle geçirilen bir yapının tek üyesi olarak tanımlanmalıdır. Çağrılan yordam, işini bitirdikten sonra, hesapladığı değeri şu şekilde döndürür: DİLLERARASI ÇAĞRILAR 161 ø5 EK E ød ø1 ' Döndürülen Değer 1 bayt 2 bayt 4 bayt > 4 bayt Yazmaç AL AX yüksek baytlar DX’te, düşük baytlar AX’te değerin adresi DX:AX’te ,0 Aşağıdaki örnekte, birleştirici dilde yazılmış xyz adındaki fonksiyonu çağıran bir C main fonksiyonu gösterilmektedir: extern int xyz (int, int); bp bp,sp sp,... si di // .8 _xyz ; ; ; ; ; ; ax,[bp+4] ; cx,[bp+6] ; ; ; ax,... ; ; di ; si sp,bp ; bp ; ; Taban gosterge yazmacini sakla Yigitta ... boyunda yeni bir taban bolge ac SI ve DI yazmaclarini sakla (& ( .ø ùø 6( / .MODEL SMALL .CODE PUBLIC _xyz PROC push mov sub push push pushf mov mov ... ... mov popf pop pop mov pop ret _xyz ENDP END $1 main (...) { ... xyz(3,5); ... } Bayrak yazmacini sakla Ilk argumani AX'e tasi Ikinci argumani CX'e tasi xyz'nin hesaplamasi gereken seyi hesapla Donus degerini koy Bayrak yazmacini geri al DI ve SI yazmaclarini geri al Yigiti temizle Eski BP'yi geri al Cagirana don 6$ ' Programları ayrı ayrı amaç dosyaları içine derleyin ve birleştirin; daha sonra bu iki dosyayı tek bir yürütülebilir dosya şeklinde bağlayın. EK E E.2. Satıriçi Birleştiricisinin Kullanılması ø5 DİLLERARASI ÇAĞRILAR ød ø1 ' 162 Microsoft C Derleyicisinin 8.00 uyarlamasını kullanıyorsanız, bir önceki kısımda anlatıldığı şekilde MASM gibi ayrı bir birleştirici kullanmanıza gerek kalmayabilir. Derleyici içine dahil edilmiş satıriçi birleştiricisini kullanabilirsiniz. Bu durumda, amaç dosyaların LINK işlemiyle de uğraşmanıza gerek kalmaz. $1 ,0 Satıriçi birleştiricisinin birçok avantajları vardır: tek bir kaynak dosya içinde hem C hem de birleştirici kodunu yazma; C değişmez, değişken, fonksiyon ve etiket isimlerine birleştirici kod içinden ulaşma; C deyimleri arasına istenilen yere birleştirici kodu ekleme gibi. Ancak, birleştirici kodun kullanılması taşınabilirlik sorunları ortaya çıkarabilir; bunun için birleştirici kodlarının, kaynak dosya içinde, ayrı bir yerde tutulması yararlı olur. Satıriçi birleştiricisini kullanmak için bir C fonksiyonu içinde uygun yerlere // __asm { ... } { ah,2 dl,7 21h .ø ùø 6( / __asm mov mov int } .8 şeklinde özel bir deyim kullanmanız gerekir. Örneğin deyimi ekrana zil karakterinin yazılmasını sağlar. Satıriçi birleştiricisinde birçok MASM ifadesi ve 80286 ile 80287 işlemci komutları kullanılabilir. İfadeler içinde kaynak dosyada tanımlanmış C isimleri de kullanılabilir. Açıklamalar, normal olarak satırın sonuna noktalı virgülün arkasına yazılır. Birleştirici kodu içinde _emit sözde komutu kullanılarak tek bir bayt tanımlanabilir. Örneğin: _emit 0x66 _emit 0x98 (& ( sözde komut sırası, satıriçi birleştiricisinin anlamadığı, 80386 CWDE komutunun yerine kullanılabilir. 6$ ' Satıriçi birleştiricisi kodu içinde AX, BX, CX, DX, ES ve bayrak yazmaçlarını istediğiniz gibi kullanabilirsiniz. Ancak, DI, SI, DS, SS, SP ve BP yazmaçlarıyla (STD ve CLD komutuyla değiştirilebilen) yön bayrağını eski halinde bırakmanız gerekir. DİLLERARASI ÇAĞRILAR 163 ø5 EK E ød ø1 ' E.3. Bir Örnek—Disket Saklama Bu kısımda, bir disketi olduğu gibi diske kopyalayıp geri alabilen veya disketle disk dosyasını karılaştırabilen bir programı inceleyeceğiz. Program bir disketi blok blok okuyup diskteki tek bir dosya içine kopyalamakta veya bu işin tam tersini yapmaktadır. Disk uzerinde dosya seklinde disket saklama. Uyarlama 2.00. (C) Fedon Kadifeli 1989-1993. Derleyici: Microsoft C. Uyarlama 8.00. #include #include #include M_OKU M_YAZ SEKTOR IOS BBS MAKS_DB 6$ ' /* MS-CL */ (0x25) /* mutlak disk okuma kesinti kodu */ (0x26) /* mutlak disk yazma kesinti kodu */ ((size_t)512) /* sektor boyu */ ((size_t)48) /* bellek tampon boyu (sektor) */ (1024/SEKTOR) /* 1K'lik bloklar */ (66) /* en uzun dosya ismi boyu */ .ø ùø 6( / #define #define #define #define #define #define <stdio.h> <stdlib.h> <conio.h> .8 // /* * * */ typedef unsigned char BAYT BAYT; /* 8 bit */ tam1 [IOS*SEKTOR], tam2 [IOS*SEKTOR]; /* karsilastirma islemi */ int esit (register BAYT * a, register BAYT * b, register size_t u) { while (u--) if (*a++ != *b++) return 0; /* uyusmuyor */ return 1; /* uyusuyor */ } /* esit */ (& ( 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. $1 ,0 Bu amaçla diskette istediğimiz bir sektörü okuyup yazabilen bir yönteme gereksinimimiz vardır. MS-DOS kesintilerinden 0x25 ve 0x26 bu işi yaparlar, ancak bir sorunları vardır: Olası bir hata durumunu bayrak yazmacının elde (carry) bitinde, hata kodunu ise AX yazmacında döndürürler. Bu arada, bayrak yazmacının eski durumunu da yığıtta saklarlar. Bu durumda, bu kesintilerden dönüldüğü zaman yığıtta fazla bir sözcük bulunmaktadır. Programa devam etmeden önce bunun geri alınması gerekir. Bu yüzden, bu kesintileri dos.h başlık dosyasında tanımlanmış _int86 fonksiyonunu kullanarak çağıramayız; birleştirici kodu yazmamız gerekir. Aşağıdaki programda mdisk fonksiyonu bu işi yapar. 6$ ' EK E .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' /* mutlak disk girdi/cikti */ size_t mdisk (BAYT kesno, BAYT surno, size_t seksay, size_t sekno, BAYT * aktadr) { size_t dondeg; __asm { push di ; yazmaclari push si ; sakla push bp mov ah,kesno ; kesinti numarasi (M_OKU, M_YAZ) mov al,surno ; disket surucu numarasi sub al,'A' ; 'A' -> 0, 'B' -> 1 mov cx,seksay ; sektor sayisi mov dx,sekno ; sektor numarasi mov bx,aktadr ; aktarma adresi cmp ah,M_OKU jne else ; eger M_YAZ ise int M_OKU jmp SHORT devam else: int M_YAZ devam: pushf pop ax ; bayraklari al and ax,1 ; hata biti (kesinti donus degeri) popf ; bayraklari geri al pop bp ; yazmaclari pop si ; geri al pop di mov dondeg,ax } return !dondeg; /* 0 hata; 1 tamam */ } /* mdisk */ /* menu seceneklerini sor */ int mensor (void) { int sec; static char * scnklr = { "\n", " 1. Sakla\tDisket --> Disk", " 2. Yukle\tDisket <-- Disk", " 3. Karsilastir\tDisket <-> Disk" }; printf("\n\n\t%s\n\t%s\n\t%s\n\nSecenek:", scnklr[1], scnklr[2], scnklr[3]); if ((sec = _getch()) == '1' || sec == 'S' || sec == 's') sec = 1; else if (sec == '2' || sec == 'Y' || sec == 'y') sec = 2; else if (sec == '3' || sec == 'K' || sec == 'k') sec = 3; else sec = 0; puts(scnklr[sec]); return sec; } /* mensor */ (& ( 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. DİLLERARASI ÇAĞRILAR ø5 164 /* kullanilacak disket surucusunu sor */ int sursor (void) { int sur; 6$ ' 165 secenek, surucu; da; dg; b; i, d1, d2; $1 (void) .8 int main { int char * FILE * int size_t // printf("Disk dosya adi: "); _cgets(da); putchar('\n'); return da[2] ? da+2 : NULL; } /* dossor */ ,0 /* kullanilacak disk dosyasinin adini sor */ char * dossor (void) { static char da [MAKS_DB+3] = { MAKS_DB+1 }; ød ø1 ' printf("Disket surucusu (A/B): "); if ((sur = toupper(_getch())) != 'A' && sur != 'B') sur = 0; printf(sur ? "%c:\n" : "\n", sur); return sur; } /* sursor */ .ø ùø 6( / printf("Disk uzerinde dosya seklinde disket saklama." " Uyarlama 2.00.\n(C) Fedon Kadifeli 1989-1993.\n"); while ((secenek = mensor()) != 0) while ((surucu = sursor()) != 0) while ((da = dossor()) != NULL) { i = 0; d1 = 1; b = 0; /* 1 nolu secenek : Disket --> Disk */ if (secenek == 1) { if ((dg = fopen(da,"rb")) != NULL) { fclose(dg); printf("'%s' dosyasi zaten var!\n", da); continue; } if ((dg = fopen(da,"wb")) == NULL) { printf("'%s' dosyasi acilamiyor!\n", da); continue; } while (mdisk(M_OKU, (BAYT)surucu, IOS, i, tam1) && (d1=fwrite((void *)tam1, SEKTOR, IOS, dg)==IOS) != 0) printf("\r%d", (i+=IOS)/BBS); printf(d1 ? (i?" adet blok '%s' dosyasina aktarildi.\n" :". Disket okunamadi!\a\n") : ". '%s' dosyasinda yazma hatasi!\a\n", da); } else { /* 2 veya 3 nolu secenek */ if ((dg = fopen(da,"rb")) == NULL) { printf("'%s' dosyasi acilamiyor!\n", da); continue; } (& ( 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. 127. 128. 129. 130. 131. 132. 133. 134. 135. 136. 137. 138. 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. 146. 147. DİLLERARASI ÇAĞRILAR ø5 EK E DİLLERARASI ÇAĞRILAR EK E ø5 166 .8 // $1 ,0 ød ø1 ' 148. /* 2 nolu secenek : Disket <-- Disk */ 149. if (secenek == 2) { 150. while (fread((void *)tam1, SEKTOR, IOS, dg) == IOS && 151. (d1=mdisk(M_YAZ, (BAYT)surucu, IOS, i, tam1)) != 0) 152. printf("\r%d", (i+=IOS)/BBS); 153. printf(d1 ? " adet blok diskete aktarildi.\n" 154. : ". Diskette yazma hatasi!\a\n"); 155. } else { 156. /* 3 nolu secenek : Disket <-> Disk */ 157. while ((d1=mdisk(M_OKU, (BAYT)surucu, IOS, i, tam1)) & 158. (d2=fread((void *)tam2, SEKTOR, IOS, dg)==IOS) && 159. (b =esit(tam1, tam2, IOS*SEKTOR)) != 0) 160. printf("\r%d", (i+=IOS)/BBS); 161. printf( 162. !b ? ". Karsilastirma hatasi!\a\n" : 163. d1 ? ". Dosya disketten kisa!\a\n" : 164. d2 ? ". Disket dosyadan kisa!\a\n" : 165. " adet blok uyusuyor.\n"); 166. } 167. } /* if */ 168. fclose(dg); 169. } /* while */ 170. printf("\nIslem tamamlandi\n"); 171. return 0; 172. } /* main */ esit fonksiyonu (Satır 22-28) iki tampon bölgeyi karşılaştırır, eşitse 1 döndürür, aksi takdirde 0 döndürür. .ø ùø 6( / mdisk fonksiyonu (Satır 31-60) surnoda verilen sürücüdeki—bu programda, surno 'A' veya 'B' değerlerini alabilmektedir—sekno başlangıç sektör (kesim) numarasından seksay sektör sayısı kadar sektör üzerinde işlem yapar. kesno M_OKU’ya eşitse disketten bu sektörleri okuyup aktadr tampon bölgesine aktarır; kesno M_YAZ’a eşitse aktadr tampon bölgesindeki baytları disketteki ilgili sektörlere yazar. Bu fonksiyon, yukarıda anlatıldığı gibi ilgili kesintiyi çağırdıktan sonra, yığıtta saklanmış bulunan bayrakları bayrak yazmacına geri alır (Satır 53). (& ( Menu seçeneklerini kullanıcıya mensor fonksiyonu (Satır 63-84) gösterir ve istenilen seçeneği kullanıcıdan alır. Bir numaralı seçenek, programın disketi sektör sektör okuyup, adı kullanıcıdan alınan, bir disk dosyası içine kopyalamasını sağlar. İki numaralı seçenek bu işin tersini yapar; daha önce, bir numaralı seçenek kullanılarak, disk dosyası içine aktarılmış olan bir disket görüntüsünün sektör sektör okunup formatlanmış bir diskete aktarılmasını sağlar. Üç nolu seçenek diskteki dosya ile disketi karşılaştırır; bu seçenek, bir veya iki nolu seçenekler kullanılarak yapılan bir kopyalama işleminden sonra, işlemin doğruluğunu sınamak için kullanılabilir. 6$ ' Kullanılacak disket sürücüsü (“A:” veya “B:”) sursor fonksiyonu (Satır 87-96) aracılığıyla kullanıcıdan alınır. Kullanılacak disk dosyasının adı ise dossor fonksiyonu (Satır 99-107) tarafından alınır. Burada, dosya adını okumak için standart olmayan _cgets fonksiyonu kullanılmıştır. _cgets fonksiyonu kontrollü bir şekilde klavyeden bir satır okumak için kullanılabilir. Ana fonksiyon içiçe üç döngüden oluşur; bunlar, sırasıyla, kullanıcıdan menü seçeneğini, kullanılacak sürücüyü ve dosya adını alırlar. Her bir menü seçeneği için DİLLERARASI ÇAĞRILAR 167 ø5 EK E ød ø1 ' yapılan işlem temelde aynıdır: Bir döngü içinde disk dosyası ve/veya disketten bilgi okunup gerekli işlem yapılır. (Karşılaştırma seçeneği kısmında, satır 157’nin sonunda neden && değil de & kullanılmıştır?) 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 Not: Bu program kullanılırken dikkat edilmesi gereken bir nokta disket kapasitesidir. İşlenen bilgi miktarı kilobayt cinsinden ekranda görüntülenir. Örneğin 1.44 megabaytlık bir disket ile işlem yapıldığında ekrandaki sayının son durumu 1440 olmalıdır. Programda kullanılan kesintinin gerçek disket kapasitesini anlaması olası değildir; MSDOS ortamında iken en son yapılan disket işlemindeki disket kapasitesi kullanılır. Bu yüzden, herhangi bir sorun çıkmaması için, program kullanılmadan önce, kullanılacak disket tipinden bir disket sürücüye takılıp, örneğin “DIR A:” veya “CHKDSK A:” şeklinde bir MS-DOS komutu çalıştırılmalıdır. Bundan sonra, program yürütülmesi esnasında, kullanılan disketlerin kapasitesi değişmediği sürece, herhangi bir sorun çıkmayacaktır. Dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta da, kullanılan disketlerin formatlı olması ve bozuk sektörlerin bulunmamasıdır. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' .8 // $1 ,0 EK F: STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ .ø ùø 6( / Bu ekte, ANSI Standardında olmasına rağmen, henüz yaygın olarak bilinmeyen ve pek kullanılmayan bazı özelliklerden sözedilmektedir. Ayrıca kitapta sözü edilmiş standart kütüphane fonksiyonları hakkında (dönüş tipi ve argümanlarının tipi gibi) bazı detaylar için son kısma başvurulabilir. F.1. C Dünyanın Her Yerinde—Yöreler Bilginin gösterim yolları ülkeden ülkeye değişir. Örneğin, tarih yazılırken, Türkçe’de önce gün, sonra ay yazılır. Bazı batı ülkelerinde ise bunun tersi yapılır. İngilizce’de ondalık sayıları ayırmak için nokta kullanılırken, başka ülkelerde virgül kullanılır. Ve, en önemlisi de, her ülkenin kendine özgü harfleri vardır ve bütün dillerin bütün karakterlerini ifade edebilecek tek bir karakter takımı yoktur. (& ( Bu konuya bir çözüm getirmek için yöreler kavramı getirilmiştir. Bir yöre, belirli bir ülke veya dil için yukarıdaki paragrafta sözü edilen türden bilgileri içeren bir bilgi paketidir. Yöreler, ctype fonksiyonlarını, yazı yazma yönünü, saat-tarih biçimlerini, karakterlerin sırasını ve ondalıkları ayırmak için kullanılan karakteri belirlerler. Yeni bir yöre belirterek, printf gibi, birçok standart fonksiyonu etkilemek olasıdır. 6$ ' Kullanılmakta olan yöre ile ilgili bilgileri lconv yapısı tutar ve buna bir gösterge elde etmek için localeconv adlı fonksiyonu çağırmak gerekir. Yürütme esnasında yöreyi belirtmek için, şu iki argümanı olan setlocale adlı fonksiyonu çağırırsınız: Değiştirmek istediğiniz özelliklerden oluşan grup (LC_COLLATE [karakter sırası], LC_CTYPE [karakter tipi], LC_MONETARY [para], LC_NUMERIC [sayılar], LC_TIME [zaman], LC_ALL [hepsi]) ve yeni özelliklerin alınacağı yörenin adı. Eğer bütün diller 169 STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ EK F ø5 170 ød ø1 ' için yöreler tanımlanmışsa, programın başında kullanıcının milliyetini sorup ondan sonra bu kişinin alıştığı şekilde çalışan bir program yazılabilir. Örneğin, setlocale(LC_ALL, turkish) Standart sadece “C” yöresinin gerçekleştirilmesini gerektirmektedir. Bu da, kitap boyunca anlatılan özelliklerden oluşmaktadır. ,0 F.2. Geniş Karakterler Ve Çokbaytlı Karakterler $1 char tipinin 256 farklı değer alabilmesi temin edilmiştir. Japonca veya Çince gibi, bazı diller 256’dan fazla simge gerektirmektedir. Böyle dillerle çalışabilmek için, geniş karakterler ve çokbaytlı karakterler kavramı geliştirilmiştir. // Bir geniş karakter wchar_t adlı standart tipe aittir. Bu tamsayı tipi herhangi bir karakter takımındaki bütün değerleri gösterebilecek kadar büyük olan, normalde 16 bitlik bir tiptir. Geniş karakterlerden oluşan diziler, başlangıçtaki "’ın hemen önüne bir L harfi konarak belirtilir. Karakter değişmezleri için de, benzer şekilde, '’ın önüne L konur. .8 wchar_t gkd = L"Bir genis karakter dizisi"; wchar_t gk = L'h'; .ø ùø 6( / Bir çokbaytlı karakter, çevresel bir aygıta yazılabilecek, bir veya birden fazla bayttan oluşan, sıradan bir karakter sırasıdır. Çokbaytlı bir karakter dizisinin uzunluğunu elde etmek için mblen fonksiyonu kullanılır. Bu iki karakter türü birbirleriyle yakın ilişkili oldukları için, bunlar arasında dönüştürme yapmayı isteriz. Aşağıdaki fonksiyonlar bu işi yaparlar: wctomb mbtowc wcstombs mbstowcs bir geniş karakteri bir çokbaytlı karaktere, bir çokbaytlı karakteri bir geniş karaktere, bir geniş karakter dizisini bir çokbaytlı karakter dizisine, bir çokbaytlı karakter dizisini bir geniş karakter dizisine dönüştürür. (& ( F.3. Üçlü Karakterler 6$ ' Bazı klavyelerde C programlarında kullanılan bazı önemli karakterler yazılamayabilir. Böyle dokuz karakteri ifade etmek için dokuz özel karakter sırası kullanılır. Bütün bu sıralar üç karakterden oluştuğu için bunlara üçlü karakter denir. Önişlemci bir üçlü karakter ile karşılaştığında yerine onun ifade ettiği karakteri koyar. Üçlü karakterler ve onların eşdeğerleri şunlardır: Karakter # (sayı işareti) [ (sol köşeli parantez) \ (ters bölü) (sağ köşeli parantez) ^ (uzatma işareti) { (sol çengelli parantez) | (dikey çizgi) } (sağ çengelli parantez) ~ (inceltme işareti) ,0 Üçlü Karakter ??