MAZDAK - ‫ﻣﺨﺘﺼﺮى درﺑﺎره...

Info iconThis preview shows page 1. Sign up to view the full content.

View Full Document Right Arrow Icon
This is the end of the preview. Sign up to access the rest of the document.

Unformatted text preview: ‫ﻣﺨﺘﺼﺮى درﺑﺎره ﺗﺎرﻳﺦ‬ ‫ﻣﺰدک‬ ‫ﺗﺎﻟﻴﻒ:ﭘﺮﺗﻮ ﻋﻠﻮى‬ ‫ﻣﺰدک‬ ‫ﻣﺰدک )ﺑـﺎﻓﺘﺢ ﻣﻴـﻢ وزاى سـﺎﮐﻦ( اسـﻢ ﺷـﺨﺼﻰ ﺑـﻮده ﮐـــﻪ در اواﻳــﻞ ﻋــﻬﺪ‬ ‫ﻗﺒــﺎد سﺎســﺎﻧﻰ )٨٨٤-١٣٤ ﻣﻴ ـــﻼدى ( )١( ﭘـــﺪر ﺧﺴـــرو اﻧﻮﺷـــﻴروان ﻣﺬهﺒـــﻰ‬ ‫ـ‬ ‫آورد ﮐـﻪ اﺻـﻮل آن ﺑـﺎ اﺻـﻮل سﻮسﻴﺎﻟﻴﺴـﻢ از ﺧﻴﻠـﻰ ﺟـﻬﺎت ﺷـﺒﺎهﺖ ﺗـﺎم داﺷـــﺖ‬ ‫و ﺑﻨـﺎى آن ﺑـر اﺷـﺘراک ﻣـﺎل و ﻋﻴـــﺎل ﺑــﻮده اســﺖ . ﻣــﺰدک در ﻣــﺪت اﻧــﺪک ﭘــﻴرو‬ ‫ﺑﺴـﻴﺎر ﭘﻴـﺪا ﻧﻤـﻮد و حﺘـﻰ ﺧـﻮد ﻗﺒـــﺎد هــﻢ ﺗــﺎﺑﻊ ﮐﻴــﺶ او ﮔردﻳــﺪ . وﻟــﻰ ﭼﻨــﺪى‬ ‫ﺑﻌﺪ ﻗﺒﺎد از ﺗﺨﺖ سﻠﻄﻨﺖ ﻣﺨﻠﻮع ﮔﺸﺘﻪ و ﺑرادر وى ﺟﺎﻣﺎسﺐ ﺑﻪ ﺟﺎى وى ﻧﺸﺴﺖ‬ ‫)٦٩٤-٨٩٤ﻣﻴــﻼدى ( )٢( ﻗﺒــﺎد دوﺑــﺎره ﺑــﺎ ﮐﻤــﮏ ﭘﺎدﺷ ـــﺎه هﻴـــﺎ ﻃﻠـــﻪ )٣( و ﺑـــﺎ‬ ‫ـ‬ ‫ﻣرداﻧﮕﻰ و اﻗﺪاﻣﺎت زرﻣﻬر از ﺑﺰرﮔﺎن ﺑﺴﻠﻄﻨﺖ رسﻴﺪ . وﻟﻰ ﭘﺴر وى ﺧﺴرو‬ ‫)١( از ســﺎل اﻳراﻧ ـــﻰ ﮐـــﻪ در ٢٢ ﺗﻤـــﻮز ٨٨٤ ﻣﻴـــﻼدى ﺷـــروع ﻣﻴﺸـــﺪه ﺗـــﺎ ٣١‬ ‫ـ‬ ‫اﻳﻠﻮل ١٣٥ .‬ ‫)٢( از سـﺎل اﻳراﻧـﻰ ﮐـﻪ در ٠٢ ﺗﻤـﻮز ٦٩٤ ﻣﻴـﻼدى ﺷـروع ﻣﻴﺸـﺪه ﺗـﺎ ســـﺎﻟﻰ ﮐــﻪ‬ ‫در٠٢ ﺗﻤﻮز ٨٩٤ ﻣﻴﻼدى ﺷروع ﻣﻴﺸﺪه اسﺖ .‬ ‫)٣( هﻴﺎﻃﻠﻪ ﻳﺎ هﻴﺘﺎﻟﻴــﺎن ﻃﺎﻳﻔـﻪ اى ﺑﻮدﻧـﺪ از ﺟﻨـس ﻣﻐـﻮل ﮐـﻪ در زﻣـﺎن سﺎسـﺎﻧﻴﺎن‬ ‫ﺑﻠـﺦ و ﺧﻴـﻮه و آن ﻧﻮاحـﻰ را ﮔرﻓﺘـﻪ و از سـﻨﻪ ٠٢٩ ﻣﻴـﻼدى ﺑﻨـﺎى حﻤﻠـﻪ ﺑـﻪ اﻳـــران‬ ‫را ﮔﺬاﺷـﺘﻨﺪ ﺑﻌﺪهـﺎ ﮐـﻢ ﮐـﻢ ﺑـﺎ ﻣﻠـﻞ ﻣﺠـﺎور ﺧـﻮد ﻣﺨﻠـﻮط ﺷـﺪه و ﻣﻠـﺖ ﺧـــﻮارزم را‬ ‫ﺗﺸﮑﻴﻞ دادﻧﺪ .‬ ‫١‬ ‫)اﻧﻮﺷــﻴروان( هﻤــﺎن در دوره وﻟﻴﻌــﻬﺪى ﺧــﻮد ) در اواﺧــر ســــﺎل ٨٢٥ ﻳـــﺎ اواﻳـــﻞ‬ ‫٩٢٥ ﻣﻴــﻼدى( ﻣــﺰدک و ﻣﺰدﮐﻴــﺎن را ﻋرﺻــﻪ هــﻼک و دﻣــﺎر ســــﺎﺧﺖ و آن دﻳـــﻦ‬ ‫و ﻣﺬهـﺐ را ﺑراﻧﺪاﺧـﺖ وﻟـﻰ ﺑـﺎز ﻣﺪﺗـﻬﺎ ﮐﺴـﺎﻧﻰ ﮐـﻪ در ﺧﻔـﺎ ﻣﻌﺘﻘـﺪ ﺑــﺪان ﻣﺬهــﺐ‬ ‫ـ‬ ‫ﺑﻮدﻧـﺪ در ﭘـﻰ ﺧﻴـﺎﻻت ﺧـﻮد ﺑـﻮده و ﺑـﻪ اســـﻤﻬﺎى ﻣﺨﺘﻠــﻒ ﻣﮑــرر اســﺒﺎب آﺷــﻮب‬ ‫ﻓراهﻢ آوردﻧﺪ و ﺑﺎرهﺎ ﺑراى ﺧﻠﻔــﺎى ﻋﺒﺎسـﻰ اسـﺒﺎب زحﻤـﺖ ﺷـﺪه و ﺟﻨﮕـﻬﺎ ﮐردﻧـﺪ‬ ‫ﺗـﺎ ﺑـﺎﻻﺧره در ﻋـﻬﺪ اﻟﻤﻌﺘﺼـﻢ ﺑـﺎﷲ )٨١٢-٧٢٢( ﺷﮑﺴـﺖ ﺧﻮردﻧـــﺪ و اﮔــر ﭼــﻪ ﺑــﺎز‬ ‫ﺗـﺎ حـﺪود سـﻨﻪ ٠٠٣ ﮔـﺎه ﺑﮕـﺎه سـرى ﻣﻴﺠﻨﺒــﺎﻧﻴﺪﻧﺪ وﻟــﻰ در واﻗــﻊ دﻳﮕــر ﮐﺎرﺷــﺎن‬ ‫ـ‬ ‫سﺎﺧﺘﻪ و ﺑﻘﻮل ﻣﻌروف ﮐﻠﮑﺸﺎن ﮐﻨﺪه ﺑﻮد.‬ ‫اﻳــــﻦ ﺑــــﻮد ﺑﻄــــﻮر ﻣﺨﺘﺼــــر ﺗــــﺎرﻳﺦ ﻣــــﺰدک ﭼﻨﺎﻧﮑــــﻪ روﻳﻬﻤرﻓﺘـــﻪ از ﮐﺘــــــﺐ‬ ‫ﺗـﺎرﻳﺨﻰ ﮐـﻪ در دسـﺖ اسـﺖ اسـﺘﺒﺎط ﻣﻴﺸـﻮد . ﻣﻘﺼـﻮد ﻣـﺎ در اﻳﻨﺠـﺎ ، وارد ﺷــﺪن‬ ‫در ﺟﺰﺋﻴـﺎت اسـﺖ ﮐـﻪ ﺑﻮسـﻴﻠﻪ ﻗراﻳـﻦ و ﻣﻘﺎﻳﺴـﻪ و اســـﺘﺪﻻل ســﻌﻰ ﻣــﻰ ﮐﻨﻴــﻢ‬ ‫ﺷــﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮاﻧﻴــــﻢ ﺑﻌﻀـــﻰ حﻘـــﺎﻳﻖ و ﻣﻄـــﺎﻟﺐ راﺟـــﻊ ﺑﻤﻮﺿـــﻮع ﺧـــﻮد را روﺷـــﻦ‬ ‫ﻧﻤﺎﺋﻴﻢ .‬ ‫٢‬ ‫اﺻﻞ و ﻧﺴﺐ ﻣﺰدک‬ ‫او ً در ﺧﺼــﻮص اســﻢ ﻣــﺰدک ﮐــﻪ ﻋﻤﻮﻣــً هﻤﻮﻃﻨــﺎن ﺑﻐﻠــط ﺑــﺎ ﺿــﻢ ﻣﻴـــﻢ‬ ‫ﺎ‬ ‫ﻻ‬ ‫ﺗﻠﻔـﻆ ﻣﻴﮑﻨﻨـﺪ . )١( ﺑـﺎﻳﺪ داﻧﺴـﺖ ﮐـﻪ ﻗﻄﻌـً ﻣ ــﺰدک ﺑــﺎ ﻓﺘــﺢ ﻣﻴــﻢ ﺻحﻴــﺢ اســﺖ‬ ‫ﺎـ‬ ‫ﭼﻮﻧﮑــﻪ ﺿﺒــط اﻳــﻦ ﮐﻠﻤــﻪ در ﮐﺘــﺐ ﭘــﻬﻠﻮى )٢( ﻃــﻮرى ﺷــﺪه ﮐــﻪ ﻓﻘــط اﻣﮑ ــﺎن‬ ‫ـ‬ ‫ﻗراﺋـﺖ ﺑـﺎ ﻓﺘـﺢ و ﮐﺴـره ﻣﻴـﻢ ﻣﻤﮑـﻦ اسـﺖ و ﺑـﺎ ﺿﻤـﻪ ﻣحـﺎل اســـﺖ و از آﻧﺠــﺎﺋﻰ‬ ‫ﮐـﻪ ﻇـﺎهرً ﮐﻠﻤـﻪ ﻣـﺰدک از ﻣﺸـﺘﻘﺎت )ﻣـﺰدا( اسـﺖ ، در زﺑـــﺎن اوســﺘﺎﺋﻰ ﺑﻤﻌﻨــﻰ‬ ‫ا‬ ‫ﺧﺪااسـﺖ و آهﻮرﻣﺰدﮐـﻪ ﺑﻌﺪه ــﺎ اورﻣــﺰد و هرﻣــﺰ ﺷــﺪه ، هــﻢ از ﺗرﮐﻴﺒــﺎت هﻤــﺎن‬ ‫ـ‬ ‫ﮐﻠﻤﻪ اسﺖ . ﻗرﻳﺐ ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ اسﺖ ﮐﻪ ﺗﻠﻔﻆ ﺻحﻴﺢ ﮐﻠﻤﻪ ﻣﺰدک هﻤــﺎن ﺑـﺎ ﻓﺘـﺢ ﻣﻴـﻢ‬ ‫اسﺖ.‬ ‫ﻼ‬ ‫اسـﻢ ﭘـﺪر ﻣـــﺰدک را ، ﻣﻮرﺧﻴــﻦ ﻋــرب ، ﻣﺨﺘﻠــﻒ ﻧﻮﺷــﺘﻪ اﻧــﺪ ﭼﻨﺎﻧﮑــﻪ ﻣﺜــ ً‬ ‫اﺑﻮرﻳحﺎن ﺑﻴروﻧﻰ »هﻤﺪادان« )ﺑﺎﻣﺪادان(و ﻣﺴﮑﻮﻳﻪ »ﻗﺎﻣﺎرد« و دﻳﻨﻮرى‬ ‫)١(و حﺘﻰ )ﻣﺠﻤﻊ اﻟﻔرس ( رسﻤً در ﮐﻠﻤﻪ ﻣﺰدک ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ »ﻣﺰدک ﺑﻀﻢ ﻣﻴــﻢ‬ ‫ﺎ‬ ‫و سﮑﻮن زاى ﻓﺎرسﻰ …اﻟﺦ «!؟.‬ ‫)٢( ﺗرﺟﻤﻪ ﭘﻬﻠﻮى و ﻧﺪﻳﺪاد )از ﻧﺴﮑﻬﺎى ١٢ ﮔﺎﻧﻪ اوسﺘﺎ ( ﻓرﮔرد ﭼﻬﺎرم .‬ ‫٣‬ ‫»ﻣﺎزﻳﺎر« ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ . وﻟﻰ ﻇﺎهرً اﻳﻦ اﺧﺘﻼﻓـﺎت ﻧﺎﺷـﻰ از اسﺘﻨﺴـﺎخ ﻧﺴـﺦ ﻣﺨﺘﻠـﻒ‬ ‫ا‬ ‫اسـﺖ واﻻ اسـﻢ ﭘـﺪر ﻣـﺰدک ﭼﻨﺎﻧﮑـﻪ از ﺗرﺟـﻪ ﭘـﻬﻠﻮى اوســـﺘﺎ ﻣــﻰ آﻳــﺪ »ﺑــﺎﻣﺪاد«‬ ‫ﺑﻮده اسﺖ ﮐﻪ در ﭘﻬﻠﻮى » ﺑﺎﻣﺪات« ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻴﺸﺪه و ﺑﻌﺪهﺎ »ﺑﺎﻣﺪاد« ﺷــﺪه اسـﺖ‬ ‫و اﮔـر ﺑﻌﻀـﻰ ﻣﻮرﺧﻴـــﻦ از ﻗﺒﻴــﻞ حﻤــﺰه اﺻﻔــﻬﺎﻧﻰ » ﺑــﺎﻣﺪادان « ﺑــﺎ اﻟــﻒ و ﻧــﻮن‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻧ ـﺪ ﻧﺎﺷـﻰ از اﺷـﺘﺒﺎه اسـﺖ و اﻳـﻦ اﺷـﺘﺒﺎه از آﻧﺠـﺎ ﻣـﻰ آﻳـﺪ ﮐـﻪ در ﺗرﺟﻤـﻪ‬ ‫ﭘــﻬﻠﻮى » ﻣــﺰدک ﺑــﺎﻣﺪادان « ﻧﻮﺷــﺘﻪ ﺷــﺪه و اﻟــﻒ و ﻧــﻮن ﺑــــﺎﻣﺪادان در اﻳﻨﺠـــﺎ‬ ‫اﻟـﻒ و ﻧـﻮن اﺑـﻮت )١( اسـﺖ ﮐـﻪ در ﻓﺎرسـﻰ ﺑـﻮده و ﻧﺒـﺎﻳﺪ ﺑـﺎ اﻟـــﻒ و ﻧــﻮن ﺟﻤﻌــﻰ‬ ‫اﺷـﺘﺒﺎه ﺷـﻮد . در ﻧﻮﺷـﺘﺠﺎت ﭘـــﻬﻠﻮى ﻣﺜــﺎل ﺑــراى اﻳــﻦ اﻟــﻒ و ﻧــﻮن زﻳــﺎد اســﺖ‬ ‫ﻣﺜ ً ﺧﺴرو ﻗﺒﺎدان ﻳﻌﻨﻰ ﺧﺴرو ﭘﺴر ﻗﺒــﺎد و اردﺷـﻴر ﺑـﺎ ﺑﮑـﺎن ﻳﻌﻨـﻰ اردﺷـﻴر ﭘﺴـر‬ ‫ﻼ‬ ‫ﺑﺎﺑﮏ و ﻏﻴره .‬ ‫ﭘـﻴراﻣﻮن ﻣحـﻞ ﺗﻮﻟـــﺪ ﻣــﺰدک هــﻢ اﺧﺘــﻼف اســﺖ ﭼﻨﺎﻧﮑــﻪ دﻳﻨــﻮرى وى را از‬ ‫اﺻﻄﺨــر ﻣﻴﻨﻮﻳﺴــﺪ و اﺑﻮرﻳحــﺎن ﺑــﻴروﻧﻰ از ﻧﺴــــﺎ)٢( و ﻣﺆﻟـــﻒ »ﺗﺒﺼرةاﻟﻌـــﻮام« از‬ ‫)١( ‪anpatronymique‬‬ ‫رﺟــــﻮع ﺷــــﻮد ﺑﮑﺘــــــﺎب ) ﺗﺘﺒﻌـــــﺎت اﻳراﻧـــــﻰ (‬ ‫)ﻓراﻧﺴﻮى( ﺗﺄﻟﻴﻒ دار ﻣﺴﺘﺘر ﺻﻔحﻪ ٦٦٢.‬ ‫‪Paris 1883 Darmesteter: Etudes iraniennes‬‬ ‫)٢( ﻧﺴﺎﺷﻬرى اسﺖ در ﺧراسـﺎن در دوﻣـﻨﺰﻟﻰ سـرﺧس و ﭘﻨـﺞ ﻣـﻨﺰﻟﻰ ﻣـرو‬ ‫و ﻳــﮏ ﻣــﻨﺰﻟﻰ اﺑﻴــﻮرد و ﺷــﺶ ﻳــﺎ هﻔـــﺖ ﻣـــﻨﺰﻟﻰ ﻧﻴﺸـــﺎﺑﻮر)ﻣﻌﺠـــﻢ اﻟﺒﻠـــﺪان(‬ ‫ـ‬ ‫ﻳﻌﻘﻮﺑﻰ در ﮐﺘﺎب )اﻟﺒﻠﺪان( )ﺻﻔحــﻪ٧٧٦( ﻣﻴﮕﻮﻳـﺪ از ﻃـﻮس ﺗـﺎ ﻧﺴـﺎ ﮐـﻪ ﺟـﺰو وﻻﻳـﺖ‬ ‫ﻧﻴﺸﺎﺑﻮراســﺖ دو ﻣــﻨﺰل اســــﺖ در ﻓـــﺎرس و ﮐرﻣـــﺎن و هﻤـــﺪان هـــﻢ ﺷـــﻬرى‬ ‫ﺑـﺎﻳﻦ اسـﻢ ﺑـﻮده اسـﺖ و در وﻻﻳـﺖ ﮐرﻣـﺎن ﺷـﻬر ﻧﺴـﺎ از ﺑﻠﻮﮐـﺎت ﺑـﻢ ﺑـﻮده اســـﺖ‬ ‫)ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان( .‬ ‫٤‬ ‫ﺗــﺒرﻳﺰ. در ﻃــﺒرى ﮐــﻪ ﺑﻤﻨﺎســﺒﺖ ﺗﻘــﺪم ، ﻗﻮﻟــﺶ را ﻣﻤﮑــﻦ ﺑــﻮد ســﻨﺪ ﻗـــرارداد‬ ‫ﺑﺪﺑﺨﺘﺎﻧﻪ ﺷﻬرى ﮐﻪ ﻣﺰدک را ﺑﺪان ﻧﺴﺒﺖ داده،ﭼﻨﺎن در ﻧﺴﺨﻪ هﺎ ﻣﻐﺸﻮش اس ـﺖ‬ ‫ﮐﻪ ﻓﻬﻢ آن ﺗﺎ ﺑحﺎل ﻣﻤﮑﻦ ﻧﺸﺪه اسﺖ . ﻣﺸﺎراﻟﻴﻪ ﻣﺰدک را ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ » ﻣﻦ اهﻞ‬ ‫ﻣﺬرﻳﻪ« ) ﻳﺎ ﻣﺪرﻳﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻧﺴﺨﻪ دﻳﮕر (.‬ ‫ﺑﺎﻻﺧره ، ﻣﺴﺌﻠﻪ دﻳﮕر ﮐﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻼحﻈــﻪ ﺧﻮاهـﺪ ﺑـﻮد ، اﻳـﻦ اسـﺖ ﮐـﻪ اﺻـ ً از‬ ‫ﻼ‬ ‫ﺑﻌﻀـﻰ ﻗراﻳـﻦ ﺑﻨﻈـر ﻣـﻰ رسـﺪ ﮐـﻪ ﺧـﻮد ﻣـﺰدک ادﻋـﺎى ﭘﻴﻐﻤـﺒرى ﻧﮑـرده ﺑﻠﮑـــﻪ او‬ ‫ﺧﻮد ﭘﻴرو وداﻋــﻰ ﺷـﺨﺼﻰ ﺑـﻮد ﮐـﻪ در هﻤـﺎن زﻣـﺎن وى ﻳـﺎ ﻣﻘـﺎرن آن اوﻗـﺎت ﻇـﻬﻮر‬ ‫ﻧﻤــﻮده و ﻣــﻰ ﺧﻮاســﺖ اﺻﻼحــﺎﺗﻰ در دﻳــﻦ زرﺗﺸــﺖ ﺑﻌﻤــﻞ آورد وﻟــﻰ ﺑﻌﺪهــــﺎ‬ ‫ﻣﻌﻠـﻮم ﻣﻴﺸـﻮد ﺧـــﻮد ﻣــﺰدک ﺟﻠــﻮ اﻓﺘــﺎد و ﻣرﻳــﺪ ﻣــراد را ﺗحــﺖ اﻟﺸــﻌﺎع ﮔــﺬارد‬ ‫و ﭘــﻴروان ﻣﺬهــﺐ ﺗــﺎزه هــﻢ ، ﻣﺰدﮐــﻰ ﻧــﺎﻣﻴﺪه ﺷــﺪﻧﺪ . ﺷــﺒﻴﻪ اﻳــﻦ واﻗﻌــــﻪ در‬ ‫ﺗـﺎرﻳﺦ دﻳـﺪه ﻣـﻰ ﺷـﻮد و حﺘـﻰ در زﻣﺎﻧـﻬﺎى اﺧـﻴر هـــﻢ ﺑﻌﻀــﻰ ﻣﺜــﺎل هــﺎ از ﺟﻠــﻮ‬ ‫اﻓﺘـﺪن ﺑﻌﻀـﻰ از ﭘـﻴروان ﻣﺬهﺒـﻰ ، از ﺧـﻮد ﻣﺆســس ﻣﺬهــﺐ دﻳــﺪه ﺷــﺪه اســﺖ‬ ‫ـ‬ ‫ﺧﻼﺻـﻪ دﻟﻴـﻞ ﺑـر اﻳﻨﮑـﻪ ﻣـﺰدک در اول اﻣـر ، داﻋـﻰ و ﭘـــﻴرو ﺷــﺨﺺ دﻳﮕــرى ﺑــﻮده‬ ‫ﻗﻮل ﻃﺒرى اسـﺖ ﮐـﻪ ﻣـﻰ ﻧﻮﻳﺴـﺪ ﭼـﻮ ﺧﺴـرو )اﻧﻮﺷـﻴروان( ﺑـﻪ سـﻠﻄﻨﺖ رسـﻴﺪه‬ ‫ﻣﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﻨﺎﻓﻘﻰ از اهﻞ ﻓﺴﺎد را ، ﮐﻪ ﻣﻮسﻮم ﺑﻮده ﺑﻪ )زردﺷﺖ( ﭘﺴر »ﻓرﮐﺎن«‬ ‫ﺑراﻧﺪاﺧـﺖ ، و اﻳـﻦ دﻳـﻦ ﺑﺪﻋﺘـﻰ ﺑـﻮد ﮐــﻪ اﻳــﻦ ﺷــﺨﺺ در دﻳــﻦ ﻣﺠــﻮس ﮔــﺬارده‬ ‫ـ‬ ‫ﺑـــﻮد و ﻣـــردم هـــﻢ در اﻳـــﻦ را ﭘـــﻴروى او را ﻧﻤﻮدﻧـــﺪ و ﮐـــﺎر او ﺑـــﺎﻻ ﮔرﻓـــﺖ ، از‬ ‫ـ‬ ‫ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺴﺎﻧﻰ ﮐﻪ ﻣردم را ﺑﻪ اﻳﻦ دﻳﻦ ﻣﻴﺨﻮاﻧﺪﻧﺪ ﺷﺨﺼﻰ ﺑﻮد ﻣﻮسﻮم ﺑﻪ »ﻣــﺰدق«‬ ‫ﭘﺴر ﺑﺎﻣﺪاد )١(.‬ ‫ﺑﻌـﻼوه ، از » ﮐﺘـﺎب اﻟﻔﻬرسـﺖ«، هـﻢ ﻗرﻳـﺐ هﻤﻴـﻦ ﻣﺪﻋـــﺎ اســﺘﺒﺎط ﻣﻴﺸــﻮد‬ ‫)١( ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒرى سﻠﺴﻠﻪ اول ﺻﻔحﻪ ٣٩٨ )ﻃﺒﻊ ﻟﻴﺪن (.‬ ‫٥‬ ‫ﭼﻨﺎﻧﮑــﻪ در ﮐﺘــﺎب ﻣﺬﮐــﻮر اســﺖ : »ﺧرﻣﻴــﻪ« دو ﻧــﻮع هﺴــــﺘﻨﺪ ﺧرﻣﻴـــﻪ هـــﺎى‬ ‫اوﻟـﻰ ﮐـﻪ ﻣﻮسـﻮم هﺴـﺘﻨﺪ ﺑﻤحﻤـره )١( و در حﻮاﻟـﻰ ﻋــراق ﻋﺠــﻢ )ﺟﺒــﺎل( ﺑﻴــﻦ‬ ‫ـ‬ ‫آذرﺑﺎﻳﺠـﺎن و ارﻣﻨﺴـــﺘﺎن و ﺑــﻼد دﻳﻠــﻢ و هﻤــﺪان و دﻳﻨــﻮرﭘراﮐﻨــﺪه هﺴــﺘﻨﺪ و هــﻢ‬ ‫ﺑﻴـﻦ اﺻﻔـﻬﺎن و ﺑـﻼد اهـﻮاز . اﻳﻨـﻬﺎ در اﺻـﻞ زردﺷـﺘﻰ )ﻣﺠـــﻮس( هﺴــﺘﻨﺪ ﮐــﻪ در‬ ‫ﻣﺬهﺒﺸـﺎن ﺑﺪﻋـﺖ ﮔﺬاﺷـﺘﻪ ﺷـﺪه و از ﺟﻤﻠـﻪ ﻃﻮاﻳـــﻒ ﻣﻌــروف ﺑــﻪ »ﻟﻘﻄــﻪ« )٢(‬ ‫هﺴـﺘﻨﺪ و ﭘﻴﺸـﻮاى آﻧـﻬﺎ »ﻣـﺰدک ﻗﺪﻳـﻢ« اسـﺖ و آﻧـﻬﺎ را دﻋـﻮت ﺑﭽﺸـــﻴﺪن ﻟﺬاﻳــﺬ‬ ‫و ﺑﻪ هﻮى و هﻮسراﻧﻰ و ﺑﻪ ﺧﻮردن و ﻧﻮﺷﻴﺪن و ﻣﻮاسﺎت و اﺧﺘﻼط و ﺗرک اسـﺘﺒﺪاد‬ ‫و حﮑﻤراﻧــﻰ ﺑﻌﻀــﻰ ﺑــر ﺑﻌﻀــﻰ دﻳﮕــر ﮐ ـــرد. ﺑﻴـــﻦ آﻧـــﻬﺎ اهـــﻞ و ﻋﻴـــﺎل ﺑﻄـــﻮر‬ ‫ـ‬ ‫ﻣﺸــــﺎرﮐﺖ اســــﺖ و ﻋﻴ ـــــﺎل و حـــــرم ﺧـــــﻮد را از ﻳﮑﺪﻳﮕـــــر درﻳـــــﻎ ﻧﺪارﻧـــــﺪ‬ ‫ـ‬ ‫و ﺑﺎ اﻳﻦ هﻤــﻪ ، ﻣردﻣـﺎﻧﻰ ﻧﻴﮑﺨـﻮاه ، و ﺑـر ﺿـﺪ ﻗﺘـﻞ ﻧﻔـﻮس و اذﻳـﺖ و آزار هﺴـﺘﻨﺪ.‬ ‫و ﺷـﻴﻮه ﻣـﻬﻤﺎن ﻧﻮازاﻧـﻪ اى دارﻧـﺪ ﮐـــﻪ در هﻴــﭻ ﻣﺬهــﺐ دﻳﮕــرى ﻧﻴﺴــﺖ وﻗﺘﻴﮑــﻪ‬ ‫ﮐﺴﻰ را ﻣﻴﻬﻤﺎن ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ هﻴﭻ ﭼﻴﺰ را از او ﻣﻀﺎﻳﻘﻪ ﻧﻤﻰ ﮐﻨﻨﺪ و »ﻣﺰدک‬ ‫)١( درﺧﺼــﻮص اﻳــﻦ وﺟــﻪ ﺗﺴــﻤﻴﻪ ﮐــﻪ ﺑﻌﺪهــﺎ ﺑــﻪ اﻳــﻦ ﻃﺎﻳﻔــﻪ داده ﺷـــﺪه‬ ‫اسﺖ دو احﺘﻤــﺎل ذﮐـر ﺷـﺪه اسـﺖ ﻳﮑـﻰ آﻧﮑـﻪ ﺑﻤﻨﺎسـﺒﺖ رﻧـﮓ ﻟﺒﺎسﺸـﺎن در اﻳـﺎم‬ ‫ﺑﺎﺑﮏ ﺧرﻣﻰ سرﺧﻰ ﺑﻮده )اﻟﺒﺴﻬﻢ اﻟحﻤرة ( و ﻳﺎ ﺑﻤﻨﺎسﺒﺖ آﻧﮑﻪ ﻣﺴــﻠﻤﺎﻧﻬﺎ آﻧـﻬﺎ را‬ ‫)ﺧــﺰان( –‬ ‫حﻤﻴــﺘر ﻣﻴﮕﻔﺘﻨــﺪ )ﮐﺘـــﺎب اﻟﻤﻮاﻓﻘـــﺖ ﺗـــﺄﻟﻴﻒ ﻋﻀﺪاﻟﺪﻳـــﻦ اﻻﺑﺠـــﻰ (.‬ ‫ـ‬ ‫ﺷﻬرسﺘﺎﻧﻰ هﻢ در ذﮐر )ﻏﺎﻟﻴﻪ( ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ اﻳﻨــﻬﺎ در هـر ﻣﻤﻠﮑﺘـﻰ اسـﻤﻰ دارﻧـﺪ‬ ‫ﭼﻨﺎﻧﮑـــﻪ در اﺻﻔـــﻬﺎن آﻧـــﻬﺎ را ﺧرﻣﻴـــﻪ و ﮐﻮدﻳـــــﻪ ﻣﻴﻨــــﺎﻣﻨﺪ و در رى ﻣﺰدﮐﻴــــﻪ و‬ ‫سـﻨﺒﺎدﻳﻪ و در آذرﺑﺎﻳﺠـﺎن ذﮐرﻟﻴـﻪ و در ﺑﻌﻀـﻰ ﺟﺎهـﺎ ﻣحﻤـــره و در آﻧﻄــرف ﺟﻴحــﻮن‬ ‫ﻣﺒﻴﻀﻴﻪ.‬ ‫)٢( در ﻧﺴـــﺨﻪ هـــﺎى دﻳﮕـــر »اﻟﻠﻔﻄـــﻪ« و »اﻟﻠﻔﻄـــﻪ« و »اﻟﻠﻘﻄـــﻪ«ﻣﺬﮐــــﻮر‬ ‫اسﺖ.‬ ‫٦‬ ‫اﺧــﻴر« هــﻢ هﻤﻴــﻦ ﻣﺬهــﺐ و ﮐﻴــﺶ را دارد وى در زﻣــــﺎن ﻗﺒـــﺎد ﭘﺴـــر ﻓـــﻴروز‬ ‫ﻇــﻬﻮر ﻧﻤــﻮد و اﻧﻮﺷــﻴروان او و اﺻحــﺎب او را ﺑﮑﺸــــﺖ و اﻳـــﻦ ﻣﺴـــﺌﻠﻪ ﻣﻌـــروف‬ ‫و ﻣﺸـــﻬﻮر اســـﺖ و ﺑﻠﺨـــﻰ )١( در ﮐﺘـــﺎب »ﻋﻴـــــﻮن اﻟﻤﺴــــﺎﺋﻞ و اﻟﺠﻮاﺑــــﺎت «‬ ‫اﺧﺒــــﺎرى راﺟــــﻊ ﺑﺨرﻣﻴــــــﻪ و رﻓﺘـــــﺎر و ﮐـــــردار آﻧـــــﻬﺎ در ﺷـــــرب و ﻟـــــﺬات و‬ ‫ﻋﺒﺎداﺗﺸـــﺎن ﻧﻮﺷـــﺘﻪ و حـــﺎﺟﺖ ﺑﺬﮐـــر آﻧﭽـــﻪ ﭘﻴﺸـــﻴﻨﻴﺎن ﻣـــﺎ ﻧﻮﺷـــﺘﻪ اﻧ ــــﺪ در‬ ‫ـ‬ ‫اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻴﺴﺖ و از اﻳﻦ روى ، هﻢ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻰ ﺷـﻮد ﮐـﻪ ﭘﻴـﺶ از ﻣـﺰدک ﭘﺴـر ﺑـﺎﻣﺪاد‬ ‫ﺷــﺨﺺ دﻳﮕــرى ﭘﻴﺸــرو او ﺑــﻮده اســﺖ و هــﻢ ﺑــر هﻤﻴــﻦ ﻣﻌﻨــﻰ دﻻﻟــﺖ ﮐﻨـــﺪ‬ ‫ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﻣـﻮرخ سـرﻳﺎﻧﻰ ﻳﺸـــﻮع اســﺘﻴﻠﻴﺖ ســﺎﺑﻖ اﻟﺬﮐــر ﮐــﻪ ﻣﻌــﺎﺻر ﺑــﺎ ﻣــﺰدک‬ ‫و ﻗﺒـــﺎد ﺑـــﻮده . وى در ﻣﻮﻗـــﻊ ﺻحﺒـــﺖ از ﺧﺸـــﻮع اﺧـــﻼق ﻗﺒـــــﺎد و ﺗــــﻬﺪﻳﺪات‬ ‫وى در ﻃﻠـــــــﺐ ﺧـــــــراج از اﻣﭙراﺗـــــــﻮر روم آﻧﺎســـــــﺘﺎز اول )٢( )از ١٩٤ ﺗـــــــــﺎ‬ ‫٨١٥ از ﻣﻴـــــــــﻼد( ﮐـــــــــﻪ ﺗـــــــــﺎزه ﺟﺎﻧﺸـــــــــﻴﻦ زﻧـــــــــــﻮن )٣( )٤٧٤-١٩٤(‬ ‫ﺷـﺪه ﺑـﻮد ﻣـﻰ ﻧﻮﻳﺴـﺪ )آﻧﺎسـﺘﺎزى ( ﮐـــﻪ ﺑــﻪ اﺧــﻼق زﺷــﺖ او ، ﻗﺒــﺎد ﻣﺴــﺒﻮق‬ ‫ﺑــﻮده و ﺑﻌــﻼوه ﻣــﻰ داﻧﺴــﺖ ﮐــﻪ او ارﺗــﺪاد ﭘﻠﻴــــﺪ ﻣﺠﻮســـﻰ زردﺷـــﺖ هـــﺎ را‬ ‫ﮐـــﻪ اﻣـــر ﺑﺎﺷـــﺘراک زﻧ ــــﺎن ﻣــــﻰ ﻧﻤــــﻮد و ﻣﻄــــﺎﺑﻖ آن هــــر ﮐﺴــــﻰ ﻣــــﻰ‬ ‫ـ‬ ‫ﺗﻮاﻧﺴــﺖ ﺑــﺎ هــر زﻧــﻰ ﮐــﻪ ﺧﻮﺷــﺶ ﻣــــﻰ آﻳـــﺪ ﻧﺰدﻳـــﮏ ﺑﺸـــﻮد از ﻧـــﻮ ﻗـــﺎﺋﻢ‬ ‫ﮐـــرده اســـﺖ . . . ﺟـــﻮاب ﺗحﻘـــﻴر آﻣـــﻴﺰى ﺑـــﻮى ﻓرســـﺘﺎد و از آﻧﺠـــــﺎﺋﻰ ﮐــــﻪ‬ ‫)١( ﻣﻘﺼــﻮد از اﻟﺒﻠﺨــﻰ ﺑــﺎﻏﻠﺐ احﺘﻤــﺎل اﺑﻮزﻳــــﺪ احﻤـــﺪ ﺑـــﻦ ســـﻬﻞ اﻟﺒﻠﺨـــﻰ‬ ‫)ﻣﺘﻮﻓـﻰ در سـﻨﻪ ٢٢٣ ( اســﺖ وﻟــﻰ از ﮐﺘــﺎب ﻣﺬﮐــر ﻳﻌﻨــﻰ »ﻋﻴــﻮن اﻟﻤﺴــﺎﺋﻞ‬ ‫ـ‬ ‫و اﻟﺠﻮاﺑﺎت « اﻣروز اﺛرى ﻧﻤﺎﻧﺪه اسﺖ .‬ ‫)٢( ‪Anastasions Dikoros‬‬ ‫)٣( ‪Zenon‬‬ ‫٧‬ ‫ﮐﻪ در اﻳﻦ ﻓﻘره ﮐﻠﻤــﻪ زردﺷـﺖ ﺑﺼـﻮرت ﺟﻤﻌـﻰ ذﮐـر ﺷـﺪه ﻣﻌﻠـﻮم ﻣـﻰ ﺷـﻮد ﮐـﻪ‬ ‫ﻣﻘﺼــﻮد ﻣــﻮرخ ﻋــﻼوه ﺑرزردﺷــﺖ ﻣﻌــروف ﭘﺴــر ﺧرﮐــﺎن ﭘﻴﺸــــرو ﻣـــﺰدک هـــﻢ‬ ‫ﺑﻮده اسﺖ.‬ ‫٨‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ و ﮐﻴﻔﻴﺖ ﻇﻬﻮر ﻣﺰدک‬ ‫ﺗﺎرﻳـﺦ ﻇـﻬﻮر ﻣـﺰدک ﺑـﻪ ﺗحﻘﻴـﻖ ﻣﻌﻠـﻮم ﻧﻴﺴـــﺖ . هﻤﻴﻨﻘــﺪر اســﺖ ﮐــﻪ ﺑﻄــﻮر‬ ‫ﻳﻘﻴـﻦ ، ﻣﺬهـﺐ وى در هﻤـﺎن اﺑﺘـﺪاى ســـﻠﻄﻨﺖ ﻗﺒــﺎد ﺧﻴﻠــﻰ ﺷــﻴﻮع ﭘﻴــﺪا ﮐــرده‬ ‫ﺑــــﻮده اســــﺖ. زﻳــــرا ﭼﻨﺎﻧﮑــــﻪ ﮔﺬﺷــــﺖ آﻧﺎســــﺘﺎز اﻣﭙراﻃــــﻮر روم در هﻤـــــﺎن‬ ‫اﺑﺘــﺪاى ســﻠﻄﻨﺖ ﺧــﻮد )١٩٤ ﻣﻴــﻼدى ( ﮐــﻪ دو ســﺎﻟﻰ ﭘــس از ﺟﻠــــﻮس ﻗﺒـــﺎد‬ ‫ﺑﺘﺨﺖ ســﻠﻄﻨﺖ اسـﺖ ، ﮔروﻳـﺪن ﻗﺒـﺎد را ﺑﺒﺪﻋـﺖ هـﺎى ﺗـﺎزه ﺷـﻨﻴﺪه ﺑـﻮده اسـﺖ و‬ ‫از اﻳﻨرو ﻣــﻰ ﺗـﻮان ﮔﻔـﺖ ﮐـﻪ ﻇـﻬﻮر ﻣـﺰدک ﺑـﻬر حﻴـﺚ در اواﺧـر ﻗـرن ﭘﻨﺠـﻢ ﻣﻴـﻼدى‬ ‫ﺑﻮده اسﺖ .‬ ‫ﮐﻴﻔﻴﺖ ﻇﻬﻮر ﻣـﺰدک را ﻣﻮرﺧﻴـﻦ ، ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﻧﻮﺷـﺘﻪ اﻧـﺪ . ﻳﮑـﻰ ﺷـرحﻰ اسـﺖ‬ ‫ﮐـﻪ ﻓردوسـﻰ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴـﺪ و ﻣﻮرﺧﻴـﻦ ﻗﺒـﻞ از وى ﮐـــﻪ ﮐﺘــﺐ آﻧــﻬﺎ در دســﺖ اســﺖ‬ ‫از ﮐﻴﻔﻴـﺖ ﻇـﻬﻮر اﺻـ ً حرﻓـــﻰ ﻧﻤــﻰ زﻧﻨــﺪ . ﻓردوســﻰ در ﻣﻮﻗــﻊ ســﻠﻄﻨﺖ ﻗﺒــﺎد‬ ‫ﻼ‬ ‫ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ .‬ ‫٩‬ ‫ﺑﻴــﺎﻣﺪ ﻳﮑــﻰ ﻣــرد ﻣــﺰدک ﺑﻨــــﺎم‬ ‫سﺨﻨﮕﻮى و ﺑــﺎ داﻧـﺶ و رأى ﮐـﺎم‬ ‫ﮔراﻧﻤﺎﻳـﻪ ﻣـردى و داﻧـــﺶ ﻓــروش‬ ‫ﻗﺒــــﺎد دﻻور ﺑـــــﺪو داده ﮔـــــﻮش‬ ‫ـ‬ ‫ﺑــﻨﺰد ﺷﻬﻨﺸــﺎه دســﺘﻮر ﮔﺸـــﺖ‬ ‫ـ‬ ‫ﻧﮕـﻬﺒﺎن آن ﮔﻨـﺞ و ﮔﻨﺠـــﻮر ﮔﺸــﺖ‬ ‫در هﻤـﺎن اوﻗـﺎت در اﻳـران ﺧﺸﮑﺴـﺎﻟﻰ ﺷـﺪه و ﻗحﻄــﻰ روى داد ﻣــﺰدک ﻧــﺰد‬ ‫ﭘﺎدﺷﺎه آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ اﺟﺎزت ﺑﺎﺷﺪ ﭘرسﺸﻰ ﮐﻨﻢ و ﺟﻮاب دهﻰ ؟‬ ‫ﺑـﺪو ﮔﻔـﺖ ﮐـﺎﻧﮑس ﮐـﻪ ﻣـﺎرش ﮔﺰﻳـﺪ‬ ‫هﻤـﻰ از ﺗﻨـﺶ ﺟـــﺎن ﺑﺨﻮاهــﺪ ﭘرﻳــﺪ‬ ‫ﻳﮑــــﻰ دﻳﮕــــرى را ﺑــــــﻮد ﭘـــــﺎدزهر‬ ‫ﮔﺰﻳـــــﺪه ﻧﻴـــــﺎﻳﺪ ز ﺗرﻳـــــــﺎک ﺑــــــر‬ ‫سﺰاى ﭼﻨﻴﻦ ﻣرد ﮔﻮﺋﻰ ﮐﻪ ﭼﻴﺴﺖ.‬ ‫ﻗﺒـــﺎد ﺟـــﻮاد ﻣﻴﺪهــــﺪ ﮐــــﻪ ﭼﻨﻴــــﻦ ﺷــــﺨﺼﻰ ﮐــــﻪ ﭘــــﺎدزهر ﺑﻤــــﺎر ﮔﺰﻳــــﺪه‬ ‫ـ‬ ‫ﻧﻤـﻰ دهـﺪ ﺧﻮﻧـﻰ اسـﺖ و ﺑـﺎﻳﺪ او را ﮐﺸـﺖ . ﭘـس از آن ﻣـﺰدک ﺑـﺎز ﻟـﺐ ﺑﭙرس ـﺶ‬ ‫ﮔﺸﻮده .‬ ‫ﮐﺴـﻴرا ﮐـﻪ ﺑﻨـﺪى ﺑﺒﻨـﺪ اســـﺘﻮار‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ ﮐﺎى ﻧﺎﻣﻮر ﺷﻬرﻳﺎر‬ ‫٠١‬ ‫ﺧـﻮدش ﺑـﺎز ﮔـﻴرﻧﺪ از او ﺗـــﺎ ﺑﻤــرد‬ ‫ﺑـﻪ ﺑﻴﭽـﺎرﮔـﻰ ﺟـﺎن ﺷـﻴرﻳﻦ ســﭙرد‬ ‫ﻣﮑﺎﻓﺎت آﻧﮑس ﮐﻪ ﻧﺎن داﺷــﺖ اوى‬ ‫ﻣرا اﻳﻦ ﺑﺴﺘﻪ را ﺧﻮار ﺑﮕﺬاﺷﺖ اوى‬ ‫ﭼــﻪ ﺑﺎﺷــﺪ ﺑﮕﻮﻳــﺪ ﻣﮕــر ﭘﺎدﺷـــﺎه‬ ‫ﮐـﻪ اﻳـﻦ ﻣـــرد داﻧــﺎ ﺑــﺪ و ﭘﺎرســﺎ‬ ‫ﻗﺒـــﺎد ﺟـــﻮاب داد ﮐـــﻪ ﭼﻨﻴـــﻦ ﺷـــﺨﺼﻰ هـــﻢ ﺧﻮﻧ ــــﻰ و ﻣﺴــــﺘحﻖ ﻣــــرگ .‬ ‫ـ‬ ‫ﻣـﺰدک ﮐـﻪ ﭼﻨﻴـﻦ ﺷـﻨﻴﺪ ﺑـﻪ ﻗحﻄـﻰ زدﮔـﺎن ﮐـﻪ در ﺟﻠـﻮ ﺑـﺎرﮔـﺎه ﺟﻤـﻊ ﺷـﺪه ﺑﻮدﻧ ـﺪ‬ ‫ﮔﻔـﺖ : ﺑروﻳـﺪ و آسـﻮده ﺧـﺎﻃر اﻧﺒﺎرهـﺎى ﮔﻨـﺪم را هـر ﮐﺠـﺎ هﺴـﺖ ﭼـﻪ ﺷـــﺎهﻰ و‬ ‫ﭼﻪ ﻏﻴر ﺷﺎهﻰ هﻤﻪ را ﺑﺒرﻳﺪ . هﻤﻴﻨﮑﻪ ﻗﺒﺎد ، از اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺧﺒر دار ﺷﺪ ﺑــﺎ ﻣـﺰدک‬ ‫ﺑﻨﺎى ﻋﺘﺎب و ﺧﻄﺎب ﮔﺬاﺷـﺖ وﻟـﻰ ﻣـﺰدک ﺟـﻮاب داد ﮐـﻪ ﻣـﻦ از روى ﭘﺎسـﺦ و رأى‬ ‫ﺧﻮد ﭘﺎدﺷﺎه ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻮدم و ﮔﻔﺖ :‬ ‫اﮔر دادﮔر ﺑﺎﺷﻰ اى ﺷﻬرﻳﺎر‬ ‫در اﻧﺒــﺎر ﮔﻨ ـــﺪم ﻧﻴـــﺎﻳﺪ ﺑـــﻪ ﮐـــﺎر‬ ‫ـ‬ ‫ﺷﮑﻢ ﮔرسﻨﻪ ﭼﻨﺪ ﻣردم ﺑﻤرد‬ ‫ﮐــﻪ اﻧﺒــﺎر آســﻮده ﺟــــﺎﻧﺶ ﺑـــﺒرد‬ ‫سﭙس ﻣردم دور او ﺟﻤﻊ ﺷﺪه و ﮐﺎرش ﺑﺎﻻ ﮔرﻓﺖ و »ﺑر او اﻧﺠﻤ ـﻦ ﺷـﺪ ﻓـراوان‬ ‫سﭙﺎه « و هﻤﻰ .‬ ‫ﻓروﻣــﺎﻧﺪه از ﮐ ـــﺎر او ﻣﻮﺑـــﺪان‬ ‫ـ‬ ‫»از اﻳﻦ ﺑﺴﺘﺪى ﭼﻴﺰ و دادى ﺑﺪان‬ ‫١١‬ ‫ﺑﮕﻴﺘـﻰ ز ﮔﻔﺘـﺎر او ﺑـﻮد ﺷــﺎد«‬ ‫ﭼﻮ ﺑﺸﻨﻴﺪ در دﻳﻦ او ﺷﺪ ﻗﺒﺎد‬ ‫ﺷـــﺎه او را در دســـﺖ راســـﺖ ﺧـــﻮد ﺟـــﺎى داد . و دﻳـــﻦ او در هﻤـــﻪ ﺟــــﺎ‬ ‫ﭘﻴﺸرﻓﺖ ﻧﻤﻮد.‬ ‫سﭙردى ﺑﻪ دروﻳﺶ ﭼﻴﺰى ﮐﻪ داﺷﺖ«‬ ‫»ﺗﻮاﻧﮕر هﻤﻰ سروﻧﻴﮑﻰ ﺑﮑﺎﺷﺖ‬ ‫ﮔﻔﺘـــﺎر ﻓردوســـﻰ ﻳﮑﺘـــﺎ ﻣـــﺄﺧﺬ ﻗﺪﻳﻤـــﻰ اســـﺖ درﺑـــﺎره ﮐﻴﻔﻴـــﺖ ﻇـــــﻬﻮر‬ ‫ﻣـﺰدک ، ﻳﻌﻨـﻰ سـﺎﻳر ﻣﻮرﺧﻴﻨـﻰ ﮐـــﻪ ﮐﺘــﺎب آﻧــﻬﺎ در دســﺖ اســﺖ در اﻳــﻦ ﺑــﺎره‬ ‫ﭼـﻴﺰى ﻧﮕﻔﺘـﻪ اﻧـﺪ ﺟـﺰ ﻧﻈـﺎم اﻟﻤﻠـﮏ ﮐـﻪ در )سﻴﺎسـﺖ ﻧﺎﻣـــﻪ ( ﺑــﺪون اراﺋــﻪ ســﻨﺪ‬ ‫ﺷـرح ﻣﻔﺼﻠـﻰ اﻓﺴـﺎﻧﻪ ﻣـﺎﻧﻨﺪ در اﻳـﻦ ﺧﺼـﻮص ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﮐـــﻪ ﻣﺨﺘﺼــر آن از اﻳﻨﻘــرار‬ ‫اسـﺖ »ﻣـﺰدک ﮐـﻪ ﻣﻮﺑـﺪان )١(ﻣﻮﺑـﺪ ﺑـﻮد ﻧﺠـﻮم ﻧﻴﮑـﻮ داﻧﺴـــﺘﻰ و از روش اﺧــﺘران‬ ‫ﭼﻨــﺎن دﻟﻴــﻞ ﻣﻴﮑــرد ﮐــﻪ ﮐﺴــﻰ ﻇــﻬﻮر ﺧﻮاهــﺪ ﻧﻤــﻮد و ســﺎﻳر دﻳﻨــﻬﺎ را ﺑــــﺎﻃﻞ‬ ‫ﺧﻮاهــﺪ ﮐــرد و ﺧﻮاســﺖ اﻳــﻦ ﮐــس او ﺑﺎﺷــﺪ و ﭼــﻮن در درﺑــﺎر ﭘﺎدﺷــــﺎه و ﻧـــﺰد‬ ‫ﺑــﺰرﮔــﺎن داراى ﻣﻘــﺎم و حرﻣــﺖ زﻳــﺎدى ﺑــﻮد در ﺻــﺪد ﻓرﻳــﺐ دادن آﻧــﻬﺎ ﺑـر آﻣـــﺪ‬ ‫و ﻏﻼﻣـﺎن ﺧـﻮد را ﮔﻔـﺖ ﮐـﻪ از ﺟـﺎﺋﻰ ﭘﻨـﻬﺎن ، ﺗــﺎ ﻣﻴــﺎن آﺗﺸــﮑﺪه ﻧﻘﺒــﻰ ﮐﻨﺪﻧــﺪ و‬ ‫ـ‬ ‫در آﻧﺠـﺎ ﮐﺴـﻰ را ﻣﺨﻔـﻰ ﻣﻴﮑـرد و در ﻣﻮﻗـﻊ ﻟـﺰوم ﺷـﺨﺺ ﻣﺨﻔـﻰ سـﺨﻦ ﻣــﻴراﻧﺪ‬ ‫و ﻣــﺰدک ﭼﻨــﺎن ﻣﻴﻔــﻬﻤﺎﻧﺪ ﮐــﻪ وى آﺗــﺶ را ﺑﺴــﺨﻦ آورده اســﺖ و اﻳــﻦ ﮐــــﺎر را‬ ‫ﻣﻌﺠـﺰه ﺧـــﻮد ﻗــرار داد و ادﻋــﺎى ﭘﻴﻐﻤــﺒرى ﮐــرد. »ﮔﻔــﺖ ﻣــرا ﻓرســﺘﺎده اﻧــﺪ ﺗــﺎ‬ ‫دﻳﻦ زردﺷﺖ ﺗﺎزه ﮔرداﻧﻢ ﮐﻪ ﺧﻠﻖ ، ﻣﻌﻨﻰ زﻧﺪ و اوسﺘﺎ ﻓراﻣﻮش ﮐرده اﻧﺪ و‬ ‫)١( ﺑﻴروﻧﻰ هﻢ ﻣﺰدک را »ﻣﻮﺑﺪان ﻣﻮﺑﺪ اى ﻗﺎﺿﻰ اﻟﻘﻀﺎة« ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ .‬ ‫٢١‬ ‫ﻓرﻣﺎن هﺎى ﻳــﺰدان ﻧـﻪ ﭼﻨـﺎن ﻣﻴﮕﺬارﻧـﺪ ﮐـﻪ زردﺷـﺖ آورده اسـﺖ « ﻗﺒـﺎد ﺑـروى‬ ‫ﺑﮕروﻳــﺪ و از ﺟــﻬﺖ وى ﮐرســﻰ زر ﻣرﺻــﻊ ﻓرﻣــﻮد ﺗــﺎ ﺑــر ﺗﺨــﺖ ﺑــــﺎرﮔـــﺎه ﺑﻨـــﻬﺪ‬ ‫ﺑﻪ وﻗﺖ ﺑﺎر، وﻗﺒﺎد ﺑر ﺗﺨﺖ ﺑﻨﺸﺴﺖ و ﻣﺰدک را ﺑر آن ﮐرسﻰ ﺑﻨﺸــﺎﻧﺪ و ﺑﺴـﻴﺎرى از‬ ‫ﻗﺒـﺎد ﺑﻠﻨﺪﺗـر ﺑـﻮدى و ﻣردﻣـﺎن ﺑـﻬرى )ﻳﻌﻨـﻰ ﻋـﺪه اى ( ﺑـر ﻏﺒـــﺖ و هــﻮا ، و ﺑــﻬرى‬ ‫ﺑﻤﻮاﻓﻘﺖ ﻣﻠﮏ در ﻣﺬهﺐ ﻣﺰدک هﻤﻪ آﻣﺪﻧﺪ« .‬ ‫٣١‬ ‫ﮔروﻳﺪن ﻗﺒﺎد ﺑﻪ ﻣﺰدک‬ ‫ســﺒﺐ حﻘﻴﻘــــﻰ ﮔروﻳـــﺪن ﻗﺒـــﺎد را ﺑـــﻪ ﻣـــﺰدک ، ﻧﻮﻳﺴـــﻨﺪﮔـــﺎن؛ ﻣﺨﺘﻠـــﻒ‬ ‫ﻧﻮﺷـﺘﻪ اﻧـﺪ . آﻧﭽـﻪ ﮐـﻪ اﻣـروز ﻋﻘﻴـﺪه ﺑﻌﻀـــﻰ از ﻣﺘﺘﺒﻌﻴــﻦ ﻧﻘــﺎد ﻓرﻧﮕــﻰ ﻣﻴﺒﺎﺷــﺪ‬ ‫اﻳـﻦ اسـﺖ ﮐـﻪ ﻣﻘﺼـــﻮد و ﻣﻨﻈــﻮر ﻗﺒــﺎد از ﻗﺒــﻮل ﻣﺬهــﺐ ﻣــﺰدک ﺿﻌﻴــﻒ ﻧﻤــﻮدن‬ ‫ﻃﺒﻘــﻪ روحﺎﻧﻴــﺎن و اﻋﻴــﺎن ﺑــﻮد ﮐــﻪ در آن اوﻗــﺎت ﻗﺪرﺗﺸــﺎن ﺧﻴﻠــﻰ زﻳــﺎد ﺷــــﺪه‬ ‫ﺑـﻮد . در حﻮاﻟـﻰ سـﻨﻪ ٠٩٤ ﻣﻴـﻼدى از ﻋﻈﻤـﺖ و ﻗـﺪرت سﺎسـﺎﻧﻴﺎن ﮐﺎسـﺘﻪ ﺷــﺪه‬ ‫ﺑـﻮد . ﻓـﻴروز ﭘـﺪر ﻗﺒـﺎد در سـﺎل ٤٨٤ ﻣﻴـــﻼدى در ﺟﻨــﮓ ﺑﺎهﻴﺎﻃﻠــﻪ ﮐﺸــﺘﻪ ﺷــﺪه‬ ‫ﺑـﻮد )١( و اﻳـﻦ ﻗـــﻮم ﺧــﺎک اﻳــران را اســﺘﻴﻼ ﻧﻤــﻮده و اﻳــران را ﻣﺠﺒــﻮر ﺑــﻪ ﻗﺒــﻮل‬ ‫ﺻﻠــﺢ ﻧﻨﮕﻴــﻦ ﮐــرده ﺑﻮدﻧــﺪ .ﺑــﻼش ﺑــرادر ﻓــﻴروز ﮐــــﻪ اﻧﺪﮐـــﻰ ﭘـــس از ﮐﺸـــﺘﻪ‬ ‫ﺷﺪن وى ﺑﻪ ﺗﺨﺖ ﻧﺸﺴﺖ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎ روحﺎﻧﻴﺎن ﮐﻪ ﺑﺎ اﻋﻴــﺎن و ﺑـﺰرﮔـﺎن هﻤﺪسـﺖ‬ ‫ﺑﻮدﻧـﺪ راه ﺑـرود و ﭼـﻮن ﺧﺰاﻧ ــﻪ هــﻢ ﺧــﺎﻟﻰ ﺑــﻮد و ﻣﻤﮑــﻦ ﻧﺒــﻮد ﮐــﻪ ســﭙﺎهﻴﺎن را‬ ‫ـ‬ ‫)١( ﻧﻮﻟــﺪ ﮐــﻪ اســﻢ ﭘﺎدﺷــــﺎه هﻴﺎﻃﻠـــﻪ را در ﻣﻮﻗـــﻊ اﻳـــﻦ ﺟﻨـــﮓ »آﺧﺸـــﻨﻮار «‬ ‫‪Achsunwar‬ﻣﻴﻨﻮﻳﺴــﺪ و ﻣﻴﮕﻮﻳــﺪ ﻓردوســﻰ و دﻳﮕــر ﻣﻮرﺧﻴــﻦ اﻳراﻧــــﻰ ﮐـــﻪ‬ ‫»ﺧﻮﺷﻨﻮار« »ﺧﻮﺷﻨﻮاز« ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻧﺪ ﺗﺼحﻴﻒ اسﺖ و اﺻﻞ ﮐﻠﻤﻪ ﻇﺎهرً ﭼﻨﻴــﻦ ﻧﺒـﻮده‬ ‫ا‬ ‫اسﺖ ) ﺗﺎرﻳﺦ اﻳراﻧﻴﺎن و اﻋراب در دوره سﺎسﺎﻧﻴﺎن . ﺻﻔحﻪ ٣٢١(.‬ ‫٤١‬ ‫ﺑـــﺎ ﺧـــﻮد هﻤـــراه ﮐﻨـــﺪ روحﺎﻧﻴـــــﺎن و ﺑــــﺰرﮔــــﺎن وى را از ﺗﺨــــﺖ ﺑﺰﻳــــر آورده و‬ ‫ﮐـــﻮر ﮐردﻧـــﺪ و ﭘﺴـــر ﻓـــﻴروز ، ﻗﺒـــﺎد را )٨٨٤ ﻳـــــﺎ ٩٨٤ ﻣﻴــــﻼدى( ﺑــــﻪ ﺗﺨــــﺖ‬ ‫ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ )١( ﻗﺒﺎد در اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻊ ﺧﻴﻠﻰ ﺟﻮان ﺑﻮد ، ﻓردوسﻰ ﮔﻮﻳﺪ:‬ ‫زﺷـﺎهﻰ ورا ﺑـﻬره ﺑـﻮد اﻧﺪﮐـــﻰ )٢(‬ ‫ﺟـﻮان ﺑـﻮد سـﺎﻟﺶ سـﻪ ﭘﻨـﺞ و ﻳﮑـﻰ‬ ‫و ﺑﺎﻳﻦ ﺟﻬﺖ‬ ‫ﻗﺒﺎد اﻧﺪر اﻳﻮان ﺑﺪى ﮐﺪﺧﺪاى«‬ ‫»هﻤﻰ راﻧﺪ ﮐﺎر ﺟﻬﺎن سﻮﻓراى‬ ‫سﻮﻓــراى ﻳــﺎ ســﻮﻓرا ﮐــﻪ ﻣﻮرﺧﻴــﻦ ﻋــرب از ﻗﺒﻴــﻞ ﻃــﺒرى و ﻏــﻴره ســــﻮﺧرا‬ ‫ﺿﺒـط ﮐـرده اﻧـﺪ ﻣﻌﻠـﻮم ﻣـﻰ ﺷـﻮد از ﺧـﺎﻧﻮاده ﻣﻌـروف ﻗـﺎرن هـﺎ ﺑـــﻮده ﮐــﻪ در دوره‬ ‫)١( اﺑـﻮ حﻨﻴﻔـﻪ دﻳﻨـﻮرى ﻣـﻰ ﻧﻮﻳﺴـﺪ ﮐـﻪ ﺑﻌ ــﺪ از ﻓــﻴروز ﭘﺴــرش ﺑــﻼش ٤ ســﺎل‬ ‫ـ‬ ‫سـﻠﻄﻨﺖ ﮐـرد و در ﮔﺬﺷـﺖ و سـﻮﺧرا ﻗﺒـﺎد را ﺑـﻪ ﺗﺨـــﺖ ﻧﺸــﺎﻧﺪ)اﻻﺧﺒــﺎر اﻟﻄــﻮل (‬ ‫ﺻﻔحﻪ ٢٦(.‬ ‫)٢( ســﻠﻄﻨﺖ ﻗﺒــﺎد ﺑﻄــﻮر ﺗحﻘﻴــــﻖ ٣٤ ســـﺎل و ٢ ﻣـــﺎه ﺑـــﻮده اســـﺖ ) رﺟـــﻮع‬ ‫ﺷـﻮد ﺑـﻪ ﮐﺘـﺎب ﻧﻮﻟـــﺪ ﮐــﻪ ﻣﺬﮐــﻮر در ﻓــﻮق ﺻﻔحــﻪ ٧٢٤ –٨٢٤( واز اﻳﻨﻘــرار ﻗﺒــﺎد‬ ‫ﺑﺎﻳﺴﺘﻰ ﺗﻘرﻳﺒً ﺑﺴﻦ ٠٦ سﺎﻟﮕﻰ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ وﻟﻰ ﻓردوسﻰ ﭘس از آﻧﮑﻪ ﺧــﻮد‬ ‫ﺎ‬ ‫ﻣﻰ ﮔﻮﻳﺪ ﻗﺒﺎد ﺑﺸﺎﻧﺰده سﺎﻟﮕﻰ )سﻪ ﭘﻨﺞ و ﻳﮑﻰ (ﺑﺴﻠﻄﻨﺖ رسﻴﺪ :‬ ‫)ز ﺷﺎهﻴﺶ ﭼﻮن سﺎل ﺑﮕﺬﺷﺖ ﭼﻞ‬ ‫ﻏﻢ روز ﻣرگ اﻧﺪر آﻣﺪ ﺑﺪل (‬ ‫وﺻﻴـﺖ ﻧﺎﻣـﻪ ﻧﻮﺷ ــﺖ و ﺧﺴــرو اﻧﻮﺷــﻴروان را وﻟﻴﻌــﻬﺪ ﻧﻤــﻮد:)ﺑــﻪ هﺸــﺘﺎد ﺷــﺪ‬ ‫ـ‬ ‫ﻧﺒﺪ روز ﭘﻴرى هﻢ از ﻣرگ ﺷﺎد( و اﻳﻦ ﺑﻨﻈر ﺻحﻴﺢ ﻧﻤﻰ آﻳﺪ .‬ ‫سﺎﻟﻴﺎن ﻗﺒﺎد‬ ‫دﻳﻨﻮرى هﻢ ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ : وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﻗﺒﺎد ﺑﺴﻠﻄﻨﺖ رسﻴﺪ ٥١ سﺎﻟﻪ ﺑﻮد )اﻻﺧﺒـﺎر -اﻟﻄـﻮل‬ ‫ﺻﻔحﻪ ٦٦( .