= ??( ??/ ??) ??' ??< ??! ??> ??- 171 ø5 STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ ød ø1 ' EK F printf("Devam??(e/h)") // fonksiyon çağrısı $1 Programın heryerinde üçlü karakter yerine ilgili karakterin konulduğuna dikkat edin. Yani, Devam[e/h) .8 basacaktır. F.4. Zaman Fonksiyonları .ø ùø 6( / Zamanla ilgili dokuz tane standart fonksiyon bulunmaktadır. Gerekli bildirimler time.h adlı dosyada bulunmaktadır. Şu anki takvim zamanını elde etmek için time fonksiyonunu çağırın. Sonuç time_t tipindendir. Eğer zaman elde edilebilir değilse, bu fonksiyon -1 döndürür. difftime fonksiyonu iki time_t argümanı alır ve bunlar arasındaki zaman farkının saniye cinsinden verildiği bir double döndürür. Takvim zamanını yerel zamana dönüştürmek için, localtime fonksiyonunu kullanın. (& ( gmtime fonksiyonu takvim zamanını (eskiden Greenwich Ortalama Saati olarak bilinen) Düzenlenmiş Evrensel Saate çevirmek için kullanılır. Zamanı görüntülemek için önce bir karakter dizisine çevirmeniz gerekir. Bu asctime fonksiyonu ile yerine getirilir. Argümanı tarafından işaret edilen yapı içindeki zamanı bir karakter dizisine dönüştürür. 6$ ' ctime(zg) çağrısı asctime(localtime(zg)) çağrısına eşdeğerdir. Yani yerel zamanı bir karakter dizisine dönüştürür. STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ EK F ø5 172 ød ø1 ' mktime fonksiyonu argümanı tarafından işaret edilen yapı içindeki yerel zamanı takvim zamanına dönüştürür ve sonucu time_t şeklinde döndürür. Eğer sonuç ifade edilemezse, -1 döndürülür. Program çalışmaya başladığından beri ne kadar işlemci zamanı kullandığını öğrenmek için, clock_t tipinden sonuç döndüren, clock fonksiyonunu çağırın. .8 Anlamı kısaltılmış gün adı tam gün adı kısaltılmış ay adı tam ay adı yerel tarih ve saat gösterimi ay içindeki gün saat (24 saatlik) saat (12 saatlik) yıl içindeki gün ay dakika AM (öğleden önce) veya PM (öğleden sonra) ifadelerinin yerel eşdeğeri saniye (Pazar gününden başlamak koşuluyla) yıl içindeki hafta sayısı hafta içindeki gün (Pazartesi gününden başlamak koşuluyla) yıl içindeki hafta sayısı yerel tarih gösterimi yerel saat gösterimi yılın son iki rakamı yıl saat dilimi adı % .ø ùø 6( / Dönüşüm Karakteri a A b B c d H I j m M p // $1 ,0 En son olarak, şu anki yöreye uygun olarak tarih ve saatler içeren karakter dizileri hazırlamak için strftime fonksiyonu kullanılabilir. Dört tane argümanı vardır: Sonuçta uygun formatlanmış karakter dizisini içerecek bölgeye bir karakter göstergesi; bu karakter dizisine konulacak en fazla karakter sayısını gösteren size_t tipinde bir sayı; printf’tekine benzeyen bir kontrol karakter dizisi ve zaman bilgisini içeren yapıya bir gösterge. Normalde olduğu gibi önüne % konan, kontrol karakter dizisindeki dönüşüm tanımlamaları zaman unsurlarını belirtirler ve sonuçtaki karakter dizisinde kullanılmakta olan yöreye uygun olarak biçimlendirilmiş ilgili zaman bilgileri ile değiştirilirler. Diğer karakterler, tıpkı printf gibi, değiştirilmeden bırakılırlar. Dönüşüm tanımlamaları ve anlamları şöyledir: S U 6$ ' (& ( w W x X y Y Z % STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ 173 ø5 EK F ød ø1 ' strftime, en sondaki \0 hariç, oluşturulan karakter sayısını döndürür. Eğer bu sayı ikinci argümandan büyükse, 0 döndürülür. F.5. Standart Başlık Dosyaları assert.h—Diyagnostikler .8 // $1 ,0 ANSI Standardı, değişmez, makro ve tip tanımlayan; değişken bildiren ve tüm standart kütüphane fonksiyonlarının prototiplerini içeren 15 tane başlık dosyası tanımlar. Bir ANSI fonksiyonu çağırmadan önce ilgili başlık dosyası #include emri ile programa dahil edilmelidir. Bazı gerçekleştirmelerde, bazı “fonksiyonlar” önişlemci makroları şeklinde tanımlanmışlardır. Kullanıcı açısından bir fonksiyonun gerçekten fonksiyon şeklinde mi yoksa makro şeklinde mi tanımlanmış olduğu, bir istisna dışında, farketmez: Makro argümanları, parametre makro içinde kaç defa kullanılırsa, o kadar kere hesaplanırlar. Eğer argümanlarda yan etkili işleç veya fonksiyonlar kullanılırsa, bu sorun yaratabilir. Örneğin, bazı uygulamalarda tolower ve toupper makro şeklinde ctype.h içinde tanımlanırken, stdlib.h içinde ilgili fonksiyonların bildirimi yapılmaktadır. Eğer yan etkisi olmayan işleçler içeren argümanlar verecekseniz, daha hızlı olacağı için, makroları kullanmak daha akılcıdır; ancak argümanlar olası yan etkileri olan karmaşık ifadeler ise, argümanların bir defa hesaplanacakları ilgili fonksiyonları çağırın. void .ø ùø 6( / Bu dosyada, yürütme esnasında bir savı (mantıksal ifadeyi) kontrol edip, eğer yanlışsa bir diyagnostik görüntüleyen bir “fonksiyon” tanımı vardır: assert(int) Eğer bu dosya programa içerilmeden önce NDEBUG #define ile tanımlanmışsa, assert çağrısı dikkate alınmaz; aksi takdirde aşağıdakine benzer bir durum gerçekleşir: (& ( #define assert(exp) { \ if (!(exp)) { \ fprintf(stderr,"Assertion failed: %s, file %s, line %d\n",\ #exp, __FILE__, __LINE__); \ abort(); \ }\ } ctype.h—Karakter Kontrolleri Ve Dönüşümleri 6$ ' Bu dosya karakterleri kontrol eden veya değiştiren fonksiyonlar ve/veya makrolar bildirir. Test fonksiyonları veya makroları, doğru için sıfırdan farklı herhangi bir tamsayı, aksi takdirde sıfır döndürürler. int int int isalnum(int) isalpha(int) iscntrl(int) isdigit(int) isgraph(int) islower(int) isprint(int) ispunct(int) isspace(int) isupper(int) isxdigit(int) tolower(int) toupper(int) ød ø1 ' int int int int int int int int int int EK F ø5 STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ ,0 174 $1 errno.h—Hatalar // Bu dosya errno değişkeni için bir bildirim içerir. Ayrıca çeşitli kütüphane fonksiyonları tarafından bir hata durumunu göstermek için, EDOM, ERANGE gibi, bu değişkene verilebilecek bazı sıfırdan farklı değişmezler tanımlar. float.h—Kayan Noktalı Değerler İçin Sınırlar .8 Bu dosya, kayan noktalı (yani float, double ve long double) değerler için bazı değişmezler tanımlar. Standart tarafından kabul edilebilen en küçük değerler parantez içinde gösterilmiştir. duyarlı ondalık rakam sayısı (6) 1.0+FLT_EPSILON!=1.0 şekilde en küçük sayı (1E-5) FLT_RADIX tabanına göre mantisteki rakam sayısı en büyük değer (1E+37) en büyük ondalık üs en büyük üs en küçük düzgünlenmiş pozitif değer (1E-37) en küçük ondalık üs en küçük üs üssün taban rakamı (2) toplamada yuvarlama DBL_DIG DBL_EPSILON DBL_MANT_DIG DBL_MAX DBL_MAX_10_EXP DBL_MAX_EXP DBL_MIN DBL_MIN_10_EXP DBL_MIN_EXP DBL_RADIX DBL_ROUNDS duyarlı ondalık rakam sayısı (10) 1.0+DBL_EPSILON!=1.0 şekilde en küçük sayı (1E-9) DBL_RADIX tabanına göre mantisteki rakam sayısı en büyük değer (1E+37) en büyük ondalık üs en büyük üs en küçük düzgünlenmiş pozitif değer (1E-37) en küçük ondalık üs en küçük üs üssün taban rakamı toplamada yuvarlama 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / FLT_DIG FLT_EPSILON FLT_MANT_DIG FLT_MAX FLT_MAX_10_EXP FLT_MAX_EXP FLT_MIN FLT_MIN_10_EXP FLT_MIN_EXP FLT_RADIX FLT_ROUNDS ød ø1 ' duyarlı ondalık rakam sayısı 1.0+LDBL_EPSILON!=1.0 şekilde en küçük sayı LDBL_RADIX tabanına göre mantisteki rakam sayısı en büyük değer en büyük ondalık üs en büyük üs en küçük düzgünlenmiş pozitif değer en küçük ondalık üs en küçük üs üssün taban rakamı toplamada yuvarlama ,0 LDBL_DIG LDBL_EPSILON LDBL_MANT_DIG LDBL_MAX LDBL_MAX_10_EXP LDBL_MAX_EXP LDBL_MIN LDBL_MIN_10_EXP LDBL_MIN_EXP LDBL_RADIX LDBL_ROUNDS 175 ø5 STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ limits.h—Tamsayı Değerleri İçin Sınırlar $1 EK F .8 bir char’daki bit sayısı (8) en büyük char değeri (UCHAR_MAX veya SCHAR_MAX) en küçük char değeri (0 veya SCHAR_MIN) en büyük (signed) int değeri (+32767) en küçük (signed) int değeri (-32767) en büyük (signed) long değeri (+2147483647) en küçük (signed) long değeri (-2147483647) en büyük signed char değeri (+127) en küçük signed char değeri (-127) en büyük (signed) short değeri (+32767) en küçük (signed) short değeri (-32767) en büyük unsigned char değeri (255U) en büyük unsigned int değeri (0xFFFF) en büyük unsigned long değeri (0xFFFFFFFF) en büyük unsigned short değeri (0xFFFF) bir çokbaytlı karakter içindeki en büyük bayt sayısı (& ( .ø ùø 6( / CHAR_BIT CHAR_MAX CHAR_MIN INT_MAX INT_MIN LONG_MAX LONG_MIN SCHAR_MAX SCHAR_MIN SHRT_MAX SHRT_MIN UCHAR_MAX UINT_MAX ULONG_MAX USHRT_MAX MB_LEN_MAX // Bu dosya, çeşitli boylardaki tamsayılar için bazı üst ve alt sınırlarla ilgili değişmezler tanımlar. Kabul edilebilir en düşük değerler parantez içinde gösterilmiştir. Yani, bir derleyici için INT_MAX 32767’den büyük olabilir, fakat Standarda uygun hiçbir derleyicinin bu sayıdan küçük bir INT_MAX sağlamasına izin verilmez. locale.h—Yöre Fonksiyonları 6$ ' Bu dosya, “struct lconv” için bir tip tanımlaması, LC_ALL, LC_COLLATE, LC_CTYPE, LC_MONETARY, LC_NUMERIC, LC_TIME değişmezlerinin tanımlarını ve aşağıdaki fonksiyon prototiplerini içerir: struct lconv * char * localeconv(void) setlocale(int, const char *) STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ EK F ø5 176 ød ø1 ' math.h—Matematiksel Yordamlar .8 // $1 acos(double) asin(double) atan(double) atan2(double, double) ceil(double) cos(double) cosh(double) exp(double) fabs(double) floor(double) fmod(double, double) frexp(double, int *) ldexp(double, int) log(double) log10(double) modf(double, double *) pow(double, double) sin(double) sinh(double) sqrt(double) tan(double) tanh(double) .ø ùø 6( / double double double double double double double double double double double double double double double double double double double double double double ,0 Bu dosya, birtakım kayan noktalı matematik yordamları tarafından hata durumunda döndürülen bir değeri tutmak için HUGE_VAL adlı double değişkenini bildirir. Ayrıca, alan hatası veya taşma durumlarını göstermek için sırasıyla EDOM veya ERANGE değeri errno değişkenine atanır. Fonksiyon prototipleri şöyledir: setjmp.h—Yerel Olmayan Atlamalar Bu dosya, program durumunu saklamak ve tekrar yüklemek için setjmp makrosu ile longjmp fonksiyonunun kullandığı jmp_buf adlı, makineye bağlı, bir tampon bölge için bir tip tanımlar ve ayrıca bu yordamların bildirimini içerir. (& ( void int longjmp(jmp_buf, int) setjmp(jmp_buf) signal.h—Sinyaller 6$ ' Bu dosya, yürütme esnasında kesintileri veya hataları işlemek için kullanılan fonksiyonlar bildirir. STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ 177 ø5 EK F ød ø1 ' Sinyal tipleri: Sinyal işleyiş kodları: $1 varsayılan signal işleyişi dikkate almama SIG_DFL SIG_IGN ,0 abort çağrısı ile tetiklenen düzensiz sonuçlanma kayan noktalı işlem hatası hatalı komut—geçersiz fonksiyon imgesi CONTROL+C kesintisi—etkileşimli dikkat bellek sınırları dışında erişim öldürme sonucu yazılım sonlandırma sinyali SIGABRT SIGFPE SIGILL SIGINT SIGSEGV SIGTERM Hata durumunda signal çağrısı tarafından döndürülen sinyal hata değeri: signal hata değeri SIG_ERR raise(int) (* signal(int, void (*)(int)))(int) .8 int void // Fonksiyon prototipleri: stdarg.h—Değişken Argüman Listeleri tip void void .ø ùø 6( / Bu dosya, değişken sayıda argüman alabilen fonksiyonların argümanlarına erişebilmesi için standart yöntemler tanımlar. va_list tipi bir gösterge olarak tanımlanmıştır. va_arg(va_list, tip) va_end(va_list) va_start(va_list, son_argüman) stddef.h—Standart Sistem Tanımları (& ( Bu dosya, NULL gösterge değeri, errno dışsal değişkenine bir referans ve uygulamaya bağlı olarak değişen ptrdiff_t (iki göstergenin farkı alındığında elde edilen işaretli değerin tipi), size_t (sizeof işleci tarafından döndürülen işaretsiz değerin tipi) ve wchar_t (geniş bir karakterin tipi) için tanımlar içermektedir. stdio.h—Standart Girdi Ve Çıktı 6$ ' Bu dosya, standart girdi/çıktı yordamları tarafından kullanılan yapılar, değerler, makrolar ve fonksiyonlar tanımlar. size_t, va_list, fpos_t ve FILE adlı tipler; BUFSIZ, EOF, NULL, FILENAME_MAX (dosya isimlerinde en büyük karakter sayısı), FOPEN_MAX (aynı anda açık olabilecek en çok dosya sayısı), P_tmpnam (geçici dosyaların açılabileceği altdizin), L_tmpnam (geçici dosya isimlerinin uzunluğu), TMP_MAX (açılabilecek en çok farklı geçici dosya isimleri sayısı), SEEK_CUR, SEEK_END, SEEK_SET, stdin, stdout, stderr, _IOFBF, _IOLBF ve _IONBF değişmezleri bu dosyada tanımlanmışlardır. Fonksiyon prototipleri: STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ ,0 $1 (& ( .ø ùø 6( / .8 // int int int long size_t 6$ ' clearerr(FILE *) fclose(FILE *) feof(FILE *) ferror(FILE *) fflush(FILE *) fgetc(FILE *) fgetpos(FILE *, fpos_t *) fgets(char *, int, FILE *) fopen(const char *, const char *) fprintf(FILE *, const char *, ...) fputc(int, FILE *) fputs(const char *, FILE *) fread(void *, size_t, size_t, FILE *) freopen(const char *, const char *, FILE *) fscanf(FILE *, const char *, ...) fseek(FILE *, long, int) fsetpos(FILE *, const fpos_t *) ftell(FILE *) fwrite(const void *, size_t, size_t, FILE *) getc(FILE *) getchar(void) gets(char *) perror(const char *) printf(const char *, ...) putc(int, FILE *) putchar(int) puts(const char *) remove(const char *) rename(const char *, const char *) rewind(FILE *) scanf(const char *, ...) setbuf(FILE *, char *) setvbuf(FILE *, char *, int, size_t) sprintf(char *, const char *, ...) sscanf(const char *, const char *, ...) tmpfile(void) tmpnam(char *) ungetc(int, FILE *) vfprintf(FILE *, const char *, va_list) vprintf(const char *, va_list) vsprintf(char *, const char *, va_list) ød ø1 ' void int int int int int int char * FILE * int int int size_t FILE * int int char * void int int int int int int void int void int int int FILE * char * int int int int EK F ø5 178 stdlib.h—Sıkça Kullanılan Kütüphane Fonksiyonları Bu dosyada, size_t, wchar_t, div_t (div’den döndürülen yapı) ve ldiv_t (ldiv’den döndürülen yapı) tipleri ve NULL, RAND_MAX (rand fonksiyonundan STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ 179 ø5 EK F ød ø1 ' döndürülen en büyük değer), EXIT_SUCCESS (programın başarılı exit kodu) ve EXIT_FAILURE (programın başarısız exit kodu) değişmezleri için tanımlarla MB_CUR_MAX (şu anki yöreye göre bir çokbaytlı karakter içindeki en büyük bayt sayısı) ve errno değişkenleri için bildirimler bulunmaktadır. Fonksiyon prototipleri: $1 // .8 .