‬ ‫٥١‬ ‫سﺎسﺎﻧﻴﺎن داراى ﻗﺪرت و ﻗﻮت ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻮده اﻧﺪ )١( اﻳﻦ ﺻﻐر سﻦ ﭘﺎدﺷﺎه و‬ ‫ﺻﻠﺢ ﻧﺎﻣﺴﺎﻋﺪ و سﻨﮕﻴﻨﻰ ﮐﻪ اﻳران ﺑﺎ هﻴﺎﻃﻠﻪ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﺎﻋﺚ اﻏﺘﺸﺎش و‬ ‫هرج و ﻣرج در ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺷﺪه ﺑﻮد و ﻃﺒﻘﻪ روحﺎﻧﻴﺎن و ﺑﺰرﮔﺎن ﺑﻴﺶ از ﭘﻴﺶ‬ ‫ﺎ‬ ‫دسﺘﺸﺎن ﺑﺎز و ﺗﻮاﻧﺎ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و از آﻧﺠﺎﺋﻴﮑﻪ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻰ ﺑﻰ ﻋﻨﺎن ﻋﻤﻮﻣً‬ ‫ﻣﻮﺟﺐ ﺑﻴﺪادﮔرى و ﻇﻠﻢ و سﺘﻢ ﻣﻰ ﺷﻮد ﻇﺎهرً ﺟﻮر و سﺘﻢ روحﺎﻧﻴﺎن و ﺑﺰرﮔﺎن‬ ‫ا‬ ‫زﻳﺎد ﺷﺪه ﺑﻮد و ﻗﺒﺎد هﻢ و ﮐﻪ ﮐﻢ ﮐﻢ ﺑﻪ سﻦ رﺷﺪ و ﺗﻤﻴﺰ رسﻴﺪه و ﻣﻴﺪاﻧﺴﺖ ﮐﻪ‬ ‫اﮔر در ﺻﺪد اﻗﺪاﻣﻰ ﺑر ﺧﻼف سﻮﻓرا )٢( وزﻳر ﺗﻮاﻧﺎ و هﻤﻪ ﮐﺎره ﺧﻮد ﺑرآﻳﺪ ﻣﻤﮑﻦ‬ ‫اسﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻤﻮى ﺧﻮد ﺑﻼش از دﻳﺪﮔﺎن ﻣحروم ﮔردد ﻣﺘرﺻﺪ ﻓرﺻﺘﻰ‬ ‫ﺑﻮد ﮐﻪ از ﻗﻮت و ﻗﺪرت روحﺎﻧﻴﺎن و ﺑﺰرﮔﺎن ﺑﮑﺎهﺪ و سراﻧﺠﺎم ﻇﻬﻮر ﻣﺰدک را‬ ‫)١( دﻳﻨـﻮرى اسـﻢ اﻳـــﻦ ﺷــﺨﺺ را ﺷــﻮﺧر ﻣــﻰ ﻧﻮﻳﺴــﺪ و ﻣﻴﮕﻮﻳــﺪ ﭼــﻮن ﻓــﻴروز‬ ‫ﻣﻴﺨﻮاسﺖ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑرود »ﺧﻠﻒ ﻋﻠﻰ ﻣﻠﮑﻪ رﺟﻼﻣﻖ ﻋﻈﻤﺎء وزراﺋــﻪ ﻳﺴـﻤﻰ ﺷـﻮﺧر‬ ‫و ﺗﺪﻋﻰ ﻣرﺗﺒﺔ ﻗﺎرن «) اﻻﺧﺒﺎرأﻟﻄﻮل ﺻﻔحﻪ ١٦ (.‬ ‫)٢( ﻧﻮﻟــــﺪ ﮐــــﻪ درﺑــــﺎره ســــﻮﻓراى ﻣﻴﻨﻮﻳﺴــــﺪ : در ﺧﺼــــﻮص اﻳــــــﻦ اســـــﻢ و‬ ‫ﺻـﺎحﺐ اﻳـﻦ اسـﻢ در ﺗـﺎرﻳﮑﻰ هﺴـﺘﻴﻢ . ﺿﺒـط ﻋرﺑـﻰ اﻳـﻦ ﮐﻠﻤـﻪ ﺑﺼـﻮرت ســﻮﺧرا از‬ ‫حﻴـﺚ ﺻـﻮت ﺗﻘرﻳﺒـً ﻳﻘﻴـﻦ اسـﺖ . ﻓردوسـﻰ و ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪﮔـﺎن دﻳﮕـر اﻳراﻧـــﻰ ســﻮﻓرا و‬ ‫ﺎ‬ ‫سﻮﻓراى ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻧﺪ ﻣﻤﮑ ـﻦ اسـﺖ اﻳـﻦ از ﻗراﺋـﺖ ﻏﻠـط حـروف ﭘـﻬﻠﻮى ﻧﺎﺷـﻰ ﺷـﺪه‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ حرف ﺧﺎ را ﻓــﺎ ﺧﻮاﻧـﺪه ﺑﺎﺷـﻨﺪ و اﺻـ ً در ﮐﺘـﺎﺑﺖ اﻳـﻦ ﮐﻠﻤـﻪ ﺑـﻪ ﻋرﺑـﻰ هـﻢ‬ ‫ﻼ‬ ‫ﻣﻤﮑﻦ اسﺖ اﺷﺘﺒﺎهﻰ روى داده ﺑﺎﺷﺪ . . .سﻮﺧرا )ﻳﺎ هر ﻃﻮر دﻳﮕر ﮐﻪ ﺑــﺎﻳﺪ ﺧﻮاﻧـﺪه‬ ‫ﺷﻮد( اﺻ ً ﺑﻨﻈر ﻣﻴﺂﻳﺪ اسﻢ ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻪ اسﻢ ﺷﺨﺺ و اﻳﻦ ﻃﻮر ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻴﺸــﻮد‬ ‫ﻼ‬ ‫ﮐﻪ از ﺧـﺎﻧﻮاده ﻣـﻬﻢ و ﺗﻮاﻧـﺎى ﻗﺎرﻧـﻬﺎ ﺑﺎﺷـﺪ و ﺷـﺎﻳﺪ هـﻢ سـﻮﺧرا ﻳﺎسـﻮﻓرا و زرﻣـــﻬر‬ ‫ﻧﺎﻣﻰ ﮐﻪ ﻣﻰ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﭘﺴر وى اسﺖ در واﻗﻊ ﻳﮏ ﺷﺨﺺ واحﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺷﻴراز ﻣﺴـﻘط‬ ‫- اﻟرأس اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻮاده اسﺖ )ﻧﻮﻟﺪ ﮐﻪ ﺻﻔحﻪ ٠٢١ –١٢١(.‬ ‫٦١‬ ‫ﮐــﻪ آﻧــرا هــﻢ ﻧﺘﻴﺠــﻪ هﻤــﺎن ﺑﻴــﺪادﮔــرى روحﺎﻧﻴــﺎن و ﺑــﺰرﮔــﺎن و ﺗﻮاﻧﮕــران ﺑـــﺎﻳﺪ‬ ‫ـ‬ ‫دﻳـﺪ ﻧﻌﻤـﺖ ﻣﻄﻠـﻮب داﻧﺴـﺘﻪ و سﻠﺴـﻠﻪ ﺟﻨﺒـــﺎن اﻳــﻦ ﺧﻴــﺎﻻت ﺟﺪﻳــﺪ ﮔردﻳــﺪ ﮐــﻪ‬ ‫ﺑﻄـﻮر ﻣﺴـﺘﻘﻴﻢ ﺑـﺎ اﻏﻨﻴـﺎ و ﺧﺎﻧﻤﺎﻧـــﻬﺎى ﭘــﺎﻳﺪار و ﮐــﻬﻦ و روحﺎﻧﻴــﺎن حﮑــﻢ ﻃرﻓﻴــﺖ‬ ‫و دﺷﻤﻨﻰ داﺷﺖ .‬ ‫٧١‬ ‫اﺻﻮل ﻣﺬهﺐ ﻣﺰدک‬ ‫حﺎﻻ ﺑﮕﺬرﻳﻢ و ﺑﻪ اﺻﻞ ﻣﻄﻠﺐ اﺻﻮل ﻣﺬهﺐ ﻣــﺰدک ﺑﭙردازﻳـﻢ . او ً ﺑـﺎﻳﺪ داﻧﺴـﺖ ﮐـﻪ‬ ‫ﻻ‬ ‫ﻓردوسﻰ و اﺑﻦ ﺑﻄرﻳﻖ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻧﺪ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺗﺎم دارد و ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻴﺸﻮد‬ ‫از روى ﻳﮏ ﻣﺄﺧﺬ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻧﺪ و اﺷﻌﺎر ﻓردوسﻰ در اﻳﻦ ﺑﺎب از اﻳﻨﻘرار اسﺖ :‬ ‫ﺑﭙﻴﭽـــــﺎﻧﺪ از راسﺘـــــﻰ ﭘــــــﺞ ﭼﻴﺰ‬ ‫ﮐﻪ داﻧﺎ ﺑر‬ ‫ﮐﺠﺎ رﺷﮏ و ﺧﺸﻢ اسﺖ و ﮐﻴﻦ و ﻧﻴﺎز‬ ‫ﺑﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﮐﻪ‬ ‫ﺗﻮ ﮔر ﭼﻴره ﺑﺎﺷـــــــﻰ ﺑر اﻳﻦ ﭘﻨﺞ دﻳﻮ‬ ‫ﭘﺪﻳﺪ آﻳــﺪت‬ ‫از اﻳﻦ ﭘﻨﺞ ﻣﺎرازن و ﺧﻮاسﺘﻪ اسﺖ)١(‬ ‫اﻳﻦ‬ ‫ﭘﻨﺞ ﻧﻔﺰود ﻧﻴﺰ‬ ‫ﮔردد ﺑر او ﭼﻴره آز‬ ‫راه‬ ‫ﮐـﻴﻬﺎن ﺧﺪﻳﻮ‬ ‫ﮐﻪ دﻳﻦ ﺑﻬﻰ)٢(در ﺟﻬﺎن ﺧﻮاسﺘﻪ اسﺖ‬ ‫)١( ﺧﻮاسﺘﻪ ﺑﻤﻌﻨﻰ اسﺒﺎب و ﻣﺘﺎع . . . ﺷﻴﺦ اﺑﻮاﻟحﺴﻦ ﺷﻬﻴﺪ ﮔﻔﺘﻪ :‬ ‫ﺑﻘﻴﻪ ﭘﺎورﻗﻰ در ﺻﻔحﻪ ﺑﻌﺪ‬ ‫٨١‬ ‫زن و ﺧﻮاسﺘﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﻧﺪر ﻣﻴﺎن‬ ‫ﭼﻮ دﻳـﻦ ﺑﻬــﻰ را ﻧﺨﻮاهﻰ زﻳﺎن‬ ‫ﺑﺪﻳﻦ دو ﺑﻮد رﺷﮏ و آز و ﻧﻴﺎز‬ ‫ﮐﻪ ﺑﺎ ﺧﺸﻢ و ﮐﻴﻦ اﻧﺪر آﻳﺪ ﺑر از‬ ‫هﻤﻰ دﻳﻮ ﭘﻴﭽﺪ سرﺑﺨردان‬ ‫ﺑﺒﺎﻳﺪ ﻧﻬﺎد اﻳﻦ دو اﻧﺪر ﻣﻴﺎن‬ ‫و ﻧﻴﺰ ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ :‬ ‫هﻤﻰ ﮔﻔﺖ هر ﮐﻮ ﺗﻮاﻧﮕر ﺑﻮد‬ ‫ﺗﻬﻴﺪسﺖ ﺑﺎ او ﺑراﺑر ﺑﻮد‬ ‫ﻧﺒﺎﻳﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﺴﻰ ﺑرﻓﺰود‬ ‫ﺗﻮاﻧﮕر ﺑﻮد ﺗﺎر و دروﻳﺶ ﺑﻮد‬ ‫ﺟﻬﺎن راسﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﭽﻴﺰ‬ ‫ﻓﺰوﻧﻰ ﺗﻮاﻧﮕر حراﻣﺴﺖ ﻧﻴﺰ‬ ‫ﺑﻘﻴﻪ ﭘﺎورﻗﻰ از ﺻﻔحﻪ ﻗﺒﻞ‬ ‫هرﮐرا ﺧﻮاسﺘﻪ اسﺖ داﻧﺶ ﮐﻢ‬ ‫هرﮐرا داﻧﺶ اسﺖ ﺧﻮاسﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬ ‫)ﻓرهﻨﮓ اﻧﺠﻤﻦ آراى ﻧﺎﺻرى (.‬ ‫)٢( در ﺗرﺟﻤﻪ ﻋرﺑﻰ ﻓردوسﻰ ﮐﻪ ﻓﺘﺢ ﺑﻦ ﻋﻠﻰ ﺑﻦ ﻣحﻤﺪ ﺑﻨﺪارى اﺻﻔﻬﺎﻧﻰ در ﺑﻴ ـﻦ‬ ‫سﻨﻪ ٠٢٦ و ٤٢٦ ﻧﻤﻮده اسﺖ ﺗرﺟﻤــﻪ اﻳـﻦ ﺷـﻌﺎر اﺧـﻴر را ﭼﻨﻴـﻦ ﻣﻴﻨﻤـﺎﻳﺪ » واﻟـﺬى‬ ‫ﻳﻤﻨﻊ اﻟﻨﺎس ﻋﻦ سﻠﻮک ﻃرﻳـﻖ اﻟﺴـﺪاد ﻣﻨحﺼـر ﻓـﻰ ﺧﻤﺴـﺔ اﺷـﻴﺎء ﻻﻏـﻴر و هـﻰ‬ ‫اﻟﻐﻴره واﻟحﻘﺪ و اﻟﻐﻀـﺐ و اﻟحـرص و اﻟﻔﻘـر و اذااﻗﺘﻤﻌـﺖ هـﺬه اﻻﺧـﻼق اﻟﺸـﻴﻄﺎﻧﻴﺔ‬ ‫اسﺘﻘﺎم ﻟﮏ ﻃرﻳﻖ و ﻣﻨﺸﺎء هﺎ ﮐﻠﻬﺎ ﻣﻦ ﺷﻴﺌﻴﻦ : اﻟﻤﺎل و اﻟﻨﺴﺎء . «‬ ‫٩١‬ ‫زن و ﺧﺎﻧﻪ و ﭼﻴﺰ ﺑﺨﺸﻴﺪﻧﻰ اسﺖ‬ ‫ﺗﻬﻴﺪسﺖ ﮐس ﺑﺎ ﺗﻮاﻧﮕر ﻳﮑﻰ اسﺖ‬ ‫ﻣﻦ اﻳﻦ را ﮐﻨﻢ راسﺖ ﺗﺎ دﻳﻦ ﭘﺎک‬ ‫ﺷـــﻮد وﻳﮋه ﭘﻴﺪا ﺑﻠﻨﺪ از ﻣﻐﺎک‬ ‫اﺑﻦ ﺑﻄرﻳﻖ درﺧﺼﻮص اﺻﻮل ﻣﺬهﺐ ﻣﺰدک ﺷرحﻰ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ﺗرﺟﻤــﻪ آن از اﻳـﻦ‬ ‫ﻗرار اسﺖ : » ﺧﺪا ارزاق را در روى زﻣﻴــﻦ آﻓرﻳـﺪ ﮐـﻪ ﻣـردم آﻧـﻬﺎ را ﻣﻴـﺎن ﺧـﻮد ﺑﻄـﻮر‬ ‫ﺑراﺑرى ﻗﺴﻤﺖ ﮐﻨﻨﺪ و ﮐﺴﻰ از ﮐس دﻳﮕر ﺑﻴﺸﺘر ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷــﺪ . وﻟـﻰ ﻣـردم ﺑﻴـﻦ‬ ‫ﺧﻮد ﻇﻠﻢ ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ و هر ﮐﺴﻰ ﻧﻔس ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ ﺑرادرش ﺗرﺟﻴــﺢ ﻣـﻰ دهـﺪ ، ﻣـﺎ‬ ‫ﻣﻰ ﺧﻮاهﻴﻢ در اﻳﻨﮑﺎر ﻧﻈﺎرت و وارسﻰ ﮐﻨﻴﻢ و ﻣﺎل ﻓﻘرا را از دوﻟﺘﻤﻨﺪهــﺎ ﮔرﻓﺘـﻪ و از‬ ‫ﺗﻮاﻧﮕران ﺑﻪ ﺗﻬﻴﺪسﺘﺎن ﺑﺪهﻴﻢ و از هر ﮐس ﮐﻪ ﻣﺎل و زن و ﺧﺪم واﻣﺘﻌﻪ زﻳــﺎد داﺷـﺘﻪ‬ ‫ﺑﺎﺷـﺪ از وى ﮔرﻓﺘـﻪ و ﺑﻴـﻦ او و ﻏـﻴر او ﻣﺴـﺎوات ﺑﮑﻨﻴـﻢ ﺗـﺎ آﻧﮑـﻪ احـﺪى را اﻣﺘﻴـﺎز ﺑـر‬ ‫دﻳﮕران ﻧﻤﺎﻧﺪ « )١( .‬ ‫ﻧﻈﺎم اﻟﻤﻠﮏ ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ :‬ ‫»ﻣﺰدک ﮔﻔﺖ ﻣﺎل ﺑﺨﺸﻴﺪﻧﻰ اسﺖ ﻣﻴﺎن ﻣردﻣﺎن ﮐﻪ هﻤﻪ ﺑﻨــﺪﮔـﺎن ﺧـﺪاى ﺗﻌـﺎﻟﻰ و‬ ‫ﻓرزﻧﺪان آدﻣﻨﺪ )٢( و ﺑﻪ هرﭼﻪ حﺎﺟﺘﻤﻨﺪ ﮔردﻧﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺎل ﻳﮑﺪﻳﮕـر ﺧـرج ﮐﻨﻨـﺪ ﺗـﺎ هﻴـﭻ‬ ‫ﮐس را ﺑﻰ ﺑرﮔﻰ ﻧﺒﺎﺷﺪ و درﻣﺎﻧﺪﮔﻰ و‬ ‫)١( ﮐﺘﺎب اﻟﺘﺎرﻳﺦ اﻟﻤﺠﻤﻮع ﻋﻠﻰ اﻟﺘحﻘﻴﻖ و اﻟﺘﺼﺪﻳﻖ ﺻﻔحﻪ ٦٢ .‬ ‫)٢( ﺑﺎﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﮐﻪ » هﻤﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪاى ﺗﻌﺎﻟﻰ و ﻓرزﻧــﺪان آدﻣﻨـﺪ « اﺑـﻰ اﻟﻔﺪاهـﻢ‬ ‫اﺷﺎره ﻣﻴﮑﻨﺪ و ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ » ﻇﻬر ﻣﺰدک اﻟﺰﻧﺪﻳﻖ و ادﻋﻰ اﻟﻨﺒﻮة و اﻣر اﻟﻨﺎس ﺑﺎﻟﺘﺴـﺎوى‬ ‫ﻓﻰ اﻻﻣﻮال و ان ﺗﺸﺘرﮐﻮ ﻓﻰ اﻟﻨﺴﺎء ﻻﻧﻬﻢ اﺧﻮت ﻻب وام آدم و حﻮا « .‬ ‫٠٢‬ ‫ﻣﺘﺴﺎوى اﻟحﺎل ﺑﺎﺷﻨﺪ . . .‬ ‫و ﺑﻪ اﺑﺎحﺖ ﻣﺎل راﺿﻰ ﺷﺪ . آﻧﮑﻪ ﮔﻔﺖ زﻧﺎن ﺷﻤﺎ ﭼﻮن ﻣﺎل ﺷﻤﺎسﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﮐــﻪ‬ ‫زﻧﺎﻧرا ﭼﻮن ﻣﺎل ﻳﮑﺪﻳﮕر ﺷﻨﺎسﻴﺪ ﺗﺎ هﻴﭽﮑس از ﻟﺬات و ﺷﻬﻮات دﻧﻴﺎ ﺑﻰ ﻧﺼﻴﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ‬ ‫و در ﻣراد ﺑرهﻤﻪ ﺧﻠﻖ ﮔﺸﺎده ﺑﻮد «)١(‬ ‫درﺧﺼﻮص اﺷﺘراک زﻧﺎن ﻧﻮﻟﺪﮐﻪ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ : » در اﻳﻨﮑﻪ آﻳﺎ ﻣﺰدک اﺻ ـ ً ﻣﺰاوﺟـﺖ‬ ‫ﻼ‬ ‫را از ﻣﻴﺎن ﺑرداﺷﺖ . ﻣﻮرﺧﻴﻦ ﻋرب ﭼﻴﺰى ﺻرﻳﺢ ﻧﻤﻰ ﮔﻮﻳﻨﺪ وﻟﻰ اﻧﺘﺰاع زﻧــﻬﺎ ﺑـﺰور از‬ ‫آن ﮐﺴـﻰ ﮐـﻪ زن زﻳـﺎدى داﺷـﺖ و رﻓـﻊ اﺧﺘﻼﻓـﺎت و اﻣﺘﻴـﺎزات و از ﻣﻴـﺎن ﺑرداﺷـــﺘﻦ‬ ‫داراﺋﻰ ﺷﺨﺼﻰ ﻣﻌﻠﻮم اسﺖ ﻣﻨﺘﺞ ﻣﻴﺸﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﺴﻮخ ﺷﺪن ﻣﺰاوﺟﺖ ﭼﻮن ﻣﺴﺎوات‬ ‫در اﺷﻴﺎء ﻓﻘط وﻗﺘﻰ ﺻﻮرت ﻣﻰ ﺑﻨﺪد ﮐﻪ اﺷﻴﺎء ﺑﻼﺷﺘراک ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻳﻌﻨﻰ دﻳﮕر داراﺋﻰ‬ ‫ﺷﺨﺼﻰ در ﺑﻴﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ و ﺑﺪﻳﻬﻰ اسﺖ ﮐﻪ اﮔر ﮐﺴﻰ ﺑﺨﻮاهﺪ داراﺋﻰ ﺷﺨﺼﻰ را از‬ ‫ﻣﻴﺎن ﺑردارد ﺑﺎﻳﺪ ارث و ﻣﻴراث و ﺧﺎﻧﻮاده را ﮐﻪ ﺑﻨـﺎﻳﺶ ﺑـر روى وراﺛـﺖ اسـﺖ از ﻣﻴـﺎن‬ ‫ﺑردارد )٢( و اﻳﻨﮑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻧﺴﺦ ﺧﺎﻧﻮاده از ﻃرف ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ ﺗﺎ ﭼـﻪ درﺟـﻪ ﺑـﻪ حﻘﻴﻘـﺖ‬ ‫ﭘﻴﻮسﺘﻪ ﺑﻮد از ﻧﻮﺷﺘﺠﺎت ﻣﻮرﺧﻴﻦ ﻋرب ﺑرﻣﻰ آﻳﺪ ﮐﻪ ﻣــﻰ ﮔﻮﻳﻨـﺪ دﻳﮕـر ﺗﻘرﻳﺒـً ﻧﺼـﻒ‬ ‫ﺎ‬ ‫ﺑﭽﻪ هﺎ ﻧﻤﻰ داﻧﺴﺘﻨﺪ ﭘﺪرﺷﺎن ﮐﻴﺴﺖ )٣( .‬ ‫اﻳﻦ ﺑﻮد اﺻﻮل ﻋﻤﺪه ﻣﺬهﺐ ﻣ ـﺰدک در آﻧﭽـﻪ راﺟـﻊ ﺑـﻪ ﺗﺸـﮑﻴﻼت و ﻧﻈـﺎم اﺟﺘﻤـﺎﻋﻰ‬ ‫ـ‬ ‫اسﺖ ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ ﺧﺪا ﻣردم را ﻣﺴــﺎوى آﻓرﻳـﺪ و ارزاق و ﻧﻌﻤـﺎت را هـﻢ آﻓرﻳـﺪ ﮐـﻪ ﻣـردم‬ ‫ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺎوات از آن ﻣﺘﻤﺘﻊ ﺑﺎﺷﻨﺪ وﻟﻰ ﻣﻌﺎﻳﺐ ﭘﻨﭽﮕﺎﻧﻪ‬ ‫)١( »سﻴﺎسﺖ ﻧﺎﻣﻪ « ﻣﺘﻦ ﻓﺎرسﻰ ﺻﻔحﻪ ٧٦١ .‬ ‫)٢( ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﻻن ﺑﻠﺸﻮﻳﮑﻬﺎى روس هﻤﻴﻦ راه را ﻣﻰ ﭘﻴﻤﺎﻳﻨﺪ .‬ ‫)٣( »ﺗﺎرﻳﺦ اﻳراﻧﻴﺎن . . . اﻟﺦ « ﺻﻔحﻪ ٨٥٤ .‬ ‫١٢‬ ‫رﺷـﮏ و ﺧﺸـﻢ و ﮐﻴـﻦ و ﻧﻴـﺎز )احﺘﻴـﺎج ( و آز )ﻃﻤـﻊ ( ﺑـﺎﻋﺚ ﻇﻠـﻢ و ﺗﻌـﺪى و ﻋــﺪم‬ ‫ﻣﺴﺎوات ﮔردﻳﺪه و ﭼﻮن اﻳﻦ )ﭘﻨﺞ دﻳﻮ( هــﻢ ﺧـﻮد ﻧﺎﺷـﻰ از داراﺋـﻰ و زن اسـﺖ ﺑـﺎﻳﺪ‬ ‫ﺑراى ﺑرﻗرار ﮐردن ﻣﺴﺎوات داراﺋﻰ و زن را هﻢ ﺑﻄﻮر اﺷﺘراک ﻗرار داد ﮐﻪ هﻤـﻪ از آن‬ ‫ﺑﻬره ﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ و ﻃﻤﻊ از ﻣﻴﺎﻧﻪ ﺑرﺧﻴﺰد وﻟﻰ ﻣﻤﮑﻦ اسﺖ ﮐﻪ ﻣﺰدک اﻳــﻦ‬ ‫ﺻﻐرى و ﮐﺒرى را ﺑﺪﻳﻦ روﺷﻨﻰ و ﺑﺪﻳﻦ ﺷﮑﻞ ﻧﭽﻴﺪه ﺑﺎﺷــﺪ وﻟـﻰ ﺑـﻬر حﻴـﺚ ﺷـﮑﻰ‬ ‫ﻧﻤﻴﺘﻮان داﺷﺖ ﮐ ـﻪ از اﺻـﻮل وى ﮐـﻪ اسﺎسـﺶ ﺑﮑﻠـﻰ ﻣﺬهﺒـﻰ )١( اسـﺖ اﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ‬ ‫ﺧﺒﺎﻻت ﺗراوش ﻣﻴﻨﻤﻮده و اﺛرات ﺧﻮد را هﻢ ﺑﺨﺸﻴﺪه ﺑﻮده اسﺖ .‬ ‫ﻋﻼوه ﺑر اﺻﻮل ﻣﻬﻤﻪ ﻣﺬﮐﻮر ، ﺷﻬرسﺘﺎﻧﻰ )٢( ﺷرحﻰ هﻢ درﺑﺎره ﻋﻘـﺎﻳﺪ دﻳﮕـر‬ ‫ﻣﺰدﮐﻴﺎن ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ و ﻣــﻦ ﺟﻤﻠـﻪ از ﻗـﻮل اﻟـﻮراق )٣( ﻣﻴﮕﻮﻳـﺪ ﮐـﻪ ﻋﻘـﺎﻳﺪ ﻣﺰدﮐﻴـﺎن در‬ ‫ﺧﻴﻠﻰ ﭼﻴﺰهﺎ ﺷﺒﻴﻪ ﺑﻮده ﺑﺎ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﭘــﻴروان ﻣـﺎﻧﻰ در ﺛﻨﻮﻳـﺖ وﻟـﻰ ﻣـﺰدک ﻣﻴﮕﻮﻳـﺪ ﮐـﻪ‬ ‫اﻓﻌﺎل ﻧﻮر از روى اراده و اﺧﺘﻴﺎر اسﺖ در ﺻﻮرﺗﻴﮑﻪ اﻓﻌﺎل و اﻋﻤﺎل ﻇﻠﻤــﺖ ﺑـﺪون اراده‬ ‫و ﺑﻪ اﻗﺘﻀﺎى ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر ﺻﺎدر ﻣﻴﺸﻮد . و هﻢ او ﮔﻮﻳﺪ ﻣﺰدک ﺑر ﺿﺪ ﮐﻴﻨﻪ ورى و ﺟﻨﮓ‬ ‫ﺟﻮﺋﻰ ﺑﻮده و ﭼﻮن ﻣﻮﺟﺐ ﮐﻴﻨﻪ و ﺟﻨﮓ را وﺟﻮد زن و داراﺋﻰ ﻣﻴﺪاﻧﺴﺘﻪ زﻧﻬﺎ را آزاد و‬ ‫١- ﺗﻔﺎوت ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ ﻣﺬهﺐ ﻣﺰدک و سﻮسﻴﺎﻟﻴﺴﻢ هـﻢ هﻤﻴـﻦ اسـﺖ ﮐـﻪ ﻣـﺰدک‬ ‫ﺑﺎسﻢ ﻣﺬهﺐ و ﺧﺪا حرف ﻣﻴﺰد و سﻮسﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻬﺎ ﺑﻪ اسﻢ سﻌﺎدت ﺑﺸ ـر ﺻـرف ﻧﻈـر‬ ‫از هر ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻈرﻳﺎت ﻣﺬهﺒﻰ و آسﻤﺎﻧﻰ .‬ ‫٢- » ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻠﻞ و اﻟﻨحـﻞ « ﻃﺒـﻊ هﺎﻟـﻪ ‪ ١٨٥٠ Halle‬ﻣﻴـﻼدى ﺟﻠـﺪ اول ﺻﻔحـﻪ‬ ‫١٩٢- ٣٩٢ .‬ ‫٣- ﻣﻘﺼﻮد اﺑﻦ اﻟﻨﺪﻳﻢ ﺻﺎحﺐ ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻬرسﺖ اسﺖ .‬ ‫٢٢‬ ‫داراﺋﻰ را ﻣﺸﺘرک ﻧﻤﻮد ﮐﻪ ﻣﺜﻞ آب و آﺗﺶ و ﺑﺎد ﻋﻤﻮﻣﻰ و ﻣﺸﺘرک ﺑﺎﺷـﺪ . و هـﻢ‬ ‫ﮔﻮﻳﺪ ﮐﻪ اﺻﻮل و ارﮐﺎن سﻪ اسﺖ : آب و ﺧﺎک و آﺗﺶ ، و ﮔﻮﻳﺪ ﮐــﻪ ﻳـﺰدان ﺑرﮐرسـﻰ‬ ‫ﻧﺸﺴﺘﻪ اسﺖ در ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻻ و در ﻣﻘــﺎﺑﻞ او ، ﭼـﻬﺎر ﻗـﻮه ﺗﻤـﻴﺰ و ﻓراسـﺖ و حﺎﻓﻈـﻪ و‬ ‫ﺷﺎدى اﻳﺴﺘﺎده اﻧﺪ . هﻤــﺎﻧﻄﻮر ﮐـﻪ در ﻣﻘـﺎﺑﻞ ﺧﺴـرو ﻣﻮﺑـﺪان و هـﻴر ﺑـﺪان هـﻴرﺑﺪ و‬ ‫سﭙﻬﺒﺪ و راﻣﺸﮕر اﻳﺴﺘﺎده اﻧﺪ .‬ ‫ﺷﻬرسﺘﺎﻧﻰ ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ را ﺑﻪ دسﺘﻪ هﺎى ﭼﻨﺪ ﻗﺴﻤﺖ ﻣﻴﮑﻨﺪ :‬ ‫ﮐﻮدﮐﻴﻪ واﺑﻮﻣﺴﻠﻤﻴﻪ و ﻣﺎهﺎﻧﻴﻪ و اسﭙﻴﺪ ﺟﺎﻣﮑﻴﻪ و ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ ﮐﻮدﮐﻴﺎ در حﻮاﻟ ـﻰ اهـﻮاز‬ ‫و ﻓﺎرس و ﺷﻬر زور زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﻣﻴﮑرده اﻧﺪ و ﺑﻘﻴﻪ در اﻃراف سﻐﺪ و سﻤرﻗﻨﺪ و ﺷــﺎش‬ ‫و اﻳﻼق )١( و در ﻣﻮﻗﻊ ﺻحﺒﺖ از ﻃرﻳﻘﻪ ﻏﺎﻟﻴﻪ ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ اﻳﻨﻬﺎ در هر ﻣﻤﻠﮑﺘــﻰ اسـﻤﻰ‬ ‫دارﻧﺪ. در اﺻﻔﻬﺎن ﺧرﻣﻴﻪ و ﮐﻮدﻳﻪ دررى ﻣﺰدﮐﻴﻪ و ســﻨﺒﺎدﻳﻪ در آذرﺑﺎﻳﺠـﺎن ذاﮐﻮﻟﻴـﻪ در‬ ‫ﺑﻌﻀﻰ ﺟﺎهﺎ ﻣحﻤره و در اﻳﻦ ﻃرف ﺟﻴحﻮن ﺑﻴﻀﻴﻪ و هﻢ در ﻣﻮﻗــﻊ ﺻحﺒـﺖ از ﺑﺎﻃﻨﻴـﻪ‬ ‫ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ : ﮐﻪ اﻳﻦ ﻗﻮم ﺑحﺴﺐ ﻟﺴﺎن اﻗﻮام و ﻣﻠﻞ اسﺎﻣﻰ دﻳﮕر هﻢ دارﻧ ـﺪ ﭼﻨﺎﻧﮑـﻪ در‬ ‫ﻋراق آﻧﻬﺎ را ﺑﺎﻃﻨﻴﻪ و ﻗراﻣﻄﻪ و ﻣﺰدﮐﻴﻪ و در ﺧراسﺎن ﺗﻌﻠﻴﻤﻴﻪ و ﻣﻼحﺪه‬ ‫١ – ﺷﺎش و اﻳﻼق ﻧﺎم دو ﺷﻬر ﺑﻮده اسﺖ از ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬر و ﺷﺎش هﻤﺎن اســﺖ ﮐـﻪ‬ ‫آﻧرا ﺑﻔﺎرسﻰ ﭼﺎچ ﺧﻮاﻧﻨﺪ و ﮐﻤﺎﻧﻬﺎى ﻣﺸﻬﻮر ﭼﺎﭼﻰ از آن ﺷﻬر ﮔﻮاه اسﺖ . ﺷــﺎش‬ ‫در ﻳﺎزده ﻣﻨﺰﻟﻰ سﻤرﻗﻨﺪ واﻗﻊ ﺑﻮده اسﺖ ) اﻻﻋﻼق اﻟﻨﻔﺴﻴﻪ . . . ﻃﺒﻊ ﻟﻨﺪن ﺻﻔحــﻪ‬ ‫٤٩٢ ( و در زﻣـﺎن سـﻠﻄﻨﺖ ﺧﻮارزﻣﺸـﺎه ﻣحﻤـﺪ ﺑـﻦ ﺗﮑـﺶ )٢٩٥- ٧١٦( ﺑﺪس ــﺖ آن‬ ‫ـ‬ ‫ﭘﺎدﺷﺎه ﺧراب ﮔردﻳﺪ و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻗراﺋﻨــﻰ ﮐـﻪ در دسـﺖ اسـﺖ در هﻤـﺎن ﻣحـﻞ ﺗﺎﺷـﮑﻨﺪ‬ ‫ﮐﻨﻮﻧـﻰ واﻗـﻊ ﺑـﻮده اسـﺖ اﻳـﻼق هـﻢ در ده ﻓرسـﺨﻰ ﺷـﺎش ﺑـﻮده اسـﺖ )ﻣﻌﺠـــﻢ‬ ‫اﻟﺒﻠﺪان( .‬ ‫٣٢‬ ‫ﻼ‬ ‫ﻣﻴﻨﺎﻣﻨﺪ و هﻢ در ﻣﻮﻗﻊ ﺻحﺒﺖ از هﺎﺷﻤﻴﻪ ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ ﮐﻪ ﺧرﻣﻴﻪ و ﻣﺰدﮐﻴﻪ ﻋـراق اﺻـ ً‬ ‫از هﺎﺷﻤﻴﻪ هﺴﺘﻨﺪ . ﻣﺴﮑﻮﻳﻪ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ﻣﺰدﮐﻴﻪ را ﻋﺪﻟﻴﻪ ﻣﻴﺨﻮاﻧﺪﻧﺪ )١( .‬ ‫از ﮐﺎرهﺎى ﻣﺰدک ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﻓﻘﻴﻪ )٢( در ﻣﻮﻗﻊ ﺻحﺒﺖ از ﻓراهﺎن و آﺗﺸﮑﺪه هــﺎ‬ ‫و آﺗﺸـﮑﺪه آذرﺧﺸﺴـﻒ ﮐـﻪ در ﻓراهـــﺎن ﺑــﻮده ﻣﻴﮕﻮﻳــﺪ ﻳﮑــﻰ آن ﺑــﻮده ﮐــﻪ ﺑﻘــﻮل‬ ‫)اﻟﻤﺘﻮﮐﻠﻰ( )٣( ﭘس از آﻧﮑﻪ ﻣﺰدک ﻗﺒــﺎد را ﻣﻄﻴـﻊ ﺧﻮددﻳـﺪ ﺑـﻪ وى ﮔﻔـﺖ سـﺰاوار آن‬ ‫اسﺖ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم آﺗﺸـﮑﺪه هـﺎ را ﺑـﺎﻃﻞ ﻧﻤـﺎﺋﻰ ﺑﺠـﺰ سـﻪ ﺗـﺎى از آﻧـﻬﺎ را ، و آذرﺧـره و‬ ‫آﺗﺸﮑﺪه ﺟﻤﺸﻴﺪ و آذرﺧﺸﺴﻒ )در آذرﺑﺎﻳﺠﺎن ( . ﻗﺒﺎد هﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﮐرد و آﺗﺶ ﻓراهﺎن‬ ‫را ﮐﻪ آن هﻢ ﻣﻮسﻮم ﺑﻪ آذرﺧﺸﺴﻒ ﺑــﻮد ﺑـﻪ آذرﺑﺎﻳﺠـﺎن ﺑردﻧـﺪ و دو آﺗـﺶ را ﺑـﺎ هـﻢ‬ ‫ﻳﮑﻰ ﮐردﻧﺪ . ﭘس از ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪن ﻣﺰدک ﺑﺎز آﺗﺸﻬﺎ را ﺑﻪ ﺟﺎهﺎى اﺻﻠﻰ ﺧــﻮد ﻋـﻮدت‬ ‫دادﻧﺪ .‬ ‫اﺑﻮرﻳحﺎن ﺑﻴروﻧﻰ ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﮐ ـﻪ ﻣـﺰدک ذﺑـﺢ ﺑـﻬﺎﻳﻢ را ﻏﺪﻏـﻦ ﮐـرد و در ﺗرﺟﻤـﻪ‬ ‫ﭘﻬﻠﻮى اوسﺘﺎ هﻢ ﮐﻪ ﻗﺪﻳﻤﺘرﻳﻦ سﻨﺪ اسﺖ درﺑﺎره ﻣﺰدک ﺑﻪ اﻳﻦ‬ ‫١- » ﺗﺠﺎرت اﻻﻣﻢ « ﻃﺒﻊ ﻟﻴﺪن سﻨﻪ ٩٠٩١ ﻣﻴﻼدى ﺻﻔحﻪ ٨٦١ .‬ ‫٢- اﻰ ﺑﮑر احﻤﺪ اﺑﻦ ﻣحﻤﺪ هﻤﺪاﻧ ـﻰ ﻣﻌـروف ﺑـﻪ اﺑـﻦ ﻓﻘﻴـﻪ ﻣﺆﻟـﻒ )ﻣﺨﺘﺼـر ﮐﺘـﺎب‬ ‫اﻟﺒﻠﺪان ( .‬ ‫٣ –ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺼﻘﻮد از » اﻟﻤﺘﻮﮐﻠﻰ « زردﺷﺖ ﺑﻦ آذرﺧﻮر ﻣحﻤــﺪ اﻟﻤﺘﻮﮐﻠـﻰ ﻣﻮﻳـﺪ ﺑﺎﺷـﺪ‬ ‫ﮐﻪ در ﻋﻬﺪ ﺧﻠﻴﻔﻪ اﻟﻤﻌﺘﺼﻢ )٨١٢ – ٧٢٢ ( و اﻟﻤﺘﻮﮐﻞ ٢٣٢-٨٤ )٢( ﻣﻴﺰﻳﺴﺘﻪ اسﺖ‬ ‫)ﻣﻌﺠـﻢ اﻟﺒﻠـﺪان ٣، ﺻﻔحـﻪ ٥٨١ – اﻵﺛـﺎر ﺑﺎﻗﻴـــﻪ ﺻﻔحــﻪ ٣٢٢ اﻳــﻦ ﺗﻮﺿﻴــﺢ درﺑــﺎره‬ ‫اﻟﻤﺘﻮﮐﻠﻰ از ﻳﺎدداﺷﺘﻬﺎى ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻣﻘﺎﻟﻪ » ﻓردوسﻰ و ﺷﺎهﻨﺎﻣﻪ « در ﻣﺠﻠــﻪ ﮐـﺎوه‬ ‫ﻗﺪﻳﻢ ﻧﻘﻞ ﮔردﻳﺪ .‬ ‫٤٢‬ ‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻧﺨﻮردن ﮔﻮﺷــﺖ اﺷـﺎره اسـﺖ و ﺗرﺟﻤـﻪ ﻓﻘـره ﻣﺬﮐـﻮر از اﻳـﻦ ﻗـرار اسـﺖ »‬ ‫ﮐﺴﻰ ﮐﻪ ﺑرﺿﺪ دﺷﻤﻦ ﺑﺠﻨﮕﺪ ﺑر ﺿﺪ دﺷﻤﻦ ﻧﺎﭘﺎک ﮐﻪ اﻣـر ﺑـﻪ روزه ﮔرﻓﺘـﻦ ﻣﻴﮑﻨـﺪ‬ ‫ﻣﺜ ً ﻣﺰدک ﺑﺎﻣﺪادان . . .)١(« اﺑﻦ اﻻﺛﻴر و ﻣﺴﮑﻮﻳﻪ هﻢ ﺑﺎﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ اﺷــﺎره ﻣﻴﮑﻨﻨـﺪ‬ ‫ﻼ‬ ‫وﻟﻰ ﻋﻤﻮﻣً ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺰدک اﺻﻮﻟﻰ ﺑرﺧﻼف اﺻﻮل زردﺷﺖ و اوسﺘﺎ آورده ﺑﺎﺷـﺪ و‬ ‫ﺎ‬ ‫ﺧﻴﻠﻰ از ﭼﻴﺰهﺎى ﻏرﻳ ـﺐ و ﻋﺠﻴﺒـﻰ ﮐـﻪ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪﮔـﺎن از ﻗﺒﻴـﻞ اﻟـﻮارق و ﻏـﻴره راﺟـﻊ‬ ‫ﺑـﺎﺻﻮل و ﻋـﺎدات و رسـﻮم ﻣﺰدﮐﻴـﻬﺎ ﻧﻮﺷـﺘﻪ اﻧـﺪ ﭼﻴﺰهﺎﺋﻴﺴـﺖ ﮐـﻪ در واﻗـﻊ ﻣﺘﻌﻠـــﻖ‬ ‫ﺑﻄرﻳﻘﻪ هﺎى دﻳﮕرﻳﺴﺖ ﮐﻪ در اﻳران ﺑﻮده و ﻓﻘــط در ﻣﺴـﺌﻠﻪ اﺷـﺘراک زﻧـﺎن و اﻣـﻮال‬ ‫؛ﺑﺎﻃرﻳﻘـﻪ ﻣـﺰدک ﺷـﺒﺎهﺖ داﺷـﺘﻪ اسـﺖ و اﮔـر ﻣـــﺰدک در حﻘﻴﻘــﺖ اﺻــﻮل ﺗــﺎزه و‬ ‫ﺑﺪﻋﺘﻬﺎﺋﻰ هﻢ آورده ﺑﻮد اﻣروز دﻳﮕر ﻋﺠﺎﻟﺘً اﺛــرى از آﻧـﻬﺎ ﻣﻌﻠـﻮم و ﻣﻌـروف ﻧﻴﺴـﺖ و‬ ‫ﺎ‬ ‫ﭘس از آﻧﮑﻪ در ﻣﻮﻗﻊ ﻗﻠﻊ و ﻗﻤﻊ ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ هﺎى آﻧﻬﺎ را هﻢ ﺑﻘــﻮل ﻃـﺒرى آﺗـﺶ‬ ‫زدﻧﺪ و ﻳﺎ ﺑﻮسﻴﻠﻪ دﻳﮕر از ﻣﻴﺎن ﺑردﻧﺪ . دﻳﮕر از ﻧﻮﺷﺘﻪ هــﺎى ﺧـﻮد ﻣﺰدﮐﻴـﻬﺎ ﭼـﻴﺰى در‬ ‫دسﺖ ﻧﻤﺎﻧﺪه اسﺖ و ﮐﺘﺎب ﭘﻬﻠﻮى » ﻣﺰدک ﻧﺎﻣﻪ « ﮐﻪ آﻧرا اﺑﻦ ﻣﻘﻔﻊ ﺑﻌرﺑﻰ ﺗرﺟﻤــﻪ‬ ‫ﮐرده و اﺑﺎن ﻻحﻘﻰ )٢( هﻢ در ﻗــرن دوم ﻇـﺎهرً ﺑﻌرﺑـﻰ ﺑﻨﻈـﻢ در آورده ﺑـﻮده اسـﺖ‬ ‫ا‬ ‫ﮐﺘﺎب ﺟﺪى و ﻣﺬهﺒﻰ و ﻳﺎ ﺗﺎرﻳﺨﻰ ﻧﺒﻮده اسﺖ و ﻣﺸــﺘﻤﻞ ﺑـر ﻗﺼـﺺ و حﮑﺎﻳـﺎت و از‬ ‫ﻧﻮع ﮐﻠﻴﻠﻪ و دﻣﻨﻪ ﺑﻮده اسﺖ .‬ ‫ﭘﻮﺷﺘﻰ در » ﮐﺘﺎب ﻧﺎﻣــﻬﺎى اﻳراﻧـﻰ« )آﻟﻤـﺎﻧﻰ ( در ﻣـﺎده ﻣـﺰدک ﻣﻴﻨﻮﻳﺴـﺪ ﮐـﻪ‬ ‫ﻣﻬرى ﮐﻪ ﮐﻠﻤﻪ ﺑﻪ ﭘﻬﻠﻮى و ﺻﻮرﺗﻰ ﺑر آن ﻣحﮑﻮک اسﺖ‬ ‫١- وﻧﺪﻳﺪاد ﻓر ﮐرد ٤ .‬ ‫٢- اﺑﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻤﺠﻴﺪ ﺑﻦ ﻻحﻖ ﺑﻦ ﻏﻴر )ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻬرسﺖ ﺻﻔحﻪ ٣٦١( .‬ ‫٥٢‬ ‫ﭘﻴﺪا ﺷﺪه ﮐﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﻣـﻬر ﻣـﺰدک ﻣﺸـﻬﻮر ﺑﺎﺷـﺪ و ﺷـرح و ﺗﺼﻮﻳـر آن ﻣـﻬر در ﻣﺠﻠـﻪ‬ ‫آﻟﻤﺎﻧﻰ » اﻧﺠﻤﻦ ﺷرﻗﻰ آﻟﻤﺎﻧﻰ« ﻣﻨﺪرج اسﺖ ﺑﻌ ـﻼوه در »ﺑرهـﺎن ﻗـﺎﻃﻊ« در ﮐﻠﻤـﻪ‬ ‫ـ‬ ‫دﻳﺴﻨﺎد ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ » ﻧﺎم ﮐﺘﺎﺑﻴﺴﺖ از ﺗﺼﺎﻧﻴﻒ ﻣﺰدک در اﺛﺒــﺎت ﻣﺬهـﺐ ﺧـﻮدش« و در‬ ‫دﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺬاهﺐ )١( هﻢ )ﻣﺆﻟﻒ آﻧرا ﻋﻤﻮﻣً ﻣحﺴﻦ ﻓﺎﻧﻰ ﻧﺎﻣﻰ ﻣﻴﺪاﻧﺪ و ﺗﺨﻤﻴﻨً از‬ ‫ﺎ‬ ‫ﺎ‬ ‫سﻨﻪ ٠٢٠١ ﺗﺎ ١٨٠١ حﻴﺎت داﺷﺘﻪ اسﺖ ( ، در ذﮐر ﻋﻘﻴﺪه ﻣﺰدﮐﻴــﺎن از ﮐﺘـﺎب ﻣﺰﺑـﻮر‬ ‫ﻧﺎم ﻣﻴﺒرد وﻟﻰ در ﺟﺎﺋﻰ آﻧرا )وﻳﺴﻨﺎد( و در ﺟﺎى دﻳﮕــر »دﻳﺴـﻨﺎد« ﻣﻴﻨﻮﻳﺴـﺪ و از آن‬ ‫ﮐﺘﺎب ﻣﻄﺎﻟﺒﻰ ﭼﻨﺪ هﻢ ﻧﻘﻞ ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﺪ و ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ )ﮐﺘﺎب ﻣﺰدک را ﮐﻪ ﻣﻮسﻮم اسﺖ ﺑﻪ‬ ‫دﻳﺴﻨﺎد ﺑﻨﺎﻣــﻪ ﻧﮕـﺎر ﻧﻤﻮدﻧـﺪ ﭘﺎرسـﻰ ﺑﺎسـﺘﺎﻧﻰ اسـﺖ و آﻧـرا ﺟـﺪ آﺋﻴـﻦ هـﻮش آﺋﻴـﻦ‬ ‫ﺷﮑﻴﺐ ﺑﺰﺑﺎن ﻣﻌروف ﻓﺎرسﻰ هﻢ ﺗرﺟﻤﻪ ﮐرده ( و ﻣﺸﺎراﻟﻴﻪ ﻳﻌﻨﻰ ﻣﺆﻟﻒ )دﺑﺴـﺘﺎن‬ ‫اﻟﻤﺬاهﺐ( در ﭘﺎﻳﺎن ﻓﺼﻞ راﺟﻊ ﺑﻤﺰدک ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ : »در اﻳﻦ ﺑﻴﺎن اﺻــ ً سـﺨﻨﻰ ﮐـﻪ‬ ‫ﻼ‬ ‫ﺟﺰ از ﮐﺘﺎب اﻳﻦ ﮔروه و زﺑﺎن اﻳﻦ ﻓرﻗﻪ ﺷﻨﻴﺪه ﺷﺪه ﺑﻮد ﻧﻴﺎورده زﻳرا ﮐـﻪ ﺑﺴـﺎ سـﺨﻦ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ دﺷﻤﻦ از ﻣﺨﺎﺻﻤﺖ ﺑراﻳﺸﺎن ﺑﻨﺪد« و ﻇﺎهرً ﻣﺄﺧﺬ رﺿﺎ ﻗﻠﻰ ﺧــﺎن هﺪاﻳـﺖ‬ ‫ا‬ ‫هﻢ »در اﻧﺠﻤﻦ ﻓرهﻨﮓ آراى ﻧﺎﺻرى « ﮐﻪ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ :‬ ‫» دﻳﺴﻨﺎد ﻧﺎم ﮐﺘﺎب ﻣﺰدک اسﺖ و اﻣﻴﻦ )آﺋﻴﻦ ( ﺷﮑﻴﺐ آﻧرا ﺑﭙﺎرســﻰ ﺗرﺟﻤـﻪ ﮐـرده‬ ‫اسﺖ . ﻧﮕﺎرﻧﺪه در ﮐﺘﺐ ﻓرﻧﮕﻰ درﺑﺎره اﻳﻦ ﮐﺘﺎب ﭼﻴﺰى‬ ‫)١( )دﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺬاهﺐ( ﭼﺎپ ﺑﻤﺒﺌﻰ سﻨﻪ ٢٩٢١ ﺻﻔحﻪ ٣٠١ - ٥٠١ .‬ ‫٦٢‬ ‫ﻧﺪﻳﺪم و حﺘﻰ اسﻢ آﻧرا هﻢ ﺟﺎﺋﻰ ﭘﻴﺪا ﻧﮑــردم و ﺟـﺎى آن دارد ﮐـﻪ ﺑﺸـﻴﻮه ﻣﻌﻤﻮﻟـﻰ‬ ‫ﻣﺆﻟﻔﻴﻦ ﺷرﻗﻰ در اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ را ﺑﻪ ﻳﮏ » واﷲ اﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﺼﻮاب« حﻮاﻟﻪ ﻧﻤﺎﺋﻴﻢ .‬ ‫٧٢‬ ‫رواﺑﻂ‬ ‫ﻗﺒﺎد و ﻣﺰدک و ﺧﻠﻊ ﻗﺒﺎد‬ ‫ﻗﺒﺎد )١( ﺑﺎ ﻣﺰدﮐﻬﺎ در اول ﺑﻨﺎ ﺑﺠــﻬﺎﺗﻰ ﮐـﻪ ﻗﺒـ ً ﻣﺬﮐـﻮر ﮔردﻳـﺪ ﻣﻌﻠـﻮم ﻣﻴﺸـﻮد‬ ‫ﻼ‬ ‫ﺧﻴﻠﻰ ﻣﺴﺎﻋﺪ و هﻤراه ﺑﻮده و هﻤﻴﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ سﺒﺐ ﺷﺪ ﮐــﻪ در سـﻨﻪ ٦٩٤ ﻳـﺎ ٧٩٤‬ ‫ﻣﻴﻼدى ﮐﻪ در حﻘﻴﻘﺖ سﺎل ﻧﻬﻢ ﻳﺎ دهﻢ سﻠﻄﻨﺖ ﻗﺒﺎد ﻣﻴﺸﻮد )٢( ﺑﺰرﮔﺎن و ﻣﻮﺑﺪان‬ ‫ﻣحﺾ ﺟﻠﻮﮔﻴرى از ﻓﺘﻨﻪ ﭘس از ﻓﺘﻮاى‬ ‫)١( ﻗﺒﺎد ﮐﻪ اﻣروز ﺑﺎﺿﻢ ﻗﺎف ﺗﻠﻔﻆ ﻣﻴﺸﻮد در ﻗﺪﻳﻢ اﻻﻳﺎم )ﮐﻮاﺗﺎ( ﺑﺎ ﮐﺎف ﻣﻔﺘــﻮح و در‬ ‫ﭘﻬﻠﻮى )ﮐرات( ﺑﻮده اسﺖ )ﻧﻮﻟﺪﮐﻪ ﺻﻔحﻪ ٥٣١ حﺎﺷﻴﻪ ١ (‬ ‫)٢( ﻃﺒرى و دﻳﻨﻮرى اﻳﻦ واﻗﻌﻪ را در سﺎل دهﻢ سﻠﻄﻨﺖ ﻗﺒﺎد ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﻨﺪ . ﻓردوسﻰ‬ ‫ﭘس از ذﮐر ﺟﻠﻮس ﻗﺒﺎد ﺑﺴﻦ ﺷﺎﺰده سﺎﻟﮕﻰ و ﻗﺪرت و اﻗﺘﺪار ﮐﺎﻣﻞ ســﻮﻓراى وزﻳـر‬ ‫ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ﻗﺒﺎد: ﭼﻨﺎن ﺑﻮد ﺑﺎ ﺑﻴﺴﺖ و سﻪ سﺎﻟﻪ ﮔﺸﺖ . ﺑﺠﺎم اﻧــﺪران ﺑـﺎده ﭼـﻮن‬ ‫ﻻﻟﻪ ﮔﺸﺖ و آﻧﻮﻗﺖ درﺻﺪد ﻗﺘ ـﻞ سـﻮﻓراى ﺑرآﻣـﺪ و هﻤﻴـﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ سـﺒﺐ ﺗﻮﻓﻴـﻖ و‬ ‫حﺒس ﻗﺒﺎد ﮔردﻳﺪ و ﺑﻨﺎﺑراﻳﻦ ﺑﻘﻮل ﻓردوسﻰ حﺒ ـس ﻗﺒـﺎد در سـﺎل هﻔﺘـﻢ ﻳـﺎ هﺸـﺘﻢ‬ ‫واﻗﻊ ﻣﻴﺸﻮد و اﻳﻦ ﺻحﻴﺢ ﻧﻴﺴﺖ .‬ ‫٨٢‬ ‫ﻣﻮﺑﺪان ﻣﻮﺑﺪ ﻗﺒــﺎد را ﮐـﻪ »زﻧﺪﻳـﻖ« )١( ﺑـﻮد و ﮔﻮﺷـﺖ ﻧﻤﻴﺨـﻮرد و ﺧﻮﻧرﻳـﺰى را ﺟـﺎﻳﺰ‬ ‫ﻧﻤﻴﺪاﻧﺴﺖ و ﺑﻨﺎﺑﻪ دﻳﻨﻰ ﮐﻪ داﺷﺖ درﺻﺪد ﺟﻬﺎﻧﮕﻴرى ﻧﺒﻮد )٢( از ﺗﺨــﺖ ﺑرداﺷـﺘﻪ و‬ ‫ﺑرادرش ﮔﺎﻣﺎسﺐ )٣( ، را ﺑﺠﺎى وى ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ و ﺧﻮد ﻗﺒﺎد را حﺒس ﻧﻤﻮدﻧﺪ )٤( وﻟـﻰ‬ ‫ﺧﻮاهر وى ﮐﻪ زن او هﻢ ﺑﻮد ﻣﺎﻳﻞ ﺑﺨﻼﺻﻰ او ﮔردﻳﺪ ﺑﺎﻳﻦ ﻣﻌﻨﻰ ﮐــﻪ ﺑﻮﻋـﺪه وﺻـﻞ و‬ ‫ﻋﻴﺶ ، زﻧﺪاﻧﻴﺎن را رام ﮐرده و داﺧﻞ ﻣحﺒس ﮔردﻳﺪه و ﻗﺒﺎد را در ﻣﻔرش ﭘﻴﭽﻴﺪه ﺑﺴر‬ ‫ﺧﺎدﻣﻰ از ﺧﺪام ﺧﻮد ﻧﻬﺎد و ﺑﻴرون آورد و ﺑﺰﻧﺪاﻧﺒﺎن ﮔﻔﺖ : اﻳﻦ رﺧﺘﺨﻮاب ﻧﺠس ﺷﺪه‬ ‫و ﺑراى ﺗﻄﻬﻴر ﻣﻴﺒرد . و ﺑﺎﻳﻦ وسﻴﻠﻪ ﻗﺒﺎد را ﻧﺠﺎت داد وﻟﻰ ﻗﺒﻞ از آﻧﮑﻪ از اﻳﻦ ﻣﻄﻠ ـﺐ‬ ‫ﺑﮕﺬرﻳﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﮐﻪ ﻣﻮرﺧﻴﻦ درﺑﺎره حﺒس ﻗﺒﺎد و ﻧﺠﺎت‬ ‫)١( ﻣﻘﺼﻮد اززﻧﺪﻳﻖ در ﮐﺘﺐ ﻋرﺑﻰ هﻤﻪ ﺟﺎ ﭘﻴروان ﻣﺎﻧﻰ ﻣﻘﺼــﻮد اسـﺖ وﻟـﻰ ﭼـﻮن‬ ‫ﻣﻮرﺧﻴﻦ ﻣﺬهﺐ ﻣﺰدک را ﻧﺰدﻳﮏ ﺑﻤﺬهﺐ ﻣﺎﻧﻰ و از ﻓروع آن ﻣﻴﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻟــﻬﺬا ﭼﻨﻴـﻦ‬ ‫ﻣﻴﻨﻮﺷﺘﻨﺪ .‬ ‫)٢( ﻃﺒرى ﺟﻠﺪ اول ﺻﻔحﻪ ٨٨٨ و ٩٨٨ – ﻣﺴﮑﻮﻳﻪ ﺟﻠﺪ اول ١٧١- ٢٧٢ .‬ ‫)٣( ﺟﺎﻣﺎسﺐ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﺘﻦ ﭘﻬﻠﻮى وﺟﺎﻣﺎسﺐ و ﺟﺎﻣﺎسﻒ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﺘﻦ ﮐﺘﺎﺑﻬﺎى ﻋرﺑﻰ .‬ ‫)٤( ﺑﻨﺎﺑﻪ رواﻳﺖ ﭘروﮐﻮﺑﻴﻮس ﻗﺒـﺎد را در ﻗﻠﻌـﻪ ﻓراﻣﻮﺷـﻰ ﮐـﻪ در ﺷـﻮش واﻗـﻊ ﺷـﺪه‬ ‫اسﺖ حﺒس ﮐردﻧﺪ )ﻧﻮﻟﺪﮐﻪ ﺻﻔحـﻪ ٤١( راوﻟﻴﻨﺴـﻦ ) ‪ (Rawlinson‬ﻣﺴﺘﺸـرق‬ ‫اﻧﮕﻠﻴﺴﻰ ﻣﺸﻬﻮر ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﮐــﻪ ﻣحـﻞ ﻣﺬﮐـﻮر در ﻣﺸـرق ﺷﻮﺷـﺘر در ﮐﻮهﺴـﺘﺎﻧﻰ‬ ‫واﻗﻌﺴﺖ . )ﻧﻮﻟﺪ ﮐﻪ ﺻﻔحﻪ ٤٤١(.