ø ùø 6( / void * div_t void void char * long ldiv_t void * int size_t int void void abort(void) abs(int) atexit(void (*)(void)) atof(const char *) atoi(const char *) atol(const char *) bsearch(const void *, const void *, size_t, size_t, int (*)(const void *, const void *)) calloc(size_t, size_t) div(int, int) exit(int) free(void *) getenv(const char *) labs(long) ldiv(long, long) malloc(size_t) mblen(const char *, size_t) mbstowcs(wchar_t *, const char *, size_t) mbtowc(wchar_t *, const char *, size_t) perror(const char *) qsort(void *, size_t, size_t, int (*)(const void *, const void *)) rand(void) realloc(void *, size_t) srand(unsigned int) strtod(const char *, char **) strtol(const char *, char **, int) strtoul(const char *, char **, int) system(const char *) wcstombs(char *, const wchar_t *, size_t) wctomb(char *, wchar_t) ,0 void int int double int long void * (& ( int void * void double long unsigned long int size_t int Eğer tolower makrosu #define ile tanımlanmamışsa, int tolower(int) Eğer toupper makrosu #define ile tanımlanmamışsa, 6$ ' int toupper(int) string.h—Karakter Dizileri İşleyen Fonksiyonlar Bu dosya NULL değişmezi ile size_t için bir tip tanımı ve aşağıdaki fonksiyon prototiplerini içerir: STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ EK F ø5 180 memchr(const void *, int, size_t) memcmp(const void *, const void *, size_t) memcpy(void *, const void *, size_t) memmove(void *, const void *, size_t) memset(void *, int, size_t) strcat(char *, const char *) strchr(const char *, int) strcmp(const char *, const char *) strcoll(const char *, const char *) strcpy(char *, const char *) strcspn(const char *, const char *) strerror(int) strlen(const char *) strncat(char *, const char *, size_t) strncmp(const char *, const char *, size_t) strncpy(char *, const char *, size_t) strpbrk(const char *, const char *) strrchr(const char *, int) strspn(const char *, const char *) strstr(const char *, const char *) strtok(char *, const char *) strxfrm(char *, const char *, size_t) $1 ,0 ød ø1 ' void * int void * void * void * char * char * int int char * size_t char * size_t char * int .8 // char * char * char * size_t char * char * size_t .ø ùø 6( / time.h—Tarih Ve Saat Fonksiyonları Bu dosya, zaman yordamları için bildirimler ile, size_t ve sırasıyla clock ve time fonksiyonları tarafından döndürülen, uygulamaya bağlı clock_t ve time_t tiplerinin tanımlarını içerir. Ayrıca, localtime ve gmtime yordamları tarafından döndürülüp asctime tarafından kullanılan yapı şöyle tanımlanmaktadır: (& ( struct tm { int tm_sec; int tm_min; int tm_hour; int tm_mday; int tm_mon; int tm_year; int tm_wday; int tm_yday; int tm_isdst; } /* /* /* /* /* /* /* /* /* dakikadan sonraki saniyeler: [0,60] */ saatten sonraki dakikalar: [0,59] */ geceyarisindan beri saatler: [0,23] */ ayin gunu: [1,31] */ Ocak'tan beri aylar: [0,11] */ 1900'dan beri yillar */ Pazar'dan beri gunler: [0,6] */ Ocak 1'den beri gunler: [0,365] */ Yaz Saati Uygulamasi bayragi */ 6$ ' CLOCKS_PER_SEC makrosu, “clock()/CLOCKS_PER_SEC” aracılığıyla, saniye cinsinden işlemci zamanını elde etmek için kullanılabilir. ifadesi Bu dosyada, ayrıca, ctime ailesinden yordamlar tarafından kullanılan küresel değişkenler için extern bildirimleri de bulunmaktadır: int _daylight; long _timezone; char * _tzname[2]; /* * /* * eger Yaz Saati Uygulamasi kullaniliyorsa, sifirdan farkli bir deger */ saniye cinsinden Duzenlenmis Evrensel Saat ile yerel saat arasindaki fark */ /* Standart/Yaz Saati dilim isimleri */ Fonksiyon prototipleri: F.6. Çevirme Sınırları ,0 $1 // time_t asctime(const struct tm *) clock(void) ctime(const time_t *) difftime(time_t, time_t) gmtime(const time_t *) localtime(const time_t *) mktime(struct tm *) strftime(char *, size_t, const char *, const struct tm *) time(time_t *) .8 char * clock_t char * double struct tm * struct tm * time_t size_t 181 ø5 STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ ød ø1 ' EK F .ø ùø 6( / ANSI Standardı, Standart C uyumlu her derleyici tarafından karşılanması gereken birtakım sınırlar tanımlamıştır. Örneğin, tanımlanan bir nesne için izin verilen en büyük boy 32 767 bayttır; ancak belli bir derleyici, 40 000 karakterlik bir dizi gibi daha büyük bir nesneye izin verebilir. Her durumda, taşınabilirliği garantilemek için programınızın aşağıda belirtilmiş “en küçük büyük” sınırlar içinde kalmasını sağlayın: 6$ ' (& ( Bir fonksiyon çağrısındaki argümanlar.................................................31 Bir nesnedeki baytlar.................................................................... 32 767 Bir switch deyimindeki case etiketleri .........................................257 Mantıksal bir kaynak kod satırındaki karakterler ...............................509 Bir karakter dizisi değişmezindeki karakterler ...................................509 Bileşik deyimler, içiçe yazma...............................................................15 bir enum’daki değişmezler.................................................................127 do, for ve while, içiçe yazma .........................................................15 Tam bir ifade içindeki ifadeler, içiçe yazma.........................................32 Bir çevirme birimi içindeki dışsal tanıtıcı sözcükler ..........................511 Başlık dosyaları, içiçe yazma .................................................................8 Bir blok içindeki, etki alanı blok olan, tanıtıcı sözcükler ...................127 if ve switch deyimleri, içiçe yazma ................................................15 #if, #ifdef ve #ifndef, içiçe yazma .............................................8 Bir çevirme birimi içindeki makro tanıtıcı sözcükleri .................... 1 024 Bir struct veya union içindeki üyeler .........................................127 Bir fonksiyon tanımındaki parametreler ...............................................31 Bir makro içindeki parametreler...........................................................31 Bir dışsal tanıtıcı sözcük içindeki anlamlı karakterler ............................8 STANDART C PROGRAMLAMA DİLİNİN DİĞER ÖZELLİKLERİ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' Bir içsel tanıtıcı sözcük içindeki anlamlı karakterler............................31 struct veya union tanımları, içiçe yazma ......................................15 EK F ø5 182 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 EK G: SEÇİLMİŞ PROBLEMLERE YANITLAR 1.1. Şunu deneyin .ø ùø 6( / void main (void) { int entry; } .8 Bu ekte, her bölümün sonunda verilen problemlerden bazıları için yanıtlar verilmiştir. Bazı problemler için değişik çözümler de sözkonusu olabilir. Burada ilk sayı bölümü, ikinci sayı ise problemi belirtir. 1.4. Evet, x=5; deyimine eşdeğerdir. 1.5. Evet, boş bir blok deyimidir. 1.6. ... scanf("%f", &x); printf("%d", (int)x); ... (& ( 2.2. switch (yas) case 16 : printf("..."); 6$ ' 2.4. #include <stdio.h> void main (void) { unsigned i, n; scanf("%u", &n); for (i=1; i<=n; i++) printf("%u\t%g\n", i*i, 1.0/i); } 183 ød ø1 ' ,0 $1 2.6. #include <stdio.h> void main (void) { int p, c, i; c = p = getchar(); i = 1; while (c!=EOF) { c = getchar(); if (c==p) i++; else { if (i==3) printf("%c ", p); p = c; i = 1; } /* else */ } /* while */ } EK G ø5 SEÇİLMİŞ PROBLEMLERE YANITLAR // 184 2.8. Satır 32’deki do’yu uygun bir şekilde while’a çevirin. .8 3.1. Gösterge aritmetiğine karşılık tamsayı aritmetiği. .ø ùø 6( / 3.2. #include <stdio.h> void main (void) { printf("%s-doldurma\n", (-10>>1<0)?"isaret":"sifir"); } 3.3. #include <stdio.h> void main (void) { unsigned n, b; scanf("%d", &n); for (b=0; n!=0; n>>=1) b += n&1; printf("%d bit\n", b); } (& ( 3.4. Eğer a ve b aynı tipten ise içeriklerini değiştirir. 4.1. Hayır! Bundan emin olamayız, çünkü bu, fonksiyon argümanlarının hesaplanma sıralarına bağlıdır. 6$ ' 4.2. int maks (int x, ...) { int maks, *xg; for (maks = *(xg=&x); *xg != 0; xg++) if (maks < *xg) maks = *xg; return maks; } SEÇİLMİŞ PROBLEMLERE YANITLAR 185 ø5 EK G ød ø1 ' Tanımda “...” (üç nokta) geri kalan parametrelerin sayılarının (ve tiplerinin) belirlenmediği anlamına gelir. Ancak, böyle değişken sayıda argümanlı fonksiyon yazmanın taşınabilir yolu bu değildir. Bunun yerine, aşağıda gösterildiği gibi, stdarg.h standart başlık dosyasında tanımlanmış bulunan va_start, va_arg ve va_end makroları kullanılmalıdır. // $1 ,0 #include <stdarg.h> int maks (int x, ...) { int m; va_list xg; /* geri kalan argumanlara gosterge */ va_start(xg, x); /* ilk isimlendirilmemis argumana * isaret et */ for (m = x; x != 0; x = va_arg(xg,int)) if (x > m) m = x; /* yeni enbuyuk */ va_end(xg); /* donmeden once temizlik yap */ return m; } .8 4.3. İlklenmemiş otomatik değişkenler belirsiz değerler taşır. Bu, daha önce aynı adreste saklanmış olan bir otomatik değişkenin değeri olabilir. 4.4. Sadece ilk iki register bildirimi dikkate alınır, geri kalanlar auto gibi işlem görürler. Aynı zamanda bir önceki alıştırmaya bakın. .ø ùø 6( / 4.5. Girilen satırdaki karakterleri tersten basar. 5.1. (a) sıfır, yani ilk sayıcı ve (b) belirsiz bir değer. 5.4. int int int int int * *[3] (*)[3] *(float) (*)(void) tamsayıya gösterge, tamsayıya 3 göstergeden oluşan dizi, 3 tamsayıdan oluşan diziye gösterge, argümanı float olan ve int’e gösterge döndüren fonksiyon, argümanı olmayan ve int döndüren fonksiyona gösterge. 5.5. a[i,j] ile a[(i,j)] eşdeğerdir, bu da a[j]’ye, yani bir göstergeye eşdeğerdir. (& ( 5.6. x dizi olmasına karşın, a bir göstergedir. 5.8. a değişmez bir göstergedir; bundan sonra hep &y’yi göstermek zorundadır. Fakat gösterdiği yer, yani y içindeki bilgi değiştirilebilir. 6$ ' b de değişmez bir göstergedir, bunun yanında gösterdiği yer, yani x de program tarafından değiştirilemez. Buna rağmen, bu yer program dışındaki bir süreç tarafından değiştirilmektedir. Yani b’nin gösterdiği yeri program değiştiremez, sadece okuyabilir. 6.1. typedef int * gosterge; ile EK G ø5 SEÇİLMİŞ PROBLEMLERE YANITLAR #define gosterge int * birbirine benzemektedir, ama typedef int dizi[N]; #define ile ifade edilemez, onun için typedef tercih edilir. 6.2. #define dok(x) printf("x = %d\n", x) ød ø1 ' 186 ,0 Eğer Standarda uygun bir önişlemciniz varsa, o zaman aşağıdakini kullanın: #define dok(x) printf(#x " = %d\n", x) 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 7.9. #include <stdlib.h> void temizle (void) { system("CLS"); } ø5 ød ø1 ' .8 // $1 ,0 EK H: TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ .ø ùø 6( / Bu kitapta, olanaklar ölçüsünde, İngilizce terimlerden kaçınılmaya çalışılmıştır. Onun yerine Türkçe’de yaygın olarak kullanılan bilgisayar terimleri veya—C’nin özel terimleri için—yeni Türkçe karşılıklar bulunmuştur. Okuyucuların terminoloji konusunda faklı düşüncelerde olması doğaldır. Ancak bir metnin akıcılığını yitirmemesi ve hiç İngilizce bilmeyen kişilerin de zorlanmadan bilgisayar konusundaki kitapları okuyabilmeleri için ulusal bir bilgisayar terminolojisinin oluşturulması ve geliştirilmesi gerekmektedir. Bu terminoloji içinde Türkçe’ye girip türkçeleşmiş sözcükler pekala bulunabilir; ancak belli bir standardın bulunması esastır. Örneğin, “çevirici” sözcüğünden birisinin translator, başkasının assembler anlamaması gerekir. (& ( Bu ek böyle bir düşüncenin sonucunda ortaya çıkan ve bu kitapta da kullanılan bir çalışmanın sonucunu vermektedir. İlk kısımda, okuyucularımızın kitap içinde karşılaştıkları Türkçe terimlerin İngilizce karşılıklarını bulabilecekleri bir Türkçeİngilizce sözlük bulunmaktadır. İkinci kısımdaki İngilizce-Türkçe sözlük ise, İngilizce terimlerin karşılığı olarak hangi Türkçe terimlerin kullanıldığını göstermesi açısından okuyucularımıza yardımcı olacaktır. H.1. Türkçe-İngilizce Sözlük 6$ ' açıklama..................................................comment açılı parantez, <> ....................................angular bracket açma........................................................unpack adres .......................................................address adres alma...............................................address of adresleme................................................addressing 187 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ağ ............................................................network ağa köle...................................................master slave ağaç.........................................................tree akım ........................................................current akış çizeneği ...........................................flowchart aktarma ...................................................copy, transfer alan .........................................................field; domain, range alfasayısal ...............................................alphanumeric algoritma.................................................algorithm altçizgi, _ ................................................underscore altdizin ....................................................directory altprogram ..............................................subprogram alttaşma...................................................underflow altyordam................................................subroutine amaç program .........................................object program ana bellek................................................main memory ana bilgisayar..........................................mainframe, host computer anahtar ....................................................key; switch; toggle anahtar sözcük ........................................keyword anlambilim..............................................semantics anlambilimsel..........................................semantic anlamlı rakam .........................................significant digit anlamsal..................................................semantic arabirim ..................................................interface arama ......................................................search, seek argüman ..................................................argument aritmetik mantık birimi ...........................arithmetic and logic unit (ALU) artım........................................................increment artırma ....................................................increment atama deyimi...........................................assignment statement aygıt ........................................................device ayırıcı ......................................................separator ayırma .....................................................allocation; partitioning ayraç .......................................................parenthesis ayrılmış sözcük .......................................reserved word ayrıştırıcı .................................................parser azaltma....................................................decrement bağıntısal ................................................relational bağlam ....................................................context bağlama ..................................................link bağlayıcı .................................................linker bakım ......................................................maintenance basamaklı ................................................scalar basılmayan karakter ................................nonprint character başlık ......................................................header EK H ø5 188 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' bayrak .....................................................flag bayt .........................................................byte belgeleme................................................documentation belirsiz ....................................................undefined belirteç....................................................specifier bellek ......................................................memory bellek ayırma ..........................................storage allocation bellek sınıfı .............................................storage class bellenir....................................................mnemonic benzetim .................................................simulation benzetme.................................................emulation biçim(lendirme) ......................................format biçimsel ..................................................formal bildirim ...................................................declaration bildirme ..................................................declare bileşik deyim...........................................compound statement bilgi.........................................................information bilgisayar ................................................computer