‬ ‫٩٢‬ ‫وى ﺧﻴﻠﻰ ﺑﻪ اﺧﺘﻼف سﺨﻦ را ﻧﺪاده اﻧﺪ و حﺘﻰ ﺧﻮد ﻃﺒرى هﻢ ﮐﻪ ﻣﺴــﺌﻠﻪ حﺒـس‬ ‫ﻗﺒﺎد از ﻃرف ﺑﺰرﮔﺎن و ﻣﻮﺑﺪان و ﻧﺠﺎت وى ﺑﺪسﺖ ﺧﻮاهرش در ﻓﻮق از ﮐﺘــﺎب او ﻧﻘـﻞ‬ ‫ﺷﺪ دو رواﻳﺖ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ذﮐر ﻣﻴﮑﻨـﺪ ﻳﮑـﻰ ﻣﺒﻴـﻦ رواﻳـﺖ ﻣﺬﮐـﻮر در ﻓـﻮق و دوم‬ ‫رواﻳﺘﻰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷرح ﮐﻪ ﻣﺰدﮐﻴﺎن ﻗﺒﺎد را ﺑﺠﺎﺋﻰ ﺑردﻧﺪ ﮐﻪ دسﺖ احﺪى ﺟﺰ ﺧﻮدﺷــﺎن‬ ‫ﺑﺎوﻧﻤﻴرسﻴﺪ و ﺑرادرش ﺟﺎﻣﺎسﺐ را ﺑﺠﺎى وى ﺑر ﺗﺨﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ و ﺑﻘﺒد ﮔﻔﺘﻨﺪ ﮐ ـﻪ ﺗـﻮ‬ ‫در روزﮔﺎر ﮔﺬﺷﺘﻪ ﮔﻨﻬﮑﺎر ﺷﺪه اى و هﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﮔﻨﺎه ﺗرا ﻧﻤﻴﺨرد ﻣﮕر آﻧﮑﻪ زن هﺎﻳﺖ را‬ ‫ﻓﺪاﮐﻨﻰ و ﺧﻮاسﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻗﺒﺎد ﺧﻮدش را ﺗﺴﻠﻴﻢ آﻧﻬﺎ ﺑﮑﻨﺪ ﺗﺎ او را ﮐﺸﺘﻪ و ﺑــراى آﺗـﺶ‬ ‫ﻗرﺑﺎﻧﻰ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ وﻟﻰ هﻤﻴﻨﮑﻪ زرﻣﻬر ﭘﺴر سﻮﻓرا ﭼﻨﻴﻦ دﻳﺪ ﺟﺎن در ﮐﻒ دسﺖ ﮔرﻓﺘـﻪ‬ ‫و ﺑﺎ اﺷراﻓﻰ ﮐﻪ ﺑﺎوى هﻤراه ﺑﻮدﻧﺪ ﺧروج ﮐــرده و ﺑﺴـﻴﺎرى از ﻣﺰدﮐﻴـﺎن را ﮐﺸـﺘﻨﺪ و‬ ‫دوﺑﺎره ﻗﺒﺎد را ﺑﺘﺨﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪه و ﺑرادرش ﺟﺎﻣﺎسﺐ را ﺑراﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ و ﺑﻌﺪهﺎ ﻣﺰدﮐﻴﺎن ﻗﺒﺎد‬ ‫را ﭼﻨﺪان ﺑر ﺿﺪ زرﻣﻬر اﻏﻮا ﮐردﻧﺪ ﺗــﺎ ﻋـﺎﻗﺒﺖ ﻗﺒـﺎد وى را ﺑﮑﺸـﺖ . اﻳـﻦ رواﻳـﺖ اﺧـﻴر‬ ‫ﻋﻴﻦ رواﻳﺖ اﺑﻦ ﺑﻄرﻳــﻖ اسـﺖ ﮐـﻪ ﭼﻨﺎﻧﮑـﻪ ﻣﺬﮐـﻮر ﮔردﻳـﺪ ﻳﮑـﻰ از ﻗﺪﻳﻤـﺘرﻳﻦ ﻣـﺂﺧﺬ‬ ‫درﺑﺎره ﻣﺰدک اسﺖ . اﺑﻦ ﻗﺘﻴﺒﻪ و ﻣﺴـﻌﻮدى و اﺑـﻦ اﻻﺛـﻴر هـﻢ هﻤﻴـﻦ رواﻳـﺖ دوم را‬ ‫ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﻨﺪ ﺟﺰ آﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﻗﺘﻴﺒﻪ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴــﺪ ﮐـﻪ ﻣﺰدﮐﻴـﻬﺎ ﭼـﻮن ﻗﺒـﺎد را ﺑﮑﺸـﺘﻦ سـﻮﻓرا‬ ‫واداﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﭘﺴر سﻮﻓرا ﺧروج ﮐرد و ﻣﺰدک و ﺑﺴــﻴﺎرى از ﺗـﺎﺑﻌﻴﻦ وى را ﮐﺸـﺘﻪ و‬ ‫ﻗﺒﺎد را از ﻧﻮ ﺑﺘﺨﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪ .‬ ‫ﻓردوسﻰ و ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ ﮐﻪ ﻇﺎهرً در آﻧﭽﻪ اﻗ ً ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ راﺟﻊ ﺑﻤــﺰدک اسـﺖ‬ ‫ﻼ‬ ‫ا‬ ‫ﻳﮏ ﻣﺄﺧﺬ در دسﺖ داﺷﺘﻪ اﻧــﺪ اﺻـ ً واﻗﻌـﻪ ﺧﻠـﻊ و حﺒـس ﻗﺒـﺎد را ﺑﻄـﻮرى حﮑـﺎﻳﺖ‬ ‫ﻼ‬ ‫ﻣﻴﮑﻨﻨﺪ ﮐﻪ هﻴﭻ ﺑﺎﮐﺎرﻣﺰدک و ﻣﺰدﮐﻴﺎن ﻣرﺑﻮط ﻧﻴﺴﺖ و ﻗﻀﻴﻪ ﻣﺴﺘﻘﻞ‬ ‫٠٣‬ ‫و ﻋﻠﻴحﺪه ﺋﻰ اسﺖ و ﺷرح آن اﻳﻦ اسﺖ ﮐﻪ ﭘس از آﻧﮑﻪ ســﻮﻓراى ﺷـﻴرازى ﮐـﻪ در‬ ‫ﻋـﻬﺪ ﻓـﻴروز )٧٥٤- ٤٨٤ ﻣﻴـﻼدى( ﭘﺪرﻗﺒـﺎد و ﺑـﻼش )٤٨٤ – ٨٨٤ ﻣﻴـﻼدى ( ﻣرزﺑــﺎن‬ ‫زاﺑﻠﺴـﺘﺎن ﺑـﻮد ﻗﺸـﻮن ﺑﺠﻨـﮓ ﺧﺸـﻨﻮاز ﭘﺎدﺷـﺎه هﻴﺘﺎﻟﻴـﺎن ﮐﺸـﻴﺪه و ﻗﺒـﺎد را ﮐــﻪ در‬ ‫ـ‬ ‫ﺷﮑﺴﺖ آﺧرى ﮐﻪ اﻳراﻧﻴﺎن از هﻴﺘﺎﻟﻴﺎن ﺧﻮرده ﺑﻮدﻧــﺪ و اسـﻴر ﺷـﺪه ﺑـﻮد آزاد ﮐـرده و‬ ‫ﺑﺎﻳران آورد و ﭘس از ﮔﺬﺷﺖ ﭼﻬﺎرسﺎل از اﻳﻦ وﻗﺎﻳﻊ ، ﺑﻼش را ﺧﻠـﻊ و ﻗﺒـﺎد را ﺑﺘﺨـﺖ‬ ‫ﻧﺸﺎﻧﺪ . ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﺬﺷﺖ در آﻧﻮﻗﺖ ﻗﺒﺎد ﺷﺎﻧﺰده سﺎﻟﻪ ﺑﻮد و در حﻘﻴﻘﺖ از ﭘﺎدﺷﺎهﻰ‬ ‫ﺟﺰ اسﻤﻰ ﻧﺪاﺷﺖ و اﻣﻮر سﻠﻄﻨﺘﻰ در دسﺖ سﻮﻓرا ﺑﻮد ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﻗﺒﺎد ﺑﺴﻦ ﺑﻴﺴــﺖ‬ ‫و سﻪ سﺎﻟﮕﻰ رسﻴﺪ و سﻮﻓرا را حﮑﻮﻣﺖ اﻳﺎﻟﺖ ﻓﺎرس داده و ﺑﺪان ﺻﻮب ﻓرسﺘﺎد .‬ ‫اﻧﺪک اﻧﺪک حﺎسﺪان و ﻣﻌﺎﻧﺪان ﺧﺎﻃر ﻗﺒﺎد را از ﻗﺪرت و ﺟـﻼل سـﻮﻓرا ﻣﺸـﻮب‬ ‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﻗﺒﺎد ﺑراى دﻓﻊ سﻮﻓرا ، ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﺷﺎﭘﻮر رازى)١(‬ ‫)١( دﻳﻨﻮرى ﺷﺎﭘﻮر رازى را از اوﻻد ﻣﻬران ﺑﺰرگ )ﻣﻬران اﻻﮐﺒر( ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ و ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ در‬ ‫ﺑﺎﺑﻞ و ﺧﻄرﻧﻴﻪ ﻋﺎﻣﻞ ﺑــﻮد ﺻﻔحـﻪ ٦٦ ﺧﻄرﻧﻴـﻪ ﺑﺎﺧـﺎى ﻣﻀﻤـﻮم و ﻃـﺎء ﻣﻔﺘـﻮح و راى‬ ‫سﺎﮐﻦ و ﻧﻮن ﻣﺴﮑﻮن ﻧﺎحﻴﻪ اى ﺑﻮده اسﺖ از ﻧﻮاحﻰ ﺑﺎﺑﻞ )ﻣﻌﺠ ـﻢ اﻟﺒﻠـﺪان ( ﻃـﺒرى‬ ‫ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ )ﺟﻠﺪ اول ﺻﻔحﻪ ٥٨٨ سﺎﺑﻮر اﻟـرازى . . . اﻟـﺬى هﻮﻣـﻬران و ﮐـﺎن اﺻﻴـﻬﺒﺪ‬ ‫اﻟﺒﻼد( ﻧﻮﻟﺪ ﮐﻪ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ اﺻﻴﻬﺒﺪ اﻟﺒــﻼد ﺑـﺎﻳﺪ هﻤـﺎن اﻳـران سـﭙﻬﺒﺪ ﺑﺎﺷـﺪ ﮐـﻪ در‬ ‫ﮐﺘﺎب ﮐﺎرﻧﺎﻣﻪ دﻳﺪه ﻣﻴﺸﻮد )ﻧﻮﻟﺪ ﮐــﻪ ﺻﻔحـﻪ ٩٣١( سـﻴﺪ ﻇـﻬﻴر اﻟﺪﻳـﻦ ﻣرﻋﺸـﻰ در‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒرسﺘﺎن و روﻳﺎن و ﻣﺎزﻧﺪران )در سﻨﻪ ١٨٨ ﺗﺄﻟﻴﻒ آن اﺗﻤﺎم ﻳﺎﻓﺘﻪ ( ﻣﻴﻨﻮﻳﺴ ـﺪ .‬ ‫. . ﺷﺎه )ﻓﻴروز( در ﻣﺪاﻳﻦ ﻧﺎﻳﺒﻰ ﺑﻮد سﻮﻓرا ﺑﻦ ﻗﺎرن ﺑﻦ سﻮﻓرا ﻧﺎم از ﻓرزﻧﺪان ﮐــﺎوه .‬ ‫. . ﻣﻮﺑـﺪان و ﺑـﺰرﮔـﺎن اﻳـران او را اﺻﻔـﻬﺒﺪ ﻟﻘـﺐ ﮐردﻧـﺪ و ﻗﺒـﻞ از آن اﻳـﻦ ﻧـــﺎم را ﺟــﺰ‬ ‫ﭘﺎدﺷﺎهﺎن ﻧﻨﻬﺎدﻧﺪى ، )ﺻﻔحﻪ ٢٣-٣٣ ( .‬ ‫١٣‬ ‫ﮐـﻪ ﺑﺴـﻴﺎر ﺻـﺎحﺐ ﻗـﻮت و ﻗـﺪرت ﺑـﻮد ﻧﻮﺷـﺘﻪ ووى را ﺑـﻪ ﻃﻴﺴـﻔﻮن ﻃﻠﺒﻴـﺪ . او ﺑــﻪ‬ ‫ﻃﻴﺴﻔﻮن آﻣﺪ و ﻗﺒﺎد وى را ﺑﺎ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻔﺎرس ﻓرســﺘﺎد ﮐـﻪ دﻓـﻊ سـﻮﻓراى را ﺑﺘﻤـﻬﻴﺪ ﻳـﺎ‬ ‫ﺑﺰور ﺑﻨﻤﺎﻳﺪوﻟﻰ سﻮﻓراى ﺑﺪﻳﺪن ﻧﺎﻣﻪ ﭘﺎدﺷﺎه ﺧﻮد ﺑﻪ ﺷﺨﺼﻪ ﺑرﺿﺎى ﻧﻔس ﻗﺒﻮل ﺑﻨﺪ‬ ‫ﻧﻤﻮده و ﺑحﻀﻮر ﻗﺒﺎد آﻣﺪ و ﮐﺎر ﺷﺎﭘﻮر ﺑﺎﻻ ﮔرﻓﺖ )١( . ســﻮﻓراى ﭘـس از آﻧﮑـﻪ ﭼﻨـﺪى‬ ‫در زﻧﺪان ﺑﻮد ﺑﻘﺘﻞ رسﻴﺪ و اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﻮﺟﺐ هﻴﺠﺎن ﻋﺎﻣﻪ ﮔردﻳﺪ . ﺑرﻗﺒﺎد ﺷﻮرﻳﺪﻧﺪ‬ ‫وى را ﺧﻠﻊ ﮐردﻧﺪ و ﺑرادر ﮐﻮﭼﮏ وى ﺟﺎﻣﺎسﺐ را ﺑﻪ ﺗﺨﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ ، ﺟﺎﻣﺎسﺐ ﭘــس‬ ‫از رسﻴﺪن ﺑﻪ حﮑﻮﻣﺖ ﻗﺒﺎدرا ﺑﻪ حﺒس اﻓﮑﻨﺪ و زرﻣﻬر ﭘﺴر سﻮﻓرا را ﻧﮕــﻬﺒﺎن و حـﺎﻓﻆ‬ ‫وى ﻧﻤﻮد وﻟﻰ زرﻣﻬر ﻗﺒﺎد را از ﺑﻨﺪ رهﺎﻧﻴﺪه و هر دو ﺑﺎ ﭘﻨﺞ ﺗﻦ دﻳﮕر از ﻣﻌﺘﻤــﺪان ﻗﺒـﺎد‬ ‫ﺑﻪ ﺧﻴﺎل اﻣﺎن ﺑردن ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎه هﻴﺎﻃﻠﻪ از ﻃﻴﺴﻔﻮن ﻓرار ﮐردﻧﺪ.آﻧﻬﺎ در ﻧﺰدﻳﮑﻰ اهــﻮاز‬ ‫در دهﮑﺪه اى )٢( ﻳﮏ هﻔﺘﻪ ﺗﻮﻗﻒ ﻧﻤﻮدﻧﺪ و درآﻧﺠﺎ ﻗﺒﺎد ﺑﺎ دﺧﺘر ﺻﺎحﺒﺨﺎﻧﻪ اى ﮐﻪ در‬ ‫آﻧﺠﺎ ﻣﻨﺰل ﮐرده ﺑﻮد ﻋروسﻰ ﮐرد . )ﻃﺒرى اسﻢ اﻳﻦ دﺧﺘر را دﻳﻨﻮﻧﺪوﺧﺖ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴــﺪ(‬ ‫، سﭙس از آﻧﺠﺎ ﺑﻄرف هﻴﺘﺎﻟﻴﺎن )٣( روان ﺷﺪﻧﺪ‬ ‫)١( ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ادﺑﺎر ﮐﺎرسﻮﻓرا و اﻗﺒﺎل ﺷــﺎﭘـﻮر سـﺒﺐ ﺷـﺪ‬ ‫ﮐﻪ ﻣردم ﻣﻴﮕﻔﺘﻨﺪ ﺑﺎد سﻮﻓرا ﺧﻮاﺑﻴﺪ و ﺑﺎد ﺷﺎﭘــﻮر وزﻳـﺪ )ﻧﻔﻀـﺖ رﻳـﺢ سـﻮﻓرا و هﻴـﺖ‬ رﻳﺢ سﺎﺑﻮر( و اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻰ ﺿرب اﻟﻤﺜﻞ ﺷﺪ. ﻃﺒرى و دﻳﻨﻮرى هﻢ ذﮐــر اﻳـﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ را‬ ‫ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﻨﺪ .‬ ‫)٢( دﻳﻨـﻮرى درﺧﺼـﻮص ﺧـﺎک هﻴﺎﻃﻠـﻪ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴـﺪ ﮐـﻪ ﺧـﺎک هﻴﺎﻃﻠـــﻪ ﻋﺒﺎرﺗﺴــﺖ از‬ ‫سﺨﺎرسﺘﺎن و ﺻﻐﺎﺋﻴﺎن )ﭼﻐﺎﻧﻴﺎن و ﮐﺎﺑﻠﺴﺘﺎن و ﻣﻤﺎﻟﮏ ﭘﺸـﺖ رودﺧﺎﻧـﻪ ﺟﻴحـﻮن ﮐـﻪ‬ ‫ﻣﺠﺎور ﺑﻠﺦ هﺴﺘﻨﺪ ﺻﻔحﻪ ٠٦ .‬ ‫٢٣‬ ‫و ﭘس از ﭼﻨﺪى ﺑﺎ ٠٤ هﺰار ﺗﻦ )١( ﻟﺸﮕرى ﺑﻄرف اﻳران ﺑرﮔﺸﺘﻨﺪ و هﻤﻴﻨﮑﻪ ﻗﺒﺎد ﺑﻪ‬ ‫دهﮑﺪه ﻣﺬﮐﻮر رسﻴﺪ و ﺧﺒر از ﺗﺎزه ﻋروس ﮔرﻓﺖ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﮐﻪ وى ﭘﺴرى آورده ﮐﻪ‬ ‫ﺧﺴرو اﻧﻮﺷﻴروان ﺑﺎﺷﺪ . ﻗﺒﺎد ﺑﺎ زن و ﻓرزﻧــﺪ و ﻟﺸـﮕر ﺑﻄـرف ﻣﺪاﻳـﻦ راه اﻓﺘـﺎد وﻟـﻰ‬ ‫ﺑﺰرﮔﺎن و اﻋﻴﺎن و ﻣﻮﺑﺪان حﺘــﻰ ﺧـﻮد ﺟﺎﻣﺎسـﺐ ﻣحـﺾ ﺟﻠـﻮﮔـﻴرى از ﺧﻮﻧرﻳـﺰى از در‬ ‫اﻃﺎﻋﺖ در آﻣﺪﻧﺪ و ﻗﺒﺎد دوﺑﺎره ﺑﻪ ﺗﺨﺖ سﻠﻄﻨﺖ ﻧﺸﺴﺖ و ﺑراى ﭘﺎداش زرﻣــﻬر اداره‬ ‫ﮐﺎرهﺎى سﻠﻄﻨﺘﻰ را ﺑﺪو سﭙرد و ﻣﺸﻐﻮل سﺎﺧﺘﻦ ﺑﻼد و ﺟﻨﮓ ﺑﺎ روم ﺷﺪ ﮐﻪ ﺷرح‬ ‫آن ﺧﺎرج از ﻣﻮﺿــﻮع اسـﺖ هﻤﻴﻨﻘـﺪر ﺑـﺎﻳﺪ داﻧﺴـﺖ ﮐـﻪ ﻓردوسـﻰ و ﺛﻌـﺎﻟﺒﻰ ﭘـس از‬ ‫ﭘرداﺧﺘﻦ ذﮐر وﻗﺎﻳﻊ ﻓﻮق ﺗﺎزه ﺷروع ﺑﻪ ذﮐر ﻇﻬﻮر ﻣﺰدک ﻣﻴﮑﻨﻨﺪ .‬ ‫رواﻳﺖ دوم اﺻ ً ﻓرار ﻗﺒﺎد را در ﻣﺪت ٤ سﺎل سﻠﻄﻨﺖ ﺑﻼش ﻗرار ﻣﻴﺪهﺪ ﮐــﻪ‬ ‫ﻼ‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﻪ هﻤﺎن رواﻳﺖ ﺑرادر ﻗﺒـﺎد ﻣـﻰ ﺑﺎﺷـﺪ )٢( و هـﻢ در اﻳـﻦ رواﻳـﺖ هﻴـﭻ اسـﻤﻰ از‬ ‫هﻴﺘﺎل و ﭘﺎدﺷﺎه هﻴﺎﻃﻠﻪ در ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺴﺖ و ﺻحﺒﺖ از ﺧﺎﻗﺎن اســﺖ و اﺷـﺎره ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬ ‫ﻧﮑﺘﻪ از آن سﺒﺐ اسﺖ ﮐﻪ ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ هﻢ در هﻤﺎن ذﮐر ﻓــرار ﻗﺒـﺎد ﺻرﻳحـً ﻣـﻰ ﻧﻮﻳﺴـﺪ‬ ‫ﺎ‬ ‫ﮐﻪ ﻣﻠﮏ هﻴﺎﻃﻠﻪ ﻏﻴر از ﺧﺎﻗﺎن اسﺖ و در ﺟﺎى دﻳﮕر ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴ ـﺪ ﮐـﻪ ﻗﺒـﺎد را ﺧﺎﻗـﺎن‬ ‫ﺑﺰرگ ﮐرده اسﺖ و هﻢ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ﭘﺎدﺷﺎه هﻴﺎﻃﻠـﻪ ﺑـﻪ ﻗﺒـﺎد ﮔﻔـﺖ ﮐـﻪ ﻣـﻦ ﻣﺜـﻞ‬ ‫ﺧﺎﻗﺎن ﺗرا ﻣﺪت زﻳﺎد ﻧﮕــﺎه ﻧﺨﻮاهـﻢ داﺷـﺖ . ﺧﻼﺻـﻪ ﺑﻨﺎﺑـﻪ رواﻳـﺖ ﻣﺬﮐـﻮر ، ﻃـﺒرى ،‬ ‫ﺧﺎﻗﺎن ﻣﺪت ﭼﻬﺎرسﺎل ﻗﺒﺎد را ﻣﻌﻄﻞ ﮔﺬاﺷﺖ‬ ‫)١( ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ ٠٢ هﺰار ﻧﻔر ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ .‬ ‫)٢( ﺑﻨﺎ ﺑﺸﺠره ﻧﺴﺒﻰ ﮐﻪ ﻧﻮﻟﺪﮐﻪ از سﺎسﺎﻧﻴﺎن ﺗرﺗﻴــﺐ داده ﺑـﻮد ﺑﻄـﻮر ﻳﻘﻴـﻦ ﺑـﻼش‬ ‫ﺑرادر ﻓﻴروز و )هرﻣﺰ سﻮم ( و ﻋﻤﻮى ﻗﺒﺎد ﺑﻮده اسﺖ )ﺗﺎرﻳﺦ اﻳراﻧﻴﺎن . . . اﻟﺦ ﺻﻔحـﻪ‬ ‫٦٣٤( .‬ ‫٣٣‬ ‫ﺗﺎﻗﺸﻮن ﻣﻄﻠﻮب را ﺑﻮى داد و از اﻳﻨﻘرار ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻴﺸﻮد ﮐﻪ اﻟﺘﺠﺎى ﻗﺒﺎد ﺑـﻪ ﺧﺎﻗـﺎن در‬ ‫ﻣﻮﻗﻊ ﺟﻠﻮس ﺑﻼش ﺑﻮده اسﺖ .‬ ‫)در سﺎﻟﻰ ﮐﻪ در ٣٢ ژاﻧﻮﻳﻪ ٤٨٤ ﻣﻴــﻼدى ﺷـروع ﻣﻴﺸـﺪ ( ﻃـﺒرى ﻣﻴﮕﻮﻳـﺪ در‬ ‫ﻣﻮﻗﻌﻴﮑﻪ ﻗﺒﺎد ﺑﻨﺰدﻳﮑﻰ ﻧﻴﺸﺎﺑﻮر در هﻤــﺎن دهﮑـﺪه اى ﮐـﻪ زوﺟـﻪ ﺗـﺎزه اش آﻧﺠـﺎ ﺑـﻮد‬ ‫رسﻴﺪ و اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر ﻃﻔﻞ ﺧﻮد ﺧﺴرو را دﻳــﺪ . در هﻤـﺎن ﻣﻮﻗـﻊ ﺧـﺒر وﻓـﺎت ﺑـﻼش هـﻢ‬ ‫رسﻴﺪ )١( و هﻢ وى ﮔﻮﻳﺪ ﮐﻪ ﺧﺎﻗﺎن در دادن ﻗﺸﻮن ﺑــﻪ ﻗﺒـﺎد وﻗـﺖ را ﺑـﻪ ﻣﺴـﺎﻣحﻪ‬ ‫ﻣﻰ ﮔﺬراﻧﺪ ﻟﻬﺬا ﻗﺒﺎد ﻣﺘﻮسﻞ ﺑﻪ زوﺟﻪ وى ﮔردﻳﺪ و او را ﺑﺎزداﺷــﺖ ﮐـﻪ وى را ﺑﺠـﺎى‬ ‫ﭘﺴر ﺧﻮد ﺑﺪاﻧﺪ و ﺑﺎﻳﻦ وسﺎﻳﻞ ﮐﻢ ﮐﻢ ﻧـﺎﻳﻞ ﺑﻤﻘﺼـﻮد ﺧـﻮد ﮔردﻳـﺪ . ﻳﺴـﻮع اسـﺘﻠﻴﺖ‬ ‫سﺎﺑﻖ و ﭘروﮐﻮﺑﻴﻮس هﻢ درﺧﺼﻮص ﻗﺒﺎد و ﭘﻨﺎه ﺑردن وى ﺑﻪ ﭘﺎدﺷـﺎه هﻴﺘﺎﻟﻴـﺎن ﺑـﺎز از‬ ‫ﻳﮏ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻔﺼﻴﻠﻰ سﺨﻦ ﻣﻰ راﻧﻨﺪ . ﻳﻌﻨﻰ از اﻳﻨﮑﻪ ﻗﺒﺎد ﺗﻮسـط زن ﭘﺎدﺷـﺎه ﻣﻮﻓـﻖ‬ ‫ﻣﻰ ﺷﻮد ﺑﻪ اﻳﻨﮑﻪ ﻗﺸﻮﻧﻰ از ﭘﺎدﺷــﺎه هﻴﺘﺎﻟﻴـﺎن ﺑﺪسـﺖ ﺑﻴـﺎورد وﻟـﻰ اﻳـﻦ دو ﻣـﻮرخ‬ ‫اﺧـﻴر اﻳـﻦ واﻗﻌـﻪ را در زﻣـﺎﻧﻰ ﻣـﻰ داﻧﻨـﺪ ﮐـﻪ ﻗﺒـﺎداز سـﻠﻄﻨﺖ ﻣﺨﻠـﻮع و ﺟﺎﻣﺎســـﺐ‬ ‫ﺑرادرش ﺑﻪ ﺟﺎى وى ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪه ﺑﻮد ، ﺑﻨﺎ ﺑﻪ رواﻳﺖ آﻧﺎن در آن ﻣﻮﻗﻊ ﻗﺒــﺎد ﺑـﺎ دﺧـﺘر‬ ‫ﭘﺎدﺷﺎه هﻴﺎﻃﻠﻪ ﻋروسﻰ ﻧﻤﻮد و ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﻨﺪ ﮐﻪ ﻣــﺎدر اﻳـﻦ دﺧـﺘر هﻤﺎﻧـﺎ ﺧﻮاهـر ﺧـﻮد‬ ‫ﻗﺒﺎد و دﺧﺘر ﻓﻴروز اسﺖ ﮐــﻪ در ﻣﻮﻗـﻊ ﺷﮑﺴـﺖ ﺧـﻮردن ﻓـﻴروز از ﺧﻮﺷـﻨﻮاز ﭘﺎدﺷـﺎه‬ ‫هﻴﺎﻃﻠﻪ اسﻴر ﺷﺪه ﺑﻮد و ﺧﻮﺷﻨﻮاز او را در حرم ﺧﻮد داﺧﻞ ﻧﻤﻮده و در ﻣﻮﻗﻊ ﺻﻠﺢ ﺑﺎ‬ ‫سﻮﻓرا ﭘس ﻧﺪاده اسﺖ .‬ ‫)١( سﻴﺪ ﻇﻬﻴر اﻟﺪﻳﻦ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﭼﻮن ﻗﺒــﺎد ﺑـﻪ رى رسـﻴﺪ وﻓـﺎت ﺑـﻼش ﺑـﻪ او رسـﻴﺪ‬ ‫)ﺻﻔحﻪ ٣٣( .