bilgisayar destekli tasarım ......................computer aided design (CAD) birikeç.....................................................accumulator birim .......................................................unit birleşme ..................................................associativity birleştirici................................................assembler birleştirici dil ..........................................assembly language birleştirme...............................................merge birlik .......................................................union bit............................................................bit bitişme ....................................................join bitsel .......................................................bitwise blok.........................................................block Boole cebiri ............................................Boolean algebra boş ..........................................................blank boş dizgi .................................................null string boş karakter ............................................null character boşluk karakteri ......................................space character boy..........................................................size boyut.......................................................dimension bölü.........................................................slash buluşsal...................................................heuristic çağırma ...................................................call çağrı ........................................................call çengelli parantez, {} ...............................brace çevirici ....................................................translator çevresel...................................................peripheral çevrimdışı ...............................................offline 189 ø5 EK H 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 çevrimiçi .................................................online çıktı .........................................................output çift duyarlık ............................................double precision çizelge.....................................................table çizici .......................................................plotter çok iş düzeni ...........................................multitasking çok kullanıcılı .........................................multiuser çoklama ..................................................multiplexing çoklu .......................................................multiple çözümleme..............................................analysis çözünülürlük ...........................................resolution dal ...........................................................branch dallanma .................................................branching değer ile çağrı .........................................call by value değil........................................................not değişken..................................................variable değişmez .................................................constant denetim ...................................................control denetleme................................................verify derleme ...................................................compile derleyici ..................................................compiler devingen .................................................dynamic devre .......................................................circuit deyim ......................................................statement dışsal.......................................................external dikey .......................................................vertical dil............................................................language disk .........................................................disk dizgi........................................................string dizi..........................................................array dizin........................................................directory; index doğrudan erişim ......................................direct access doğrulama ...............................................validate doğruluk tablosu .....................................truth table doğruluk-değerli .....................................truth-valued dolaylama işleci ......................................indirection operator dolaylı adresleme....................................indirect addressing donanım ..................................................hardware dosya.......................................................file dosya sonu ..............................................end of file (EOF) dosya tipi ................................................extension döküm.....................................................dump döngü ......................................................loop dönüş ......................................................return dönüştürme .............................................convert EK H ø5 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ ød ø1 ' 190 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' dönüşüm .................................................conversion dönüşüm tanımlaması .............................conversion specification durağan ...................................................static durak.......................................................tab dural........................................................static durma......................................................halt duyarlık...................................................precision düğüm.....................................................node düşük düzeyli dil.....................................low level language düşürme ..................................................abort düzen ......................................................order, scheme ekran .......................................................screen elkitabı ....................................................manual emir.........................................................directive enbüyük ..................................................maximum eniyi ........................................................optimal eniyileştirici ............................................optimizing enküçük...................................................minimum erim.........................................................range erişim ......................................................access, retrieval erişim modu ............................................access mode eş(leşme).................................................match eşanlamlı .................................................synonym eşik .........................................................threshold eşitlik ......................................................equality eşlik ........................................................parity eşmerkezli...............................................coaxial eşzamanlı ................................................synchronous etiket .......................................................label etki alanı .................................................scope etkileşimli ...............................................interactive fare..........................................................mouse fonksiyon ................................................function geçiş ........................................................pass, run geçiş süresi..............................................run time genişleme................................................extension gerçek adres............................................actual address gerçek zaman ..........................................real time gerçekleştirme.........................................implementation geri alma .................................................backspace geriye dönüş (yapma) .............................backtrack getirme....................................................fetch girdi ........................................................input girdi/çıktı (G/Ç) ......................................input/output (I/O) göreli adres .............................................relative address 191 ø5 EK H TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' görev.......................................................task görüntü bellek.........................................virtual memory görüntü noktası .......................................pixel görünüm..................................................configuration gösterge ..................................................pointer gösterim ..................................................notation güncelleştirme.........................................update güvenilirlik .............................................reliability hareket ....................................................transaction hata .........................................................bug, error hata düzelticisi ........................................debugger hata düzeltme..........................................debug hedef .......................................................destination hesaplama ...............................................evaluate içerik.......................................................content içiçe ........................................................nested içsel.........................................................internal ifade........................................................expression ikil...........................................................bit ikili .........................................................binary ikili düğümlenmiş onlu yazım.................binary coded decimal (BCD) ikiye tümler.............................................twos complement ileti..........................................................prompt iletişim ....................................................communication ilişki ........................................................relation ilişkisel....................................................relational ilk değer atama .......................................initialize ilkleme ....................................................initialize ilkleyen ...................................................initializer imleç .......................................................cursor indis ........................................................subscript; index indisleme.................................................indexing iptal.........................................................cancel isteğe bağlı ..............................................optional iş .............................................................job işaret .......................................................mark; sign işaret biti .................................................sign bit işaretsiz...................................................unsigned işleç.........................................................operator işleklik ....................................................activity işlem .......................................................operation işlem kodu ..............................................opcode işlem operatörü .......................................operator işlemci ....................................................operator işleme......................................................processing EK H ø5 192 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 işlenen.....................................................operand işletilebilir...............................................executable işletim sistemi .........................................operating system işletme ....................................................execution iz .............................................................track izleme .....................................................trace kabuk ......................................................shell kaçış sırası ..............................................escape seqence kaçış tuşu ................................................escape key kalıp ........................................................cast; pattern kalıtım.....................................................inheritance karakter...................................................character karakter dizisi .........................................string karakter sırası..........................................character sequence karar........................................................decision kayan noktalı...........................................floating point kaydırma .................................................shift kayıt ........................................................record kayma .....................................................scroll kaynak program ......................................source program kesilme noktası .......................................breakpoint kesim ......................................................sector; segment kesinti .....................................................interrupt kısaad......................................................acronym kısım .......................................................section kişisel bilgisayar .....................................personal computer (PC) kitaplık....................................................library klavye .....................................................keyboard kod..........................................................code kod çözme...............................................decode kodlama ..................................................coding, encode komut......................................................command, instruction kontrol ....................................................control kontrol akışı ............................................control flow kontrol karakteri .....................................control character konum.....................................................position; offset kopyalama...............................................copy koşullu dallanma.....................................conditional branch koşulsuz dallanma...................................unconditional branch kök..........................................................radix köşeli parantez, ...................................bracket kullanıcı ..................................................user kullanıcı-tanımlı ......................................user-defined kullanma .................................................reference kurgu.......................................................setup 193 ø5 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ ød ø1 ' EK H TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' kuruluş ....................................................installation kuşak.......................................................generation kuyruk.....................................................queue, tail küme .......................................................set küme komut işleme.................................pipelining, piping künye ......................................................tag küresel ....................................................global kütüphane ...............................................library liste .........................................................list makine dili ..............................................machine language makro......................................................macro mantık .....................................................logic mantıksal kaydırma.................................logical shift menü .......................................................menu merkezi işlem birimi (MİB)....................central processing unit (CPU) mesaj.......................................................message metin.......................................................text metin düzenleme.....................................editing metin düzenleyici....................................editor mikroişlemci ...........................................microprocessor mimari.....................................................architecture mod.........................................................mode modüler...................................................modular monitör ...................................................monitor mutlak adres............................................absolute address nesne.......................................................object nesneye dayalı.........................................object oriented niteleyici .................................................qualifier nitelik......................................................attribute okunaklılık..............................................readability olumlu sayı .............................................positive number olumsuz sayı ...........................................negative number olumsuzlama...........................................negation onaltılı gösterim......................................hexadecimal notation ondalık ....................................................decimal ortam.......................................................environment, medium otomasyon...............................................automation otomatik..................................................automatic öbek ........................................................block ön bellek .................................................cache memory öncelik ....................................................priority, precedence önek ........................................................prefix önişlemci.................................................preprocessor önyükleme ..............................................bootstrapping örneksel ..................................................analog EK H ø5 194 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' örtü .........................................................mask özçağrı ....................................................recursion özçağrılı ..................................................recursive özdevimli ................................................automatic özdevinim ...............................................automation özel karakter ...........................................special character özellik .....................................................property paketleme................................................packing parametre ................................................parameter parantez ..................................................parenthesis pencere ...................................................window plan .........................................................schema program ..................................................program program sayacı........................................program counter programcı................................................programmer programlama dili.....................................programming language rakam ......................................................digit rastgele erişimli bellek............................random access memory (RAM) rastgele sayı ............................................random number referans ...................................................reference referans ile çağrı .....................................call by reference saat..........................................................clock sabit ........................................................constant sağa yanaştırma.......................................right justify saklama ...................................................save, store salt okunur bellek....................................read only memory (ROM) satır ilerletme ..........................................line feed satırbaşı...................................................carriage return satıriçi .....................................................inline sayaç .......................................................counter sayfa ilerletme.........................................form feed sayı gösterimi..........................................number representation sayıcı .......................................................enumerator sayılı .......................................................enumerated sayım.......................................................enumeration sayısal .....................................................digital, numeric sayısal tuşlar ...........................................numerical keypad seçme ......................................................select sekizli......................................................octal sıfır doldurma .........................................zerofill sıfırlama..................................................reset sıfırların kaldırılması ..............................zero suppression sığa .........................................................capacity sıkıştırma ................................................compression sınama.....................................................test 195 ø5 EK H 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 sınıf.........................................................class sınıflandırma...........................................taxonomy sınırlayıcı ................................................delimiter sıra ..........................................................order, sequence sıralama ..................................................sort sıralı erişim .............................................sequential access silme .......................................................clear simge ......................................................symbol sistem......................................................system sola yanaşık ............................................left justified sonek.......................................................postfix sorgu(lama).............................................query soyut .......................................................abstract sözcük.....................................................word sözcük işleme..........................................word processing sözcük uzunluğu .....................................word length sözde kod................................................pseudo code sözde komut............................................pseudo instruction sözdizim..................................................syntax sözdizimsel .............................................syntactic süreç .......................................................process sürücü .....................................................driver; drive şifre.........................................................password şimdiki ....................................................current taban .......................................................base tahteravalli ..............................................flip flop tampon ....................................................buffer tamsayı ....................................................integer tanım.......................................................definition tanımlama ...............................................define tanımlayıcı ..............................................descriptor tanımsız...................................................undefined tanıtıcı sözcük.........................................identifier tarama .....................................................scan tasarım ....................................................design taşınabilir ................................................portable taşma.......................................................overflow tekli.........................................................unary temel adres..............................................base address ters bölü ..................................................backslash tez sıralama.............................................quick sort tikel.........................................................partial tip............................................................type toplama ...................................................add tutamak ...................................................handle EK H ø5 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ ød ø1 ' 196 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 tuzak .......................................................trap tümleşik ..................................................integrated türetilmiş tip............................................derived type uç ............................................................terminal uyarı mesajı ............................................warning message uyarlama .................................................version uygulama ................................................application uyumlu ....................................................compatible uzaklık ....................................................offset üç nokta, ... .............................................ellipsis üçlü .........................................................ternary üçlü harf..................................................trigraph üs ............................................................exponent; superscript üye ..........................................................member varsayılan değer......................................default value vazgeçme ................................................abort ve ............................................................and veri..........................................................data veritabanı ................................................database versiyon ..................................................version veya ........................................................or yama .......................................................patch yan etki ...................................................side-effect yanaştırma...............................................justify yanıt süresi..............................................response time yapay anlayış ..........................................artificial intelligence yapı .........................................................structure yapı adı ...................................................structure tag yapıiçi .....................................................intrinsic yapısal.....................................................structured yardımcı program ...................................utility yayılma aralığı ........................................range yazıcı ......................................................printer yazılım ....................................................software yazım ......................................................notation yazma-koruma ........................................write-protect yazmaç....................................................register yedek(leme) ............................................backup yeni satır .................................................newline yeniden yönlendirme...............................redirection yeniden yükleme .....................................restore yerdeğişir ................................................relocatable yerel ........................................................local yerleşen (-şik) .........................................resident yerpaylaşım.............................................overlay 197 ø5 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ ød ø1 ' EK H .8 // $1 ,0 yığıt.........................................................stack yıldız.......................................................asterisk yineleme .................................................iteration yinelemeli ...............................................iterative yol...........................................................path yonga ......................................................chip yordam....................................................procedure, routine yorumlayıcı .............................................interpreter yöntem ....................................................method yöre.........................................................locale yumuşak disk ..........................................floppy disk, diskette yükleme ..................................................load yükleyici .................................................loader yüksek düzeyli dil ...................................high level language yürütme...................................................execution yürütülebilir ............................................executable zaman uyumsuz.......................................asynchronous zamanpaylaşım .......................................timesharing zil............................................................bell H.2. İngilizce-Türkçe Sözlük 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / abort........................................................düşürme, vazgeçme absolute address......................................mutlak adres abstract ...................................................soyut access......................................................erişim access mode ............................................erişim modu accumulator ............................................birikeç acronym ..................................................kısaad activity ....................................................işleklik actual address .........................................gerçek adres add ..........................................................toplama address....................................................adres address of................................................adres alma addressing...............................................adresleme algorithm.................................................algoritma allocation ................................................ayırma alphanumeric ..........................................alfasayısal analog .....................................................örneksel analysis ...................................................çözümleme and ..........................................................ve angular bracket, <>.................................açılı parantez application ..............................................uygulama argument .................................................argüman EK H ø5 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ ød ø1 ' 198 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' architecture .............................................mimari arithmetic and logic unit (ALU) .............aritmetik mantık birimi array........................................................dizi artificial intelligence ...............................yapay anlayış assembler ................................................birleştirici assembly language ..................................birleştirici dil assignment statement ..............................atama deyimi associativity ............................................birleşme asterisk....................................................yıldız asynchronous ..........................................zaman uyumsuz attribute...................................................nitelik automatic ................................................