‬ ‫٤٣‬ ‫ﻃﺒرى ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴــﺪ : )ﺧﻮﺷـﻨﻮاز ﺧﻮاسـﺖ ﺑـﺎ دﺧـﺘر ﻓـﻴروز ﻧﺰدﻳﮑـﻰ ﮐﻨـﺪ وﻟـﻰ دﺧـﺘر‬ ‫دسﺖ ﻧﺪاد ( و هﻢ اسﻢ دﺧﺘر را ﻓﻴروز دﺧــﺖ ( ﻣـﻰ ﻧﻮﻳﺴـﺪ . ﻧﻮﻟﺪﮐـﻪ در اﻳـﻦ ﻣـﻮرد‬ ‫ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻓﻴروز دﺧﺖ ﺑﻪ ﻧﺰدﻳﮑﻰ ﺑـﺎ ﺧﻮﺷـﻨﻮاز رﺿـﺎ ﻧـﺪاد از حﻘﻴﻘـﺖ‬ ‫دور اسﺖ و از ﻣﺼﻨﻮﻋﺎت ﻏرور اﻳراﻧﻰ اسﺖ و اﻻﻳﺴﻮع اسﺘﻠﻴﺖ ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﻌﺎﺻر ﻗﺒﺎد‬ ‫ﺑﻮده رسﻤً ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ﭘﺎدﺷﺎه هﻴﺎﻃﻠﻪ دﺧﺘر ﻓﻴروز را در حرم ﺧﻮد وارد ﻧﻤﻮد و از‬ ‫ﺎ‬ ‫او دﺧﺘرى ﺗﻮﻟﺪ ﻳﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﭼﻨﺎﻧﮑـﻪ ﻣﺬﮐـﻮر ﮔردﻳـﺪ ﺑﻌﺪهـﺎ زوﺟـﻪ ﻗﺒـﺎد ﺷـﺪ و ﺧـﻮد اﻳـﻦ‬ ‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺎز دﻟﻴﻠﻰ اسﺖ ﺑر اﻳﻨﮑﻪ ﭘﻨﺎه ﺑردن ﻗﺒــﺎد ﺑـﻪ ﭘﺎدﺷـﺎه هﻴﺎﻃﻠـﻪ ﻣﺪﺗـﻬﺎ ﭘـس از‬ ‫ﺑﻼش و ﭼﻨﺪ سﺎﻟﻰ ﭘس از از ﺟﻠﻮس ﺧﻮد ﻗﺒﺎد ﺑﻮده اسﺖ ﭼﻮن ﻓﻴروز دﺧﺖ در اواﻳﻞ‬ ‫٤٨٤ ﻣﻴﻼدى اسﻴر ﺷﺪ و اﮔر در هﻤﺎن سﺎل هﻢ آﺑﺴﺘﻦ ﺷــه ﺑﺎﺷـﺪ ﻣحـﺎل اسـﺖ‬ ‫ﮐﻪ دﺧﺘر ﻣﻮﻟﻮد وى ﺗﺎ وﻓﺎت ﺑﻼش ﮐﻪ ﭼﻬﺎر سﺎل ﺑﻌــﺪ اﺗﻔـﺎق اﻓﺘـﺎد ) ٨٨٤ ﻣﻴـﻼدى (‬ ‫ﻗﺎﺑﻞ آن ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﺸﻮهر رود در ﺻﻮرﺗﻴﮑـﻪ اﮔـر ﻓـرار ﻗﺒـﺎد را در سـﺎل ﻧـﻬﻢ ﻳـﺎ دهـﻢ‬ ‫سﻠﻄﻨﺖ وى ﻳﻌﻨﻰ در سﺎل ٦٩٤ ﻳﺎ ٧٩٤ ﻣﻴـﻼدى ﻗـرار دهﻴـﻢ آن وﻗـﺖ دﺧـﺘر ﻓـﻴروز‬ ‫ﻣﻤﮑﻦ اسﺖ ﻳﺎزده ، دوازده سﺎﻟﻪ و ﻗﺎﺑﻞ ﻋروسﻰ ﺑﺎﺷﺪ )١( و در اﻳﻨﺼﻮرت ﻓرار ﻗﺒﺎد‬ ‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻤً ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻣﻴﺸﻮد ﺑﻪ هﻤﺎن ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻇﻬﻮر ﻣﺰدک و ﮔروﻳﺪن ﻗﺒﺎد ﺑﻪ وى .‬ ‫ﺎ‬ ‫)١( ﻣﺰاوﺟﺖ ﺑﺎ دﺧﺘران ﺻﻐﻴر » ﺑﺎﻻﺗر از ده سﺎل « در ﻋﻬﺪ سﺎســﺎﻧﻴﺎن هـﻢ ﻣﻌﻤـﻮل‬ ‫ﺑﻮده و ﻣــﻮرخ ﭼﻴﻨـﻰ وى ﺷـﻮاو )‪ ٥٧٢ – ٥) (weishou‬ﻣﻴـﻼدى ( در ﺗـﺎرﻳﺦ ﭼﻴﻨـﻰ‬ ‫ﺧﺎﻧﺪان سﻠﻄﻨﺘﻰ وى )‪ (wei‬در ﻓﺼﻞ ٢١ . ﺑﺎ ﮐﻤﺎل ﺗﻨﻔر ﺧﺎﻃر ﺑــﺎﻳﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ اﺷـﺎره‬ ‫ﻣﻰ ﮐﻨﺪ و هﻢ در آﻧﺠﺎ ذﮐرى از اﻳﻠﭽﻰ ﻓرسﺘﺎدن ﻗﺒﺎد ﺑﻪ ﺧﺎﻗﺎن ﭼﻴﻦ ﻣﻰ رود .‬ ‫٥٣‬ ‫وﻟﻰ روﻳﻬﻢ رﻓﺘﻪ ﺑﺎز ﺟﺎى ﺷﺒﻬﻪ اى ﺑﺎﻗﻰ ﻣﻴﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﻗﺒــﺎد در ﻣﻮﻗـﻊ دﻳﮕـرى و‬ ‫ﻇﺎهرً ﺷﺎﻳﺪ در هﻤﺎن ﻋﻬﺪ ﺑﻼش و ﭘس از ﺧﻼﺻــﻰ از اسـﻴرى هﻴﺘﺎﻟﻴـﺎن ﺑـﻪ ﺧﺎﻗـﺎن‬ ‫ا‬ ‫ﭘﻨﺎه ﺑرده ﺑﻮده اسﺖ و ﻣﻘﺼﻮد از ﺧﺎﻗﺎن هــﻢ ﻇـﺎهرً ﺑـﺎﻳﺪ ﺧﺎﻗـﺎن ﭼﻴـﻦ ﺑﺎﺷـﺪ ﮐـﻪ در‬ ‫ا‬ ‫ﻋﻬﺪ سﺎسﺎﻧﻴﺎن ﺑﺎ اﻳران داراى رواﺑﻄﻰ ﺑــﻮده اﻧـﺪ و در ﻋـﻬﺪ اﻧﻮﺷـﻴروان ﺑـﺎ هﻴﺘﺎﻟﻴـﺎن‬ ‫ﺟﻨﮕﻴـﺪه و آﻧـﻬﺎ را ﺷﮑﺴـﺖ سـﺨﺖ داده ﺑﻮدﻧـﺪ . ﻓردوسـﻰ در حـﻖ ﺧﺎﻗـﺎن ﭼﻨﻴـــﻦ‬ ‫ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ :‬ ‫ﮐﻪ از ﻧﺎﻣـــــﺪاران ﺑﺎ ﻓر و داد‬ ‫ﺑﻤردان ﺟﻨﮕﻰ و ﮔــﻨﺞ و ﻧﮋاد‬ ‫ﭼﻮ ﺧﺎﻗﺎن ﭼﻴﻦ ﮐس ﻧﺒﻮد از ﻣﻬﺎن‬ ‫ز ﮐﺴرى ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﮕرد ﺟﻬﺎن‬ ‫هﻤﻪ ﺗﺎﻟﺐ رود ﺟﻴحﻮن ز ﭼﻴﻦ‬ ‫ﺑﺸﺎهﻰ ﺑراو ﺧــﻮاﻧﺪﻧﺪ آﻓرﻳﻦ‬ ‫٦٣‬ ‫دوﻣﻴﻦ ﺟﻠﻮس ﻗﺒﺎد‬ ‫ﭘس از آﻧﮑﻪ ﻗﺒﺎد دوﺑﺎره ﺑﻪ ﺗﺎج و ﺗﺨﺖ رســﻴﺪ ، دﺷـﻤﻨﺎن ﻋﻤـﺪه ﺧـﻮد را ﻗﻠـﻊ و‬ ‫ﻗﻤﻊ ﮐرد )١( وﻟﻰ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻴﺴﺖ ﮐﻪ ﺗﺎ ﭼﻪ حﺪود در ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣﺬهــﺐ ﻣـﺰدک ﮐﻮﺷـﻴﺪه‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ . از ﻗراﻳﻦ اسﺘﻨﺒﺎط ﻣﻰ ﺷﻮد ﻗﺒﺎد از اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ سرﺧﻮرده ﺑﻮده اسﺖ و ﺗﻐﻴﻴر‬ ‫روﺷﻰ هﻢ ﮐﻪ در رﻓﺘﺎر و ﮐردار ﺧــﻮد در دوره دوم سـﻠﻄﻨﺖ ﺧﻮﻳـﺶ داد ، دﻻﻟـﺖ ﺑـر‬ ‫اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻰ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﻣﺜ ً ﻃﺒرى ) و ﻣﺴﮑﻮﻳﻪ از روى ﻃﺒرى ( درﺑﺎره ﻗﺒﺎد ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴ ـﺪ‬ ‫ﻼ‬ ‫: )وى زﻧﺪﻳﻘﻰ ﺑﻮد ﮐﻪ از ﻧﻴﮑﻰ دم ﻣــﻴﺰد و از ﺧﻮﻧرﻳـﺰى اﮐـراه داﺷـﺖ و ﺑـﺎ دﺷـﻤﻨﺎن‬ ‫ﺧﻮد ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﻣﻨﺎسﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺪارا رﻓﺘﺎر ﻣﻰ ﮐرد )٢( و ﮔﻮﺷﺖ ﻤﻰ ﺧﻮرد و ﺧﻮﻧرﻳﺰى‬ ‫را حﻼل ﻧﻤﻰ داﻧﺴﺖ و دﻳﻨﻰ داﺷﺖ ﮐﻪ وى را از ﺟــﻬﺎﻧﮕﻴرى ﻣﻨـﻊ ﻣـﻰ ﻧﻤـﻮد )٣( .‬ ‫ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ : )ﻗﺒﺎد ﻣردم ﺑﻤﻨﺎسﺒﺖ‬ ‫)١( ﻳﺴﻮع اسﺘﻠﻴﺖ ﻓﻘره ٥٢ :‬ ‫)٢( ﻃﺒرى ﺻﻔحﻪ ٨٨٨ ﺟﻠﺪ اول .‬ ‫)٣( ﻃﺒرى ﺻﻔحﻪ ٩٨٨ ﺟﻠﺪ اول .‬ ‫٧٣‬ ‫سﺴـﺘﻰ و ﺿﻌـﻒ اراده اش » ﻗﺒـﺎد ﺑراﻳﺰادرﻳـﺶ « ﻣـﻰ ﻧـﺎﻣﻴﺪﻧﺪ و وى را ﻧﻔرﻳــﻦ و‬ ‫ﻣﺴﺨره ﻣﻰ ﮐردﻧﺪ )١( در ﺻﻮرﺗﻴﮑﻪ هﻤﻴﻦ ﻗﺒﺎد را ﻣﻰ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﮐﻪ ﭘس از آﻧﮑﻪ دوﺑـﺎره‬ ‫ﺑﻪ سﻠﻄﻨﺖ ﻣﻰ رسﺪ ﻟﺸﮕر ﺑﻪ ﻣﻠﮏ روم ﻣﻰ ﮐﺸﺪ ) از ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن سﺎل ٢٠٥ ﺗﺎ ﭘﺎﺋﻴﺰ‬ ‫سﺎل ٦٠٥ ﻣﻴﻼدى ( و ﻓﺘﻮحﺎﺗﻰ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ و اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎ ﻧﮕﺎهﺪاﺷﺘﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ســﺎﺑﻖ راﺟـﻊ‬ ‫ﺑﻪ ﻣــﺪارا و ﺻﻠـﺢ ﻃﻠﺒـﻰ اﻗـﺪام ﺑﭽﻨﻴـﻦ ﺟﻨﮕـﻰ ﻏرﻳـﺐ ﺑﻨﻈـر ﻣـﻰ آﻳـﺪ ﻣﺨﺼﻮﺻـً ﮐـﻪ‬ ‫ﺎ‬ ‫ﻓﺘﻮحﺎت وى ﺧﻮد دﻟﻴﻞ ﺑر اﻳﻦ اسﺖ ﮐﻪ ﻟﺸﮕر و ﺑﺰرﮔﺎن ﺑــﺎ وى در آن ﻗﺸـﻮن ﮐﺸـﻰ‬ ‫هﻤراه و ﻣﺘﻔﻖ ﺑﻮده اﻧﺪ و ﮔﻤﺎن ﻧﻤﻴرود ﮐﻪ اﮔر ﻗﺒﺎد ﺗﺎﺑﻊ دسﺘﻮر و اﺻــﻮل دﻳـﻦ ﻣـﺰدک‬ ‫ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮد ﺑﺰرﮔﺎن و ﻟﺸﮕرﻳﺎن ﺑﺎ وى هﻤراهﻰ ﻣﻰ ﻧﻤﻮدﻧﺪ وﻟﻰ ﺑــﺎ وﺟـﻮد اﻳـﻦ ﻣﻌﻠـﻮم‬ ‫ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻗﺒﺎد ﺟﻠﻮﮔﻴرى هﻢ از ﮐﺎر ﻣﺰدک ﻧﻤﻰ ﻧﻤﻮده اسﺖ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﺬهﺐ ﺗــﺎزه‬ ‫روز ﺑروز ﺑرﻋﺪه ﭘﻴروان ﺧﻮد ﻣﻰ اﻓﺰود و حﺘﻰ ﻣﻌﻠﻮم ﻣــﻰ ﺷـﻮد ﺧﻴﻠـﻰ از حﮑﻤراﻧـﺎن‬ ‫اﻳﺎﻻت هﻢ ﺗﺎﺑﻊ آن ﻣﺬهﺐ ﺑﻮده اﻧﺪ و ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺑر اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﻰ ﺗﻮان ﻗرﻳﻨ ـﻪ‬ ‫ﻗرارداد . ﻳﮑﻰ آﻧﮑﻪ در ﺗﻮارﻳﺦ )٢( ﺻرﻳحً ﻣﺬﮐﻮر اسﺖ ﮐﻪ ﭘﺴــر ارﺷـﺪ ﻗﺒـﺎد ﻣﻮسـﻮم‬ ‫ﺎ‬ ‫ﺑﻪ ﮐﻴﻮس ﮐﻪ ﺑرادر ﻣﻬﺘر‬ ‫)١(» اﺧﺒـﺎر ﻣﻠـﻮک اﻟﻔـرس و سـﻴرهﻢ « ﻻﺑـﻰ ﻣﻨﺼـﻮر ﻋﺒﺪاﻟﻤﻠـﮏ ﺑـﻦ ﻣحﻤـــﺪ اﺑــﻦ‬ ‫اسﻤﺎﻋﻴﻞ اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﻰ )ﻣﺘﻮﻓﻰ در سﻨﻪ ٩٢٤( ﻃﺒﻊ ﭘﺎرﻳس ٠٠٩١ ﻣﻴﻼدى ﺻﻔحﻪ ٦٩٥«‬ ‫. حﻤﺰه اﺻﻔﻬﺎﻧﻰ هﻢ ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺒﺎد ) ﭘرﻳرا اﻳﻦ دش ( ﻣﻴﮕﻔﺘــﻪ اﻧـﺪ ) ﺗـﺎرﻳﺦ‬ ‫سﻨﻰ ﻣﻠﻮک اﻟرض و اﻟﻨﺒﻴﺎء – ص ٦٥( و ﻇــﺎهرً اﻳـﻦ هﻤـﺎن ﺗﺼحﻴـﻒ » ﺑرﻳﺰادرﻳـﺶ«‬ ‫ا‬ ‫اسﺖ .‬ ‫)٢( ﺷرح اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ذﻳ ً ﺑﻴﺎن ﺧﻮاهﺪ ﺷﺪ .‬ ‫ﻼ‬ ‫٨٣‬ ‫اﻧﻮﺷﻴروان ﺑﺎﺷﺪ و در حﺪود ٨٢٥ ﻣﻴﻼدى حﮑﻮﻣﺖ اﻳﺎﻟﺖ ﻃﺒرسﺘﺎن ﻳــﺎﻓﺖ )١( ﺑﮑﻠـﻰ‬ ‫ﺗﺎﺑﻊ و ﻓرﻣﺎﻧﺒردار ﻣﺰدک ﺑﻮد و ﺑﻪ اﻣﻴﺪ هﻤراهﻰ ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ ﭘس از وﻓﺎت ﻗﺒــﺎد ﺧﻮاسـﺖ‬ ‫اﻧﻮﺷﻴروان را از سﻠﻄﻨﺖ ﻣحروم و ﺧﻮد ﭘﺎدﺷــﺎهﻰ ﻧﻤـﺎﻳﺪ )٢( و دﻳﮕـر اﻳﻨﮑـﻪ ﻗﺒـﺎد در‬ ‫سﻨﻮات ﺑﻴﻦ ٤٢٥ و ٨٢٥ ﻣﻴﻼدى ﻣﻨﺬرﺑﻦ اﻣروﻟﻘﻴس )ﻣﻨﺬرسﻮم ٣ ( ﭘﺎدﺷﺎه اﺧﻴر را‬ ‫ﭼﻮن حﺎﺿر ﻧﺸﺪ ﻗﺒﻮل دﻳﻦ ﻣﺰدک ﻧﻤﺎﻳﺪ ﺧﻠﻊ و ﺑﺠﺎى وى حﺎرث ﺑﻦ ﻋﻤر و ﺑــﻦ حﺠـرآ‬ ‫ﮐﻞ اﻣرار ﮐﻨﺪى راﻧﺼﺐ ﻧﻤﻮدﮐﻪ ﻗﺒﻮل دﻳﻦ ﻣﺰدک ﻧﻤﻮده ﺑﻮد )٤( و ﺗﻤﺎم اﻳﻨــﻬﺎ ﻗراﺋﻨـﻰ‬ ‫اسﺖ ﺑر اﻳﻨﮑﻪ دﻳــﻦ ﻣـﺰدک ﺷـﻴﻮع ﮐـﺎﻣﻠﻰ داﺷـﺘﻪ و ﺷـﻴﻮع آن ﻣﻨحﺼـر ﺑـﻪ ﻃﺒﻘـﺎت‬ ‫ﭘﺴﺖ و ﻓﻘﻴر و ﺗﻬﻰ دسﺖ ﻧﺒﻮده اسﺖ . ﺑﻪ هر حﺎل ﻣحﻘﻖ اسـﺖ ﮐـﻪ ﺗـﺎ ٥٢سـﺎل‬ ‫ﭘس از ﺟﻠﻮس ﺛﺎﻧﻰ ﻗﺒﺎد ﺑﻪ ﺗﺨ ـﺖ سـﻠﻄﻨﺖ؛دﻳـﻦ ﻣـﺰدک ﻗـﺪرت و روﻧـﻖ ﮐـﺎﻣﻞ و روز‬ ‫اﻓﺰوﻧﻰ داﺷﺘﻪ وﻟﻰ در آن ﺗﺎرﻳﺦ ﮐــﻪ اواﺧـر سـﺎل ٨٢٥ ﻳـﺎ اواﻳـﻞ سـﺎل ٩٢٥ ﻣﻴـﻼدى‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﮐﺸﺘﺎر و ﻗﻠﻊ و ﻗﻤﻊ ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد و دﻧﺒﺎﻟــﻪ آن ﺑـﺎز ﺗـﺎ ﻣﺪﺗـﻰ در‬ ‫ﻣﻴﺎن ﺑﻮد . ﺗﻤﺎم ﻣﺆﻟﻔﻴﻦ ﻋرب ، ﮐﺸﺘﺎر ﻣﺰﺑﻮر را در اواﻳﻞ ســﻠﻄﻨﺖ اﻧﻮﺷـﻴروان ﻳﻌﻨـﻰ‬ ‫ﻣﺜ ً در اواﺧر‬ ‫ﻼ‬ ‫)١( ﺷرح ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒرسﺘﺎن و روﻳﺎن و ﻣﺎزﻧﺪران ﺻﻔحﻪ ١٠٢ .‬ ‫)٢( ﺷرح ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒرسﺘﺎن و روﻳﺎن و ﻣﺎزﻧﺪران ﺻﻔحﻪ ٣٠٢ - ٤٠٢‬ ‫)٣( ﺷرح ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻠﻮک ﻟﺨﻤﺘﻴ ـﻪ ﺟـﻴره )آﻟﻤـﺎﻧﻰ ( ﺗـﺄﻟﻴﻒ روﺗﺸـﺘﻴﻦ ‪Rothstein‬‬ ‫-‬ ‫ﺻﻔحﻪ ٥٧ - ٤٩ .‬ ‫)٤( ﺻحﺖ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺎﻳﻦ ﺷﮑﻞ ﺑﺎآﻧﮑﻪ ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﻴﻪ اﻏﻠﺐ ﻣﻮرﺧﻴــﻦ ﻋـرب اسـﺖ از‬ ‫ﻃرف ﻧﻮﻟﺪﮐﻪ وروﺗﺸﻴﻦ ‪ Rothstein‬ﺑﺎﻟﺘﻤﺎم ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻧﺸﺪه اسﺖ .‬ ‫٩٣‬ ‫سﻨﻪ ١٣٥ ﻣﻴﻼدى و ﺗﺎ اواﻳﻞ ٢٣٥ ﻧﻮﺷــﺘﻪ اﻧـﺪ)ﺟﻠـﻮس اﻧﻮﺷـﻴروان درسـﻴﺰدهﻢ ﻣـﺎه‬ ‫اﻳﻠﻮل)سﭙﺘﺎﻣﺒر( ١٣٥ ﻣﻴــﻼدى اسـﺖ ( وﺗﻨـﻬﺎ ﻓردوسـﻰ اسـﺖ ﮐـﻪ واﻗﻌـﻪ ﻣﺬﮐـﻮر را‬ ‫درهﻤﺎن حﻴﺎت ﻗﺒﺎد ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ و از ﺑﻌﻀﻰ ﻗراﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺨﻰ دﻳﮕر ﮐــﻪ در دسـﺖ اسـﺖ‬ ‫ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ رواﻳﺖ ﻓردوسﻰ ﻧﺰدﻳﮏ ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ اسﺖ ﻣﺜ ً رواﻳﺘﻰ را ﮐﻪ ﻣــﺎﻻﻻ‬ ‫ﻼ‬ ‫و ﺗﺌﻮﻓﺎسﻦ ﻣﻮرﺧﻴﻦ سﺎﺑﻖ اﻟﺬﮐر از ﻗﻮل ﺗﻴﻤﻮﺗﺌﻮس ﮐﻪ ﺧﻮد اﻳراﻧﻰ و ﺷـﺎهﺪ و ﻧـﺎﻇر‬ ‫واﻗﻌﻪ ﻣﺬﮐﻮر ﻳﻌﻨﻰ ﮐﺸﺘﺎر ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ ﺑﻮده ذﮐر ﻣﻰ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﺑﻄﻮر ﺻرﻳــﺢ اﻳـﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ را‬ ‫ﻣﺪﻟﻞ ﻣﻰ دارد و رواﻳﺖ ﻣﺬﮐﻮر از اﻳﻦ ﻗرار اسﺖ ﻣﺎﻧﻮﻳﻬﺎ ) ﭘـﻴروان ﻣﺬهـﺐ ﻣـﺎﻧﻰ )١(‬ ‫ﻣﻰ ﺧﻮاسﺘﻨﺪ ﺷﺎهﺰاده ﻓﺘﺎسﻮارسﺎن )٢( را ﮐﻪ دسﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪه و ﺗرﺑﻴﺖ ﺷﺪه آﻧﺎن و‬ ‫ﺑﮑﻠﻰ ﺗﺴﻠﻴﻢ آﻧﻬﺎ‬ ‫)١(ﻣﻘﺼﻮد هﻤﺎن ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ هﺴﺘﻨﺪ و اﻗﺘﺒﺎس ﺷﺪه اسﺖ .‬ ‫)٢(‬ ‫‪ phathasursan‬و ﻣﻘﺼـﻮد از آن ﭘﺸـﺨﻮار ﺷـﺎه اسـﺖ و اﻳـــﻦ ﻟﻘــﺐ‬ ‫ﺷﺎهﺰاده ﮐﻴــﻮس سـﺎﺑﻖ اﻟﺬﮐـر ﭘﺴـر ﻗﺒـﺎد اسـﺖ و اﻳـﻦ ﻟﻘـﺐ ﺑـﻪ ﻣﻨﺎسـﺖ‬ ‫سﻠﺴﻠﻪ ﮐﻮهﻬﺎى )ﭘﺸﺨﻮار( ﻳﺎ )ﭘﻨﺸﺨﻮارﮔر( اسﺖ ﮐﻪ در زﻣـﺎن سﺎسـﺎﻧﻴﺎن‬ ‫هﻢ ﺑﻪ هﻤﻴــﻦ اسـﻢ ﻧـﺎﻣﻴﺪه ﻣـﻰ ﺷـﺪه اسـﺖ ﭼﻨﺎﻧﮑـﻪ در ﮐﺎرﻧﺎﻣـﻪ اردﺷـﻴر‬ ‫ﺑﺎﺑﮑـﺎن هـﻢ ) ﻓﺼـﻞ ﭼـﻬﺎرم ﺟﻤﻠـﻪ ٤١ از ﮐﺎرﻧﺎﻣ ــﻪ اردﺷــﻴر ﺑﺎﺑﮑــﺎن ﺗرﺟﻤــﻪ‬ ‫ـ‬ ‫اﻧﮕﻠﻴﺴﻰ داراب سﺘﻮرﭘﺸﻮﺗﻦ سﻨﺠﺎﻧﺎ( ﺑﻪ هﻤﺎن اسـﻢ ﺛﺒـﺖ ﺷـﺪه اسـﺖ و‬ ‫اﻳﻦ ﮐﻮه ﺷﻌﺒﻪ اﻳﺴﺖ از ﺟﺒﺎل » ﭘﺎرسﻦ« ﻗﺪﻳﻢ ﮐﻪ در اوســﺘﺎ ﺑﻨـﺎم )اوﭘـﺎﻳرى‬ ‫سﻴﻨﺎ( ﻣﺬﮐﻮر اسﺖ و هﻤﺎن »ﭘﺎﻧﻴﺸﻮارسﻴﺶ« اسﺖ ﮐﻪ اســﻢ آن در ﮐﺘﻴﺒـﻪ‬ ‫دارﻳﻮش دﻳﺪه ﻣﻰ ﺷﻮد )حﺎﺷﻴﻪ ٩ ﺻﻔحﻪ ١٢ از ﺗرﺟﻤﻪ اﻧﮕﻠﻴﺴﻰ »ﮐﺎرﻧﺎﻣﻪ‬ ‫اردﺷﻴر ﺑﺎﺑﮑﺎن « و ﻣﻌﻨﻰ آن ﭼﻨﻴﻦ اسﺖ »)در (« ﭘﺸﺨﻮار )واﻗﻊ ( »ﮐــﻮه« و‬ ‫اسـﺘراﺑﻮن ﺟﻐراﻓـﻰ ﻧﻮﻳـس ﻳﻮﻧـﺎﻧﻰ )٨٥ ﻗﺒـﻞ از ﻣﻴـﻼد ﺗـﺎ حـﺪود ٥٢ ﭘـس از‬ ‫ﻣﻴﻼد ( اﻳﻦ اسﻢ ﭘﺸــﺨﻮار را ﺑﺴﻠﺴـﻠﻪ ﺟﺒـﺎل اﻟـﺒرز ﻣـﻰ دهـﺪ )ﻣـﺎرﮐﻮارث :‬ ‫ﺑﻘﻴــــﻪ ﭘـــــﺎرﻗﻰ در‬ ‫ﺻﻔحﻪ ﺑﻌﺪ‬ ‫٠٤‬ ‫ﺑﻮد و ﭘﺴر ﭘﺎدﺷﺎه ﻗﺒﺎد از دﺧﺘر ﺧﻮدش زﻣﺒﻴﮑﻪ ﺑﻮد ﺑﻪ ﺗﺨﺖ ﺑﻨﺸﺎﻧﻨﺪ ﭼﻮن‬ ‫ﺑﻘﻴﻪ ﭘﺎورﻗﻰ از ﺻﻔحﻪ ﻗﺒﻞ‬ ‫» اﻳراﻧﺸﻬر « ﺻﻔحﻪ ٠٣١ حﺎﺷﻴﻪ ٢١ ( ﭘروﮐﻮﭘﻴﻮس ﻣﻮرخ سﺎﺑﻖ اﻟﺬﮐر هﻢ در ﻣﻮﻗ ـﻊ‬ ‫ﺻحﺒﺖ از ﮐﻴﻮس ﻟﻘﺐ وى ﭘﺸﺘﻮار ﺷﺎه را ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ و ﻣﻰ ﮔﻮﻳﺪ وى ﭘﺴر ﻗﺒﺎد ﺑﻮد‬ ‫و ﻣﺎدر وى هﻤﺎن زﻧﺒﻴﮑﻪ دﺧﺘر ﻗﺒﺎد ﺑﻮده اسﺖ .