özdevimli, otomatik automation ..............................................özdevinim, otomasyon backslash ................................................ters bölü backspace................................................geri alma backtrack ................................................geriye dönüş (yapma) backup ....................................................yedek(leme) base.........................................................taban base address............................................temel adres bell..........................................................zil binary......................................................ikili binary coded decimal (BCD) ..................ikili düğümlenmiş onlu yazım bit............................................................bit, ikil bitwise ....................................................bitsel blank .......................................................boş block .......................................................blok, öbek Boolean algebra......................................Boole cebiri bootstrapping ..........................................önyükleme brace, {} .................................................çengelli parantez bracket, ...............................................köşeli parantez branch .....................................................dal branching ................................................dallanma breakpoint...............................................kesilme noktası buffer ......................................................tampon bug..........................................................hata byte .........................................................bayt cache memory.........................................ön bellek call ..........................................................çağırma, çağrı call by reference .....................................referans ile çağrı call by value............................................değer ile çağrı cancel......................................................iptal capacity...................................................sığa carriage return.........................................satırbaşı cast..........................................................kalıp central processing unit (CPU).................merkezi işlem birimi (MİB) 199 ø5 EK H TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' character .................................................karakter character sequence..................................karakter sırası chip .........................................................yonga circuit......................................................devre class ........................................................sınıf clear ........................................................silme clock .......................................................saat coaxial ....................................................eşmerkezli code ........................................................kod coding .....................................................kodlama command ................................................komut comment .................................................açıklama communication .......................................iletişim compatible ..............................................uyumlu compile ...................................................derleme compiler..................................................derleyici compound statement ...............................bileşik deyim compression............................................sıkıştırma computer .................................................bilgisayar computer aided design (CAD) ................bilgisayar destekli tasarım conditional branch ..................................koşullu dallanma configuration...........................................görünüm constant...................................................değişmez, sabit content ....................................................içerik context ....................................................bağlam control.....................................................kontrol, denetim control character .....................................kontrol karakteri control flow ............................................kontrol akışı conversion ..............................................dönüşüm conversion specification .........................dönüşüm tanımlaması convert ....................................................dönüştürme copy ........................................................aktarma, kopyalama counter ....................................................sayaç current.....................................................şimdiki; akım cursor ......................................................imleç data .........................................................veri database ..................................................veritabanı debug ......................................................hata düzeltme debugger .................................................hata düzelticisi decimal ...................................................ondalık decision...................................................karar declaration ..............................................bildirim declare ....................................................bildirme decode.....................................................kod çözme decrement ...............................................azaltma EK H ø5 200 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' default value ...........................................varsayılan değer define ......................................................tanımlama definition ................................................tanım delimiter..................................................sınırlayıcı derived type ............................................türetilmiş tip descriptor ................................................tanımlayıcı design......................................................tasarım destination ..............................................hedef device .....................................................aygıt digit.........................................................rakam digital......................................................sayısal dimension ...............................................boyut direct access............................................doğrudan erişim directive ..................................................emir directory..................................................(alt)dizin disk .........................................................disk documentation ........................................belgeleme domain ....................................................alan double precision .....................................çift duyarlık drive........................................................sürücü driver ......................................................sürücü dump.......................................................döküm dynamic ..................................................devingen editing.....................................................metin düzenleme editor.......................................................metin düzenleyici ellipsis, ...................................................üç nokta emulation ................................................benzetme encode.....................................................kodlama end of file (EOF) ....................................dosya sonu enumerated .............................................sayılı enumeration ............................................sayım enumerator..............................................sayıcı environment ............................................ortam equality ...................................................eşitlik error ........................................................hata escape key...............................................kaçış tuşu escape seqence........................................kaçış sırası evaluate...................................................hesaplama executable...............................................işletilebilir, yürütülebilir execution ................................................işletme, yürütme exponent .................................................üs expression...............................................ifade extension.................................................genişleme; dosya tipi external ...................................................dışsal fetch ........................................................getirme 201 ø5 EK H TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' field.........................................................alan file...........................................................dosya flag..........................................................bayrak flip flop ...................................................tahteravalli floating point ..........................................kayan noktalı floppy disk ..............................................yumuşak disk (disket) flowchart.................................................akış çizeneği form feed ................................................sayfa ilerletme formal .....................................................biçimsel format .....................................................biçim(lendirme) function...................................................fonksiyon generation ...............................................kuşak global......................................................küresel halt..........................................................durma handle .....................................................tutamak hardware .................................................donanım header .....................................................başlık heuristic ..................................................buluşsal hexadecimal notation ..............................onaltılı gösterim high level language .................................yüksek düzeyli dil host computer .........................................ana bilgisayar identifier .................................................tanıtıcı sözcük implementation .......................................gerçekleştirme increment ................................................artım, artırma index .......................................................indis; dizin indexing ..................................................indisleme indirect addressing..................................dolaylı adresleme indirection operator ................................dolaylama işleci information .............................................bilgi inheritance ..............................................kalıtım initialize ..................................................ilkleme, ilk değer atama initializer.................................................ilkleyen inline.......................................................satıriçi input........................................................girdi input/output (I/O)....................................girdi/çıktı (G/Ç) installation ..............................................kuruluş instruction ...............................................komut integer.....................................................tamsayı integrated ................................................tümleşik interactive ...............................................etkileşimli interface ..................................................arabirim internal....................................................içsel interpreter ...............................................yorumlayıcı interrupt ..................................................kesinti intrinsic...................................................yapıiçi EK H ø5 202 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 iteration...................................................yineleme iterative...................................................yinelemeli job...........................................................iş join..........................................................bitişme justify......................................................yanaştırma key ..........................................................anahtar keyboard .................................................klavye keyword ..................................................anahtar sözcük label ........................................................etiket language..................................................dil left justified.............................................sola yanaşık library .....................................................kütüphane, kitaplık line feed ..................................................satır ilerletme link..........................................................bağlama linker.......................................................bağlayıcı list ...........................................................liste load .........................................................yükleme loader......................................................yükleyici local ........................................................yerel locale ......................................................yöre logic........................................................mantık logical shift .............................................mantıksal kaydırma loop.........................................................döngü low level language ..................................düşük düzeyli dil machine language ...................................makine dili macro ......................................................makro main memory ..........................................ana bellek mainframe...............................................ana bilgisayar maintenance ............................................bakım manual ....................................................elkitabı mark........................................................işaret mask........................................................örtü master slave ............................................ağa köle match ......................................................eş(leşme) maximum ................................................enbüyük medium ...................................................ortam member ...................................................üye memory...................................................bellek menu .......................................................menü merge ......................................................birleştirme message...................................................mesaj method ....................................................yöntem microprocessor .......................................mikroişlemci minimum.................................................enküçük mnemonic ...............................................bellenir 203 ø5 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ ød ø1 ' EK H TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' mode .......................................................mod modular...................................................modüler monitor ...................................................monitör mouse......................................................fare multiple...................................................çoklu multiplexing............................................çoklama multiuser .................................................