‬ ‫اﻳﻦ ﮐﻠﻤﻪ »ﭘﺸﺨﻮار « ﻳﺎ »سﻴﺸﺘﺨﻮار « در ﮐﺘﺎﺑﻬﺎى ﻣﺆﻟﻔﻴﻦ ﺷرﻗﻰ ﻧﻴﺰ دﻳﺪه ﻣﻰ‬ ‫ﺷﻮد ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﺧردادﺑﻪ در ﮐﺘﺎب )اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ و اﻟﻤﻤﺎﻟﮏ ( ﺧﻮد در ﺿﻤﻦ ﻣﻠﻮﮐﻰ ﮐﻪ‬ ‫اردﺷﻴر آﻧﻬﺎ را )ﺷﺎه( ﻣﻴﻨﺎﻣﻴﺪه ذﮐر )ﺑﺪﺷﻮارﮔر ﺷــﺎه( را ﻣـﻰ ﻧﻤـﺎﻳﺪ )ﺻﻔحـﻪ ٧١ ( و‬ ‫در ﺷرح ﻗﺴﻤﺖ ﺷﻤﺎﻟﻰ ﺧﻄﻪ اﻳران )ﺟرﺑﻰ( ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ و ﻓﻴﻪ ﻃﺒرسﺘﺎن واﻟروﻳــﺎن‬ ‫. . . دﺟﻴﻼن و ﺑﺪﺷﻮار ﺟرد ﻣﻠــﮏ ﻃﺒرسـﺘﺎن و ﺟﻴـﻼن و )ﺑﺪﺷـﻮارﺟر( ﻳﺴـﻤﻰ ﺟﺒـﻞ‬ ‫ﺟﻴﻼن ﺧراسﺎن )ﺻﻔحﻪ ٩١١ اﺑﻮرﻳحﺎن ﺑــﻴروﻧﻰ هـﻢ در )آﺛـﺎر اﻟﺒﺎﻗﻴـﻪ ( در ﻣﻮﻗـﻊ ذﮐـر‬ ‫)ﻣﻠﻮک اﻟﺠﺒﺎل ( ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ و اﻣﺎ اﻻﺻﻞ اﻵﺧر و ﻣﻠﻮک اﻟﺠﺒــﺎل اﻟﻤﻠﻘﺒـﻮن ﺑﺎﺻﻔﻬﺪﻳـﻪ‬ ‫ﻃﺒرسﺘﺎن . . . ﺻﻔحﻪ ٩٣ و هﻤﭽﻨﻴﻦ سﻴﺪ ﻇﻬﻴر اﻟﺪﻳﻦ در ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒرسﺘﺎن و روﻳــﺎن و‬ ‫ﻣﺎزﻧﺪران ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر اﻳﻦ ﮐﻠﻤﻪ را ذﮐر ﻣﻰ ﻧﻤــﺎﻳﺪ و در ﻣﻮﻗـﻊ ﺷـرح ﻃﺒرسـﺘﺎن ﺻﻔحـﻪ‬ ‫٩١ ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﻃﺒرسﺘﺎن داﺧــﻞ ﻓرﺷـﻮادﮔـر آذرﺑﺎﻳﺠـﺎن و ﮔﻴـﻼن و ﻃﺒرسـﺘﺎن ورى و‬ ‫ﻗﻮﻣﺶ ﻣﻰ ﺑﺎﺷﺪ ، و ﺑراى اﻳﻦ ﻠﻤﻪ ذﮐر ﭼﻨﺪ ﻣﻌﻨﻰ هﻢ ﻣﻰ ﻧﻤﺎﻳﺪ و در ﻣﻮﻗ ـﻊ ذﮐـر‬ ‫ﮐﺎوﺑﺎره ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ﺧﺴرو اﻧﻮﺷﻴروان )ﮐﺎوﺑﺎره ( را ﺑﻪ اﻧﻮاع احﺘرام . . . ﻣﺨﺼﻮص‬ ‫ﺧـﻮد ﮔرداﻧﻴـﺪه و ﻓرﺟﻮارﺟـر ﺷـﺎه در ﻟﻘـﺐ او ﺑﻴﻔـــﺰود و ﻃﺒرســﺘﺎن در ﻗﺪﻳــﻢ اﻻﻳــﺎم‬ ‫ﻓرﺷﻮادﺟر ﻟﻘﺐ ﺑﻮد )ﺻﻔحﻪ ٢٤ ( ﺧﻼﺻﻪ آﻧﮑﻪ ﻣﻌﻨﻰ اﻳﻦ ﮐﻠﻤــﻪ و اﻣـﻼى ﺻحﻴـﺢ آن‬ ‫ﻣﻌﻠﻮم ﻧﺒﻮد ﺗﺎ آﻧﮑﻪ اسﺘﺎد ﻣﺎرﮐﻮارث حﻞ اﻳﻦ ﻣﺸﮑﻞ را ﺑﻮﺟﻪ واﻓــﻰ ﻧﻤـﻮد ﭼﻨﺎﻧﮑـﻪ در‬ ‫ﻓﻮق ﻣﺬﮐﻮر ﮔردﻳﺪ .‬ ‫١٤‬ ‫ﻣﻰ ﺗرسﻴﺪﻧﺪ ﭘس از ﻣرگ ﭘﺎدﺷﺎه ، ﻣﻮﺑﺪهﺎ ﮐﻪ ﻣﺬهﺐ و ﻋﻘﺎﻳﺪﺷﺎن ﻓﺎﺋﻖ ﺑﻮد ﻳﮑــﻰ‬ ‫از ﭘﺴران دﻳﮕر ﭘﺎدﺷﺎه را ﺑﻪ ﺗﺨﺖ ﺑﻨﺸﺎﻧﻨﺪ . ﻗﺒﺎد هﻢ در ﻇﺎهر ﺑﻪ آﻧﻬﺎ روى ﻣﻮاﻓﻘــﺖ‬ ‫ﻧﺸﺎن داد و روزى را ﻣﻌﻴﻦ ﻧﻤﻮد . ﺑراى اﻳﻨﮑﻪ ﮐﻴﻮس را ﺑﻪ سﻠﻄﻨﺖ ﻧﺼﺐ ﻧﻤﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎم‬ ‫ﻣﺎﻧﻮى هﺎ را از ﻣرد و زن و ﺑﭽﻪ ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻮد و آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ رﺋﻴس ﻣﺬهﺒﻴﺸﺎن ﻣﻮســﻮم ﺑـﻪ‬ ‫اﻧﺪرزر )١( و سﺎﻳر روحﺎﻧﻴﻮن آﻧﻬﺎ ﺑــﻪ ﺗﻮسـط سـرﺑﺎز هـﺎ هـﻼک ﻧﻤـﻮد . اﻳـﻦ واﻗﻌـﻪ در‬ ‫حﻀﻮر ﻣﻮﺑﺪ ﻣﻮﺑﺪان ﻣﻮسﻮم ﺑـﻪ ﮔﻠﻨﺎزسـﻦ )٢( و ﻣﻮﺑـﺪان دﻳﮕـر و اسـﻘﻒ ﻣﺴـﻴحﻴﺎن‬ ‫ﻣﻮسﻮم ﺑﻪ ﺑﺎزاﻧس)٣( ﮐﻪ ﺑﺎ سﻤﺖ ﻃﺒﻴﺒﻰ ﻃرف اﻋﺘﻤﺎد و احﺘرام ﻗﺒﺎد ﺑﻮد ﺑــﻪ ﻋﻤـﻞ‬ ‫آﻣﺪ و هﺰارهﺎ از آﻧــﻬﺎ ﺑـﻪ هﻼﮐـﺖ رسـﻴﺪﻧﺪ . ﭘـس از آن حﮑـﻢ ﻧﻤـﻮد ﮐـﻪ هرﻣـﺎﻧﻮى را‬ ‫ﺑﺪسﺖ ﺑﻴﺎورﻧﺪ ﺑﺴﻮزاﻧﻨﺪ و هﻤﭽﻨﻴﻦ ﮐﺘﺎب هﺎى آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﻣﺴﻴحﻴﺎن )٤( دادﻧﺪ .‬ ‫رواﻳﺖ ﻓردوسﻰ هﻢ از اﻳﻦ حﻴﺚ ﮐﻪ در ﮐﺎر ﻗﻠﻊ و ﻗﻤﻊ ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ ﺑﻴﺸﺘر ﻣﻮﺑﺪهــﺎ‬ ‫دﺧﻴﻞ ﺑﻮده اﻧﺪ ﺧﻴﻠﻰ ﺑﺎ رواﻳﺖ ﻣﺬﮐﻮر در ﻓﻮق ﻣﻮاﻓﻖ اسﺖ ﺟﺰ اﻳﻨﮑﻪ ﻓردوسﻰ آﻣر و‬ ‫ﻋﺎﻣﻞ ﻋﻤﺪه را در آن واﻗﻌﻪ ﺧﺴرو )اﻧﻮﺷﻴروان(‬ ‫)١( ‪ Indarzar‬ﺑﻨﺎ ﺑﻘﻮل ‪ Indarzaros‬ﺑﻨـﺎ ﺑﻘـﻮل ﺗﺌﻮﻓـﺎﻧس ﺑـﻪ ﻓﺎرسـﻰ اﻧـﺪرزﮔـر‬ ‫اسﺖ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﻼذرى )ﻓﺘﻮح اﻟﺒﻠﺪان ﺻﻔحﻪ ١٥٢( اﻧﺪرزسرواﺑﻦ ﺟﻴﺶ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻐــﺎرى‬ ‫اﻧﺪرزﻋروﻃﺒرى اﻧﺪرزﻏر ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪ ﮐﻪ هﻤﺎن ﻣﻌرب اﻧﺪرزﮔر اســﺖ )ﻧﻮﻟﺪﮐـﻪ ﺻﻔحـﻪ‬ ‫٢٦٤ حﺎﺷﻴﻪ ٣ ( .‬ ‫)٢( ‪Golonazes‬‬ ‫)٣( ‪Bazanes‬‬ ‫)٤( اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ اﺧﻴر را ﻓﻘط ﻣﺎﻻﻻ ذﮐر ﻣﻰ ﮐﻨﻨﺪ .‬ ‫٢٤‬ ‫ﭘﺴر ﻗﺒﺎد ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺷرح آن ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ در ﺷــﺎهﻨﺎﻣﻪ ﻳـﺎد ﺷـﺪه و ﻣﺨﺘﺼـر‬ ‫آن از اﻳﻦ ﻗرار اسﺖ : ﭘس از ﮔروﻳﺪن ﻗﺒﺎدﺑﻪ ﻣﺰدک ﺑر ﻋﺪه ﻣﺰدﮐﻴــﺎن روز ﺑـروز اﻓـﺰوده‬ ‫ﮔﺸﺖ ﺑﻄﻮرﻳﮑﻪ از ﻗﺪرت و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﻮﺑﺪهﺎ ﺧﻴﻠﻰ ﮐﺎسﺘﻪ ﺷﺪ وﻟﻰ ﺑﺎ اﻳﻨﻬﻤﻪ ﺧﺴــرو‬ ‫راﺿﻰ ﺑﻘﺒﻮل آﺋﻴﻦ ﻣﺰدک ﻧﻤﻰ ﺷﺪ و در ﻣﻘــﺎﺑﻞ اﺻـرار ﭘـﺪر ﺑـﻪ ﻗﺒـﻮل دﻳـﻦ ﻣـﺰدک در‬ ‫روزى ﮐﻪ ﻣﺰدک ﺻﺪهﺰارﺗﻦ از ﭘﻴروان ﺧﻮد را ﺑراى ﻧﻤﺎﻳﺶ دادن ﺑﻪ ﻗﺒﺎد ﮔرد آورده ﺑﻮد‬ ‫ﺧﺴرو ﭘﻨﺞ ﻣﺎه ﻣﻬﻠﺖ ﺧﻮاســﺖ و ﺑـﻪ اﻃـراف ﻣﻤﻠﮑـﺖ ﻧـﺰد ﻣﻮﺑﺪهـﺎى ﻣﺸـﻬﻮر ﭘﻴـﮏ‬ ‫ﻓرسﺘﺎد و آﻧﻬﺎ را احﻀﺎر ﻧﻤﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺰدک ﻣﺒﺎحﺜﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﺿﻤﻨً ﺑﺎ ﭘﺪر ﺧﻮد ﻗرار ﮔــﺬارد‬ ‫ﺎ‬ ‫ﮐﻪ اﮔر ﻣﺰدک در ﻣﺒﺎحﺜﻪ ﻣﺠﺎب و ﻣﻐﻠﻮب ﺷﻮد؛ ﻗﺒﺎد ﻣﺰدک و ﭘﻴروان وى را ﺑﻪ ﺧﺴرو‬ ‫واﻧﻬﺪ ﮐﻪ وى هر ﭼﻪ ﺑﺨﻮاهﺪ ﺑﺎ آﻧــﻬﺎ ﺑﻨﻤـﺎﻳﺪ ، ﺧﺴـرو آن ٠٠٠٣ ﻧﻔـر را در ﺑـﺎﻏﻰ ﮐـﻪ‬ ‫ﻧﺰدﻳﮏ ﻗﺼر سﻠﻄﻨﺘﻰ ﺑﻮد ﺑرده و آﻧﻬﺎ را ﻣــﺎﻧﻨﺪ درﺧﺘـﺎن در زﻣﻴـﻦ ﻧﺸـﺎﻧﺪ ﺑﻄـﻮرى ﮐـﻪ‬ ‫سرﺷﺎن در زﻳر ﺧﺎک ﺑﻮده و ﭘﺎهﺎﻳﺸﺎن در هــﻮا . ﭘـس از آن ﻣـﺰدک را هـﻢ ﺑـﺪان ﺑـﺎغ‬ ‫ﺧﻮاﻧـﺪه و او را ﻧﮕﻮﻧﺴـﺎر ﺑـﺪارزده و ﺗﻴرﺑ ــﺎران ﻧﻤﻮدﻧــﺪ )١( در اﻳــﻦ ﻣﻮﻗــﻊ ﻓردوســﻰ‬ ‫ـ‬ ‫ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ:‬ ‫هﻤﻰ ﺑﻮد ﺑﺎ ﺷرم ﭼﻨﺪى ﻗﺒﺎد‬ ‫ز ﻧﻔرﻳﻦ ﻣﺰدک هﻤـﻰ ﮐرد ﻳﺎد‬ ‫ﺑﺪروﻳـــﺶ ﺑﺨﺸﻴﺪ ﺑﺴﻴﺎر ﭼﻴﺰ‬ ‫ﺑر آﺗﺸﮑﺪه ﺧﻠﻌﺖ اﻓﮑﻨﺪ ﻧﻴﺰ‬ ‫)١( ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺑﻄرﻳﻖ )ﻧﻈﻢ اﻟﺠﻮهر ﺟﻠـﺪ اول ﺻﻔحـﻪ ٦٨٣( درسـﺖ ﻧﻈـﻴر‬ ‫هﻤﻴﻦ ﺟﺰﺋﻴﺎت را در ﻣﺎده ﻗﻠﻊ و ﻗﻤﻊ ﻣﺎﻧﻮى هــﺎ ﺑﺘﻮسـط ﺑـﻬرام اول سﺎسـﺎﻧﻰ)٣٧٢-‬ ‫٥٧٢ ﭘس از ﻣﻴﻼد ( حﮑﺎﻳﺖ ﻣﻰ ﮐﻨﺪ .‬ ‫٣٤‬ ‫ﮐﻪ ﺷﺎﺧﺶ هﻤﻪ ﮔﻮهر آورد ﺑﺎر‬ ‫زﮐﺴرا ﭼﻨﺎن ﺷﺎد ﺷﺪ ﺷﻬرﻳﺎر‬ ‫اسﺘﺎد » ﻧﻮﻟﺪﮐﻪ « در ﻣﻮﻗﻊ ذﮐر ﻣﻀﻤﻮن اﻳﻦ اﺷﻌﺎر ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ : )ﻗﺒﺎد ﭼﻨـﺪى از‬ ‫رواﺑط سﺎﺑﻘﻪ ﺧﻮد ﺑﺎ ﻣﺰدک ﺷرﻣﺴﺎر ﺑﻮد و از ﻓرزﻧـﺪ ﺧـﻮد ﺧﺴـرو راﺿـﻰ و ﺧرسـﻨﺪ‬ ‫ﺑﻮده اسﺖ . ( ﻇﺎهرً از اﻳﻦ اﺷــﻌﺎر ﭼﻨﻴـﻦ ﺗﻔﺴـﻴرى ﻣﻔـﻬﻮم ﻧﻤـﻰ ﺷـﻮد ﻣﮕـر آﻧﮑـﻪ‬ ‫ا‬ ‫ﻧﺴﺨﻪ اى از ﻃرف رﺟﻮع اسﺘﺎد ﻣﺸﺎراﻟﻴﻪ ﺑﻮده ؛ﺑﺎﺷﺎهﻨﺎﻣﻪ اى ﮐﻪ اﻳﻦ اﺷــﻌﺎر از آن‬ ‫ﻧﻘﻞ ﺷﺪه ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎﺷﺪ و ﻳﺎ آﻧﮑﻪ )ﻧﻔرﻳـﻦ ﻳـﺎد ﮐـردن ( ﺑﻤﻌﻨـﻰ ﻧﻔرﻳـﻦ ﮐـردن ﮔرﻓﺘـﻪ‬ ‫ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ و اﻻ ﺑر ﺧﻼف سﺨﻦ او ﭼﻨﻴﻦ اسﺘﻨﺒﺎط ﻣﻰ ﺷﻮد ﮐﻪ ﻗﺒـﺎد از ﮐـرده ﺧـﻮد‬ ‫ﺑﻴﻤﻨﺎک و ﺑﺎ ﻧﺬر و ﻧﻴﺎز و ﺻﺪﻗﻪ ﻣﻰ ﺧﻮاسﺘﻪ روح ﻣﺰدک را از ﺧﻮد ﺷﺎد و راﺿ ـﻰ ﮐﻨـﺪ‬ ‫و ﻧﺎم هﺎى هرﻣﺰد و ﻣﻬرآذر ﻣﻮﺑﺪ را ﮐﻪ ﻓردوسﻰ ﻧﺎم ﻣـﻰ ﺑـرد در حﻘﻴﻘـﺖ اسـﻢ دو‬ ‫ﻣﻮﺑﺪ ﺑﻮده ﮐﻪ ﻧﺎم آﻧﻬﺎ در ﮐﺘﺎب ﭘﻬﻠﻮى ﻣﻮسـﻮم ﺑـﻪ )ﺑـﻬﻤﻦ ﻳﺸـﺖ ( هـﻢ دﻳـﺪه ﻣـﻰ‬ ‫ﺷـﻮد . )اورﻣـﺰد و آﺗﻮرﻣﻴـﺘﺰ – آذرﻣـﻬر ( – و اﻳـﻦ اسـﻢ اﺧـﻴر را ﻣﻌﻠـــﻮم ﻣــﻰ ﺷــﻮد‬ ‫ﻓردوسﻰ ﺑﻪ ﻣﻨﺎسﺒﺖ وزن ﺷﻌر ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﺷﺎهﻨﺎﻣﻪ ﺧﻴﻠﻰ دﻳﺪه ﻣﻴﺸﻮد ﺑﻪ » ﻣــﻬر‬ ‫آذر« ﺑﺎ ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻣﻬر ﺑر آذر ﺗحرﻳﻒ ﮐرده اسﺖ .‬ ‫در ﮐﺘﺎب)ﺑﻬﻤﻦ ﻳﺸﺖ (ﻣﻀﻤﻮﻧﻰ ﺑﻪ ﭘﻬﻠﻮى ﺑــﻪ اﻳـﻦ ﺷـرح ﻣﺬﮐـﻮر اسـﺖ : » در‬ ‫اﻳﻦ روزﮔﺎر ﺑﺪﮐردار در ﻣﻮﻗﻌﻰ ﮐﻪ ﻣﺰدک ﻣﻠﻌﻮن ﭘﺴر ﺑﺎﻣﺪات دﺷﻤﻦ دﻳﻦ ﻇﻬﻮر ﻧﻤﻮد‬ ‫و ﺑﺎ ﻣﺬهﺐ ﺧﺪاﺋﻰ ﺑﻨــﺎى ﻣﺨـﺎﻟﻔﺖ ﮔﺬاﺷـﺖ اﻧﻮﺷـﮏ روان ﺧﺴـرو ﭘﺴـر ﻣـﺎهﺪات و‬ ‫ﺷﭙﻮردات اورﻣﺰد ﭘﺴر آﺗﻮرﻣﺎت را و دسـﺘﻮرات را و سـﭙس اﺗﻮرﻓـرا ﺑـﺎ ﭘﺴـر اﮐﻴﺒـﺎرا و‬ ‫آﺗﻮرﭘﺎت را ﻧﺰد ﺧﻮﻳﺶ‬ ‫٤٤‬ ‫ﻃﻠﺒﻴﺪ )١( .‬ ‫ﺎ‬ ‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ سﺎﺑﻘً ﺑﺪان اﺷﺎره ﺷﺪ،ﻣﻮرﺧﻴﻦ ﻋرﺑﻰ ﮐﻪ ﮐﺘــﺐ آﻧﻬﺎدردسـﺖ اسـﺖ ﻋﻤﻮﻣـً‬ ‫ﺎ‬ ‫ﺑﺪون اسﺘﺜﻨﺎﻣﺴﺌﻠﻪ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎراﭘس از ﻣــرگ ﻗﺒـﺎد و دراواﻳـﻞ ﺟﻠـﻮس ﺧﺴـرو‬ ‫ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪوﻟﻰ ازروى ﻗراﻳﻨﻰ ﮐــﻪ دردسـﺖ اسـﺖ ﻇﺎهرًﺑـﺎﻳﺪاﻳﻦ ﺧﻄـﺎ ﺑﺎﺷـﺪوﻗﺘﻞ‬ ‫ا‬ ‫ﻋﺎم ﻣﺬﮐﻮر ﺑﻴﺸﺘر از دو سـﺎل و ﻧﻴـﻢ ﻗﺒـﻞ از ﺟﻠـﻮس اﻧﻮﺷـﻴروان واﻗـﻊ ﺷـﺪه اسـﺖ‬ ‫ﻳﻌﻨﻰ در اواﺧر سﺎل ٨٢٥ ﻳﺎ اواﻳﻞ ٩٢٥ ﻣﻴﻼدى و ﺟﻠﻮس اﻧﻮﺷﻴروان ﺑﻄﻮر ﺗحﻘﻴﻖ در‬ ‫سﻴﺰدهﻢ اﻳﻠﻮل ﻣﺎه و در ١٣٥ ﻣﻴﻼدى ﺻﻮرت ﮔرﻓﺘﻪ اسﺖ ﻣﺎﻻﻻ واﻗﻌﻪ ﻣﺬﮐﻮر را ﺑﻴــﻦ‬ ‫زﻟﺰﻟﻪ اﻧﻄﺎﮐﻴﻪ و ﺗﺎﺧﺖ و ﺗﺎز ﻣﻨﺬراﺑﻦ اﻣرواﻟﻘﻴس ) از ﻣﻠــﻮک حـﻴره ( در ﺷـﺎﻣﺎت ﻣـﻰ‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﺪ ﻳﻌﻨﻰ ﺑﻴﻦ ٩٢ ﺗﺸرﻳﻦ ﺛﺎﻧﻰ )ﻧﻮاﻣــﺒر( ٨٢٥ ﻣﻴـﻼدى ﮐـﻪ ﺗـﺎرﻳﺦ زﻟﺰﻟـﻪ اﻧﻄﺎﮐﻴـﻪ‬ ‫اسﺖ و ﻣﺎه روﻣﻰ )ﻣﺎرس ( ٩٢٥ ﻣﻴﻼدى ﮐﻪ ﺗﺎرﻳﺦ هﺠﻮم ﻣﻨﺬر اســﺖ ﺑـر ﺷـﺎﻣﺎت .‬ ‫ﺧﻄﺎى ﻣﻮرﺧﻴﻦ ﻋرب را ﺑﻴﺸﺘر ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺒﻨﻰ ﺑر آن داﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﻧﻮﺷﻴروان از ﻗرار ﻣﻌﻠﻮم‬ ‫در هﻤﺎن ﻋﻬﺪ ﭘﺪر داراى ﻗﻮت و ﻗﺪرت زﻳﺎدى ﺑﻮده اسﺖ حﺘﻰ ﻣﺜــ ً ﻧﻈـﺎم اﻟﻤﻠـﮏ در‬ ‫ﻼ‬ ‫سﻴﺎسﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ » اﻧﻮﺷﻴروان ﭘﺪر را ﺑﻨ ـﺪ ﺑرﻧـﻬﺎد و ﺑـﺰرﮔـﺎن را ﺑﺨﻮاﻧـﺪ و ﺑـﻪ‬ ‫حﺠﺖ ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎهﻰ ﺑﻨﺸﺴﺖ « و در اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻊ اﺷﺎره ﺑﻪ ذﮐر اﻳــﻦ ﻧﮑﺘـﻪ ﻻزم اسـﺖ‬ ‫ﮐﻪ ﻧﻈﺎم اﻟﻤﻠﮏ هﻢ ﻣﺜﻞ ﻓردوسﻰ و ﺑر ﺧﻼف ﻣﻮرﺧﻴﻦ ﻋرب وﻗﻌﻪ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ‬ ‫را در حﻴﺎت ﻗﺒﺎد و وﻟﻴﻌﻬﺪى ﺧﺴرو اﻧﻮﺷﻴروان ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ وﻟﻰ ﭼﻮن ﺗﻔﺼﻴﻼﺗﻰ ذﮐر‬ ‫ﻣﻰ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ در ﺷﺎهﻨﺎﻣﻪ ﻓردوسﻰ اﺻ ً ﻣﻮﺟﻮد ﻧﻴﺴﺖ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻰ ﺷﻮد‬ ‫ﻼ‬ ‫)١( ﻧﻮﻟﺪ ﮐﻪ ﺻﻔحﻪ ٤٦٤‬ ‫٥٤‬ ‫ﮐﻪ ﻧﻈﺎم اﻟﻤﻠﮏ هﻢ ﻣﺄﺧﺬ ﻣﺴﺘﻘﻠﻰ درﺧﺼﻮص ﻣﺰدک در دســﺖ داﺷـﻪ اسـﺖ ﮐـﻪ‬ ‫اﻣروز ﻣﻌﻠﻮم و ﻣﻌروف ﻧﻴﺴﺖ ﻣﺜ ً ﻧﻈﺎم اﻟﻤﻠﮏ ﻋﺪه ﻣﺰدﮐﻴـﻬﺎ را در روز ﻗﺘـﻞ ٠٠٠٢١‬ ‫ﻼ‬ ‫ﻧﻔر ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ و ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﺬﺷﺖ ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ اﻧﻮﺷﻴروان ﭘس از آن واﻗﻌﻪ ﭘــﺪر را‬ ‫ﺑﻨﺪ ﻧﻬﺎد و ﺧﻮد را ﭘﺎدﺷﺎه ﺧﻮاﻧﺪ و ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﻣﻮﺑﺪى را ﮐﻪ ﻧﻮﺷﻴروان از ﻓﺎرس ﺑراى‬ ‫ﻣﺒﺎحﺜﻪ ﺑﺎ ﻣﺰدک ﻃﻠﺒﻴﺪ از ﺷﻬر )ﮐﻮل ( )١(آﻣﺪ و هﮑﺬا . . . در ﺻﻮرﺗﻴﮑﻪ اﻳـﻦ ﻣﻄﻠـﺐ‬ ‫ﻳﺎ در ﺷﺎهﻨﺎﻣﻪ اﺻ ً ﻣﺬﮐﻮر ﻧﻴﺴﺖ و ﺑﻪ ﻃﻮر دﻳﮕرى ذﮐر ﺷﺪه اسﺖ .