çok kullanıcılı multitasking ............................................çok iş düzeni negation ..................................................olumsuzlama negative number .....................................olumsuz sayı nested......................................................içiçe network ...................................................ağ newline ...................................................yeni satır node ........................................................düğüm nonprint character ...................................basılmayan karakter not...........................................................değil notation...................................................gösterim, yazım null character ..........................................boş karakter null string................................................boş dizgi number representation ............................sayı gösterimi numeric ...................................................sayısal numerical keypad....................................sayısal tuşlar object ......................................................nesne object oriented ........................................nesneye dayalı object program........................................amaç program octal ........................................................sekizli offline .....................................................çevrimdışı offset.......................................................konum, uzaklık online ......................................................çevrimiçi opcode ....................................................işlem kodu operand ...................................................işlenen operating system .....................................işletim sistemi operation.................................................işlem operator...................................................işleç, işlemci, işlem operatörü optimal....................................................eniyi optimizing...............................................eniyileştirici optional...................................................isteğe bağlı or ............................................................veya order .......................................................düzen, sıra output......................................................çıktı overflow..................................................taşma overlay ....................................................yerpaylaşım packing ...................................................paketleme parameter ................................................parametre parenthesis ..............................................parantez, ayraç EK H ø5 204 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' parity.......................................................eşlik parser ......................................................ayrıştırıcı partial......................................................tikel partitioning .............................................ayırma pass .........................................................geçiş password .................................................şifre patch .......................................................yama path .........................................................yol pattern.....................................................kalıp peripheral................................................çevresel personal computer (PC) ..........................kişisel bilgisayar pipelining................................................küme komut işleme piping......................................................küme komut işleme pixel........................................................görüntü noktası plotter .....................................................çizici pointer.....................................................gösterge portable...................................................taşınabilir position ...................................................konum positive number ......................................olumlu sayı postfix.....................................................sonek precedence ..............................................öncelik precision .................................................duyarlık prefix ......................................................önek preprocessor ...........................................önişlemci printer .....................................................yazıcı priority....................................................öncelik procedure................................................yordam process....................................................süreç processing...............................................işleme program ..................................................program program counter......................................program sayacı programmer ............................................programcı programming language ...........................programlama dili prompt ....................................................ileti property ..................................................özellik pseudo code ............................................sözde kod pseudo instruction...................................sözde komut qualifier ..................................................niteleyici query.......................................................sorgu(lama) queue ......................................................kuyruk quick sort ................................................tez sıralama radix........................................................kök random access memory (RAM) ..............rastgele erişimli bellek random number.......................................rastgele sayı range .......................................................erim, alan, yayılma aralığı 205 ø5 EK H TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' read only memory (ROM) ......................salt okunur bellek readability...............................................okunaklılık real time..................................................gerçek zaman record......................................................kayıt recursion .................................................özçağrı recursive .................................................özçağrılı redirection...............................................yeniden yönlendirme reference .................................................referans, kullanma register ....................................................yazmaç relation....................................................ilişki relational.................................................bağıntısal, ilişkisel relative address .......................................göreli adres reliability ................................................güvenilirlik relocatable ..............................................yerdeğişir reserved word .........................................ayrılmış sözcük reset ........................................................sıfırlama resident ...................................................yerleşen, yerleşik resolution ................................................çözünülürlük response time ..........................................yanıt süresi restore .....................................................yeniden yükleme retrieval...................................................erişim return ......................................................dönüş right justify .............................................sağa yanaştırma routine.....................................................yordam run...........................................................geçiş run time...................................................geçiş süresi save.........................................................saklama scalar.......................................................basamaklı scan.........................................................tarama schema ....................................................plan scheme ....................................................düzen scope.......................................................etki alanı screen......................................................ekran scroll .......................................................kayma search......................................................arama section.....................................................kısım sector ......................................................kesim seek.........................................................arama segment...................................................kesim select.......................................................seçme semantic..................................................anlambilimsel, anlamsal semantics ................................................anlambilim separator .................................................ayırıcı sequence .................................................sıra sequential access.....................................sıralı erişim EK H ø5 206 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 set ...........................................................küme setup .......................................................kurgu shell ........................................................kabuk shift.........................................................kaydırma side-effect ...............................................yan etki sign .........................................................işaret sign bit ....................................................işaret biti significant digit .......................................anlamlı rakam simulation ...............................................benzetim size..........................................................boy slash ........................................................bölü software ..................................................yazılım sort..........................................................sıralama source program .......................................kaynak program space character .......................................boşluk karakteri special character .....................................özel karakter specifier ..................................................belirteç stack........................................................yığıt statement.................................................deyim static .......................................................dural, durağan storage allocation....................................bellek ayırma storage class............................................bellek sınıfı store ........................................................saklama string.......................................................karakter dizisi, dizgi structure ..................................................yapı structure tag ............................................yapı adı structured ................................................yapısal subprogram.............................................altprogram subroutine ...............................................altyordam subscript..................................................indis superscript ..............................................üs switch......................................................anahtar symbol ....................................................simge synchronous ............................................eşzamanlı synonym..................................................eşanlamlı syntactic..................................................sözdizimsel syntax......................................................sözdizim system .....................................................sistem tab ...........................................................durak table ........................................................çizelge tag ...........................................................künye tail...........................................................kuyruk task .........................................................görev taxonomy ................................................sınıflandırma terminal...................................................uç 207 ø5 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ ød ø1 ' EK H 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ternary.....................................................üçlü test ..........................................................sınama text..........................................................metin threshold .................................................eşik timesharing .............................................zamanpaylaşım toggle ......................................................anahtar trace ........................................................izleme track........................................................iz transaction ..............................................hareket transfer....................................................aktarma translator.................................................çevirici trap..........................................................tuzak tree..........................................................ağaç trigraph ...................................................üçlü harf truth table................................................doğruluk tablosu truth-valued.............................................doğruluk-değerli twos complement ....................................ikiye tümler type .........................................................tip unary.......................................................tekli unconditional branch ..............................koşulsuz dallanma undefined ................................................belirsiz, tanımsız underflow................................................alttaşma underscore, _ ..........................................altçizgi union.......................................................birlik unit..........................................................birim unpack ....................................................açma unsigned..................................................işaretsiz update .....................................................güncelleştirme user .........................................................kullanıcı user-defined ............................................kullanıcı-tanımlı utility ......................................................yardımcı program validate ...................................................doğrulama variable ...................................................değişken verify ......................................................denetleme version ....................................................uyarlama, versiyon vertical ....................................................dikey virtual memory........................................görüntü bellek warning message.....................................uyarı mesajı window ...................................................pencere word........................................................sözcük word length.............................................sözcük uzunluğu word processing......................................sözcük işleme write-protect ...........................................yazma-koruma zero suppression .....................................sıfırların kaldırılması zerofill ....................................................sıfır doldurma EK H ø5 TÜRKÇE-İNGİLİZCE VE İNGİLİZCE-TÜRKÇE TERİMLER SÖZLÜĞÜ ød ø1 ' 208 ø5 ød ø1 ' // $1 ,0 BİBLİYOGRAFYA Bach, Maurice J. The Design of the UNIX Operating System. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1986. .8 Bolon, C. Mastering C. Berkeley, CA: Sybex, 1986. Bolsky, Morris I. The C Programmer’s Handbook. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1985. .ø ùø 6( / Brown, D. L. From Pascal to C. Belmont, CA: Wadsworth, 1985. Butzen, Fred, “Porting to ANSI C,” UNIX World, May-June 1989. BYTE. McGraw-Hill Inc., August 1983. BYTE. McGraw-Hill Inc., August 1988. Campbell, Joe. Crafting C Tools for the IBM PCs. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1986. Costales, Bryan. C: From A to Z. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1985. (& ( Curry, David A. Using C on the UNIX System: A Guide to System Programming. Sebastopol, CA: O’Reilly & Associates, 1991. Feuer, Alan R. The C Puzzle Book. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1982. Gehani, N. Advanced C: Food for the Educated Palate. Rockville, Md.: Computer Science Press, 1985. 6$ ' Hancock, Les and Morris Krieger. The C Primer. 2nd ed. New York, NY: McGraw-Hill, 1986. Harbison, Samuel P. and Guy L. Steele, Jr. C: A Reference Manual. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1984. Holub, Allen. The C Companion. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1987. 209 BİBLİYOGRAFYA ød ø1 ' Holzner, Steven. PS/2-PC Assembly Language. New York, NY: Brady, 1989. ø5 210 Jaeschke, Rex, “Standard C: A status report,” Dr. Dobb’s Journal, August 1991. Kelley, A. and I. Pohl. An Introduction to Programming in C. Menlo Park, CA: Benjamin/Cummings, 1984. Kernighan, Brian W. and Dennis M. Ritchie. The C Programming Language. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1978. ,0 Kernighan, Brian W. and Dennis M. Ritchie. The C Programming Language. 2nd ed. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1988. $1 Ladd, Scott Robert. C++ Techniques and Applications. Redwood City, CA: M&T Books, 1990. Lippman, Stanley B. C++ Primer. 2nd ed. Reading, MA: Addison-Wesley, 1993. // Microsoft® C for the MS-DOS® Operating System, Version 5.00, Run-time Library Reference. Microsoft Corporation, 1987. .8 Microsoft® C for the MS-DOS® Operating System, Version 5.00, Mixed Language Programming Guide. Microsoft Corporation, 1987. Microsoft® Macro Assembler for the MS-DOS® Operating System, User’s Guide. Microsoft Corporation, 1985. .ø ùø 6( / Microsoft® QuickC™ Compiler for IBM® Personal Computers and Compatibles, Microsoft Corporation, 1987. Microsoft® Visual C++™ Development System for Windows™, Introduction (Presenting Visual C++). Redmond, WA: Microsoft Corporation, 1993. Microsoft® Visual C++™ Development System for Windows™, User’s Guides (Visual Workbench User’s Guide, App Studio User’s Guide). Redmond, WA: Microsoft Corporation, 1993. Microsoft® Visual C++™ Development System for Windows™, Programmer’s Guides (C++ Tutorial, Class Library User’s Guide, Programming Techniques). Redmond, WA: Microsoft Corporation, 1993. (& ( Microsoft® Visual C++™ Development System for Windows™, Professional Tools User’s Guides (Programming Tools for Windows, CodeView Debugger User’s Guide, Command-line Utilities User’s Guide, Source Profiler User’s Guide). Redmond, WA: Microsoft Corporation, 1993. 6$ ' Microsoft® Visual C++™ Development System for Windows™, Reference, Vol. 1-3 (Class Library Reference; C Language Reference, C++ Language Reference; Runtime Library Reference, iostream Class Library Reference). Redmond, WA: Microsoft Corporation, 1993. Microsoft® Visual C++™ Development System for Windows™, Comprehensive Index. Redmond, WA: Microsoft Corporation, 1993. 211 ø5 BİBLİYOGRAFYA ød ø1 ' Microsoft® Visual C++™ Development System for Windows™, C/C++ Version 7.0 Update. Redmond, WA: Microsoft Corporation, 1993. Oualline, Steve. Practical C Programming. Sebastopol, CA: O’Reilly & Associates, 1993. Plauger, P. J. and Jim Brodie. Standard C. Plum, Thomas. C Programming Guidelines. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1984. ,0 Plum, Thomas. Learning to Program in C. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1983. Plum, Thomas. Notes on the Draft C Standard. Cardiff, NJ: 1988. $1 Prosser, David F. Draft proposed American National Standard for Information Systems— Programming Language C X3 Secretariat, CBEMA, Washington. // Schildt, Herbert. Windows NT Programming Handbook. Berkeley, CA: Osborne McGraw-Hill, 1993. Stroustrup, Bjarne. The C++ Programming Language. Reading, MA: Addison-Wesley, 1986. .8 Stroustrup, Bjarne. The C++ Programming Language. 2nd ed. Reading, MA: AddisonWesley, 1993. Tanenbaum, Aaron M., Yedidyah Langsam, and Moshe J. Augenstein. Data Structures Using C. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1990. .ø ùø 6( / Tanenbaum, Andrew S. Operating Systems: Design and Implementation. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1987. The Waite Group. Advanced C Programming. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1986. Tondo, Clovis L. and Scott E. Gimpel. The C Answer Book. 1st ed. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1985. Tondo, Clovis L. and Scott E. Gimpel. The C Answer Book. 2nd ed. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1988. (& ( Varhol, Peter D. Object-Oriented Programming: The Software Development Revolution. Charleston, South Carolina: Computer Technology Research Corp., 1993. Waite, M., S. Prata, and D. Martin. C Primer Plus. Indianapolis, IN: Howard W. Sams & Co., 1984. 6$ ' Wiener, Richard S. and Lewis J. Pinson. An Introduction to Object-Oriented Programming and C++. Reading, MA: Addison-Wesley, 1988. Williams, Mark. ANSI C Lexical Guide. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1988. Wortman, Leon A. and Thomas O. Sidebottom. The C Programming Tutor. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1984. 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // $1 ,0 ød ø1 ' ø5 ø5 ød ø1 ' $1 ,0 DİZİN // .ø ùø 6( / _ .8 # #define, 12, 110 #elif, 113 #else, 113 #endif, 113 #error, 115 #if, 113 #ifdef, 113 #ifndef, 113 #include, 12, 112 #line, 115 #pragma, 115 #undef, 111 _IONBF, 125, 177 _int86, 163 _lseek, 127 _O_CREAT, 127 _O_RDONLY, 127 _open, 127 _read, 127 _S_IREAD, 126 _S_IWRITE, 126 _timezone, 181 _tzname, 181 _write, 127 6$ ' (& ( __asm, 162 __DATE__, 115 __FILE__, 115 __LINE__, 115 __STDC__, 115 __TIME__, 115 _cgets, 166 _close, 127 _creat, 126 _daylight, 181 _emit, 162 _exit, 125 _getch, 21 _getche, 21 _IOFBF, 125, 177 _IOLBF, 125, 177 213 A abort, 177, 179 abs, 179 acos, 176 açıklama, 5 adım modu, 152 alan, 96 altdizin, 124 anahtar, 130 anahtar sözcük, 6 ANSI, 2 ANSI karakter kümesi, 136 ANSI Standardı, 3, 25, 92, 149, 169, 173, 181 argc, 68 argüman, 62 argv, 68 aritmetik kaydırma, 54 ASCII karakter kümesi, 135 asctime, 171, 181 CHAR_MIN, 175 clearerr, 178 clock, 172, 181 clock_t, 172, 180 CLOCKS_PER_SEC, 180 Codeview, 151 const, 10, 67 continue, 38 cos, 176 cosh, 176 ctime, 171, 181 ctype.h, 116, 173 ,0 ød ø1 ' asin, 176 assert, 173 assert.h, 173 atama, 13 atan, 176 atan2, 176 atexit, 179 atof, 52, 179 atoi, 52, 179 atol, 52, 179 auto, 70 B C .8 // çağrı değer ile, 64, 160 referans ile, 64, 160 çevirme sınırları, 181 çıktı, 17 çokbaytlı karakter, 170 (& ( .ø ùø 6( / bağlama, 59, 68, 146, 149 bağlayıcı, 59, 60, 63, 148, 159 başlangıç adresi, 80 başlık dosyaları, 12 başlık dosyası, 112 bayt, 46 bellek modeli, 146 bellek sınıfı, 69 bellek sınıfı belirteci, 93 beyaz karakter, 20 biçimsel argüman, 61, 111 bildirim, 72 bileşik deyim, 21 bire tümler işleci, 54 birleşme, 14, 57 birleştirici dil, 159 birlik, 95 bit, 46 bitsel işleç, 53 blok, 21, 61 boş deyim, 30, 34, 37 boş karakter, 8, 9 break, 39 bsearch, 179 BUFSIZ, 125, 177 büyük model, 146 C 6$ ' C, 1 C++, 2 calloc, 98, 179 case, 41 ceil, 176 char, 10 CHAR_BIT, 175 CHAR_MAX, 175 ø5 DİZİN $1 214 D DBL_DIG, 44, 174 DBL_EPSILON, 174 DBL_MANT_DIG, 174 DBL_MAX, 174 DBL_MAX_10_EXP, 174 DBL_MAX_EXP, 174 DBL_MIN, 174 DBL_MIN_10_EXP, 174 DBL_MIN_EXP, 174 DBL_RADIX, 174 DBL_ROUNDS, 174 default, 41 defined, 113 değer ile çağrı, 64, 160 değişken, 9 dışsal, 72 dural, 71 otomatik, 70 yazmaç, 70 değişken gösterge, 50, 75 değişmez, 7 çift duyarlıklı, 8 dörtlü duyarlıklı, 8 karakter, 8 karakter dizisi, 9 kayan noktalı, 7 kısa tamsayı, 7 ød ø1 ' F // $1 ,0 fabs, 176 fclose, 121, 125, 178 fcntl.h, 126 feof, 178 ferror, 178 fflush, 125, 178 fgetc, 178 fgetpos, 178 fgets, 122, 178 FILE, 120, 177 FILENAME_MAX, 177 float, 10 float.h, 12, 174 floor, 176 FLT_DIG, 174 FLT_EPSILON, 174 FLT_MANT_DIG, 174 FLT_MAX, 174 FLT_MAX_10_EXP, 174 FLT_MAX_EXP, 174 FLT_MIN, 174 FLT_MIN_10_EXP, 174 FLT_MIN_EXP, 174 FLT_RADIX, 174 FLT_ROUNDS, 174 fmod, 176 fonksiyon, 59 fonksiyon argümanı, 60 fonksiyon bildirimi, 64 fonksiyon göstergesi, 78 fonksiyon prototipi, 64 fonksiyon tanımı, 60 fopen, 119, 178 FOPEN_MAX, 177 for, 37 fpos_t, 177 fprintf, 122, 178 fputc, 178 fputs, 121, 178 fread, 124, 178 free, 98, 103, 179 freopen, 178 frexp, 176 fscanf, 122, 178 fseek, 123, 178 fsetpos, 178 ftell, 123, 178 fwrite, 124, 178 E .ø ùø 6( / .8 onaltılı, 7 sekizli, 7 tamsayı, 7 tek duyarlıklı, 8 uzun çift duyarlıklı, 8 uzun tamsayı, 7 değişmez gösterge, 50, 75 değişmez ifade, 35, 53, 73, 92, 94, 99, 113 dev adres, 145 dev model, 146 devam etme, satır, 9, 109 devingen dizi, 99 deyim, 29 difftime, 171, 181 div, 179 div_t, 178 dizi, 10, 99 do, 36 dos.h, 163 dosya, 119 dosya göstergesi, 120 dosya sonu, 21 dosya tanımlayıcısı, 126 dosya tutamağı, 126 double, 10 dönüş adresi, 77 dönüşüm tanımlaması, 18 215 ø5 DİZİN 6$ ' (& ( EDOM, 174, 176 else, 33 entry, 26 enum, 87 envp, 69 EOF, 21, 121, 124, 177 ERANGE, 174, 176 errno, 174, 176, 177, 179 errno.h, 174 etiket, 39 etiketli deyim, 39 etki alanı değişken, 69 tip bildirimi, 93 EXIT_FAILURE, 126, 179 EXIT_SUCCESS, 126, 179 exit, 102, 125, 179 exp, 176 extern, 72 I 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / INT_MAX, 175 INT_MIN, 175 if, 33 ifade, 13 değişmez, 10, 16 doğruluk-değerli, 32 karışık-tip, 16 ifade deyimi, 21 ifadelerin yeniden düzenlenmesi, 16, 54 ikili ağaç, 103 ikili girdi/çıktı, 120 ikili işleç, 46 ikili sistem, 7 ilk değer atama, 10 ilkleme, 10, 73 int, 10 io.h, 126 isalnum, 173 isalpha, 173 iscntrl, 173 isdigit, 174 isgraph, 174 isim, 6 islower, 174 isprint, 174 ispunct, 174 .8 H harf ayırımı, 6 HUGE_VAL, 176 ød ø1 ' // genel gösterge, 98 geniş karakter, 170 genişletilmiş ASCII karakter kümesi, 135 gerçek argüman, 62 geriye dönüş, 81 getc, 121, 178 getchar, 20, 121, 178 getenv, 179 gets, 122, 178 girdi, 17 girdi/çıktının yeniden yönlendirilmesi, 106 gmtime, 171, 181 goto, 39 gösterge, 45 gösterge aritmetiği, 48 gözcü, 42 isspace, 174 isupper, 174 isxdigit, 174 işleç, 13 addres alma, 46 adres alma, 20, 65, 79, 97 aritmetik, 13 artırma, 14 atama, 14, 55 azaltma, 14 bağıntısal, 30 bitsel dışlayan VEYA, 54 bitsel VE, 54 bitsel VEYA, 55 doğruluk-değerli, 30 dolaylama, 46 eşitlik, 31 kaydırma, 54 koşullu, 34 mantıksal olumsuzlama, 30 mantıksal VE, 31 mantıksal VEYA, 32 üçlü, 35 virgül, 38 yapı üyesi, 91 işlem operatörü, 13 işlenen, 13 işletim sistemi, 119 itoa, 52 izleme, 24, 152 ,0 G ø5 DİZİN $1 216 J jmp_buf, 176 K kaçış sırası, 8 kalıp, 17, 89, 93 karakter dizisi, 51 karakter dizisi işleme fonksiyonu, 51 kesilme, 152 kesilme noktası, 24 kesim, 145, 152, 160 kesinti, 163, 176 kısa model, 146 kod kesimi, 145 komut satırı argümanı, 68 kullanım, 11 küçük büyük harf ayırımı, 6 küçük model, 146 küme komut işleme, 107 mblen, 170, 179 mbstowcs, 170, 179 mbtowc, 170, 179 memchr, 180 memcmp, 180 memcpy, 180 memmove, 180 memset, 180 Microsoft C Derleyicisi, 147 minik model, 146 mktime, 172, 181 modf, 176 ød ø1 ' küresel değişken, 60, 69 kütüphane, 119 kütüphane fonksiyonu, 79 N // NDEBUG, 173 NMAKE, 156 NULL, 49, 120, 177, 178, 179 O 6$ ' MAKE, 156 makro, 110 malloc, 98, 103, 179 mantıksal kaydırma, 54 math.h, 80, 176 MB_CUR_MAX, 179 MB_LEN_MAX, 175 orta model, 146 otomatik tip dönüşümü, 16, 61, 73 .8 .ø ùø 6( / (& ( M $1 ,0 L L_tmpnam, 177 labs, 179 LC_ALL, 169, 175 LC_COLLATE, 169, 175 LC_CTYPE, 169, 175 LC_MONETARY, 169, 175 LC_NUMERIC, 169, 175 LC_TIME, 169, 175 lconv, 169, 175 LDBL_DIG, 175 LDBL_EPSILON, 175 LDBL_MANT_DIG, 175 LDBL_MAX, 175 LDBL_MAX_10_EXP, 175 LDBL_MAX_EXP, 175 LDBL_MIN, 175 LDBL_MIN_10_EXP, 175 LDBL_MIN_EXP, 175 LDBL_RADIX, 175 LDBL_ROUNDS, 175 ldexp, 176 ldiv, 179 ldiv_t, 178 LIB, 155 limits.h, 12, 175 locale.h, 175 localeconv, 169, 175 localtime, 171, 181 log, 176 log10, 176 long, 10 LONG_MAX, 175 LONG_MIN, 175 longjmp, 176 ltoa, 52 217 ø5 DİZİN Ö önceden tanımlanmış isimler, 115 öncelik, 14, 57 önişlemci, 12, 109 örtme, 56 özçağrı, 75, 82, 106 özçağrılı fonksiyon, 75 öz-referanslı yapı, 104 P P_tmpnam, 177 parametre, 61 perror, 178, 179 pow, 176 printf, 18, 59, 122, 178 program açıklaması, 5 ptrdiff_t, 49, 177 putc, 120, 178 putchar, 20, 121, 178 puts, 122, 178 Q qsort, 179 QuickC çekirdek kütüphanesi, 146 QuickC kütüphanesi, 146 DİZİN $1 ,0 raise, 177 rand, 126, 179 RAND_MAX, 126, 178 rastgele erişim, 123 realloc, 179 referans, 11 referans ile çağrı, 64, 160 register, 70 remove, 124, 178 rename, 124, 178 return, 61 rewind, 124, 178 6$ ' (& ( .ø ùø 6( / .8 // S satır devam etme, 9, 109 satıriçi birleştiricisi, 162 satıriçi kod, 111 sayıcı, 88 sayım künyesi, 87 sayım tipi, 87 scanf, 19, 122, 178 SCHAR_MAX, 175 SCHAR_MIN, 175 SEEK_CUR, 123, 177 SEEK_END, 123, 177 SEEK_SET, 123, 177 setbuf, 125, 178 setjmp, 176 setjmp.h, 176 setlocale, 169, 175 setvbuf, 125, 178 short, 10 SHRT_MAX, 175 SHRT_MIN, 175 SIG_DFL, 177 SIG_ERR, 177 SIG_IGN, 177 SIGABRT, 177 SIGFPE, 177 SIGILL, 177 SIGINT, 177 SIGSEGV, 177 SIGTERM, 177 sıralı erişim, 123 signal, 177 signal.h, 176 signed, 10 sin, 176 sinh, 176 size_t, 94, 98, 177, 178, 179, 180 sizeof, 93, 94 sözcük, 46 sözcük sınırı, 96 sprintf, 123, 178 sqrt, 176 srand, 126, 179 sscanf, 123, 178 static, 71 stdarg.h, 177, 185 stddef.h, 49, 94, 177 stderr, 18, 120, 177 stdin, 18, 120, 177 stdio.h, 18, 119, 121, 177 stdlib.h, 52, 98, 102, 119, 178 stdout, 18, 120, 177 strcat, 52, 180 strchr, 52, 180 strcmp, 52, 180 strcoll, 180 strcpy, 51, 180 strcspn, 180 strerror, 180 strftime, 172, 181 string.h, 52, 179 strlen, 52, 180 strncat, 52, 180 strncmp, 52, 180 strncpy, 52, 180 strpbrk, 180 strrchr, 52, 180 strspn, 180 strstr, 180 strtod, 179 strtok, 180 strtol, 179 strtoul, 179 struct, 89 struct tm, 180 strxfrm, 180 switch, 40 sys\\stat.h, 126 sys\\types.h, 126 system, 125, 179 ød ø1 ' R ø5 218 T tan, 176 tanh, 176 tanım, 72 tanıtıcı sözcük, 6 taşınabilirlik, 3, 84 tekli işleç, 46 temel adres, 47, 80 time, 171, 181 time.h, 171, 180 time_t, 172, 180 tip dönüşümü, 16, 53 otomatik, 16, 61, 73 tip niteleyicisi, 10, 67 tm, 180 TMP_MAX, 177 tmpfile, 178 tmpnam, 178 tolower, 53, 174, 179 toupper, 53, 174, 179 tutamak, 126 typedef, 93 Ü (& ( üç nokta, 185 üçlü karakter, 170 üye, 90 6$ ' ød ø1 ' // W $1 ,0 va_arg, 177, 185 va_end, 177, 185 va_list, 177, 185 va_start, 177, 185 varsayılan altdizin, 112, 115 veri dönüşüm fonksiyonu, 52 veri kesimi, 145 veri yapısı, 81, 104 vfprintf, 178 void, 60 void *, 98 volatile, 10 vprintf, 178 vsprintf, 178 .ø ùø 6( / UCHAR_MAX, 175 UINT_MAX, 175 ULONG_MAX, 175 ungetc, 124, 178 UNIX, 1 unsigned, 10 USHRT_MAX, 175 uzak adres, 145, 160 uzaklık, 145, 152, 160 V wchar_t, 170, 177, 178 wcstombs, 170, 179 wctomb, 170, 179 while, 35 .8 U 219 ø5 DİZİN Y yakın adres, 145, 160 yan etkisi, 14 yapı, 89 yapı künyesi, 90 yeniden yönlendirme, 106 yerel değişken, 60 yğıt, 77, 159 yığıt göstergesi, 77 yineleme, 78 yön bayrağı, 162 yöre, 169 ...
View Full Document

This note was uploaded on 11/10/2010 for the course ASDF ASDFASF taught by Professor Adfsdf during the Spring '09 term at American College of Computer & Information Sciences.

Ask a homework question - tutors are online