‬ ‫ﻼ‬ ‫در ﺧﺼﻮص ﻣحﻞ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﻣﺬﮐﻮر ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﺴـﻌﻮدى و اﺑـﻦ اﻻﺛـﻴر و ﺛﻌـﺎﻟﺒﻰ‬ ‫ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﻣحﻞ هﻤﺎﻧﺎ در ﻧﺰدﻳﮑﻰ ﻃﻴﺴﻔﻮن ﺑﻴﻦ رودﺧﺎﻧــﻪ ﻧـﻬروان و ﺟـﺎزر )٢( در‬ ‫ﻋـراق ﻋـرب و در ﻧﻮاحـﻰ ﺟﻨﻮﺑـﻰ ﺑﻐـﺪاد اﻣـروز ﺑـﻮده اسـﺖ و هـﻢ ﻣﻮرﺧﻴـﻦ ﻣﺬﮐـــﻮر‬ ‫راﻋﻘﻴﺪه آﻧﺴﺖ ﮐﻪ در هﻤﺎن روز ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﺧﺴرو ﻟﻘﺐ اﻧﻮﺷﻴروان ﻳﺎﻓﺖ ﮐــﻪ در اﺻـﻞ‬ ‫)اﻧﻮﺷﮏ روان ( ﻳﻌﻨﻰ ) روان ﻧﺎﻣردﻧﻰ (‬ ‫)١( ﮐﻮل ﺑﻀﻢ ﮐﺎف و ﻓﺘﺢ واو ﻗرﻳﻪ أى اسﺖ در ﻓﺎرس . . .‬ ‫)٢( ﺟﺎزر ﻗرﻳﻪ اى ﺑﻮده در ﻧﻮاحﻰ ﻧﻬروان و در ﻧﺰدﻳﮑﻰ ﻣﺪاﻳﻦ ) ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان (‬ ‫)٣( ﻣﺴﻌﻮدى در ﻣروج اﻟﻤﺬهﺐ )ﺟﻠﺪ اول ﺻﻔحﻪ ٣١ ( ذﮐر اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ را ﻣﻰ ﻧﻤـﺎﻳﺪ‬ ‫و در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص رﺟﻮع ﺷﻮد ﺑﻤﻘﺪﻣﻪ ﻓراﺗﺴﻮى ﮐﺘﺎب )اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ و اﻟﻤﻤــﺎﻟﮏ ( ﻻﻳـﻦ‬ ‫ﺧرداد ﺑﻪ ﺻﻔحﻪ ٠١ – ٢١ .‬ ‫٦٤‬ ‫ﺑﻮده و ﮐﻢ ﮐﻢ اﻧﻮﺷﻴروان ﺷﺪه اسﺖ . ﻣﺴﻌﻮدى ﻣﻌﻨﻰ اﻳﻦ ﮐﻠﻤﻪ را )ﺟﺪﻳﺪ اﻟﻤﻠﮏ(‬ ‫و ﺧﻮد ﮐﻠﻤﻪ را ﻣﺜﻞ ﻋﻤﻮم ﻣﻮرﺧﻴﻦ ﻋرب اﻧﻮﺷﻴروان ﻧﻮﺷﺘﻪ اسﺖ .‬ ‫٧٤‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﺎت ﻗﺘﻞ ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ‬ ‫اﺑﻦ اﻻﺛــﻴر و ﺛﻌـﺎﻟﺒﻰ درﺧﺼـﻮص ﻣﻘﺪﻣـﺎت ﻗﺘـﻞ ﻋـﺎم ﻣﺰدﮐﻴـﻬﺎ ﺗﻔﺼﻴـﻼت ﻣﺘﻘـﺎرب‬ ‫اﻟﻤﻀﻤﻮﻧﻰ ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪ ﮐﻪ ﭼﻮن اﻟﺒﺘﻪ از روى ﻳﮏ ﻣﺄﺧﺬ ﻗﺪﻳﻤﺘرى اسﺖ ﺑـﻪ ذﮐـر آن‬ ‫ﻣﺨﺘﺼرً ﻣﻰ ﭘردازﻳﻢ. ﻗﺒ ً ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴ ـﺖ ﮐـﻪ ﺛﻌـﺎﻟﺒﻰ ﺻرﻳحـً در ﻣﻮﻗـﻊ ذﮐـر ﺗﻔﺼﻴـﻼت‬ ‫ﺎ‬ ‫ﻼ‬ ‫ا‬ ‫ﻣﺰﺑﻮر ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ اسﺎس ﮔﻔﺘﻪ هﺎى وى اﺑـﻦ ﺧـرداد ﺑـﻪ اسـﺖ و ﻣﻘﺼـﻮد ﮐﺘـﺎب‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﻰ اسﺖ از ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت اﺑﻦ ﺧرداد ﺑﻪ ﮐﻪ اﻣروز از ﻣﻴﺎن رﻓﺘﻪ اسﺖ و ﻇـﺎهرً ﺑـﺎ اﺑـﻦ‬ ‫ا‬ ‫اﻻﺛﻴر داراى ﻳﮏ ﻣﺄﺧﺬ ﻣﺸﺘرک ﺑﻮده اﻧﺪ . ﺧﻼﺻﻪ رواﻳﺖ ﻣﺬﮐﻮرﺑﻪ ﻗرار ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ‬ ‫از اﻳﻨﻘرار اسﺖ ﮐﻪ ﭘس از ﻣﺒﺎحﺜﻪ ﺑﻴﻦ ﻣﺰدک وﻣﻮﺑﺪهﺎ؛ ﻣﺰدک و ﭘﻴرواﻧﺶ ﺧﺸــﻤﮕﻴﻦ‬ ‫ﺷﺪه و ﺧﻮاسﺘﻨﺪ در هﻤﺎﻧﺠﺎ ﻗﺒﺎد و ﮐﺴرى )اﻧﻮﺷﻴروان ( را ﺑﻘﺘﻞ ﺑرســﺎﻧﻨﺪ و ـر روز‬ ‫ﺗحﮑﻢ آﻧﻬﺎ زﻳﺎدﺗر ﻣﻰ ﺷﺪ و ﻗﺒﺎدﮐﺎرى از دسﺘﺶ ﺑر ﻧﻤﻰ آﻣﺪ و ســراﻧﺠﺎم ﺑـﻪ ﺑﺴـﺘر‬ ‫ﺑﻴﻤﺎرى اﻓﺘﺎد و اﻧﻮﺷﻴروان را وﻟﻴﻌﻬﺪ ﻣﻌﻴﻦ ﻧﻤﻮد و ﺧـﻮد ﭘـس از ١٤ سـﺎل سـﻠﻄﻨﺖ)‬ ‫ﮐﻪ سﺎﻟﻬﺎى سﻠﻄﻨﺖ ﺟﺎﻣﺎســﻒ هـﻢ ﺟـﺰو آن ﻣحﺴـﻮب ﻣـﻰ ﺷـﻮد ( وﻓـﺎت ﻧﻤـﻮد و‬ ‫اﻧﻮﺷﻴروان ﺷﺎه ﺷﺪ . اﺑﻦ اﻻﺛﻴر ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ﻳﮑروز در حﺎﻟﺘﻰ ﮐﻪ‬ ‫٨٤‬ ‫ﻣﺎدر اﻧﻮﺷﻴروان در آﻏﻮش ﻗﺒﺎد ﺑﻮد ﻣﺰدک وارد ﺷﺪ و اﻳﻦ ﺻحﻨﻪ را دﻳﺪ ﺑﻪ ﻗﺒﺎد ﮔﻔــﺖ‬ ‫ﮐﻪ آﻧرا ﺑﻤــﻦ ﮔـﺬار ﮐـﻪ ﻣـﻦ هـﻢ ﮐـﺎم ﺧـﻮد از او ﺑﮕـﻴرم . ﻗﺒـﺎد ﮔﻔـﺖ ﺑﮕـﻴر او را وﻟـﻰ‬ ‫اﻧﻮﺷﻴروان ﻓرﻳﺎد و ﺷﻴﻮن ﺑرآورد و ﺑﺴﻴﺎر ﺗﻀــرع و زارى ﻧﻤـﻮد و حﺘـﻰ ﭘـﺎى ﻣـﺰدک را‬ ‫ﺑﻮسﻴﺪ ﺗﺎ ﻣﺰدک از ﻣﺎدر وى دسﺖ ﺑﺪاﺷﺖ . اﻳﻦ وﻗﻌﻪ را اﻧﻮﺷﻴروان در دل ﮔرﻓﺖ ﺗــﺎ‬ ‫ﻗﺒﺎد ﺑﻤرد و اﻧﻮﺷﻴروان ﺷﺎه ﺷﺪ . روزى از روزهﺎ ﮐﻪ اﻧﻮﺷﻴروان ﺑﺎرﻋﺎم داده ﺑﻮد و در‬ ‫آن ﻣﺠﻠس از ﻗرار رواﻳﺖ ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ و اﺑﻦ اﻻﺛﻴر ، ﻣﻨــﺬر و ﻣـﺰدک )١( ﻧـﻴﺰ حـﺎﺿر ﺑﻮدﻧـﺪ .‬ ‫اﻧﻮﺷﻴروان ﮔﻔﺖ از ﺧﺪا دو ﭼﻴﺰ ﻣﻰ ﺧﻮاسﺘﻢ )٢( ﻳﮑﻰ آﻧﮑﻪ اﻳﻦ ﻣـرد ﺷـرﻳﻒ ﻳﻌﻨـﻰ‬ ‫ﻣﻨﺬر را دوﺑﺎره ﭘﺎدﺷﺎه سﺎزم و دوم آﻧﮑﻪ اﻳﻦ زﻧﺪﻳﻖ هﺎ را ﺑﮑﺸﻢ . ﻣﺰدک ﮔﻔﺖ هﻤــﻪ‬ ‫ﻣردم را ﻧﻤﻰ ﺷﻮد ﮐﺸﺖ . اﻧﻮﺷﻴروان ﮔﻔﺖ: ))هﺎن ﻧﺎ ﭘﺎک زاده ! . . . ســﻮﮔﻨـﺪ ﮐـﻪ‬ ‫ﺑﻮى ﺟﻮراﺑﺖ از وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﭘﺎﻳﺖ را ﺑﻮسﻴﺪم ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣروز از دﻣﺎﻏﻢ ﻧرﻓﺘ ـﻪ اسـﺖ(( )٣( و‬ ‫حﮑـﻢ ﮐـرد ﮐـﻪ او را ﺑﮑﺸـﻨﺪ و وى را ﮐﺸـﺘﻪ ﺑـﺪار زدﻧـﺪ . ﻣﺰدﮐﻴـﻬﺎ ﺑﻨـــﺎى ﻃﻐﻴــﺎن را‬ ‫ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و ﻣﺸــﻐﻮل زد و ﺧـﻮرد ﺷـﺪﻧﺪ وﻟـﻰ ﮐـﺎرى از ﭘﻴـﺶ ﻧـﺒردﻧﺪ و ﻗﺸـﻮﻧﻰ ﮐـﻪ‬ ‫ﻣﺴﺘﻌﺪ حﻤﻠﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻮد‬ ‫)١( اﺑﻦ اﻻﺛﻴر ﻣﻨﺬر اﺑﻦ ﻣﺎءاﻟﺴﻤﺎء ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ و اﻳﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﻏﻠط ﺑﺎﺷﺪ ﭼﻪ ﻣﺎءاﻟﺴـﻤﺎء‬ ‫ﻧﻪ اسﻢ ﭘﺪر ﻧﻪ اسﻢ ﻣﺎدر اﺑﻦ ﻣﻨﺬر اسﺖ ) ﻣﻨﺬرسﻮم( و ﻇــﺎهرً ﻟﻘـﺐ ﺷـﺨﺼﻰ وى‬ ‫ا‬ ‫ﺑﻮده اسﺖ )ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻠﻮک ﻟﺨﻤﻴﻪ ﺻﻔحﻪ ٧٧ ( .‬ ‫)٢( ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪسﻪ ﭼﻴﺰ و اول آن سﻪ ﭼﻴﺰ رسﻴﺪن ﺑﻪ سﻠﻄﻨﺖ ﺑﻮده اسﺖ .‬ ‫)٣( اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ اﺧﻴر را ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ ﻧﺪارد .‬ ‫٩٤‬ ‫ﻣﺜﻞ ﺷﻴروان ﺑر آﻧﻬﺎ ﺗﺎﺧﺘﻪ و آﻧﻬﺎ را ﻣﺜﻞ ﺧرﻣﻦ رسﻴﺪه درو ﮐرد . ﺧﺴــرو اﻧﻮﺷـﻴروان‬ ‫ﺑﻪ ﺧﺎص و ﻋﺎم حﮑﻢ ﮐرد ﮐﻪ در ﮐﻮه و دﺷـﺖ هﻤـﻪ ﺟـﺎ ﻣﺰدﮐﻴـﺎن را ﺑﮕـﻴرﻧﺪ و اسـﻴر‬ ‫ﮐﻨﻨﺪ و آﻧﮕﺎه اسرا را ﺟﻤﻊ ﮐرد )١( ﺑﻴﻦ ﺟﺎزر و ﻧﻬروان )٢( و ﺑﻪ ﻋﺪه ٠٨ هﺰار ﻧﻔــر)٣(‬ ‫و در ﻳﮏ ﺻﺒحﮕﺎهﺎن زﻣﻴﻦ را از ﺧﻮن آﻧﻬﺎ آب داد )٤( .‬ ‫اﻳﻦ ﺑﻮد ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺨﺘﺼر ﻇﻬﻮر ﻣﺰدک و ﺧﺎﺗﻤﻪ ﮐﺎر او . وﻟﻰ ﺑــﺎﻳﺪ داﻧﺴـﺖ ﮐـﻪ ﺑـﺎ‬ ‫ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪن ﻣﺰدک و ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﭘﻴروان وى ﮐــﻪ ﻇـﺎهرً ﺑﮑـرات واﻗـﻊ ﺷـﺪ ﭼـﻪ ﻗﺒـﻞ از‬ ‫ا‬ ‫وﻓﺎت و ﭼﻪ ﭘس از وى و ﭘس از ﺟﻠﻮس اﻧﻮﺷﻴروان ، ﭘﻴروان ﻣﺰدک ﻳﮑﺒﺎره از ﮐﻮﺷﺶ‬ ‫در راه اﺟرا و ﭘﻴﺶ ﺑردن ﺧﻴﺎﻻت و ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺧﻮد دسﺖ ﺑرﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﻌﺪهﺎ ﺧرﻣﻪ‬ ‫ﻧﺎ دﺧﺘر ﻗﺎده ﮐﻪ ﺑﻨﺎﺑﻪ رواﻳﺖ ﻣﺸﻬﻮر زن ﻣﺰدک ﺑﻮده اسﺖ از ﻣﺪاﻳﻦ ﮔرﻳﺨﺘﻪ و در رى‬ ‫ﻇﻬﻮر ﮐرد و دﻳﻦ ﺧرم دﻳﻨﻰ اﻳﺠﺎد ﮐرد .‬ ‫سﻨﺒﺎده زردﺷﺘﻰ ﻣﻌروف ﺑﻪ ﻓﻴروز اسﭙﻬﺒﺪ ﻧﻴﺰ ﺑـراى ﻗﺼـﺎص ﺧـﻮن اﺑﻮﻣﺴـﻠﻢ‬ ‫ﺧراسﺎﻧﻰ ﮐﻪ در سﻨﻪ ٧٣١ ﺑﺪسﺖ ﺧﻠﻴﻔــﻪ ﻋﺒﺎسـﻰ ﻣﻨﺼـﻮر ﮐﺸـﺘﻪ ﺷـﺪ در هﻤـﺎن‬ ‫سﺎل‬ ‫)١( اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺎ اﻳﻨﺠﺎ ﻓﻘط در ﺛﻌﺎﻟﺒﻰ هﺴﺖ .‬ ‫)٢( اﺑﻦ اﻻﺛﻴر ﻣﻰ ﮔﻮﻳﺪ : و از آﻧﻬﺎ ﮐﺸﺖ ﺑﻴﻦ ﺟﺎزر و ﻧﻬروان ﺗﺎ ﻣﺪاﻳﻦ اﻧﺘﻬﻰ .‬ ‫)٣( اﺑﻦ اﻻﺛﻴر ﻣﻰ ﮔﻮﻳﺪ ﺻﺪ هﺰار ﻧﻔر و ﻣﻮرﺧﻴﻦ دﻳﮕر هر ﻳﮏ ﺑﺎﺧﺘﻼف ﺷـﻤﺎرى ﻣـﻰ‬ ‫دهﻨﺪ .‬ ‫)٤( اﺑﻮاﻟﻔﺪاهﻢ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺑﻄﻮر ﻣﺨﺘﺼر ذﮐر ﻣﻰ ﻧﻤﺎﻳﺪ .‬ ‫٠٥‬ ‫ﺑﺎ ﻣﺰدﮐﻴﻬﺎ ى ﮐﻮهﺴﺘﺎن و ﻋراق هﻤﺪسﺖ ﺷﺪ و ﺑﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺪﺗﻰ ﺑﺠﻨﮕﻴ ـﺪ و ﻋـﺎﻗﺒﺖ‬ ‫ﺑﺪسﺖ اﺑﻮﺟﻌﻔر ﺟﻬﻮراﺑﻦ ﻣرار اﻟﻌﺠﻠﻰ در ﺑﻴﻦ هﻤــﺪان ورى ﺷﮑﺴـﺖ ﻳﺎﻓﺘـﻪ و ﺑﻘـﻮل‬ ‫ﻃﺒرى )ﺟﻠﺪ ٣ ﺻﻔحﻪ ٠٢١ ( ٠٦ هﺰار ﮐس از اﺗﺒﺎع او ﮐﺸﺘﻪ ﮔردﻳﺪ و ﺧﻮد او ﭘـس از‬ ‫هﻔﺘﺎد روز از ﺧروج ﺧﻮد ﻣﻴﺎن ﻃﺒرسﺘﺎن و ﻗﻮﻣﺶ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ . در سﻨﻪ ٢٦١ هﺠــرى‬ ‫ﺧرم دﻳﻨﺎن ﺑﺎز در ﺟرﺟﺎن ﺑﻪ ســرﮐردﮔـﻰ ﻋﺒﺪاﻟﻘـﻬﺎر ﻧـﺎﻣﻰ ﻃﻐﻴـﺎن ﮐردﻧـﺪ و ﻋﻤراﺑـﻦ‬ ‫اﻟﻌﻼء ﻃﺒرى آﻧﻬﺎ را ﭘراﮐﻨﺪه ﻧﻤﻮد. در ﻋﻬﺪ هﺎرون اﻟرﺷﻴﺪ )٠٧١ – ٣٩١ (دﻳﮕر ﺑﺎر آﻧﻬﺎ‬ ‫در حﻮاﻟﻰ اﺻﻔﻬﺎن ﺑﻨﺎى ﺧﻮدسرى ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﺒﺎرک اﻳﺸــﺎن را ﻗﻠـﻊ و ﻗﻤـﻊ‬ ‫ﻧﻤﻮد )١( ﭘس از ﺧروج ﺑﺎﺑﮏ )٢( ﺧرﻣﻰ ﮐ ـﻪ ﺧـﻮد اول از ﭘـﻴروان ﺟـﺎوﻳﺪان ﺑـﻦ سـﻬﻞ‬ ‫رﺋﻴس ﻣﺬهﺐ ﺟﺎوداﻧﻴﻪ ﺑﻮد و ﭘس از وﻓﺎت او ادﻋﺎ ﻧﻤــﻮد ﮐـﻪ روح ﺟـﺎوﻳﺪان در ﺑـﺪن او‬ ‫حﻠـﻮل ﮐـرده اسـﺖ . در ســـﻨﻪ ١٠٢ در ﻋــﻬﺪ ﺧﻼﻓــﺖ اﻟﻤﻌﺘﺼــﻢ )٨١٢ – ٧٢٢ ( در‬ ‫آذرﺑﺎﻳﺠـﺎن ﺧـروج و ﺷـﻬر ﺑـﺬ)٣( را ﻣرﮐـﺰ ﺧـﻮد ﻗـرار داد و ﺑـﺎ ﺧﻠﻴﻔـﻪ ﺑﻨـــﺎى ﺟﻨــﮓ را‬ ‫ﮔﺬاﺷﺖ و ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺷرح آن در ﺗﻮارﻳﺦ ﻣﺴﻄﻮر اسﺖ از هر ﻃــرف ﺧرﻣﺪﻳﻨـﺎن روى ﺑـﻪ‬ ‫او آوردﻧـﺪ . ﻧﻈـﺎم اﻟﻤﻠـﮏ ﻣـﻰ ﻧﻮﻳﺴـﺪ ﮐـﻪ رﺋﻴـس ﺧرﻣﺪﻳﻨـﺎن اﺻﻔـــﻬﺎن در ن ﻣﻮﻗــﻊ‬ ‫ﻣﻮسﻮم ﺑﻪ ﻋﻠﻰ ﻣﺰدک )٤( وى ﺑﻪ آذرﺑﺎﻳﺠﺎن‬ ‫)١( سﻴﺎسﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﺘﻦ ﻓﺎرسﻰ ﻓﺼﻞ ٤٤ .‬ ‫)٢( اسﻢ حﻘﻴﻘﻰ وى ﭘﺎﭘﮏ اسﺖ و ﺑﺎﺑﮏ ﻣﻌرب آﻧﺴﺖ .‬ ‫)٣( ﺑﺬ ﺑﻠﻮﮐﻰ ﺑﻮده ﺑﻴﻦ آذرﺑﺎﻳﺠﺎن و اران ﻧﺰدﻳﮏ رودﺧﺎﻧﻪ ارس )ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان ( .‬ ‫)٤( ﻃﺒرى هﻢ در ﻣﻮﻗﻊ ﻓرار ﺑﺎﺑﮏ سﺨﻦ از ﻳﮏ ﻋﻠﻰ اﺑﻦ ﻣﺰدﮐﺎن ﻧﺎﻣﻰ‬ ‫ﺑﻘﻴﻪ ﭘﺎورﻗﻰ در ﺻﻔحﻪ ﺑﻌﺪ‬ ‫١٥‬ ‫رﻓﺘﻪ و ﺑﺒﺎﺑﮏ ﺧرﻣﻰ ﭘﻴﻮسﺖ و از اﻃراف هﻢ ﺧرم دﻳﻨﺎن روى ﺑـﻪ ﺑـﺎﺑﮏ ﻧـﻬﺎدﻧﺪ و ﺑـﻪ‬ ‫ﻋﺪد سﻰ و ﭘﻨﺞ هﺰار در ﺷﻬرسﺘﺎﻧﻪ ﻣﻴﺎن ﮐﻮهﺴﺘﺎن )ﻋراق ﻋﺠ ـﻢ ( ﺟﻤـﻊ ﺷـﺪﻧﺪ و‬ ‫ا‬ ‫ﺑﺎ ﻗﺸﻮن اﻟﻤﻌﺘﺼﻢ ﺑﺎﷲ ﺑﺠﻨﮕﻴﺪﻧﺪ اﻣﺎ از او ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮردﻧﺪ و ﻋﺪه اى از آﻧﻬﺎ ﻣﺠﺪدً‬ ‫ﺑﻪ اﺻﻔﻬﺎن ﺑرﮔﺸﺘﻨﺪ وﻟﻰ ﺑﺎﺑﮏ دسﺖ از ﺟﻨﮓ ﺑر ﻧﺪاﺷﺖ و هﻤﻮاره ﻓــﺎﺗﺢ ﺑـﻮد. سـﻪ‬ ‫سﺎل ﺑﻌﺪ از آن واﻗﻌﻪ در سﻨﻪ ١٢٢ اﻟﻤﻌﺘﺼﻢ اﻓﺸﻴﻦ )ﺧﻴﺪزﺑﻦ ﮐــﺎوس ( را ﺑـﻪ ﺟﻨـﮓ‬ ‫او ﻓرسﺘﺎد و ﻗرﻳﺐ دو سﺎل زد و ﺧﻮرد آﻧﻬﺎ ﻃﻮل ﮐﺸﻴﺪ . ﻋﺎﻗﺒﺖ اﻓﺸــﻴﻦ ﺑـﻪ ﺧﺪﻋـﻪ‬ ‫»ﺑﺬ« را در ٢٢ رﻣﻀﺎن سﻨﻪ ٢٢٢ ﮔرﻓﺘـﻪ و ﺑـﻪ ﺑـﺎﺑﮏ دسـﺖ ﻳـﺎﻓﺖ و او را ﺑـﻪ سـﺎﻣرا‬ ‫ﻓرسﺘﺎد )٧٢ ﺻﻔر٣٢٢( . اﻟﻤﻌﺘﺼﻢ ﺑﺎ آﻧﮑﻪ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﺨﺸﺶ ﺑﻪ ﺑﺎﺑﮏ سـﭙرده ﺑـﻮد وى را‬ ‫ﺑﻪ ﺑﺪﺗرﻳﻦ اﺷﮑﺎل ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رسﺎﻧﻴﺪ )١( ﺧرﻣﺪﻳﻨﺎن ﺑــﺎز ﺗـﺎ حـﺪود سـﻨﻪ ٠٠٣ ﺑـﺎ ﻗﺸـﻮن‬ ‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺸﻐﻮل زد و ﺧﻮرد ﺑﻮدﻧﺪ وﻟﻰ ﺑﺎﻻﺧره ﺑﮑﻠﻰ ﭘراﮐﻨـﺪه ﺷـﺪﻧﺪ. ﺷـرح اﻳـﻦ‬ ‫واﻗﻌﻪ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ در ﮐﺘﺐ ﺗﻮارﻳﺦ ﻣﺴﻄﻮر اسﺖ . در اﻳﻨﺠﺎ ﻓﻘط ﺑﻪ اﺷﺎره ﺑﺪان ﻗﻨﺎﻋﺖ‬ ‫رﻓﺖ و اﻳﮑﺎش ﮐﻪ از ﺟﻮاﻧﺎن داﻧﺸﻤﻨﺪ اﻳراﻧﻰ ﻳﮑﻰ در ﺻﺪد ﺟﻤﻊ و احﻴﺎى ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺎﺑﮏ‬ ‫ﺧرﻣﻰ و سﻮاﺑﻖ و ﻋﻮاﻗﺐ ﮐﺎر او ) ﮐﻪ در حﻘﻴﻘﺖ حﮑﻢ ﻃﻐﻴــﺎن روح ﻣﻠـﻰ اﻳراﻧﻴـﺎن را‬ ‫در زﻳر ﺑﺎر ﺗﺴﻠط اﻋراب داﺷﺖ ( ﺑر ﻣﻰ آﻣﺪ و اﻳﻦ ﮔﻮى اﻓﺘﺨﺎر را از ﻣﻴﺎن ﻣﻰ رﺑﻮد .‬ ‫ﺑﻘﻴﻪ ﭘﺎورﻗﻰ از ﺻﻔحﻪ ﻗﺒﻞ‬ ‫ﻣﻴراﻧﺪ )ﺟﻠﺪ ٣ ﺻﻔحﻪ ٢٣٢١( و ﻣﻌﻠﻮم اسﺖ ﮐﻪ ﺻحﻴﺢ آن ﻋﻠــﻰ اﺑـﻦ ﻣـﺰدک اسـﺖ‬ ‫ﭼﻮن ﺧﻮداﻟﻒ و ﻧﻮن آن اﻟﻒ و ﻧﻮن اﺑــﻮت اسـﺖ ﮐـﻪ در اﻳـران ﻣﻌﻤـﻮل ﺑـﻮده ، ﭼﻨﺎﻧﮑـﻪ‬ ‫ﮔﺬﺷﺖ .‬ ‫)١( ﻃﺒرى ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﺑﮏ در ﻣﺪت ﺑﻴﺴــﺖ سـﺎل سـﻠﻄﻨﺖ ﺧـﻮد ﺻـﺪوﭘﻨﺠـﺎه و‬ ‫ﭘﻨﺞ هﺰار و ﭘﺎﻧﺼﺪ ﻧﻔر را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رسﺎﻧﻴﺪه ﺑﻮد .‬ ‫٢٥‬ ‫ﺗﺒﺼره – )در ﮐﺘﺎب اﻻﻧﺴﺎب ( اﺑﻮسﻌﻴﺪ ﻋﺒﺪاﻟﮑرﻳﻢ سﻤﻌﺎﻧﻰ )ﻣﺘﻮﻓﻰ در ســﻨﻪ ٢٦٥(‬ ‫اﺻﻞ ﻣﺰدک را از اﻳﻞ ﺧﺒﻴﺺ ﮐرﻣﺎن ﻣﻰ ﻧﻮﻳﺴﺪ و ﻣﻰ ﮔﻮﻳ ـﺪ ﮐـﻪ ﺑﻌـﻰ اﺻـﻞ او را از‬ ‫ﻓﺴﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻧﺪ .‬ ‫ﭘﺎﻳﺎن‬ ‫ﺗﻬﻴﻪ ﺷﺪه ﺑراى ﺳﺎﻳﺖ:‬ ‫‪http://farsibooksonline.blogspot.com‬‬ ‫٣٥‬ ...
View Full Document

Ask a homework question - tutors are online